213

«In ecclesiis benedicite Deo Domino de fontibus Israel [Col. 0014C] ⁜ 8 .» Licet ubique Deus magnus in eremo, in omni loco dominationis ejus ⁜ 9 , benedici possit, et debeat invocari, jure tamen, opportuno tempore, curritur a [Col. 0015A] fidelibus ad oratorium quasi ad praetorium, ut audiant mandata Regis aeterni; jure properant ad coenaculum, ut percipiant de convivio vituli saginati; jure festinant ad sanctuarium, ubi juxta vocem Domini Deus habitet in medio eorum; nec est nova oratoriorum institutio. Praecepit Dominus Moysi in monte Sinai ut faceret tabernaculum de cortinis mirifice fabricatum, cujus una pars sancta, ubi populus sacrificabat, altera dicebatur Sancta sanctorum, ubi sacerdotes ministrabant, et levitae ⁜ 10 ; quod postquam vetustate consumptum est, jussit Dominus fieri templum, quod Salomon aedificavit in pace, opere mirificum et aere toto famosum, duasque habens partes, ut tabernaculum ⁜ 11 . Ab utroque nostra materialis ecclesia formam accepit, in cujus parte anteriore [Col. 0015B] populus audit, et orat; in sanctuario vero clerus praedicat, jubilat et ministrat. Ergo pro diversitate partium, vel pro multiplicitate locorum ait Propheta, In ecclesiis, non ecclesia, tabernaculum; quia in itinere factum, quandoque gerit typum mundi; quia mundus hic transit, et concupiscentia ejus ⁜ 12 ; unde constat ex quatuor cortinarum coloribus, sicut mundus compactus est ex quatuor elementis; erat enim quasi mundus elementatus, imo quidquid in mundo est in eo fuerat figuratum; Deus ergo in tabernaculo, Deus est in hoc mundo, velut in templo Christus sanguine rubricato ⁜ 13 . Expressius vero tabernaculum typum gerit militantis Ecclesiae, quae non habet hic manentem civitatem, sed futuram inquirit; ideoque dicitur tabernaculum; quia tabernacula [Col. 0015C] sunt militantium; unde et quatuor cortinarum colores, quatuor exprimunt in hac militia justificationes; in bysso enim retorta exprimitur caro renitens castitate; in hyacintho mens coelestia concupiscens; in purpura caro passioni subjacens, in cocco bis tincta, mens Dei et proximi dilectione praefulgens. Deus igitur in tabernaculo, Deus est in fidelibus suo nomine congregatis.

Tabernaculi pars prima, quae dicebatur sancta, in qua populus sacrificabat, vita est activa, in qua populus in proximi dilectione laborabat; pars altera, quae dicebatur Sancta sanctorum, ubi levitae ministrabant, vita est contemplativa, in qua dilectioni et contemplationi Dei religiosorum sincera conversatio [Col. 0015D] vacat. Ergo in sancta Scriptura tabernacula tria, primum in figura tantum, ut tabernaculum Moysis; secundum in figura et veritate, ut machina mundi; tertium in sola veritate consistit, ut militia populi Dei. Tabernaculum vertitur in templum, quia de militia curritur ad triumphum. Templum enim quod Salomon aedificavit, et populus in patria et pace possedit, gloriae templum significat quod a vero Salomone pacifico de vivis lapidibus constructum est in coelesti Hierusalem, id est in visione pacis, ubi Ecclesia perenni pace resultat; ideoque dicitur ⁜ 14 , [Col. 0016A] quod malleus, et securis, et nullum ferramentum in constructione templi fuit auditum, sed omnia extra Hierusalem praeparata, et decenter aptata, suis reddita locis, aut caemento nectebantur, aut clavis; quia in pace aeternae beatitudinis non est tribulationibus fides examinanda, nec vita quavis perturbatione pulsanda. Sed quae hic fuerint castigata, illic suis ordinibus glutino charitatis et vinculis inseruntur, et licet hic sit illa Hierusalem, cujus participatio sit in idipsum ⁜ 15 , tamen, et hic templum in duo dividitur, quia superna curia in angelorum et hominum differentiam distinguitur. Verumtamen, et templum quandoque in designatione ponitur militantis Ecclesiae, unde legitur ⁜ 16 ante fores duas habuisse columnas, quarum una firmitas, altera robur appellabatur; [Col. 0016B] prima significat patres antiquos, qui per fidem vicerunt regna et operati sunt justitiam: Joseph fuit firma columna, quam separare nequivit meretrix a justitia ⁜ 17 ; secunda significat patres modernos videlicet apostolos et martyres testes Christi, qui nullo ventorum incursu potuere a veritate divelli: Paulus fuit columna robusta, quam neque mors, neque vita potuit a charitate Christi separare ⁜ 18 .

Inde etiam est quod septem annis aedificatum, et septem diebus legitur ⁜ 19 dedicatum; quanto enim tempore in hac vita, quae septem diebus volvitur, praesens Ecclesia conversatur; semper aedificatur, cum ad fidem aliqui convertuntur, semper dedicatur, dum per poenitentiam, et sanctam conversationem [Col. 0016C] Domino consecrantur; ergo illa duo simul universalem designant Ecclesiam, scilicet illud quia fuit in itinere, proprie militantem; istud, quia in tempore pacifico, trumphantem. Nostra vero materialis Ecclesia, sicut ab utroque sumit formae originem et institutionem, sic et in utrisque pariter extrahit significationem; significat ergo haec nostra materialis universalem Ecclesiam. Cum audis universalem, intellige militantem ex gentibus, et ex Judaeis compactam simul et triumphantem ex angelis, et hominibus congregandam, et congregatam; ejus itaque partes corpus et chorus militantem et triumphantem instituant; vel, quoad militantem significat duas vitas, activam et contemplativam, aut duas Ecclesias [Col. 0016D] de gentibus et Judaeis. Quoad triumphantem duo collegia, hominum et angelorum. Merito ergo Propheta pluraliter intulit in ecclesiis quasi in congregatione fidelium, ex Judaeis et gentibus conversorum; in qua nos conversi ex Basan, id est a confusione peccatorum; benedicite Deo cui debetur latria, Domino cui dulia ⁜ 20 ; nos, inquam, potati de fontibus Israel, id est doctrina apostolorum, ut ad ipsorum imitationem praedicetis quos de Israel Christus elegit, ut faceret fontes aquae vivae salientis in vitam aeternam ⁜ 21 .

Bene fundata est domus Domini supra firmam petram ⁜ 22 . Supra petram enim fundatur Ecclesia in hunc modum. Praeparatum locum fundamenti aqua benedicta pontifex ad abigendas daemonum phantasias, vel sacerdos, si episcopus adesse non possit, aspergat ⁜ 23 , et lapidem cruce impressa in fundamento ponat decantans psalmos: Miserere mei, Deus ⁜ 24 , et: Fundamenta ejus in montibus sanctis ⁜ 25 , etc., cum precibus et oratione competenti ut: «emittere dignare, Domine Deus Pater omnipotens, angelum tuum de coelis qui custodiat, foveat, visitet et defendat hunc locum, et omnes orantes et oraturos in eo.» Haec dicens et agens, episcopus convertat se ad [Col. 0017B] orientem, id est ortum solis aequinoctialem, non ut quidam faciunt, ad solis ortum aestivalem; exinde mensam erigat, et missam celebret: «Fundamentum aliud nemo potest ponere, praeter id quod positum est quod est Christus Jesus ⁜ 26 .» Hic est illa petra super quam fundatur Ecclesia, unde: «Super hanc petram aedificabo Ecclesiam ⁜ 27 ;» firmum quidem est, et stabile fundamentum, quod nec ventis cedet, nec torrentis impetu, nec stillicidio corruet. O homo, ingredere in hanc petram, et abscondere in fossa humo ⁜ 28 , sta in foraminibus hujus petrae ⁜ 29 , ut posteriora Domini videas, sequere hanc petram, ut te sitientem reficiat ⁜ 30 , huic petrae rostrum tuum allidas, ut renovetur, ut aquilae, juventus tua [Col. 0017C] ⁜ 31 . Super hoc fundamento positum est fundamentum apostolorum et prophetarum, de quo Apostolus: «Superaedificati supra fundamentum apostolorum et prophetarum ⁜ 32 . Est ergo Christus fundamentum fundamentorum; haec domus ad ortum aequinoctialem dirigitur, eo quod Ecclesia, quae militat in terris, se temperare debet aequanimiter in prosperis et adversis.

Rursus ad orientem vertitur, tum quia in ea sol justitiae colitur ⁜ 33 ; et ille, cui nomen est Oriens, adoratur, juxta illud: «Visitavit nos Oriens ex alto ⁜ 34 ,» tum quia in orientalibus partibus est paradisus deliciarum ⁜ 35 quem Ecclesia recolit multiplicitate significationum; hic est hortus conclusus, fons signatus ⁜ 36 , ubi Adam positus est, ut operaretur et [Col. 0017D] custodiret illum; ubi lignum scientiae boni et mali; ubi lignum vitae, ubi aliae arbores odoriferae, ubi quatuor flumina ex eadem scaturigine procedentia ⁜ 37 . In horto sunt irrigatio, fomentum, arbores et fructus; in Ecclesia sunt baptismus, unctio, fideles et opera, quae sapientibus absconduntur, sed parvulis revelantur ⁜ 38 . Quid per Adam operarium et custodem, nisi ordinem intelligimus sacerdotalem? Ipsi sunt operarii, qui mittuntur ad messem ⁜ 39 ; ipsi sunt vigiles qui custodiunt civitatem ⁜ 40 : de quibus, [Col. 0018A] si de ligno comederint inobedientiae, dicitur: Videte ne forte sumant de ligno vitae ⁜ 41 ; propter peccatum interdicitur hoc lignum, quod prius non fuerat interdictum, hoc est corpus Christi. «Lignum quod plantatum est secus decursus aquarum vitae ⁜ 42 ;» quia qui manducat carnem illam percipit vitam aeternam ⁜ 43 ; «sed qui manducat et bibit indigne, judicium sibi manducat et bibit ⁜ 44 .» Per caeteras arbores odoriferas sanctos accipimus, quorum unus fuit ille, qui dixit: «Ego sicut oliva fructificans in domo Dei ⁜ 45 ;» de quibus quoque dicit: «Filii tui sicut novellae olivarum, in circuitu mensae tuae ⁜ 46 .» Quatuor flumina, quatuor sunt evangelistae; aquas de uno pectore Domini haurientes, quibus mundus irrigatur, et Ecclesia fecundatur; de quibus dicit: [Col. 0018B] «Elevaverunt flumina voces suas ⁜ 47 ;» hunc igitur orientem ad orientem adoremus, ut sole illustremur, ab oriente visitemur, ligno vitae fruamur, paradisi fluminibus irrigemur.

Nunc volet ad me unus de seraphim, et assumpto carbunculo de altari tangat labia mea ⁜ 48 Christus, maximus angelorum, angelus magni consilii ⁜ 49 , mihi peccatori non objiciat, quare «assumis testamentum meum per os tuum ⁜ 50 , «sed charitatis igne de se altari assumpto, a quo est donorum omnium plenitudo ⁜ 51 , mea labia tangat, ut de altari non loquantur dolum aut vana, sed viris sacerdotalibus approbanda. [Col. 0018C] Noe itaque primus altare construxisse ⁜ 52 , deinde Abraham ⁜ 53 , Isaac ⁜ 54 et Jacob altaria aedificasse leguntur ⁜ 55 , quae non aliud quam lapides erecti intelliguntur, super quos sacrificia mactabant. Aliquando vero ignis de coelo descendens oblatum sacrificium consumebat, unde Cain fratrem suum occidit ⁜ 56 ; quia inflammavit Dominus super Abel et sacrificium ejus; ignis enim coelestis Abel sacrificium consumpsit; Cain vero sacrificium intactum remansit. Et vide quod altaria et arae indifferenter aliquoties inveniuntur; haec tamen differentia est inter altare et aram, quod altare, quasi alta res, vel alta ara dicatur, in quo sacerdotes incensum adolebant; ara vero quasi area, id est plana, vel ab ardore dicatur; quia in ea sacrificia ardebant. Moyses [Col. 0018D] etiam fecit altare de lignis setim, et etiam altare thymiamatis, quod vestivit auro purissimo ⁜ 57 ; Salomon quoque altare aureum fabricavit ⁜ 58 . Ab istis antiquis patribus altaria modernorum sumpsere exordium, quae in cornua quatuor eriguntur, quorum quaedam sunt unius lapidis, quaedam ex pluribus componuntur.

Lapides in altaria erecti, et altare aureum, et haec nostra altaria lapidea Christum significant, qui est lapis de monte sine manibus excisus ⁜ 59 , lapis [Col. 0019A] quadratus, stabilis, super quem nostrarum orationum vota congerimus, unde orationes per Jesum Christum Dominum, terminamus; super quem agnum mactamus, vitulum et haedum, dum Christi innocentiam, opera, poenitentiam consecramus; super quem corpus Christi conficimus, quoniam in eum credentes ex eo reficimur; et cum eo quasi multa membra corpus unum, et quasi multi lapides altare unum efficimur. Aureus est, quia «in eo sunt omnes thesauri sapientiae, et scientiae Dei absconditi ⁜ 60 .» Arae quoque et altaria crucem Domini repraesentant; agnus igitur, et haedus, et vitulus in ara Christus est in cruce suspensus, qui cum sit innocens, peccata nostra tulit ⁜ 61 , et terram nostrae carnis perdomuit, et semine Spiritus sancti fruge ditavit. [Col. 0019B] Gradus, quibus ad altare ascenditur, sunt martyres, quos, quia pro ejus amore sanguinem suum fudere, sponsa in Cantico amoris ascensum purpureum appellavit ⁜ 62 , vel per altare uniuscujusque fidelis cor, lapideum fidei soliditate, aureum sapientiae dote. Per gradus virtutes accipimus, habens quindecim gradus, quibus Salomon in templum ascendendum instituit, quos Propheta ⁜ 63 in quindecim psalmis continue demonstravit, quos beatus vir ascensiones in corde suo disposuit. Haec scala est, per quam Jacob angelos ascendere et descendere vidit ⁜ 64 . Altare quoque locus secretior appellatur, juxta illud Apocalypsis ⁜ 65 : Exivit Angelus de altari, hoc est Christus de loco secretiori. Altare vero de [Col. 0019C] lignis setim, est via justorum munda, videlicet, firma et incorrupta, ad offerenda sacrificia bonorum praeparata operum, ubi carnes animalium mactantur; quia carnem suam cum vitiis et concupiscentiis crucifigunt ⁜ 66 , et Deo in odorem suavitatis hostiam viventem offerunt ⁜ 67 . Altare thymiamatis, quod etiam fuit de lignis setim, auro vestitum ⁜ 68 , est conversatio perfectorum, qui sunt in fide firmi, sapientia fulgidi, quatuor virtutibus eminentes, orationibus vacantes ad suscipiendum et fovendum charitatis ignem, ad offerenda virtutum libamina praeparati: studeamus itaque, fratres, ut nostra altaria per altare ad altare valeant pervenire.

[Col. 0019D] Lapides pretiosi omnes muri tui, et turres Hierusalem gemmis aedificabuntur ⁜ 69 , sic aedificatur Ecclesia, ut habeat pavimentum cum subterraneis cryptis, quatuor parietibus longa lataque surgat in altum; quaedam tamen in modum crucis formantur, quaedam rotundae fiunt, muris de lapidibus caementoque compactis cum fenestris aliquibus obliquatis, et ostiis; continens infra se cancellos et pulpita, columnas cum basibus et capitellis, trabes, tigna et tegulas, cocleas et cum luricatis tabulata; de foris [Col. 0020A] adnectuntur exedrae, coemeteria, turres et claustra. Pavimentum, quod pedibus calcatur, vulgus est, cujus laboribus Ecclesia sustentatur: cryptae subterraneae, sunt eremitae, cultores equidem secretioris vitae; doctrinis quatuor Evangeliorum velut parietibus surgunt in alta virtutum; longitudo ejus longanimitas est quae patienter adversa tolerat, donec ad patriam perveniat; latitudo charitas est quae dilatato sinu mentis amicos in Deo et inimicos diligit propter Deum. Altitudo spes est retributionis futurae, quae prospera et adversa contemnit, donec videat bona Domini in terra viventium ⁜ 70 ; sed quae in modum crucis fiunt, nos mundo crucifigi ⁜ 71 , vel Crucifixum sequi debere ostendunt, juxta illud: «Qui vult post me venire abneget semetipsum, et [Col. 0020B] tollat crucem suam et sequatur me ⁜ 72 .» Quae fiunt in modum circuli significant Ecclesiam dilatatam per circulum orbis, unde: «In fines orbis terrae verba eorum ⁜ 73 ,» vel quod de circulo orbis perveniamus ad circulum coronae aeternitatis.

Muri lapidum caementati sunt religiosorum in fide et operatione fortium collegia, vinculo charitatis unita, infirmos suis orationibus munientia, de quibus lapides pretiosi, sunt omnes muri tui Hierusalem ⁜ 74 , et alibi: «Aedificentur muri tui Hierusalem ⁜ 75 ;» ergo lapides in muris quatuor, sunt homines in collegiis, in quatuor mundi partibus constitutis, vel in quatuor eruditis, vel quatuor virtutibus stabilitis, omnes sunt expoliti et quadrati, pretiosi [Col. 0020C] et gemmati, id est mundi, et firmi, virtutibus ornati per manum summi artificis ordinati, qui tanto amplius rutilant, quanto magis charitate fervent; quorum quidam sustinent alios, ut apostoli, quidam sustinent et sustinentur, ut doctores, quidam sustinentur ut imbecilles, qui quanto differentius excellunt, tanto humiliores aedificium plus elevant, quos omnes lapis angularis fidei unitate ⁜ 76 , et bitumine charitatis compaginat. Caementum quoque constat ex calce, aqua et sabulo; calx est fervor charitatis, aqua Spiritus sanctus, quibus sabulum admiscet, cum spirituales de terrenis sollicitudinem gerunt, sine quibus in hac vita non vivitur, qui in fluctibus saeculi conquatiuntur, et ictibus constantiae murum efficiunt, et patientiae antemurale praeponunt, unde: «Urbs [Col. 0020D] fortitudinis nostrae Sion, ponetur in ea murus et antemurale ⁜ 77 » in passione; vel per muros Scripturas sanctas accipimus, quibus haereticorum importunitatem excludimus.

Fenestrae, quae tempestatem excludunt, et lumen inducunt, sunt doctores qui haeresum turbini resistunt et fidelibus Ecclesiae lucem infundunt, unde: «En ipse stat post parietem nostrum, respiciens per fenestras ⁜ 78 ;» velatus enim pariete nostrae mortalitatis de alto nos per fenestras, id est apostolos, illuminavit, [Col. 0021A] qui illuminat omnem hominem venientem in hunc mundum ⁜ 79 .

Vitrum fenestrarum, per quod nobis radius solis jaculatur, mens doctorum est quae coelestia per speculum in aenigmate contemplatur, vel per quam velut per speculum in aenigmate nobis sol verus illabitur ⁜ 80 ; et vide quia fenestrae quandoque obliquantur, id est intus latiores fiunt, quod Salomon excogitavit ⁜ 81 ; quia doctor, qui jubar supernae contemplationis, vel ad monumentum perspicit, sinum cordis quandoque dilatat, et ad majora capescenda solerti exercitatione se praeparat. Vel per fenestras, quae clausae turbinem excludunt, patulae includunt, intellige quinque sensus corporis, qui circumcisi, sunt janua vitae; lascivi, sunt ostia mortis, unde Jeremias [Col. 0021B] ⁜ 82 : mors intrat per fenestras nostras; si extra quoque stringuntur, ne vanitates hauriant, et intus ad dona spiritualia patent ⁜ 83 . Vel per fenestras Scripturas intellige sacras, quae nocua prohibent, et in ecclesiis habitantes illuminant, hae quoque intus sunt latiores; quia mysticus sensus est amplior, et litterali praecellit.

Ostium ecclesiae Christus est, unde: «Ego sum ostium. Per me si quis introierit salvabitur ⁜ 84 ;» «Nemo enim vadit ad Patrem nisi per Christum ⁜ 85 ;» cum enim dicatur ab obstando, vel ostendendo, vel ab hostibus (fiunt enim ostia, ut hostes repellantur, et hospites admittantur), ipse est qui resistit superbis et humilibus dat gratiam ⁜ 86 , qui per justitiam [Col. 0021C] obstans, infideles arcebit a regno et per infinitam misericordiam suam aditum ostendens, et pandens ⁜ 87 , fideles introducet in regnum; pluraliter autem dicuntur ostia, quia multae viae Domini, unde: «Vias tuas, Domine, demonstra mihi; et semitas tuas edoce me ⁜ 88 ;» valvae autem dicuntur a volvendo; fores, a forinsecus educendo; portae, a portando; ii sunt apostoli, quorum praedicatione portamur ad fidem, et per fidem ad beatitudinem. De iis dicitur: «Diligit Dominus portas Sion super omnia tabernacula Jacob ⁜ 89 .»

Per cancellos, qui sunt arcae fenestrae, prophetas et alios obscuros doctores accipimus Ecclesiae militantis, in quibus ob duo charitatis praecepta, quandoque columnulae duplicantur, secundum quod et [Col. 0021D] apostoli bini ad praedicandum mittuntur ⁜ 90 ; vel quia dorsalia sunt sedentium, diversas mansiones in domo Patris ⁜ 91 : Vel cancellus, quae est pars humilis in palatio, mysticat, quanta debeat esse humilitas in clero, siquidem ut legitur in Paralipomenon ⁜ 92 : Salomon fecit basim aeneam, et in medio basilicae posuit eam, stetitque super eam, et extendens manum suam, loquebatur populo Dei. Esdras autem fecit gradum ligneum ad loquendum, in quo stans super universum populum eminebat ⁜ 93 , a quibus [Col. 0022A] nostra pulpita traxere originem, et dicuntur pulpita quasi publica, ut quidam aiunt; licet autem lapideis saepius utamur, nulla tamen a mysterio vacant. Pulpitum est igitur vita perfectorum. Supereminens itaque pontifex innuit, quod merito perfectioris vitae actionem vulgi transcendat intelligentia sacramentorum, quae ad instar aeris nulla diuturnitate deficiunt, vel in doctrinis apostolorum, qui usque adeo sicut aes fuere sonori, quod «in omnem terram exivit sonus eorum ⁜ 94 .» Transcendat etiam imitatione Dominicae passionis, se ipsum abnegando, crucem bajulando ⁜ 95 , et in cruce Domini gloriando ⁜ 96 ; quia Dominus regnavit a ligno; transcendat autem in fidei soliditate, et se vicarium Christi ostendat, qui est lapis angularis inter utrumque medius ⁜ 97 , sicut [Col. 0022B] et hic est inter clerum et populum collocatus.

Columnae quae domum fulciunt, sunt episcopi, qui machinam Ecclesiae verbo et vita sustentant, qui propter sonoritatem divini eloqui dicuntur argentei, ut in Canticis ⁜ 98 : «Columnas fecit argenteas,» quae, licet sint numero plures, tamen septem esse dicuntur, juxta illud: «Sapientia aedificavit sibi domum, et excidit columnas septem;» quia debent ⁜ 99 esse Spiritus sancti gratia septiformi repleti. «Jacobus et Joannes, ut ait Apostolus, videbantur esse columnae ⁜ 100 .» Bases columnarum sunt apostolici viri, universalem Ecclesiae machinam supportantes. Capita columnarum sunt mentes episcoporum; sicut enim a capite membra, sic a mente [Col. 0022C] nostra verba diriguntur, et opera. Capitella sunt verba sanctae Scripturae, quorum meditationi subdimur, et observantiae.

Trabes, quae domum conjungunt sunt principes saeculi vel praedicatores, qui Ecclesiae muniunt unitatem, hi verbo, illi facto haereticos exterminando et schismata compescendo.

Tigna sunt praedicatores, de quibus dicitur: «Tigna domorum nostrarum cedrina ⁜ 1 ;» praedicatores namque debent esse virtutibus imputribiles; et odore suae praedicationis et vitae serpentes, id est daemones effugantes.

Tegulae, quae imbrem a domo repellunt sunt milites qui Ecclesiam a paganis et ab hostibus protegunt, qui tignis incidunt, et innituntur; quia praedicatoribus [Col. 0022D] connituntur, et eis obsequuntur, unde per eos ad alta levantur.

Cochleae, quarum exemplar a templo sumitur Salomonis ⁜ 2 , sunt viae muris intervolutae latenter; per quas arcana cogitationum singulorum accipimus, quas soli qui ad coelestia gradiuntur agnoscunt, sed nec ipsi plene; quia solus Deus; quamvis enim ostium pateat: quoniam actus patent operum, et confessio sacramentorum; solus tamen Deus scrutator est cordium ⁜ 3 . Tabulata per Salomonem ad [Col. 0023A] ambulandum circa templum instituta ⁜ 4 , quae in Evangelio pinnacula nominantur ⁜ 5 , sunt gradus Ecclesiae militantis, unde tria tabulata in templo Salomonis fuisse leguntur ⁜ 6 , superius, medium, et inferius, propter tres ordines, virginum, continentium et conjugatorum. Luricae, vel luriculae sunt latera tabulatorum per gyrum facta, muri vel cancelli, vel quaevis apodiatoria, ne doctores in tabulatis sedentes, et populo praedicantes, juxta illud: «Praedicate super tecta ⁜ 7 ,» labantur ad ima sicut Ochoziae regi Samariae, qui per cancellos decidit, legitur ⁜ 8 accidisse, per has divina praesidia figurantur, quae nos in hoc saeculo laborantes et pro captu nostro ad superiora nitentes, ne deficiamus, adjuvant. Haeretici et schismatici, quorum figura exstitit [Col. 0023B] Ochozias, licet aliquando bonae actionis arcem conscendere videantur, tamen, quia compagem unitatis non habent, divinae protectionis praesidiis et munimentis destituti ad vitiorum infima relabuntur. Reclinatoria quoque in Ecclesia fiunt, per quae viros contemplativos accipimus, in quibus Deus sine offensa quiescit; quia qui claritatem aeternae vitae contemplantur, auro comparantur, unde: «Reclinatorium fecit aureum ⁜ 9 .»

Exedrae, sunt arcus murati in coemeterio constituti et dicuntur exedrae, extra scilicet adhaerentes. In porticibus Salomonis erant tria genera sedium, ut ait Isidorus: cathedrae doctorum, sinedrae auditorum, a considendo dictae; exedrae assessorum, ubi [Col. 0023C] judex cum assessoribus aliquid tractabat secretius; licet exedra quandoque pro thalamo ponatur, unde, et in exedris, velut in thalamis mortui sepeliuntur. Coemeterium est mortuorum dormitorium, nam in Christo morientes non dicuntur mortui, sed dormientes. Tribus de causis mortui circa ecclesiam sepeliuntur, ut orationibus fidelium ad ecclesiam venientium Domino commendentur; ut, sicut mater Ecclesia saeculo mortuos, Christo baptismate genuit et lacte nutrivit, sic carne mortuos gremio foveat et orationibus Deo commendet; ut, sicut sepeliuntur in patrimonio Jesu Christi, sic sint cohaeredes ejus in regno Dei. Forte ob hanc causam, noluit Abraham sepelire conjugem suam in agro Ephron, nisi pretio dato ⁜ 10 , ne si sepulta fuisset in patrimonio [Col. 0023D] infidelis, pater infidelitatis actitaret, in ea se habere aliquid rationis; forte ob eamdem causam non debemus ecclesias aedificare, nisi in fundo, in Jesu-Christi patrimonio computato; et vide, quia forte a duplici spelunca exedrae cum sepulcris lapideis originem habuere, nec vacat a mysterio, quoniam anima dormiens a curis saecularibus quiescere debet in requie actionis, et contemplationibus vacare, ingrediens in foraminibus petrae ⁜ 11 , et abscondens se in fossa humo, vel forte a Mausoleis et pyramidibus gentilium; quia quidquid corpori humano impenditur, non est salutis praesidium, sed [Col. 0024A] humanitatis solatium. In ecclesiis autem nullus debet sepeliri, nisi sit persona altis praedita, intuitu meriti vel sacramenti; sed de iis plenius in tractatu mortuorum dicetur inferius.

Turres alicubi una, alicubi duae, alicubi quatuor, duae in anteriori, et duae in posteriori parte in locis eminentibus construuntur; quibus crux, aut gallus superponitur, in quibus campanae suspenduntur. Turris una est praedicatorum vita, vel ipse praedicator, et pinnaculum ejus vita, seu mens quae tendit ad alta, haec est «turris David, ut legitur in Canticis ⁜ 12 , aedificata cum propugnaculis in monte Libani, quae respicit contra Damascum: Mille clypei pendent ex ea, et omnis armatura fortium.» Vita praedicatorum debet esse constans, et inexpugnabilis [Col. 0024B] ad defendenda fidei aedificia, ad repellenda hostium tela, cum sit a David, id est forti manu et desiderabili rege constructa, et debet in virtutum altitudine permanere, ut respiciat contra Damascum hostes a longe venientes. Damascus est metropolis Syriae, quae usque in hodiernum diem Hierusalem expugnavit, et etiam captivavit, per quam intelligimus hominum multitudinem, vel malignorum spirituum, a quorum insidiis est praecavendum; est autem haec vita munita propugnaculis, si gratia addatur miraculorum, vel irrefragabilibus sententiis Scripturarum freta clypeo rationis; armata vero armis operationis, haec se ab haereticis munit, illosque percutit, de qua nobis resistendi et vivendi [Col. 0024C] exempla dependent. Duae turres sunt duae leges; quatuor vero, doctrina quatuor evangelistarum, anteriores Matthaeus et Joannes, corporaliter cum Deo conversati; posteriores Lucas et Marcus, apostolorum discipuli: Legem Moysi edidit Dominus in monte Sina ⁜ 13 ; Evangelium quoque in monte ⁜ 14 , montes docuit et in Thabor ejus praemium revelavit ⁜ 15 , insinuans quod per observantiam mandatorum ejus de Sion perveniemus ad Thabor, de speculatione ad comprehensionem. Vel duae turres, et quatuor turres sunt praedicatores in his legibus et doctrinis instructi, de quibus: «Fiat pax in virtute tua, et abundantia in turribus tuis ⁜ 16 .» Crux superponitur; quia frustra loquitur lingua praedicatoris, nisi adfuerit fides Mediatoris, et quia non [Col. 0024D] est nisi in cruce Domini gloriandum ⁜ 17 . Tholus super quem ponitur per rotunditatem significat quod inviolate fides catholica praedicetur. Galfus superponitur, quia praedicator sollicitus per utriusque legis doctrinam, somnolentos debet excitare media nocte ad Dominum confitendum ⁜ 18 . Nox est praesens saeculum; dormientes sunt in peccato jacentes, quibus gallus horas distinguit, dum distincte praedicat, et eos excitat, ut a peccatis exsurgant. Lucem praenuntiat, cum futuram gloriam, quae revelabitur in nobis, annuntiat ⁜ 19 ; sed prius se verberat alis, dum corpus suum castigat ⁜ 20 , ne praedicans reprobetur [Col. 0025A] ab aliis; contra ventum se vertit, cum pro domo Dei se murum opponit superbis et diabolo venienti resistit. Virga ferrea inibi posita, est rectitudo sermonis, quae debet esse in ore praedicatoris ⁜ 21 . Claustrum ab excubiis, et custodiis levitarum circa tabernaculum, vel ab atrio sacerdotum, vel a porticu Salomonis ad templum sumpsit exordium. Praecipit enim Dominus Moysi, ne levitas cum plebea multitudine numeraret, sed constitueret eos super tabernaculum testimonii ad portandum et custodiendum.

In tribu Levi sacerdotalis ordo significatur, qui non aequatur plebeae multitudini; sed praeest ut in exemplum emineat curam gerens ecclesiae materialis, et militantis, in qua recondita sunt Domini testamenta. [Col. 0025B] Ipsius enim est populum regere, et ut vivat honeste, docere verbo, et opere, quem compatiendo, consulendo, infirmorum mores tolerando, humeris patientiae portat, et ne pateat aditus hosti, pastorali sollicitudine vigilat. Salomon vero fecit atrium sacerdotum, fecit et porticum ⁜ 22 , quae patres militantis Ecclesiae repraesentabat antiquos, Abel, et Enoch. In hac porticu apostoli commanentes unanimiter ad orationem surgebant, et erat illis cor unum, et anima una ⁜ 23 , quam formam canonici regulares, et monachi arctius promittentes sequuntur, dum unanimiter in caustro degentes ad servitium Dei surgunt, et saecularia derelinquentes, in omnibus communem vitam ducunt. Porro sicut [Col. 0025C] templum triumphantem designat Ecclesiam, sic claustrum coelestem significat paradisum, ubi erit cor unum, et idem in Dei dilectione et voluntate. Sicut enim aqua vino mista, non discrepat a vino, sic voluntas sanctorum a Dei non discrepat in aliquo voluntate, ubi communiter omnia possidebunt; quia quod minus quis habebit in se, in alio se gaudebit habere; quia Deus erit omnia in omnibus ⁜ 24 . Diversitas igitur officinarum et officiorum in claustro diversitas est mansionum, cum diversitate praemiorum in regno, vel significat paradisum Eden; sicut enim ibi sunt arbores fructiferae, ex quibus alia lignum vitae, alia scientiae boni et mali ⁜ 25 , cujus esus mortem induxit aeternam; sic et in claustro sunt libri sacrae Scripturae, qui sunt quibusdam odor [Col. 0025D] vitae in vitam, aliis vero mortis in mortem ⁜ 26 . Moraliter autem claustrum est animae contemplatio, ubi se recipit, dum a turba cogitationum carnalium separatur, et sola coelestia meditatur. Ab hoc claustro egressa Dina, filia Jacob, ut videret mulieres regionis illius, corrupta est a Sichem, filio Hemor, et conglutinata est anima ejus cum ea ⁜ 27 : haec est mens hominis, quae dum sua studia negligens saecularibus et alienis actionibus occupatur, a diabolo corrumpitur et ei per iniquitatem unitur.

In hoc claustro quatuor sunt latera, contemptus [Col. 0026A] sui, et contemptus mundi, amor proximi, et amor Dei. Unumquodque latus suum habet ordinem columnarum, ut contemptus sui mentis humiliationem, carnis afflictionem, humilem sermonem, et similia: basis omnium columnarum est patientia. In hoc claustro, diversitas officinarum diversitas est virtutum, ubi hospitale est compassio mentis. Et vide quod hospitale pro diversitate personarum, diversitatem accipit nominum: dicitur enim xenodochium, nosocomium, orphanotrophium, ptocotrophium, betrytrophium; sancti enim Patres et religiosi imperatores quaedam instituere loca, ubi peregrini, orphani, senes, infirmi, imbecilles et saucii reciperentur; quibus, quia compatimur, per hospitale compassio mentis accipitur; capitulum, [Col. 0026B] secretum cordis; refectorium, delectatio sanctae meditationis; cellarium, sancta Scriptura; dormitorium, munda conscientia; oratorium, vita immaculata; hortus arborum et herbarum, congeries virtutum; puteus aquarum viventium, irrigatio domorum, quae hic sitim mitigant, et in futuro penitus exstinguent.

«Domus mea domus orationis vocabitur ⁜ 28 ;» ac aedificium, quod tot partibus fabricatur, multis authenticis vocabulis insignitur. Dicitur enim domus orationis, vel oratorium; quia illic fidelium populus venit ad orandum. Sicut enim sunt quaedam [Col. 0026C] loca necessariis usibus deputata, ut dormitorium, sic sunt quaedam orationi proprie destinata, ut ecclesia, et monachorum in grangiis suis oratoria constituta. Dicitur et domus Dei, quia Deus eam inhabitat; unde Jacob: «Hic est domus Dei et porta coeli ⁜ 29 . Et vide quia est domus Dei ut militans Ecclesia, et fidelis anima, et coelestis patria. Est domus animi, ut conscientia; domus hominis, ut familia; est domus daemonis, ut humana perfidia. De domo Dei dicit Salomon: «Sapientia aedificavit sibi domum ⁜ 30 ,» et David: «Laetatus sum in his quae dicta sunt mihi, in domum Domini ibimus ⁜ 31 ;» De domo animi dicitur: «Dispone domui tuae ⁜ 32 ,» et illud: Tria ejiciunt hominem de domo: Fumus, stillicidium, et mala [Col. 0026D] uxor ⁜ 33 , id est peccatum ignorantiae, suggestionis et propriae concupiscentiae. De domo hominis dicitur, quod aedificavit Dominus obstetricibus domos ⁜ 34 , de domo daemonis dicit ipse daemon: «Revertar in domum meam, unde exivi ⁜ 35 .» Dicitur, et per excellentiam, domus a domate, quod est tectum; quia qui in una domo habitant, sub uno tecto sunt. Dicitur et ecclesia, id est convocatio, quia veram continet ecclesiam, id est populum convocatum secundum figuram, quae dicitur a grammaticis metonymia, cum videlicet ponitur continens [Col. 0027A] pro contento. Synagoga congregatio dicebatur; quia ibi virga legis populus veluti grex irrationabilium pecorum congregabatur; sed ecclesia convocatio, quia sancti Spiritus amore in unam fidem, ad Dei judicia; ad Christi convivium convocatur. Sicut olim conveniebat populus ad audiendum judicia, et rursus conveniebat ad manducandum pascha, unde Apostolus: «Convenientibus nobis in unum, jam non est Dominicam coenam manducare ⁜ 36 ;» sic hodie vocatur, ut audiat poenas et praemia saeculi futuri, et percipiat corpus Domini. Dicitur et basilica, ut in Paralipomenon invenitur ⁜ 37 ; id est regalis, quia ibi Regi regum ministratur, basileus namque rex interpretatur, quasi basis. Kasa, id est columna, et sustentamentum populi, unde et basiliscus [Col. 0027B] rex serpentum dicitur. Dicitur et Kyriaca, id est Dominicalis, quia ibi Domino dominorum servitur. Kyrios enim Dominus interpretatur. Unde Kyrie-eleyson. Domine, miserere.

Dicitur et aula, quia ibi Regis aeterni convivium celebratur. Unde: «Terribilis est locus iste. Hic domus Dei est et porta coeli ⁜ 38 ,» et vocabitur aula Dei. Dicitur et monasterium, id est solitarium, vel solitariorum habitaculum; monos enim solus vel unus, unde et monachi singulares, et tristes. Dicitur et coenobium a coenon quod est commune, eo quod sit communis habitatio, unde inhabitantes, coenobitae vocantur. Dicitur et sanctum, id est firmum tuum, quia supra firmam petram fundatum [Col. 0027C] ⁜ 39 , tum quia firmamentum inibi erat ad Dei servitium. Unde: «Pontifex semel in anno introivit in Sancta ⁜ 40 .» Dicitur et martyrum locus, ubi jacent corpora martyrum, vel ubi passi sunt, vel ubi congregantur illi qui pro Christi nomine patiuntur, quorum vicem tenent hodie canonici Regulares. Majores autem Ecclesiae dicuntur templa, id est tecta ampla, quia populus inibi sub unius tecti amplitudine adunatur; majores vero capellae a caprarum pellibus nominantur; nobiles enim ecclesias in itinere de pellibus caprarum factas habebant; vel capenum est domus, ad quam pauperes ad eleemosynam confluunt; inde capella dicitur ubi diurni verbi pabulo, pauperes spiritu nutriuntur, quarum custodes, et ministri capellani dicuntur. [Col. 0027D] Unde forte non pellibus variis, sed caprinis uti, nec ministrari, sed ministrare tenentur ⁜ 41 ; vel forte capellani dicuntur a cappa sancti Martini, quia eam ante reges Francorum ad bella, et in praeliis deferebant. Itaque fratres ad ecclesiam convenientes nequaquam in ea corporeis usibus indulgeamus, sed orationi vacemus, ne faciamus eam speluncam latronum ⁜ 42 , quae replenda est fumis aromatibus et odoribus unguentorum, quibus hic salus confertur, et in futuro sanitas impetrabitur.

«Fecit Salomon festivitatem celebrem, et omnis Israel cum eo coram Domino ⁜ 43 .» Ecclesias et altaria consecrare, non est novae consuetudinis, sed auctoritatis antiquae. Erexit autem Jacob lapidem in titulum, fundens oleum desuper ⁜ 44 . Salomon quoque templum aedificavit et Domino dedicavit ⁜ 45 . Hinc patres Novi Testamenti cepere exemplum, ut praediximus, et ecclesias aedificandi et aedificatas consecrandi, quae quidem consecratio efficit duo; quoniam Deo ipsam Ecclesiam materialem appropriat, et nostram tam Ecclesiae, quam fidelis animae desponsationem insinuat. Domus namque non consecrata est sicut puella viro alicui destinata, [Col. 0028B] non tamen dotata, nec commercio in unionem carnis unita; sed consecratione dotatur, et transit in propriam Jesu Christi sponsam ⁜ 46 , quam sacrilegium est adulterio ulterius violari; desinit esse lupanar daemonum. Si quaeres exemplum, multa suppetunt, sed instar illius templi sufficiat, in quod Pantheon antea vocabatur, transit in Regis aeterni palatium, in quo per gratiam habitat. Nam et in templo visibiliter gloria Domini descendebat ⁜ 47 . Domus et non consecrata gentilitas est, aut anima divinae cognitionis ignara. Domus consecratio Christi est et Ecclesiae, vel animae copulatio, et hoc per singula dedicationis insignia demonstremus.

[Col. 0028C] Primo faciat episcopus litaniam ante reliquias in eo loco, ubi fuere praetenta nocte reconditae, implorans Dei misericordiam et sanctorum auxilium ad digne perficiendum tam arduum Ecclesiae sacramentum; deinde ante fores Ecclesiae faciat exorcismum salis et aquae, dicens: Deus in adjutorium meum intende ⁜ 48 , etc., sine alleluia; de his infra dicemus. Haec aqua salis sapientia condita, baptisma significat, quod sapientia fidei conditur, cum de fide baptizandus instruitur ⁜ 49 , cujus fontem in Judaea Dominus consecravit. Ex hac aqua tantum episcopus foris in circuitu aspergit ecclesiam, et pro ipsius benedictione Deum exorat. Haec trina aspersio, et oratio trina est ad instar triduanae sepulturae; in fontem immissio, est sanctae Trinitatis [Col. 0028D] in baptismate invocatio, quam in mundi circuitu faciendam gentibus, Dominus Apostolis imperavit, dicens ⁜ 50 : «Ite, baptizate eos, in nomine Patris, Filii, et Spiritus sancti.» Unde interim duodecim candelae in circuitu ecclesiam illuminant; quia duodecim apostoli gentes doctrinae lumine illustrabant; tria responsoria, quae interim decantantur, est hilaritas trium ordinum fidem suscipientium scilicet, Noe, Daniel, et Job. Et quoniam ad hanc invocationem, gratia fidei, spei, et charitatis [Col. 0029A] infunditur, ideo ad calcem, ad medium, ad partem parietis superiorem aspergitur; inter aspergendum, quidam episcopi aspergunt et atrium, quidam vero priusquam ecclesia fuerit aspersa, aspergunt atrium aqua quae prius fuerat benedicta, sicut in canonibus reperitur. Canonicus autem terminus atriorum est triginta vel quadraginta passuum, exceptis capellis, quae continentur infra ambitum castellorum. Atrium est Christus per quem in coelestem Hierusalem patet ingressus, qui sanctificatur in nobis ⁜ 51 , juxta illud: «Sanctificetur nomen tuum ⁜ 52 .» Tricenarius autem et quadragenarius ministerium repraesentant fidei et poenitentiae, quae necessaria sunt militanti Ecclesiae. Fit autem haec aspersio cum aspersorio de hyssopo [Col. 0029B] facto, juxta illud: «Asperges me, Domine, hyssopo, et mundabor ⁜ 53 .» Hyssopus est herba humilis quae in petra nascitur, et medicandis corporibus adaptatur, ideoque significat humilitatem, de petra Christo prodeuntem ⁜ 54 , qui dixit: «Discite a me quia mitis sum, et humilis corde ⁜ 55 ;» non enim proficit in baptizatis unda baptismatis, nisi a radice processerit humilitatis; at si humilitas accedit, usque adeo superbiae tumorem depellit, et hominem lavat, et mundat, quod eum super nivem dealbat incomparabiliter, vel sicut nivem ⁜ 56 , juxta illud Isaiae: «Velut nix dealbabuntur ⁜ 57 ,» ut fiat homo vestis Domini; qui enim Christo baptizatur, Christum induit ⁜ 58 ; vestis, inquam, nivea, [Col. 0029C] id est sine macula, et ruga ⁜ 59 , quod repraesentatum est in transfiguratione Dominica ⁜ 60 .

Veniens episcopus ante ostium ecclesiae, cum baculo ter percutit superliminare, dicens: Tollite portas, principes, vestras ⁜ 61 . Haec trina percussio est trina Christi potestas in coelo, in terra et in inferno ⁜ 62 . Ter ergo percussit cum potestatem ligandi, et solvendi in coelo et in terra Ecclesiae suae concessit, et portas inferi adversus eam non praevalituras adjunxit ⁜ 63 ; jubet ergo tolli portas mortis, et elevari portas aeternales; portae mortis sunt vitia, portae vitae sunt virtutes, et Ecclesiae sacramenta; vel ter percutit, cum impios verbis asperis increpavit, juxta illud Isaiae: «Percutiet terram virga oris sui et spiritu labiorum suorum [Col. 0029D] interficiet impium ⁜ 64 ; et hoc ter quia fidem Trinitatis docuit. Hac percussione, diabolus pellitur qui per fugientem diaconum intelligitur. Merito qui hujus ordinis est, illius vice fungitur; quia diaconus minister interpretatur; ipsi autem sunt ministratorii Spiritus, juxta illud: «millia millium ministrabant ei ⁜ 65 ,» et Apostolus: «Omnes sunt administratorii spiritus in ministerium missi ⁜ 66 .» Si autem archidiaconus fuerit, Luciferum repraesentat, de quo dicitur in Job: «Ipse principium [Col. 0030A] viarum Dei ⁜ 67 .» Unde pretiosis vestibus induitur; quia «omnis lapis pretiosus operimentum ⁜ 68 » illius; hic fortis armatus suum atrium custodivit ⁜ 69 , dum homo mundum possedit; sed fortior superveniens eum expulit, et spolia distribuit, dum eum Christus passione devicit, et Ecclesiam et animam liberavit ⁜ 70 . Nec dicitur ei: Aperi, eo quod corda fidelium ad fidem aperiat, sed quia egressus vitii virtutum operatur ingressum; et quia, diabolo discedente, mox Ecclesia Christo pandit ostium fidei, vel interrogatio inclusi est ignorantia peccati, aperitio ostii exclusio delicti.

Ingrediens episcopus ter dicat: Pax huic domui ⁜ 71 , quia Christus ingrediens mundum pacem attulit hominibus bonae voluntatis ⁜ 72 , eos sanctae reconcilians [Col. 0030B] Trinitati. Cum duobus, vel tribus ingreditur, ut in ore duorum, vel trium testium stet consecrationis verbum ⁜ 73 , vel quia pro Ecclesia paucis praesentibus se Dominus transfigurans oravit ⁜ 74 . Deinde prosternit se pontifex in oratione pro Ecclesiae consecratione; quia se Christus humiliavit, et pro Ecclesiae sanctificatione Patrem oravit, dicens: «Pater, sanctifica eos, quos mihi dedisti ⁜ 75 .» Clerus orans et litanias concinens, Apostolos significat, qui pro Ecclesiae et animarum sanctificatione ad Deum intercedebant. Surgens pontifex per Dominus vobiscum populum non salutat; sed per Flectamus genua ad orationem invitat; quoniam infideles non sunt salutandi, sed ad poenitentiam [Col. 0030C] provocandi, et nondum sanctificatis non est applaudendum, sed pro eis orandum.

Post haec in pavimento duo alphabeta describit, per quae utriusque Testamenti scientiam, vel sacrae Scripturae intelligentiam, scilicet litteram et spiritum intelligimus. Paucae quidem litterae sunt; verumtamen in eis omnis plenitudo scientiae continetur. Haec itaque scientia scribenda est in pavimento pectoris nostri, in cordibus terrenorum, ut per eam Dominum agnoscere et ad coelestia erigi valeamus. Ergo scribitur a sinistro angulo orientis usque ad dextrum angulum occidentis; sinister angulus orientis est Judaea, in qua Christus secundum carnem oritur, et tamen cum sinistris ob perfidiam reputatur. Dexter angulus occidentis est gentilitas [Col. 0030D] in qua perfidia cecidit, et pro qua Christus sol justitiae ⁜ 76 occiditur, et in dextera obtinebit. A sinistro igitur ad dextrum angulum scribitur in memoria illius translationis, de qua dicitur: «Auferetur a vobis regnum Dei et dabitur genti facienti fructus ejus ⁜ 77 .» Scribitur etiam alphabetum a dextro angulo orientis in sinistrum occidentis; dexter angulus orientis est Ecclesia primitiva, in qua lux est orta fidei ⁜ 78 ; sinister occidentis sunt reliquiae Israel quae adhuc sinistrant, et usque ad mundum occiduum [Col. 0031A] sinistrabunt. Igitur a dextro scribitur in sinistrum, quia post gentium plenitudinem ⁜ 79 , Israel convertetur ad fidem; et primum quidem alphabetum Graeca lingua; secundum scribitur in Latina; illa nam prior est, et sapientia pollet; haec sequens est, et potentia praeeminet. Haebrea non scribitur, quoniam in Ecclesia silet; utrumque autem per baculum scribitur, quoniam haec omnia per praedicatores aguntur. Sic autem scribuntur, ut in forma crucis in medio pavimento conveniant, tum quia duo Testamenta fidem edocent passionis, tum quia duo populi salvantur in mysterio crucis. Prius tamen de pavimento, si qua sunt ibi corpora infidelium evellantur, quia nec sancta sunt, nec sanctificabuntur, nec eorum animas Christus annulo fidei [Col. 0031B] subarrhavit, nec in gloriosam transibunt generalis corporis unionem ad fidelium corpora, aut evellantur, aut terrae sic profundius immittantur, quod nullum vestigium appareat tumulorum. Pavimentum enim pectoris nostri si humilitatis hyssopo desideramus aspergi, aqua sacramentali mundari, scientia spirituali repleri, crucis fide salvari, evacuandum est quisquiliis, et omnis mortalis contagione peccati, ut super nivem dealbalti ⁜ 80 Christum induamur ⁜ 81 ; et ei sponsa virgo, casta, sine ruga, et macula exhibeamur ⁜ 82 .

Christus assistens pontifex per proprium sanguinem [Col. 0031C] introivit in sancta ⁜ 83 , hucusque fuit quasi prooemium dedicationis, abhinc incipiet ecclesiae dedicatio, et ideo per hoc, quod sequitur, Christi passio, et Spiritus sancti effusio figuratur. Accedens itaque pontifex ad altare, ad benedicendum aquam, dicit: Deus in adjutorium meum intende ⁜ 84 , et subjungit: Gloria Patri, sine Alleluia. Hic modus servandus est in benedictione hujus aquae, et praecedentis, et illius, quam Alexander papa in Dominicis benedicendam instituit, ut divinum imploretur auxilium; et quoniam haec benedictio fit ad exhibendam gloriam Trinitati, etiam subjungitur Gloria; sed quia adhuc purgamur, et nondum sumus sortiti benedictionis effectum, idcirco inter suspiria positi, Alleluia, id est laudem pro perceptis beneficiis [Col. 0031D] Deo debitam subticemus, unde post consecrationem ecclesiae cantabitur; quoniam exclusa daemonis phantasia, Deus in ea laudabitur; ita Christus ad aram Crucis accedens Patris auxilium invocavit et ad Trinitatis gloriam manifestandam mortem subiit ⁜ 85 , licet Alleluia duntaxat post resurrectionem manifesta operis exhibitione cantavit.

Deinde sal, cinis et aqua benedicuntur, et cruce facta commiscentur, et demum vinum apponitur. Sal est Dei sapientia. Unde Elisaeus salem misit in aquam, ut sanarentur aquae ⁜ 86 ; Pater in hunc mundum [Col. 0032A] misit Filium suum, ut mundus salvaretur per ipsum ⁜ 87 . Cinis est Christi humana natura, haec est vitula rufa, quae cremabatur ⁜ 88 ; caro Christi videlicet, sanguine rubricata, passionis igne decocta, qua redempti sumus; aqua populum significat. Unde: «Aquae multae populi multi ⁜ 89 ;» ergo sal et cinis miscentur cum Verbum caro efficitur ⁜ 90 , quae per signum crucis, aquae miscentur, cum populus in Christi passione salvatur. Quod autem vinum adjungitur, significat quod hanc redemptionem divinitas operatur, vel quod tristitia passionis versa est in gaudium resurrectionis, vel per hanc aquam Spiritum sanctum accipimus ⁜ 91 de quo dicitur: «Qui credit in me, flumina de ventre ejus fluent aquae vivae ⁜ 92 .» Commiscentur sal, cinis et vinum; [Col. 0032B] quia quos Spiritus lavat, sapientia condiuntur, poenitentiae pulvere asperguntur, et spirituali intelligentia inebriantur; igitur Ecclesia foris et intus lavatur, ut qui salvandus est, aqua et spiritu renascatur ⁜ 93 . Vel sal, doctrina fidei, cinis memoria passionis Christi, vinum aquae mistum divinitas juncta humanitati. Sic ergo sanctificamur doctrina fidei, et memoria passionis Christi, ut jungamur capiti nostro Deo et homini.

Postmodum cum pollice de aqua ista cruces faciat in altari in medio et per quatuor cornua, et aspergat in circuitum ipsum altare septem aut tribus vicibus. Altare, in hoc loco, designat Ecclesiam primitivam, in cujus medio crucem fecit, dum [Col. 0032C] in medio terrae ⁜ 94 , scilicet Hierusalem, passionem subiit. Quatuor etiam cornua significavit, dum quatuor partes mundi cruce salvavit. Altare septies aspersit, cum Ecclesiam Hierosolymis baptizari praecepit ut sancti Spiritus septem dona perciperet ⁜ 95 . Aut ter aspergitur, cum in sanctae Trinitatis nomine baptizatur, vel cum Ecclesia a peccatis cogitationis, locutionis et operis emundatur. Unde: Miserere mei, Deus ⁜ 96 , inter aspergendum cantatur. Deinde ter aspergit ecclesiam in circuitu ab oriente in occidentem, et per medium semel in formam crucis; quia Christus totam Judaeam, aut omnes gentes baptizari praecepit in nomine Trinitatis ⁜ 97 , cui baptismo tribuit efficaciam in mysterio passionis. Quod aspersio fit in circuitu, significat quod Dominus [Col. 0032D] curam suorum habens mittit angelum suum in circuitu timentium se ⁜ 98 . Quod ab oriente in occidentem innuit quod coepit a Judaeis ⁜ 99 , de quibus ortus est Dominus et refertur ad illos nostra fides. Dum ista fiunt, cantatur psalmus: Laetatus sum in his quae dicta sunt mihi ⁜ 100 , etc. Exsurgat Deus; et dissipentur ⁜ 1 , etc. Qui habitat in adjutorio ⁜ 2 , etc., quoniam apostolis mysterium resurrectionis, sacramentum baptismatis praedicantibus, inimicorum rabies est dissipata, et domus Domini firmiter aedificata, quam intrabimus ⁜ 3 et in cujus nunc adjutorio [Col. 0033A] habitamus ⁜ 4 , pro qua Christus orat, et stans in medio velut mediator pro nobis Deum Patrem quotidie interpellat ⁜ 5 .

Deinde fundit aquam ad basim altaris, innuens quod de Hierusalem fons erupit ipse baptismatis; vel committens Deo, quod in tanto sacramento vires humanas excedit. Quod altare post linteo tergitur ad instar passionis Christi, Ecclesiae primitivae tribulatio mitigatur; nam per linum quod de terra oritur, et cum labore ad candorem vertitur, Christum accipimus, qui est de virgine natus ⁜ 6 , qui per laborem passionis pervenit ad gaudium resurrectionis.

[Col. 0033B] «Festinemus et nos ingredi in illam requiem ⁜ 7 ,» participes Jesu Christi ⁜ 8 . His ita peractis, vadit pontifex ad reliquias, et cum processione, oratione, reverentia, magnaque devotione portat eas ad locum sibi a diacono praeparatum. Ita Christus postquam nobis locum praeparavit, justos, qui in praesenti nocte vigili mente se a malis custodiunt, assumit et in domum Patris sui perducit ⁜ 9 ; unde cantatur: Ambulate sancti Dei, ingredimini in civitatem Domini, id est coelestem Hierusalem, haec est enim Ecclesia nova, in qua populus adorabit Dominum in aeternum. Hic cantus, ibi gaudium angelorum, animas cum gaudio recipientium, qui eas comitantur, quousque pro meritis in debitis [Col. 0033C] mansionibus recipiantur. Antequam pontifex intret ecclesiam, cum reliquiis circumeat eam, ut sint illius ecclesiae protectores. Iterum cantatur responsorium, de decimis; ideoque postmodum pontifex monet populum de decimis et oblationibus, dote et luminaribus. Post cum chrismate signum crucis faciat in superliminari, per quod innuitur quod non debemus erubescere portare in frontibus sigillum passionis Domini nostri Jesu Christi, et est sumptum a sanguine agni paschalis, quo postes liniebantur ex mandato Domini ⁜ 10 . Pontificem ingredientem populus comitatur, ut Christi et sanctorum protectione gubernetur; ideoque mediator pro fidelibus interpellat. Cum autem ad sepulcrum venerit ad recondendas reliquias, extendat velum [Col. 0033D] inter altare et populum; quia loca vel cubilia animarum secreta sunt a visione mortalium, de quibus cantatur: exsultabunt sancti in gloria, laetabuntur in cubilibus suis ⁜ 11 . Deinde ponit chrisma in confessione, per quatuor angulos in cruce, dicens: Sanctificetur hoc sepulcrum, in nomine Patris, et Filii, et Spiritus sancti, id est firmentur nobis ista cubilia in perpetuum propter fidem passionis Christi, quam praedicastis per quatuor climata mundi. Deinde ponit tres portiones incensi, quasi dicat, et rursus firmetur nobis quod a [Col. 0034A] sancta Trinitate vestris orationibus impetrastis; postea vero reliquiae in sepulcro sigillantur et animae in coelestibus collocantur. Unde rationabiliter dum ista fiunt: In coelestibus regnis, etc., a clero cantatur. Tabula chrismate confirmata et superposita, est protectio Jesu Christi; unde cantatur: sub altare Dei sedes accepimus, haec est requies sempiterna quae nobis calce, id est charitatis glutino, consolidatur.

«Operatus est Dominus salutem in medio terrae ⁜ 12 .» Pontifex enim qui crucem facit de oleo altaris sancto, in medio altaris, et per quatuor cornua ipsius, Christus est qui super Ecclesiam [Col. 0034B] primitivam Spiritum sanctum, per fidem passionis effudit, et per eam, ad quatuor mundi climata dilatavit. Ter cantatur: Erexit Jacob lapidem in titulum ⁜ 13 ; illa enim Ecclesia fuit titulus aliarum «quia de Sion exivit lex, et verbum Domini de Hierusalem ⁜ 14 .» Ter altare ungitur, bis oleo sancto, tertio chrismate; quoniam Ecclesia fide, spe, charitate, quae est major caeteris, insignitur ⁜ 15 . Dum chrismate infunditur, cantatur: Ecce odor filii mei sicut odor agri pleni ⁜ 16 . Hic ager est Ecclesia, quae floribus vernat, virtutibus splendet, operibus fragrat, ubi sunt rosae martyrum, lilia virginum, violae confessorum, ubi viror incipientium, flos proficientium, fructus percipientium ⁜ 17 . Deinde per [Col. 0034C] parietes ecclesiae duodecim cruces cum chrismate facit, incipiendo a dextro perveniens ad sinistrum. Haec unctio est fides passionis, quae per apostolos a Judaeis pervenit ad gentes, vel potius est unctio haec gratia Spiritus sancti, cujus plenitudo existens in capite Christi, descendit in barbam, barbam Aaron ⁜ 18 , id est in apostolos, qui crucis mysterium, per quatuor parietes ecclesiae, id est quatuor mundi climata, praedicaverunt, et fidem Trinitatis etiam addiderunt; unde in unoquoque pariete tres cruces rationabiliter imprimuntur. Incensi frequentatio est continua Christi sacerdotis atque pontificis, pro nobis, apud Deum Patrem interpellatio; crucem cum incenso facere est passionem Patri ostendere, et pro nobis interpellare; incensum copiose [Col. 0034D] comburere in medio altaris et in angulis ejus, est orationes pro Hierosolymitana et universali Ecclesia multiplicare.

Postmodum frontem lapidis in modum crucis unget episcopus, dicens: Confirma hoc, Deus ⁜ 19 ; quia Christus, vel ipsa Ecclesia Patrem exorat ut redemptionem, quam operatus est, ipse confirmet, unde fit, quod baptizati confirmantur; quae redemptio coepit a templo sancto quod est in Hierusalem; quia salus humanae naturae coepit in medio terrae ⁜ 20 , vel a templo, id est Christo, in quo divinitatis habitat [Col. 0035A] plenitudo ⁜ 21 ; et quoniam hanc redemptionem Trinitas operatur, ideo gloria Patri subjungitur, ut laus Trinitati cantetur; post haec benedicantur vasa, vestes, linteamina, cultui mancipanda. Utensilia benedici, est opera nostra ad Deum referri; quae sint utensilia necessaria infra dicemus. Ad haec altare vestitur; altare vestiri, est animam immortali et incorruptibili corpori jungi, de quo vestimento dicit ipse Christus de se: «Conscidisti saccum meum mihi, circumdedisti me laetitia ⁜ 22 .» Vel altaris ultima benedictio, illam finalem significat benedictionem, qua dicitur: «Venite, benedicti Patris mei ⁜ 23 .»

Post haec multipliciter, ut infra dicetur, ornatur ecclesia et accenduntur luminaria; tunc enim [Col. 0035B] opera justorum splendescent, tunc «Fulgebunt justi, et tanquam scintillae in arundineto discurrent ⁜ 24 .» Tunc Missa cantatur; non enim sine missa debent ecclesiae consecrari; tunc enim revelabitur sacramentum, quod etiam angelis ab initio fuit absconditum ⁜ 25 . Introitus: Terribilis est locus iste ⁜ 26 ; quid est enim terribilius quam quod angeli timebunt, et vix justus salvabitur ⁜ 27 ! Tunc venit pontifex solemniter indutus, et cantatur in laetitia; tunc enim videbitur Dominus a nobis facie ad faciem in gloria sua ⁜ 28 . Et vide quoniam in aspersione basilicae lineis duntaxat, et minoribus utitur indumentis; sed ad mysterium altaris accedens vestibus ornatur pontificalibus et pretiosis, [Col. 0035C] recolens quod legalis pontifex, in lineis sanctuarium expiabat, et post lotus in pontificalibus in holocaustum arietem offerebat; et quia in eisdem lineis hircum emittebat post expiationem ⁜ 29 ; ideo et in consecratione fontium et immersione catechumenorum, ubi peccata transferuntur eorum, quidam utuntur simplicibus et lineis indumentis. Vel per altare Christum, sicut per Ecclesiam sponsam accipimus; ipse enim est lapis qui a Jacob erigitur in titulum ⁜ 30 ; quia stetit in signum populorum ⁜ 31 ipse lapis angularis ⁜ 32 , «qui fecit utraque unum ⁜ 33 ,» ipse lapis est crescens in montem ⁜ 34 , ipse mons pinguis ⁜ 35 , oleo laetitiae prae consortibus unctus ⁜ 36 , ideoque non unguntur altaria nisi lapidea. Hic etiam, per lapidem itinerarium figuratur, [Col. 0035D] eo quod «Exsultavit, ut gigas ad currendam viam ⁜ 37 ;» et: De torrente in via bibet ⁜ 38 ; itinerarius autem similiter, et ob similes causas, ex sale, cinere et aqua, et vino conspergitur, et datis odoribus chrismate confirmatur; juxta hoc altare, Christianum loquor, lavacrum est, quo manus abluuntur. Haec Christi misericordia, qua homines in baptismo vel poenitentia a peccatorum sordibus diluuntur; ad hoc per gradus ascenditur, hi sunt martyres, ut praediximus, aut virtutes per quas ad [Col. 0036A] Dominum pervenitur; in his sunt reliquiae, id est thesauri sapientiae et scientiae Dei ⁜ 39 . Haec est enim arca Domini ⁜ 40 , in qua fuere manna et tabulae testamenti; in his thus et oleum adolemus, cum ei sacerdotium et regnum evidenter ascribimus. Super altare Christianum capsae ponuntur, hi sunt apostoli et martyres, similiter vestes, et pallae, confessores et virgines, vel omnes sancti, de quibus dicitur: «His sicut vestimento vestieris ⁜ 41 .» Super hoc non immerito codex evangelicus adoptatur, eo quod Evangelium ab ipso sit editum, et ipsi perhibeat testimonium. Super his etiam crux tribus de causis erigitur, ut signum regis in domo, vel urbe regia veneretur, aut Christi passio repraesentetur, ut populus Christum crucifixum, se crucifigendo [Col. 0036B] cum vitiis et concupiscentiis, imitetur ⁜ 42 . Vexilla quoque super altaria eriguntur, ut triumphus Christi jugiter in Ecclesia memoretur, per quam et nos de inimico triumphare speremus.

«Templum Dei sanctum est, quod estis vos ⁜ 43 .» Haec omnia referuntur ad hominem; nam ecclesia forinsecus lota, ostium ab episcopo percutitur, episcopus ingreditur, alphabetum in terra scribitur, ecclesia illuminatur, altare lavatur sale, cinere, aqua et vino, ecclesia intus aspergitur, in altari, corpus Domini et reliquiae reconduntur, incensum, et chrisma ponitur, altare oleo perungitur, [Col. 0036C] multipliciter incensatur, vestibus ornatur, et in eo sacrificium laudis offertur. Homo quidem est Ecclesia, juxta quod Paulus in hodierna epistola dicens: «Dei aedificatio estis ⁜ 44 ;» igitur homine baptizato de tribus peccatis, scilicet cogitatione, locutione, operatione compungitur; et, aperto fidei ostio, Christus ingreditur; unde in hodierno Evangelio: «Zachaee, oportet me hodie in domo tua manere ⁜ 45 .» Utriusque Testamenti Scriptura menti infigitur, et mens doctrina duodecim apostolorum illuminatur, cor quod sic est in corpore nostro, velut altare in templo, scientiae sale conditur, pulvere poenitentiae aspergitur, Spiritus sancti aqua salutari lavatur, vino sapientiae inebriatur; et sic qui lotus est in carne, etiam in mente lavatur, [Col. 0036D] ut possit dicere: «Cor meum et caro mea exsultaverunt in Deum vivum ⁜ 46 ;» Ideoque verba offerendae non irrationabiliter duplicantur, scilicet fecit Salomon, etc. In altari corpus Domini et reliquias ponere, est mandata Domini et exempla sanctorum memoriter retinere, ut possit dici: «In corde meo abscondi eloquia tua, ut non peccem tibi ⁜ 47 ;» in altari quoque incensum et chrisma ponuntur, cum orationibus, bonae opinioni, bonisque vacamus operibus; oleo altare nostrum inungimus, [Col. 0037A] cum misericordiae non obliviscimur. Accedit summus sacerdos secundum ordinem Melchisedech ⁜ 48 ad altare cordis nostri, et illud inungit, cum dicit: «Estote misericordes, sicut et Pater vester misericors est ⁜ 49 .» Hoc oleo summus ille pontifex prae participantibus abundabat ⁜ 50 , cum dicebat: «Pater, ignosce illis, quia nesciunt quid faciunt ⁜ 51 ;» hoc oleo non solum cor, sed omnia membra debent esse peruncta; manus enim, si non ungitur et inopi non aperitur, aret. Hoc altare nostrum orationibus fumigemus, virtutibus adornemus, ut in eo nos ipsos hostiam vivam Deo placentem offerre possimus ⁜ 52 , ut simus hostia templi et templum Dei.

«Solve calceamentum de pedibus tuis, locus nam in quo stas sanctus est ⁜ 53 .» Cum ecclesia tanto Sponso, tam celebri sit consecratione dotata et ejus utensilia divino cultui mancipata, constat esse peccatum immane eam inhonestis usibus violare, unde Balthazar vasis Domini abutenti apparuit in aula regia comminativa scriptura, Mane, Thecel, Phares, id est numeratum, appensum, et divisum ⁜ 54 . Violatur autem ecclesia, combustione, homicidio, adulterio, sigilli privatione, principalis altaris motione. Quae autem fuerit violata nisi reconcilietur, vel cum oportuerit, denuo consecretur; immunda et pervia canibus erit, forma vero reconciliationis haec est, ut prius pontifex oret ante fores [Col. 0037C] ecclesiae, postmodum intret ecclesiam cum litaniis, et iterum oret, deinde aqua benedicta, sale, cinere, vino mista ecclesiam lavet, et loca contaminata purificet, et sic cantibus et orationibus ad hoc destinatis reconciliationem efficiat; sic homo Deo templum in baptismate dedicatum vitiorum incentivo et mortali crimine contaminatur ⁜ 55 . Si quoque per haeresim fidei sigillum amiserit violatur, si capitis etiam diminutionem (mentem vel episcopum loquor) passus fuerit, totum corpus, et populus infirmatur; propterea necesse est, ut qui jam nequit baptismo adjuvari, fonte lacrymarum, id est per poenitentiam, renovetur et orationibus adjuvetur, alioquin Dei templum redibit in lupanar [Col. 0037D] daemonum; hospitium Trinitatis, in prostibulum meretricis, ubi daemones saltent, et sirenae nidificent; orationibus autem revertitur in templum De et habitaculum Spiritus sancti, et qui passus est naufragium maris, redit ad portum salutis. Magna itaque debet ecclesia custodiri cautela, quae trino privilegio gaudet in personis, in rebus, in loco. De personis et rebus nihil ad praesens, locus autem ea debet reverentia custodiri, ut quis non praesumat inibi agapas celebrare, ac cubitus sternere, choreas ducere, assaltus facere, furta committere, fugientem inde extrahere, aut alia quaevis desideria [Col. 0038A] carnis perpetrare; non etiam praesumat infra ecclesiarum confinia, quae sunt triginta, vel quadraginta passuum domos infringere. Hic est enim locus sanctus, hoc est firmus, de quo Dominus ad Moysen ⁜ 56 , et angelus ad Josue: «Solve calceamentum de pedibus tuis. Locus nam in quo stas sanctus est ⁜ 57 .» Calceamentum fit de pellibus mortuorum animalium: ergo solvere calceamentum de pedibus, est solvere vincula mortalium peccatorum de actibus, quae intrantes in sanctuarium Dei solvere debemus, ut cogitemus de conversatione angelorum, ubi est requies sine somno, pax sine bello, quies sine labore, satietas sine requie. Quoties igitur hunc locum ingredimur, praesertim cum coeleste mysterium celebratur, ubi creditur coetus [Col. 0038B] angelorum adesse; cum reverentia ingrediamur ad illorum conspectum, vultum in terram declinemus, eorum gaudia contemplantes, et nos cinerem esse recolentes ⁜ 58 .

In ecclesia quoque a superfluis verbis abstineri oportet, juxta illud Chrysostomi: In aulam regiam ingressurus, habitu et incessu te componis; huc ingressurus, ubi est vere aula regia rides? tu non nosti, quia non vides, scilicet angelos esse praesentes, quia domus Dei est plena virtutibus incorporeis. Quid autem loqui debeamus Apostolus docet, dicens: «Loquentes vobismetipsis in psalmis, hymnis et canticis ⁜ 59 .» Ob ejusdem privilegii reverentiam, mulieres a partu surgentes non ingrediuntur ecclesiam, nec menstruatae, nec viris conjunctae, [Col. 0038C] secundum consuetudinem Romanorum. Ob hoc et solemniter poenitentes arcentur, tum quia dum poenam patiuntur, culpae reminiscuntur, tum quia in omnibus illud mysterium intelligitur, quod immundi a templo coelesti penitus excluduntur; alioquin ea die, qua praedictorum aliquod agerent, vel paterentur, intrare liceret, ut Deo gratias agerent; haec est nam civitas sancta, urbs beata Hierusalem, civitas Dei, de qua: «Gloriosa dicta sunt de te, civitas Dei ⁜ 60 ,» et alibi: «Vidi civitatem sanctam, Hierusalem novam, descendentem de coelo ⁜ 61 .» Haec militat in terris, sed regnat in coelis; haec est gloriosum regnum, cujus in terris custodes collegium prelatorum, agmina martyrum, coetus [Col. 0038D] confessorum et virginum, quam curiam, illa gemma singularis adornat, quae nec primam visa est, nec habere sequentem. Cum tamen etiam militantem designet Ecclesiam, non abhorreo, siquando bonis mali corpore misceantur; nam in Eden mulier de viro formatur, lignum vitae et scientiae proponitur ⁜ 62 , serpens etiam invenitur ⁜ 63 , in arca Noe sunt animalia munda et immunda ⁜ 64 , simul in unum pacem habentia; qui pacem non tenent, in arca non sunt, licet esse videantur et truculentiores bestiis inveniuntur; extra ecclesiam non est locus refugii, non tamen omnes, qui nunc insunt, [Col. 0039A] patris gratiam merebuntur; quia Cham in filiis maledictionem accepit ⁜ 65 , in domo Abrahae filius ancillae cum filio liberae lusisse creditur ⁜ 66 ; in utero praegnantis Rebeccae gemini colluctantur ⁜ 67 , quorum lenis diligitur et hispidus reprobatur ⁜ 68 ; saepe in ambitu horti conclusi reperitur amaritudo absynthii; in Domini coena ⁜ 69 , et navicula Simonis, fuit Iscariotes; in rete piscatoris pisces boni et mali ⁜ 70 ; in area granum et palea ⁜ 71 , similiter et in ecclesiis viri cum mulieribus orant ⁜ 72 , ita quod mulieres secundum consuetudines quorumdam sint in parte aquilonari, sicut viri in australi; quoniam per viros, fortes intelliguntur in tentationibus hujus mundi et in fide, et fervidi charitate; per mulieres autem fragiliores et bonis operibus tepidi. [Col. 0039B] Secundum alios, viri in parte anteriori, mulieres in posteriori; vir nam est caput mulieris ⁜ 73 , ideoque dux ejus; quod seorsum masculi, seorsum feminae stent, secundum Bedam accepimus a veteri consuetudine derivatum; hinc fuit nam quod Joseph et Maria puerum derelinquunt ⁜ 74 ; quoniam alter quia secum non cernebat, cum altero esse putabat, causa divisionis haec est; quia caro viri et mulieris, si propius accesserint, ad libidinem accenduntur. Ubicunque mulieres locum habuerint, semper secundum Apostolum ⁜ 75 velatae debent orare, ne laxis crinibus alliciant animos juvenum, nec ob formositatem superbiant capillorum, imo propter angelos, id est sacerdotes. Sacerdos [Col. 0039C] enim judex est et vicarius Jesu Christi, ergo ante sacerdotem mulier debet se velare, ut conscia originalis peccati, quod per eam evenit, videatur erubescere et se coram judice ipso habitu accusare. Idcirco Linus ex praecepto Petri instituit quod mulier ecclesiam, velato capite, introiret, cui etsi liceat orare, non tamen loqui, id est populis praedicare ⁜ 76 . Ergo locus non salvat, quem pravitas conscientiae damnat, sicut horrida loca non obsunt iis, qui pie vivunt: Nadab etenim et Abiu igne in tabernaculo consumuntur ⁜ 77 ; Chore, Dathan, et Abiron ante tabernaculum deglutiuntur ⁜ 78 ; Heli pontifex in loco sancto periit ⁜ 79 ; Oza juxta arcam interiit ⁜ 80 , Joab juxta altare occiditur ⁜ 81 , Ozias in templo lepra perfunditur ⁜ 82 ; econtra: Moyses de [Col. 0039D] flumine ⁜ 83 , Joseph de cisterna ⁜ 84 , et carcere ⁜ 85 ; Job de sterquilinio ⁜ 86 , Jeremias de coeno ⁜ 87 , Daniel de lacu leonum ⁜ 88 ; tres pueri de camino ignis liberantur ⁜ 89 ; demum diabolus de coelo ⁜ 90 , homo cecidit de paradiso ⁜ 91 ; justi autem in terra visitantur et de inferno ad coelestia sublevantur; sed, licet non sanctificet locus, tamen ob reverentiam sacramenti cooperatur plurimum sanctificationi. Ob hanc itaque reverentiam de pedibus calceamenta [Col. 0040A] solvamus, ut in loco sanctificari a Domino mereamur ⁜ 92 .

«Domine, dilexi decorem domus tuae, et locum habitationis gloriae tuae ⁜ 93 .» Decorantur ecclesiae caelaturis, picturis et tornatilibus sculpturis, quae a tabernaculo Moysis ⁜ 94 , vel templo Salomonis ⁜ 95 , formam accipiunt; sculpsit nam Moyses duo cherubim; sculpsit et Salomon, sed et parietes caelaturis, et torno, et picturis ornavit. Fiunt autem hujusmodi, ut non solum sint ornatus ecclesiarum, sed etiam litterae laicorum. «Quaecunque enim scripta,» vel sculpta sunt, «ad nostram doctrinam scripta sunt ⁜ 96 ;» litterae, inquam, rememorativae praeteritorum, [Col. 0040B] indicativae praesentium et futurorum. Praeteritorum, ut historiarum et visionum; praesentium ut virtutum et vitiorum; futurorum ut poenarum et praemiorum, de quibus etsi non singula, tamen usitatiora percurramus exempla. Duo igitur in tabernaculo cherubim se versis vultibus in propitiatorium respicientia, sunt duo Testamenta in nullo discrepantia; facies enim a se averterent, si quod unum promittit, aliud denegaret. In propitiatorium respiciunt, dum quidquid continetur in eis, ad obsequium refertur conditoris; in nostris autem ecclesiis imago Domini nostri Jesu Christi pingitur multipliciter, et ex causa multiplici; nam picta in praesepio, rememorat nativitatem, picta in matris gremio, puerilem aetatem; picta vel sculpta in [Col. 0040C] cruce, passionem. In cruce quoque sol et luna eclipsim patientia depinguntur; latrones et clavi, forcipes et vulnera, lancea, sanguis et aqua, titulus et corona, cum veste purpurea, quae omnia sunt passionis insignia; picta in scalarum ascensu, ascensionem; picta in solio excelso, praesentem indicat majestatem et potestatem quasi dicatur: Data est ei omnis potestas in coelo et in terra ⁜ 97 , et adimpletur visio Isaiae dicentis: «Vidi Dominum sedentem super solium excelsum et elevatum ⁜ 98 , id est Dei Filium, regnantem super angelos, juxta illud: «Qui sedes super cherubim ⁜ 99 .» Quandoque vero pingitur, sicut videre eum Moyses et Aaron ⁜ 100 , Nadab et Abiu, scilicet super montem et sub pedibus ejus quasi opus sapphirinum, et [Col. 0040D] quasi coelum, cum serenum est; cui quandoque circum circa pinguntur angeli cum sex alis secundum Isaiam dicentem: «Seraphim stabant super illum, sex alae uni, et sex alae alteri, duabus velabant faciem ejus, duabus pedes et duabus volabant ⁜ 1 .» Puto quod seraphim, hic debet scribi per m, et subintelligitur duo, quia sequitur, uni et alteri. Qui stant super ecclesiam, quasi custodes: et cum sint ardentes, eam ad duo praecepta charitatis [Col. 0041A] accendunt, qui dicuntur alas habere propter velocem custodiae cursum, quibus caput et pedes velant et mediata revelant; quia nos priora et novissima celant.

Unde Isaias: Priora annuntiate mihi, et novissima quae erunt, et dicam quoniam dii estis ⁜ 2 , Media vero, quae sex diebus et sex aetatibus facta sunt ⁜ 3 , nobis vicaria vel partiali demonstratione revelant, quoniam ex parte cognoscimus, et ex parte prophetamus ⁜ 4 ; nam, licet invisibilia Dei per ea, quae facta sunt, quomodo libet intellecta conspiciantur ⁜ 5 ; incomprehensibilis est tamen ejus aeternitas, et quomodo sit Α et Ω non sufficimus intueri. Quandoque circumpingitur angelus Michael draconem suppeditans, juxta illud Joannis: «Factum est [Col. 0041B] praelium in coelo, Michael cum dracone pugnabat ⁜ 6 ,» quam pugnam aestimo, dissidium angelorum, confirmationem bonorum et ruinam malorum, aut etiam in praesenti Ecclesia persecutionem fidelium. Quandoque circumpinguntur viginti quatuor seniores, secundum visionem ejusdem, in vestibus albis, et coronis aureis ⁜ 7 ; per quos significantur veteris et novae legis doctores; qui sunt duodecim propter fidem sanctae Trinitatis, quam annuntiant, per quatuor climata mundi, aut viginti quatuor propter opera et observantiam evangeliorum, qui per innocentiam conteguntur, et charitatis, et sapientiae diademate coronantur; si lampades adduntur, dona sancti Spiritus representantur, si mare vitreum, [Col. 0041C] baptismus innuitur. Quandoque circumpinguntur quatuor animalia, secundum visionem Ezechielis ⁜ 8 , et ejusdem Joannis ⁜ 9 , similitudo vultus eorum facies hominis, et facies leonis a dextris, facies autem bovis a sinistris, et facies aquilae desuper ipsorum quatuor; et quidem quatuor facies uni, et quatuor pennae uni, et similitudo eorum, quasi carbonum et aspectus lampadum; hi sunt quatuor evangelistae, unde cum libris depinguntur in pedibus; quia quae verbis, et scriptura docuere, mente et opere complevere; unicuique facies quatuor, nam quae fuit unius, fuit omnium de incarnatione Verbi notitia; sed singula singulis sunt appropriata; licet enim quilibet propria prosequatur, sua tamen singuli singularius exsequuntur, ut Matthaeus humanitatem [Col. 0041D] dicens: «Liber generationis Jesu Christi ⁜ 10 , unde figuram sortitur humanam et figurat Christum hominem, qui cum esset Deus, factus est homo ⁜ 11 . Marcus, incipiens a praedicatione Joannis in deserto clamantis, figuram tenet leonis in deserto rugientis; apertius quoque caeteris Christi resurrectionem explanat, in qua Christus a leone figuratur, qui mortuus nascitur, et voce Patris die tertia vivificatur. Ii ponuntur a dextris, quia Christi nativitas, [Col. 0042A] et resurrectio fuit omnium laetitia generalis. Unde in Psalmo: «Ad matutinum laetitia ⁜ 12 .»

Lucas vitulus est, eo quod a Zacharia sacerdote inchoavit, et Christi passionem et hostiam pertractavit specialius; vitulus enim animal est sacerdotum sacrificiis aptum; vel ideo vitulo comparatur, quia duo cornua, quasi duo continet Testamenta; et quatuor pedum ungulas, quasi quatuor Evangeliorum summa. Per hoc quoque figuratur Christus, qui fuit pro nobis vitulus immolatus; ideoque ponitur a sinistris; quia mors Christi fuit apostolis tristis, unde: «Ad vesperum demorabitur fletus ⁜ 13 ,» et alibi: «Vos contristabimini, sed tristitia vestra vertetur in gaudium ⁜ 14 .» Joannes est aquila, quoniam ad excelsa pervolans ait: «In principio erat [Col. 0042B] Verbum ⁜ 15 ;» hic quoque significat Christum cujus juventus, ut aquilae renovatur ⁜ 16 , cum resurgens a mortuis floret et coelum ingreditur. Hic non juxta, sed super esse describitur, quoniam ascensionem designat, et Verbum apud Deum pronuntiat ⁜ 17 ; quilibet quatuor pennis volat, cum ad Divinitatem oculos levat eamque per quatuor mundi partes annuntiat. Joannes autem his animalibus senas alas attribuit, quia per hujus mundi visibilia sex diebus ⁜ 18 consummata, invisibilia cognovere, et Deum sicut Dominum glorificavere ⁜ 19 . Vel prima ala fuit lex naturalis, secunda Mosaica, tertia prophetae, quarta Evangelium, quinta institutiones apostolorum, sexta doctorum. His volat Ecclesia, [Col. 0042C] dum ab his praedicatores totius praedicationis accipiunt fundamenta. Secundum Joannem quoque sunt oculis plena, ob perfectam ipsorum de creatione notitiam. Hi sunt carbones ignis ⁜ 20 , carbones desolatorii ⁜ 21 , si sederis super eos, erunt in adjutorium tibi; si eos tetigeris ab his carbonibus accenderis, et cum sanctis sanctus eris ⁜ 22 . Hi sunt lampades bonae opinionis lumine coruscantes ⁜ 23 . Quandoque circumpinguntur, vel potius suspinguntur apostoli, qui fuere testes, verbo et opere in Samaria et Judaea, et usque ad ultimum terrae ⁜ 24 . Pinguntur autem quandoque dispertitae linguae super singulos eorum quia talibus indiciis Paracletus replevit corda eorum ⁜ 25 . Pinguntur quandoque criniti, quasi Nazarei ⁜ 26 , id est sancti; lex enim fuit Nazaraeorum, [Col. 0042D] ut tempore suae separationis novacula non transiret super caput eorum; separabant autem se a communi vita hominum, quidam ad tempus, quidam jugiter, ut Samuel ⁜ 27 . Quandoque Baptista interseritur, ut eremita, martyres cum equuleis, ut Laurentius in craticula, Stephanus cum lapidibus, confessores cum suis insignibus, ut episcopi mitrati, abbates capuciati, doctores cum libris in manibus, virgines secundum Evangelium cum [Col. 0043A] lampadibus ⁜ 28 , quandoque martyres cum palmis et confessores cum liliis depinguntur ⁜ 29 ; palma enim victoriam significat, et lilia castitatem; palma victoriosis dabatur, ut sicut palma viret, sic eorum memoria in aeterno vernaret. Palma ab arcto crescit in altum; sic martyres cum ab agone revertuntur in superno capitolio praemiantur. Unde: «Justus ut palma florebit ⁜ 30 .» Cum palma ad regna pervenere. Et vide quoniam Dominus Jesus semper coronatus depingitur, quasi dicatur: «Egredimini, et videte regem Salomonem in diademate, quo coronavit eum mater sua ⁜ 31 . «Et attende quod Dominus fuit tripliciter coronatus a matre; corona misericordiae in die conceptionis; et haec corona duplex est propter naturalia et gratuita, ideoque [Col. 0043B] et diadema vocatur, quia diadema est duplex corona. Coronatus est et a noverca corona miseriae in die passionis ⁜ 32 ; haec corona fuit spinea, quia peccata nostra portavit ⁜ 33 . Coronatus est et a Patre corona gloriae in die resurrectionis, unde: «Gloria et honore coronasti eum, Domine ⁜ 34 .» Demum coronabitur a familia corona potentiae, in die revelationis ultimae, quando veniet cum senatoribus terrae, quorum caterva stipatus judicabit orbem terrarum in aequitate ⁜ 35 . Sic omnes sancti coronati pinguntur, quasi dicatur: Filiae Hierusalem, venite et videte martyres cum coronis, quibus coronavit eos Dominus. Hanc antiphonam, Deo volente, inferius ponemus; hic autem sufficit dicere, quod cum coronis pluraliter diximus propter [Col. 0043C] coronam interrasilem, labio mensae affixam et propter aureolam superpositam ⁜ 36 . Mensa est sacra Scriptura, labium praedicatorum doctrina, corona interrasilis vita aeterna sanctis pro diversitate meritorum distincta; quia «stella differt a stella in claritate ⁜ 37 .» Aureola est generalis corporum glorificatio, aut spiritualis virginum coruscatio; et vide quia in formam scuti rotundi hujusmodi corona depingitur; quia sancti protectione divina fruuntur, unde cantant gratulabundi: «Domine, ut scuto bonae voluntatis tuae coronasti nos ⁜ 38 ; et attende quod Christi corona per crucis figuram a sanctorum corona distinguitur; quia per vexillum sibi carnis glorificationem, et nobis meruit a captivitate [Col. 0043D] liberationem et vitae fruitionem. Quandoque in ecclesiis paradisus et infernus depingitur, ut ille nos alliciat ad delectationem praemiorum; hic vero deterreat a formidine tormentorum: quandoque lilia depinguntur, quandoque palma, ut per lilia castitatem, per palmas victoriam intelligamus. Alios quoque flores cum fructibus intermiscemus; ad repraesentandum fructum bonorum operum, ex virtutum radicibus prodeuntium. Demum varietas caelaturarum sculptarum, quae in Graeco sermone anaglypha dicuntur, rursus et picturarum significat [Col. 0044A] virtutum varietatem: «Alii enim datur per Spiritum sermo sapientiae, alii sermo scientiae, alii fides, alii gratia sanitatum ⁜ 39 .» Charitas etiam, gaudium, pax, et patientia, et longanimitas ⁜ 40 sunt caelaturae sanctarum mentium; quod autem virtutes in muliebri specie depinguntur, inde est, quia mulcent et nutriunt. Vel per caelaturas, quae et laquearia nominantur, quae sunt ad decorem domus, simpliciores Christi famulos intelligimus, qui non doctrina sed Ecclesiam solis virtutibus ornant, de quibus laquearia cypressina ⁜ 41 ; sunt enim alti odoris optimi, et medendis corporibus apti. Sculpuntur parietes torno, cum fideles prompto pollent animo, ad obsequia Domini dicentes; Benedicam Dominum in omni tempore ⁜ 42 » et «Paratum est cor meum, [Col. 0044B] Deus, paratum cor meum ⁜ 43 : «cumque tantum virtutibus nituntur, ut ab earum tramite nullis contrarietatibus avertantur; tornatura enim caeteris artibus velocitate praecellit, et regulam, quae sine errore operetur, conservat; sic vita sanctorum est ad divina obsequia prompta, nullis erroris diverticulis labefactata. Et vide quia sculpturae prominentes et de parietibus egredientes esse videntur; quia cum virtutes fidelibus in tantam consuetudinem devenerunt, ut eis naturaliter insitae videantur, multifariis ipsarum operationibus exercentur. Ornantur et altaria et Ecclesiae palliis, cortinis et hollosericis, et lineis, tapetibus historiatis, coronis regalibus, aut aliis ideis, aut diversis characteribus insignitis; quae omnia pertinent ad Christi miracula, [Col. 0044C] vel ad futuram gloriam, quae ex antiquorum exemplis, et meritis nostris, imo gratiae Dei multifariis et fructuosis operibus revelabitur in nobis ⁜ 44 . Quae autem non extra sed intus ornantur, ad moralem sponsae spectant ornatum, cujus gloria est ab intus in fimbriis aureis ⁜ 45 , id est in perseverantia bonorum operum; licet enim et exterius nigra tribulationibus, est tamen intus formosa virtutibus ⁜ 46 . Ergo pallia vel cortina candida munditiam, rubea charitatem, viridia contemplationem, nigra carnis mortificationem, variata coloribus virtutum varietatem, linea tribulationem, holloserica significant virginitatem, ut per visibilia ad invisibiles moveamur ornatus ⁜ 47 , et repositam in [Col. 0044D] coelis gloriam avida mente quaeramus ⁜ 48

«Thesaurum Domini habemus in vasis fictilibus ⁜ 49 .» Vasa vel utensilia in domo Domini a Moyse ⁜ 50 , vel Salomone originem habuere ⁜ 51 ; fecit enim ex praecepto Domini Moyses arcam de lignis setim deauratam intus et foris cum aurea corona, et circulis quatuor, et vestibus duobus semper in circulis, in qua ponebantur tabulae Testamenti, super quam propitiatorium, et duos cherubin respicientes [Col. 0045A] versis vultibus in propitiatorium collocavit. Fecit et mensam de lignis setim deauratam cum labio corona interrasili et aureola cum pedibus quatuor circulis totidem, vectibusque duobus semper in circulis: super quam panes duodecim ponebantur; fecit phialas et acetabula, cyathos; thuribula, in quibus offerebantur libamina; fecit et candelabrum de auro, hastile et calamos, scyphos et sphaerulas, et lilia ex ipso procedentia; fecit et lucernas super candelabro collocandas, cum emunctoriis et vasis eorum; habueruntque patres nostri lebetes, forcipes et fuscinulas et batilla et ignium receptacula, scuticas et amulas, hydrias, mortariola, luteres et batos; habueruntque ad castra movenda, quorum imitavere exempla, tubas ⁜ 52 , [Col. 0045B] signa, et vexilla ⁜ 53 . Necessitas et usus utensilium tempus sequitur, et ritum sacrificiorum; inde est quod quaedam sibi tempus legis vindicat propria, ut lebetes et fuscinulas; quaedam vero tempus gratiae sibi appropriat singularia, ut crucem, calicem cum patena; quaedam sunt utrobique communia, ut thuribula et candelabra; sed, licet usus materiei transierit, thesaurum tamen spiritus, qui permanet et vivificat ⁜ 54 , inquiramus.

Arca itaque Domini de lignis setim, quae sunt levia et imputribilia, et albae spinae similia, corpus est Christi de membris purissimis compactum, nulla peccati contagione corruptum; non enim venit in carne peccati, sed in similitudine carnis peccati ⁜ 55 , [Col. 0045C] cujus longitudo patientia passionis, quam verbo et opere docuit. Unde et duorum exstitit cubitorum, latitudo charitas, altitudo spes futurae glorificationis. Deaurata intus, propter divinitatem, foris propter sanctorum operum et miraculorum coruscationem. Vel arca de lignis setim est Ecclesia de fidelibus constructa, unde in omni dimensione continet semissem; quia ex parte cognoscimus, et ex parte prophetamus, cum autem venerit quod perfectum est evacuabitur quod ex parte est ⁜ 56 ; quae deauratur sapientia et vita coronatur aeterna. Utriusque arcae, id est corporis [Christi] et Ecclesiae quatuor circuli; per quatuor angulos sunt quatuor evangelistae, per quatuor mundi climata, sacramentum incarnationis, et fidem Ecclesiae deferentes, unde duo in latere dextro Matthaeus [Col. 0045D] et Joannes, qui Christo praedicanti adhaeserunt; duo in sinistro, Marcus, et Lucas qui, post ascensionem Domini, ad fidem venerunt. Utriusque arcae vectes sunt doctores fortes, sapientia praediti, duo charitatis praecepta servantes, fidem incarnationis et Ecclesiae, suis praedicationibus circumferentes, semper circulis inserti; quia necesse est, ut qui aliis coelestia praedicant, nunquam mentem a memoria sacrae Scripturae, nec manus ab observantia mandatorum contineant; qui ad officium praedicationis excubant a lectionis studio non recedant, [Col. 0046A] ut cum arca portanda fuerit, de intromittendis vectibus nulla tarditas generetur. Ignominiosum enim est si pastor quaerit discere, cum pastor quaestionem debeat enodare. Semper igitur librorum circulis inhaereamus, ut divina eloquia meditantes ⁜ 57 , cum necesse fuerit, arcam levemus, et parati simus omni poscenti reddere rationem de ea, quae in nobis est, spe ⁜ 58 .

In utraque arca sunt tabulae Testamenti; quia in Christo sunt thesauri sapientiae et scientiae Dei absconditi ⁜ 59 ; in Ecclesia meditatio Dei et Evangelii. In utraque urna aurea est manna; quia in Christo plenitudo divinitatis ⁜ 60 , in Ecclesia fides incarnationis; in utraque virga Aaron, quia in Christo potestas sacerdotii, quae per mortem succisa, mane resurrectionis [Col. 0046B] refloruit, in Ecclesia participatio regni, unde: «vos estis genus electum, regale sacerdotium ⁜ 61 ,» vel beata Virgo, quae sicca peperit florem, et incorrupta genuit Salvatorem ⁜ 62 . Super utramque arcam propitiatorium, tabula scilicet aurea ejusdem mensurae cum arca, super quam Dominus apparens Moysi, populo propitiabatur, unde et in Christo significat misericordiam, quae superexaltat judicium ⁜ 63 , et omnia opera ejus, unde: «Suavis Dominus universis, et miserationes ejus super omnes operationes ejus ⁜ 64 ;» in Ecclesia significat divinam gratiam, quae in mentes fidelium descendit a Patre luminum ⁜ 65 .

In utraque arca sunt duo cherubim; super propitiatorium [Col. 0046C] duo Testamenta, incarnationem Domini, et miserationes ejus ⁜ 66 , et gratiam quae data est nobis, in scientiae plenitudine demonstrantia ⁜ 67 . Et hoc versis vultibus in propitiatorium; quia quod alterum promittit, alterum exhibet de propitiatione. Mensa de lignis setim est sacra Scriptura de fortibus verbis patrum contexta, cujus longitudo est perseverantia, quam praedicat versus ille: «A custodia matutina usque ad noctem, speret Israel in Domino ⁜ 68 .» Latitudo est charitas, quam praecepit versus ille: «Diliges Dominum Deum tuum ex toto corde tuo ⁜ 69 .» Altitudo est spes, quam insinuat versus ille: «Beati mites quoniam ipsi possidebunt terram ⁜ 70 ,» et quidem longitudo perseverantiae duorum est cubitorum, propter munditiam, et operationem, vel [Col. 0046D] conscientiam, et famam. Latitudo charitas unius cubiti; quia una, et simplex est charitas, qua Dominum et proximum, et inimicos diligimus, licet differenter. Jacob namque omnes filios, sed Joseph merito innocentiae, prae caeteris diligebat ⁜ 71 . Altitudo spei unius cubiti et dimidii, quia unum est regnum, quod exspectantes contemplamus, sed per speculum in aenigmate ⁜ 72 . Labium aureum munda praedicatorum doctrina. Corona interrasilis alta quatuor digitis vita aeterna, quae a praedicantibus promittitur, pro diversitate meritorum, si doctrina servaverint [Col. 0047A] quatuor Evangeliorum, quae digito scribuntur, vel in quibus Dei digitus reperitur ⁜ 73 . Aureola generalis glorificatio est aut virginum coruscatio; quatuor pedes mensae, quadriformis est expositio sacrae Scripturae; exponitur enim historialiter, allegorice, tropologice, anagogice.

Historia est cum res simplici sermone refertur; ut populus ex Aegypto venit in terram promissionis ⁜ 74 : dicitur autem historia ab historin, quod est videre, quia historiographorum est res gestas secundum primam vocum significationem exponere.

Allegoria est cum verbis, aut rebus mysticis Ecclesiae sacramenta significantur; verbis, ut «egredietur virga de radice Jesse, et flos de radice ejus ascendet ⁜ 75 ,» quod est: Nascetur virgo de stirpe [Col. 0047B] David et de virgine Christus; rebus, ut populus de Aegypto, per sanguinem liberatus agni ⁜ 76 , est Ecclesia, de potestate diaboli sanguine Christi redempta. Dicitur autem allegoria quasi alienum eloquium.

Tropologia est moralis sermo de morum institutione vel correctione, et fit verbis apertis, ut: «Filioli, non diligamus verbo neque lingua, sed opere et veritate ⁜ 77 ;» figuratis, ut: «Omni tempore sint vestimenta tua candida, et oleum de capite tuo non deficiat ⁜ 78 .» Et dicitur tropologia conversa locutio, cum quod dicitur ad mores significandos convertitur.

Anagoge est locutio ad superiora deducens, ut de praemiis futuris vel de vita futura; et fit apertis, vel mysticis verbis; apertis ut: «Beati mundo corde, [Col. 0047C] quoniam ipsi Deum videbunt ⁜ 79 ;» mysticis, ut: «Beati qui lavant stolas suas, ut sit illis potestas in ligno vitae, et per portas intrent in civitatem ⁜ 80 .» Id est beati qui mundant cogitationes ⁜ 81 et opera, ut possint videre Christum qui est via, veritas et vita ⁜ 82 ; et per doctrinam, et exempla praecedentium intrent in regnum. Et attende quod duplex est significatio: realis et vocalis. Vocalis est cum per voces res mediantibus intellectibus significantur, de qua logica loquitur ⁜ 83 . Realis est cum per unam rem, res alia figuratur. Vocalis est ex humana institutione. Realis vero ex divina, sicut enim homo per vocem, sic Deus per creaturas et opera, suam indicat voluntatem. Vocalis autem est univoca, aut aequivoca. Realis [Col. 0047D] autem profundior est; quia quot sunt proprietates, tot significationum diversitates, utraque est in mensae pedibus necessaria; et ideo clarum est scientiam artium ad cognitionem divinarum proficere Scripturarum. Tres enim sunt artes seu partes philosophiae: logica, ethica et theorica. Logica de vocibus, ethica de moribus, theorica de rebus, et theorica in mathematicam, physicam et theologiam dividitur. Mathematica loquitur de formis visibilibus, physica, de naturis visibilibus theologia de divinis. [Col. 0048A] Ergo logica proficit ad theologiam, cum verbis exponitur; ethica proficit, cum moribus adaptatur; theorica proficit, cum invisibilia Dei per ea quae facta sunt intellecta conspiciuntur ⁜ 84 .

Quatuor circuli per angulos, sunt quatuor libri evangelici per quatuor mundi climata divulgati; duo vectes sunt praedicatores duo charitatis praecepta servantes, semper in circulis, id est doctrinis evangelicis inhaerentes, ut supradiximus de vectibus arcae, qui, dum verba sacrae Scripturae ad fidem et ad dilectionem referunt Evangelii, totam portant mensam Domini. Super haec ponebantur panes refectionis; quia cibum vitae suggerit ad aeterna gaudia, et quomodo ad ea pervenitur ostendit; qui dicuntur panes propositionis ⁜ 85 ; quia non debent in Ecclesia [Col. 0048B] deesse verba solatii, sed cunctis fidelibus debet patere sermo salutis. Super ea ponebantur vasa libaminum, id est votorum, ut phialae ⁜ 86 . Varietas ista vasorum varietatem significat verborum pro capacitatibus auditorum; quia non omnibus omnia conveniunt. Unde Apostolus: «Lac dedi vobis ⁜ 87 :» «Sapientiam autem loquimur inter perfectos ⁜ 88 .» In phialis itaque larga praedicatio, in cyathis vero tenuis designatio: qui plenius auditores inebriat, phialam porrigit; qui quod sentit utcunque denuntiat, per cyathum gustum tribuit; qui subditos increpat, acetabulum; qui ad orandum excitat, thuribulum gestat, et haec omnia sacra Scriptura propinat, quae reficit nos cibo et potu, graviora porrigendo, levia propinando; nam lacte rigat minimos, [Col. 0048C] pane cibat validos, sed quae proponitur nobis ad cibum, versa est Judaeis in laqueum, retributionem et in scandalum ⁜ 89 . Thuribulum vero vas est utrique legi commune, quod, ut diximus, vel orationalem significat praedicationem, quae excitet ad orandum, vel Domini carnem. Sed, si aureum fuerit, consignificat sapientiam; quia omnes thesauri sapientiae, et scientiae in eo fuerint absconditi ⁜ 90 . Unde: «Stetit angelus juxta aram templi, habens thuribulum aureum in manu sua ⁜ 91 ,» id est Christus resurgens carnem habuit in potestate. Si argenteum fuerit, consignificat eam ab omni labe mundam, et munditia renitentem; si cupreum, fragilem et mortalem; si ferreum, resurgentis fortitudinem. Si quatuor habuerit [Col. 0048D] lineas, demonstrat eam ex quatuor elementis constare, vel quatuor virtutibus, prudentia, justitia, fortitudine, temperantia decorari. Quinta linea, quae partes dividit, animam designat, quae se in morte a carne in illo triduo separavit. Si vero tres habuerit lineas, figurat carnem, animam et verbum in unam convenire personam. Quarta quae partes separat, potestas est, qua animam suam pro ovibus suis posuit ⁜ 92 ; si una tantum linea sustentatur, significat quod solus de Virgine generatur ⁜ 93 ; vel solus est [Col. 0049A] inter mortuos liber ⁜ 94 ; circulus, cui haec omnia innectuntur, est divinitas quae nullo termino clauditur, a qua haec omnia continentur et operantur. Incensum vero significat orationes, quas pro nobis effudit in carne ⁜ 95 , unde: «Dirigatur oratio mea sicut incensum in conspectu tuo ⁜ 96 ;» ignis est charitas, qua usque adeo dilexit nos, quod ipsam carnem calefecit et torruit in ara crucis ⁜ 97 , unde: «Aruit tanquam testa virtus mea ⁜ 98 » et odorem orationum retulit conspersum in nares Patris, unde respondit: «Clarificavi, et iterum clarificabo ⁜ 99 ;» vel per odorem, intelligimus bonum odorem de Christo, quem, qui vult vivere, debet in suum cor trajicere. Vel per thuribulum apostolos et praedicatores accipimus, qui sunt aliis odor vitae in vitam, et aliis [Col. 0049B] odor mortis in mortem ⁜ 100 ; quorum sermones et orationes sunt velut incensa multa et velut fumus aromatum ⁜ 1 . Vel thuribulum est cor humanum; ignis, charitas; thus, oratio; sicut thus cum igne in thuribulo redolet et sursum ascendit, sic oratio cum charitate in corde ultra omnia pigmenta fragrescit.

Candelabrum quoque ductile utensile est utrique legi commune, sed antiqui patres sumptuosius formaverunt: fecit enim Moyses candelabrum de auro mundissimo ⁜ 2 , hic est Christus, qui illuminat omnem hominem venientem in hunc mundum ⁜ 3 ; fulsit enim lumine divinitatis, et suae praedicationis, ut mundi candelabrum fieret, cujus lumine tenebras suas peccator agnosceret; fuit ex auro propter sapientiam [Col. 0049C] et munditiam, et fuit ductile propter passionis tolerantiam, propter quam ductus est in resurrectionis gratiam, unde: «Propter quod exaltavit illum Deus, et dedit illi nomen quod est supra omne nomen ⁜ 4 .»

Hastile est Ecclesia, quae stat inter adversa libera, vel potius totum candelabrum est totus Christus, caput et membra ⁜ 5 . Nam et ipsa Ecclesia errantibus lucem ostendit, quae habet sapientiae claritatem, et malleis tunditur, et ducitur de virtute in virtutem ⁜ 6 . Hastile Christus est, caput Ecclesiae ⁜ 7 , mediator Dei et hominum ⁜ 8 , ex quo totum corpus constructum crescit in augmentum Christi.

Calami sunt praedicatores, qui dulcem sonum, [Col. 0049D] id est canticum novum mundo dederunt, et omnes, qui dicenti Prophetae: «Cantate Domino canticum novum ⁜ 9 ,» obtemperantes, in laudes resonant Creatoris, et sunt sex propter operum perfectionem ⁜ 10 ; tres ex uno latere, et tres ex altero, quoniam et qui praeibant, et qui sequebantur, clamabant: «Hosanna in excelsis ⁜ 11 ,» praedicantes fidem deificae Trinitatis. Nam David, in numero praecedentium, ait: «Verbo Domini coeli firmati sunt, et Spiritu oris ejus omnis Virtus eorum ⁜ 12 ;» Joannes secutus, [Col. 0050A] adjunxit: «Tres sunt qui testimonium dant in coelo: Pater, Verbum et Spiritus sanctus ⁜ 13 ,» vel tam ante incarnationem quam postea, tres fuerunt in Ecclesia gradus: Noe, Daniel, et Job, id est rectores, virgines vel continentes, et conjugati: hi sunt qui, secundum Evangelium, sunt in agro, in lecto, in mola ⁜ 14 .

Scyphi praedicatores, vel auditores, qui inebriant, vel inebriantur vino scientiae. Sphaerulae sunt praedicatorum, et quorumlibet electorum volubilitas, sphaera ex omni parte volvitur, sic praedicator et quivis electus non adversitate, non prosperitate corrumpitur, sed inter adversa fortis, inter prospera humilis, nec timoris habet angulum, nec elationis erigit supercilium; post scyphos et sphaerulas lilia [Col. 0050B] formantur, quia post deliberationem spiritualem, post sanctam operationem, pro temporum diversitate volubilem, virens patria sequitur, quae animabus sanctis, id est floribus vernat aeternis; Dominus enim qui poculum sapientiae spiritualis propinavit, cursum operationis inoffensum ostendit. Ne in vacuum curramus ⁜ 15 , nobis januam virentis patriae patefecit. Et sunt per singulos calamos tres scyphi, sphaerulaeque simul, et lilia; nam quilibet ordo tria habet tempora, sive ante incarnationem, sive postea, ante ut tempus ante legem, sub lege et sub prophetis; post, ut in primitiva Ecclesia de Israel, in secunda de gentibus, in tertia de reliquis. In qualibet sunt, fuerunt et erunt, qui pocula gratiae quasi scyphi sitirent, inebriarentur et inebriarent; [Col. 0050C] qui in via Dei quasi sphaerulae currerent, qui candorem et odorem perpetuae lucis, quasi lilia videre desiderarent. Et vide quoniam haec omnia sunt ab hastili procedentia, quia omnes de plenitudine ejus accepimus ⁜ 16 ; sicut ergo dicit: «Ego vitis et vos palmites ⁜ 17 .» sic dicat: Ego candelabrum et vos calami, et scyphi. In ipso hastili sunt quatuor scyphi, sphaerulaeque simul et lilia; quia quatuor evangelia praedicant ipsum plenum gratia Spiritus sancti ⁜ 18 , et quod: «Exsultavit ut gigas ad currendam viam ⁜ 19 ,» et quod clarificatus ⁜ 20 sedeat ad dexteram Patris ⁜ 21 . Sed nec illud est otiosum, quod singuli calami scyphis, sphaerulis et liliis imitancur; quia sancti praedicatores divinis mandatis et [Col. 0050D] promissionibus Domini sustentantur.

«Fecit et lucernas septem ⁜ 22 .» Lucernae septem sunt dona sancti Spiritus, quae in nocte hujus saeculi tenebras nostrae caecitatis illustrant, quae supra candelabrum ponuntur, quia requievit supra Christum spiritus sapientiae et intellectus, spiritus consilii et fortitudinis, spiritus scientiae et pietatis, et spiritus timoris Domini ⁜ 23 , quibus praedicavit captivis indulgentiam ⁜ 24 Emunctoria sunt forcipes ad emungendum ellychnia, haec sunt, verba divina, [Col. 0051A] quibus litteram amputamus, et lucentem Spiritum revelamus, sunt enim quaedam in lege et Evangelio, hic et futuro servanda ut: «Dilige Dominum Deum tuum ⁜ 25 .» Quaedam hic, non in futuro, ut: «Facite vobis amicos de mammona iniquitatis ⁜ 26 ;» quaedam in lege, non in Evangelio, ut: Observa diem Sabbati ⁜ 27 et ritus sacrificiorum, quae suo tempore custodita, quasi ellychnia lucebant perfusa oleo devotionis, incensa igne charitatis. Sed emunguntur, cum littera cessasse docetur, et lucidius intelligentia spiritus aperitur. Propterea dicitur: «Vetustissima veterum comedetis, et novis supervenientibus vetera abjicietis ⁜ 28 .» Vasa in quibus emuncta ellychnia exstinguntur, sunt corda fidelium, quae exspirasse observantiam legalem admittunt, vel ellychnia [Col. 0051B] sunt charismata gratiarum. Vasa, corpora vel corda sanctorum; emuncta igitur in sanctis ellychnia clarius elucent; quia, sublatis praesentibus usibus donorum, clariores erunt usus eorum, vel finita mortalitate: «Fulgebunt sicut sol in regno coelorum ⁜ 29 .» Pluralitas in ecclesia lucernarum, pluralitatem in fidelibus significat gratiarum. Vel luminaria sunt illi quorum doctrina fulget Ecclesia, ut sol et luna, quibus dicitur: «Vos estis lux mundi ⁜ 30 ;» singularis vero lucerna Christus est qui illuminat omnem hominem venientem in hunc mundum ⁜ 31 . Apud modernos in coronis lucernae ponuntur; coronae vero tribus de causis in ecclesiis suspenduntur; primo vel ad decorem, vel ad utilitatem; [Col. 0051C] secundo ad significandum quod ii qui permanent in unitate Ecclesiae, si Deo devote servierint, coronam vitae percipient ⁜ 32 ; tertio vero coelestis Hierusalem nobis ad memoriam revocatur, ad cujus figuram facta videtur; constat enim ex auro, argento, aere, ferro, catenis et lapidibus pretiosis.

Aurum sunt martyres, argentum sunt virgines, aes doctores, ferrum continentes, gemmae quinque virtutibus coruscantes. Catena contemplatio, quae semper eos ad Dominum erigit. Supremus circulus est Deus, qui omnia continet et comprehendit. Ollae seu lebetes cineres suscipientes, sunt fideles qui Domini passionem pia mente retractant; nam per cinerem vitulae, quo inquinatus sanctificabatur ⁜ 33 , sacramentum Dominicae passionis accipitur.

[Col. 0051D] Forcipes quorum gemino dente componitur ignis, sunt praedicatores, qui nos consonis utriusque Testamenti paginis instruunt, et in omnibus componentes ad charitatem accendunt. Fuscinulae vel creagrae, quibus carnes de caldariis efferebantur, et ad esum reficiendorum afferebantur, quaedam vero ignibus consumi relinquebantur, sunt praedicatores qui sacramenta Christi, quasi carnes hostiae salutaris pertractant, partim operibus imitantes, partim alios reficientes, ea vero quae non sunt nostrae capacitatis sancto Spiritui relinquentes; batilla quibus [Col. 0052A] ignis de altari holocaustorum portabatur ad altare thymiamatum, sunt praedicatores, qui, exemplis sanctorum, charitatis ignem transferunt in corda fidelium, quive corda patrum in filios convertunt ⁜ 34 , ipsosque de virtute in virtutem ⁜ 35 accendunt.

Ignium receptacula sunt ipsi filii, qui corda patrum pietate ferventia imitantur, et flammam coelestis sacrificii, quam in proximorum mentibus aspiciunt, in se accendere satagunt. Omnia autem vasa fuerunt aenea, quia corda sanctorum perseveranter obediunt, et clara voce instruunt.

Scutiae sunt vasa aequalis amplitudinis in fundo, et ore ad calefaciendum facta, ii sunt doctores qui thesaurum cordis non celant, sed ex eo proferunt nova et vetera ⁜ 36 . Lucernam quoque non ponunt [Col. 0052B] sub modio, sed super candelabrum, ut luceat iis, qui sunt in domo Dei ⁜ 37 , ut lumen et calorem accipiant Spiritus sancti.

Amulae sunt vasa ad offerendum vinum; hi sunt praedicatores subditos mordaciter increpantes, vel judices rigide judicantes, vel quilibet gratia Spiritus sancti inebriati et alios inebriantes. Hydriae sunt aquaria vasa: hi sunt doctores aqua sapientiae salutaris potati, vitalibus aquis repleti ⁜ 38 . Mortariolum est labor poenitentium, quo carnem suam mortificant, castigant corpus et in servitutem redigunt ⁜ 39 , et pilo timoris contundunt. Salomon vero fecit decem luteres ⁜ 40 , id est conchas, praeter fusile mare, id est majorem luterem. Quilibet illorum decem [Col. 0052C] quadraginta batos capiebat, major autem duo millia, in decem luteribus holocausta lavabantur, in majori sacerdotes se lavabant; major luter est baptismus, qui mare dicitur, in memoriam maris Rubri. Unde: «Patres nostri omnes sub nube fuerunt, omnes mare transierunt, et in Moyse baptizati sunt in nube et in mari ⁜ 41 .» In his omnes sacerdotes, id est electi membra sacerdotis Jesu Christi lavantur, dum per vim ejus a peccatorum maculis abluuntur; duo millia batorum cepit ⁜ 42 , dum utrumque populum abluens ad perfectionem denarii quadrati transmisit, in praesenti ad stabilem conscientiam, quae nulla tentatione a statu rectitudinis inclinatur, in futuro ad denarium vitae in quo nulla reprobatio reperitur.

[Col. 0052D] Decem luteres sunt decem praecepta, vel baptizati decem praecepta servantes. Unde, et quivis quadraginta batos capiebat propter observantiam Decalogi et Evangeliorum, in quibus sacrificia mundantur, id est spiritus contribulantur et corda humiliantur, ut faciant Domino suavitatis odorem ⁜ 43 ; quia: «Sacrificium Deo spiritus contribulatus; cor contritum et humiliatum, Deus, non despicies ⁜ 44 .» Tuba utebantur antiqui, ut legitur in Numeris ⁜ 45 , ad multitudinem congregandam, ad dimicandum, ad gratulandum in diebus festis, sed, cum diversitate [Col. 0053A] sonorum, et erant ductiles, et argenteae, quorum usus tantae fuit virtutis in jubilo, ut ad strepitum earum corruerit Jericho ⁜ 46 . Haec sunt duo Testamenta, vel praedicatores quibus ad procinctum fidei populus evocatur ad poenitentiam, et lacrymabilem compunctionem excitatur, ad laudes Domino exhibendas invitatur, et ad montem Sion, et ad civitatem sanctam Hierusalem ⁜ 47 , et multorum millium angelorum frequentiam ⁜ 48 , et ad futurum Dei judicium provocatur, et vide quia in adversis et prosperis, tubis clangitur; quia omne tempus convenit verbo Dei, unde: «Benedicam Dominum in omni tempore, semper laus ejus in ore meo ⁜ 49 .» Sed secundum qualitates auditorum, et temporum temperandus, et diversificandus est sermo doctorum; [Col. 0053B] est enim quandoque docendum, quandoque orandum, quandoque vero cantandum ⁜ 50 , et multitudini lac tribuentes ⁜ 51 , simpliciter loquimur; et aperte sapientiam autem loquimur inter perfectos ⁜ 52 ; omnia tamen ad aedificationem fiant ⁜ 53 .

Quid enim prodest lectionis obscuritas, quae auditorem non aedificat? pro nihilo loquimur, si ab his propter quos loquimur non intelligimur; qui ergo docet, inter omnia, verum non verba, doceat ⁜ 54 . Insignis indoles est, in verbis amare verum, et non verba; quid clavis aurea prodest, si non aperit? Quod obest ferrea, si aperit? Nihil quaerimus nisi ut pateant clausa et revelantur occulta. Integra tamen verba potius sunt eligenda; quia tubae sunt argenteae, id est eloquii intentione fulgentes, quae [Col. 0053C] si non occurrunt, etiam corruptis utantur, dummodo res integre doceatur, et discatur. Sed quia patientia probat opus perfectum ⁜ 55 , ductiles sunt, ut excrescant tunsionibus tribulationum. Pro tubis hodie campanas habemus, ad annuntiandum mane misericordiam Domini, et veritatem ejus per noctem ⁜ 56 , ut dum ad horas personant, attentos, dociles et benevolos divinae laudis auditores efficiant. Sunt autem campanae vasa aenea, in Nola Campaniae reperta; unde majora vasa, campanae, a Campania regione, dicuntur: minora vero nolae, a Nola civitate. Habent plectrum cum vinculo, lignum cum fune, quam dum trahit sacerdos et trahitur, campana resonabili plectro pulsatur. Licet tubae et campanae [Col. 0053D] sint dissimilis speciei, sunt tamen rationis ejusdem, nam campanae sunt praedicatores, qui sunt vasa Spiritus sancti, fortes et sonori. Nam duritia metalli fortitudinem significat mentis, unde Dominus: «Dedi frontem tuam duriorem frontibus eorum ⁜ 57 .»

Plectrum ferreum est lingua, vel sermonis constantia, quae utramque partem percutit, dum utrumque resonat Testamentum; vinculum modulatio est, qua lingua temperatur, vinculum vero, quo campana ligno cunjungitur est charitas, qua praedicator ligno crucis astringitur, juxta illud: «Mihi [Col. 0054A] absit gloriari nisi in cruce Domini ⁜ 58 ;» lignum enim passio Christi in capite nostro, id est in mente locata, a prophetis praedicata, per apostolos divulgata.

Funis est sacra Scriptura, quae ex multis sententiis compaginatur, aut vinculum charitatis, quae usque ad terram, id est infirmos, porrigitur, vel praedicatoris humilitas, qui propter alios condescendit. Unde Apostolus ⁜ 59 : Sive excedimus, sive condescendimus, propter vos. In cujus fine ponitur annulus, qui significat perseverantiam, aut praemii coronam; sacerdos deorsum funem trahit, dum ad vitam activam a contemplatione descendit; sursum trahitur, dum, Scriptura docente, in contemplationem erigitur. Vel deorsum trahit, dum Scripturam ad litteram, quae occidit ⁜ 60 , intelligit; sursum trahitur, [Col. 0054B] dum spiritualiter eam exponit. Vel secundum Gregorium: Deorsum trahit et sursum trahitur, dum in ea se metitur, quantum in pravis jaceat et quantum ad bona facienda proficiat. Non despiciat sacerdos hoc opus agere, ut sit imitator filiorum Aaron, de quibus dicitur: «Filii Aaron clangant tubis ⁜ 61 .» Qui se recognoscit debitorem praedicationis, non se retrahat a movendis signis; ex tractu funis, campana resonat, et populus convocatur; quia ad expositionem sacrae Scripturae praedicator auditur, et populus in unitate fidei et charitatis unitur. Sicut ergo campana crepitat, sic custos Hierusalem in specula constitutus non taceat, juxta illud: «Qui reminiscimini Dominum, ne detis silentium ei ⁜ 62 .» Et quia praedicatores tempore gratiae crebrius [Col. 0054C] abundant, idcirco in diebus festis, quae ad gratiam pertinent, tumultuosius tinniunt, productius concrepant, [ut] dormientes, et ebrios («qui enim dormiunt, nocte dormiunt, et qui ebrii sunt nocte ebrii sunt ⁜ 63 ,») ad Dei laudes surgere cogant. Trinum itaque saltem solemnis diei classicum, id est matutinum; vespertinum, et quod ad missae pulsatur initium, sic imitetur evangelicus praedicator, ut opportune et importune praedicet lamentationes ⁜ 64 praesentis vitae, carmen futurae, vae gehennae! Haec mireris, praedicatores tot, ut praediximus, nominibus appellari, qui sunt ad multa ministeria necessarii.

Signis et vexillis utebantur ⁜ 65 antiqui ad castra movenda, secundum sua signa quilibet incedebat [Col. 0054D] in castris; signa sunt singulorum proprietates, quae sunt in corpore vel in animo, verbi gratia licet omnes similes simus, est tamen propria cujusque distinctio, vel in vultu, vel in voce, vel statura, vel in habitu, vel in positione; similiter et in animo, alius mitis, alius elatus. Et forte quanta est in corporali specie diversitas, tanta est in animis, unde Salomon: Sicut diversi sunt vultus a vultibus, sic corda hominum. Ex quibus simul junctis, ut aiunt quidam, procedit illa singularis proprietas, qua Petrus a Paulo distinguitur, quae emendicato [Col. 0055A] vocabulo Paulitas appellatur. Sicut sunt in homine istius modi universalia signa, sic arbitror esse gratuita, scilicet usus virtutum. Eadem sunt elementa apud Graecos et apud nos, sed non eadem signa; eaedem virtutes sunt in omnibus in habitu, sed non eaedem in usu; unde Abraham de fide ⁜ 66 , Moyses de mansuetudine ⁜ 67 , David commendatur de humilitate ⁜ 68 . Secundum haec, et similia signa, quivis procedit de militia et stadio castrorum ad patriam, et bravium aeternorum ⁜ 69 ; unde qui scientia praeferuntur, transeunt ad cherubim; qui solo Dei amore pascuntur, transeunt ad seraphim, et ita de reliquis mansionibus; sicut enim divisiones gratiarum sunt, operationum et ministeriorum in vita praesenti ⁜ 70 , sic sunt diversae mansiones in regno [Col. 0055B] Dei ⁜ 71 . Nostrum signum, nostrumque vexillum est sanctae crucis mysterium. Unde: «Qui stat in signo populorum ⁜ 72 ,» id est gratia Dei, item:

Debet esse calix de auro, vel argento, vel stanno, non de aere, vel aurichalcho, quoniam ob vini virtutem, [Col. 0055D] aeruginem et vomitum provocaret; non de vitro, quia cum sit frangibile, effusionis periculum immineret; non de ligno, quoniam cum sit porosum corpus, et spongiosum, sanguinem absorberet. Est [Col. 0056A] calix mystice spiritus sapientiae ⁜ 82 , qui datus est nobis secundum mensuram fidei ⁜ 83 ; ex parte enim cognoscimus ⁜ 84 , unde: «Dominus, pars haereditatis meae et calicis mei ⁜ 85 .» Est et Vetus Testamentum continens in se vinum merum spiritualis intelligentiae, et moralium praeceptorum, et mistum fece litterae et corporalium sacramentorum, unde: «Calix in manu Domini vini meri plenus misto» quem, licet «inclinavit Dominus ex hoc in hoc ⁜ 86 ,» id est a Judaeo in gentilem, tamen fex litterae non est exinanita, sed bibunt eam peccatores terrae, Judaei et Ebionitae. Est sapientia mundi vel carnis; sapientia mundi stultitia est apud Deum ⁜ 87 : «Sapientia carnis inimica est Deo ⁜ 88 ;» prima suadet inania, secunda suavia; per primam, sapere est decipere; [Col. 0056B] per secundam, sapere est insanire. Unde: «Calix aureus Babylon ⁜ 89 .» Est et calix passio, quasi placita potio. Unde: «Ibant gaudentes a conspectu concilii ⁜ 90 ,» quia patiebantur contumelias pro nomine Jesu Christi. Vel mensurata potio, fidelis enim est Deus, qui non patietur nos tentari supra id quod possumus ⁜ 91 . Dicit hic: «Calicem salutaris accipiam ⁜ 92 ,» et illic: «Potestis bibere calicem quem ego bibiturus sum ⁜ 93 ,» et illud: «Accipiens calicem, gratias egit ⁜ 94 .» Hic si aureus est, significat thesauros sapientiae in Christo absconditos ⁜ 95 ; si argenteus, designat munditiam culpae; si stanneus est, innuit similitudinem culpae et poenae. Stannum enim medium est inter argentum et [Col. 0056C] plumbum; caro Christi licet non fuerit plumbum, id est peccatoris, fuit tamen similis peccatrici carni ⁜ 96 , et licet non fuerit argentum, id est passibilis propter suam culpam, fuit tamen similis passibili propter nostram; quia «languores nostros ipse tulit, et dolores nostros ipse portavit ⁜ 97 ;» codices quoque evangelici auro, et argento, et lapidibus pretiosis non immerito decorantur, in quibus rutilat aurum sapientiae, argentum eloquentiae et miraculorum; lapides pretiosi, hae sunt sponsae murenulae aureae, argento vermiculatae ⁜ 98 . Nec sit qui dicat: Poterant haec venundari et dari pauperibus ⁜ 99 ; quia similis est Judae, et mulieri contrarius unguentariae. Hoc enim agimus, non quia Domino nuda corpora minus delectent, quam aurea, sed [Col. 0056D] quia cum homines quod diligunt, Deo libenter offerunt, per divinam latriam nostram vincimus avaritiam. Rursus divinae sunt haec pietatis officia moralia, et futurae gloriae significativa.

Auctor universitatis altissimus de ipsa partium [Col. 0056D] universitate quaedam sibi specialia vindicavit, ut de locis, loca venerabilia; de personis, clericos, monachos [Col. 0057A] et moniales; de rebus, decimas et oblationes; de temporibus, dies solemnes. De locis praediximus, insequenti particula de personis agamus ⁜ 100 .

«Sic nos existimet homo, ut ministros Christi et dispensatores mysteriorum Dei ⁜ 1 .» Ad majorem personarum ecclesiasticarum evidentiam, sciendum est quod tres leguntur sectae famosae, gentilium, Hebraeorum et Christianorum; prima dicitur secta a secando, quia secat, id est nos a Deo separat, secunda et tertia a sectando, illa enim illuminat, ista salvat et liberat.

[Col. 0057B] Ritus gentium et Hebraeorum conversi sunt in ritum Christianorum, et haec mutatio dexterae Excelsi ⁜ 2 . Christianorum personae, tam saeculares quam, ecclesiasticae sumptae sunt ab illis duabus sectis, Hebraea scilicet et gentili. Nam apud gentiles fuit diversitas personarum; quoniam aliae populares, seu laicales (Laos enim populus) vel saeculares, ut monarcha scilicet, imperator, rex, patricius, praefectus, senator, dux, marchio, comes, praeses, tribunus, centurio, decurio, quatuor-viri, triumviri, praetor, quaestor, aulae janitor; aliae deorum cultibus mancipatae, ut archiflamines, flamines, a filo quod in capitibus gestabant, scilicet sacerdotes in utroque sexu. Aliae studiis deputatae ut comoedi, tragoedi, historiographi. Similiter apud Hebraeos [Col. 0057C] saeculares personae, ut reges, et duces, et sub eis chiliarchae, hecatontarchae, pentacontarchae, decarchae, id est, millenarii, [centenari,] quinquagenarii, decani. Nam chile mille, echas centum, penta quinquaginta, decas decem interpretatur. Hos constituit Moyses ad consilium Jethro soceri sui ⁜ 3 , divinis cultibus mancipatos, ut summus sacerdos, minores sacerdotes, Levitae, Nathinei, emunctores, exorcistae, janitores, cantores, et arditui ⁜ 4 . Hos etiam Moyses instituit, quosdam vero David, et Salomon ex praecepto Domini ordinavit. Similiter et apud Christianos sunt plures personae, quae fere nominibus censentur eisdem cum gentilibus divinis cultibus mancipatae, ut clerici, monachi. Clerici dicuntur [Col. 0057D] a cleros, quod est sors; nam in Veteri Testamento sacerdotes eligebantur sorte ⁜ 5 , et Mathias sorte fuit electus ⁜ 6 ; gentiles enim ad divinum cultum sorte unum ex liberis eligebant; vel ideo nominantur clerici, quia sortem, id est haereditatem Domini percipiunt, ut decimas, primitias et oblationes. Nam et cleros haereditas dicitur, vel dicitur clericus quia Dominus sortitus est eum, vel ipse Dominum, juxta illud: «Dominus pars haereditatis meae ⁜ 7 .» Inde est quod in tonsura clericorum [Col. 0058A] his utimur verbis, qui ergo Domini pars est, vel partem habet Dominum, nihil habeat, ut Hieronymus ait, praeter Dominum, sed talem se exhibeat, ut possideat Dominum, vel possideatur a Domino, et tunc accipiet benedictionem a Domino, et erit generatio quaerentium Dominum ⁜ 8 , sicut in eadem tonsura dicere consuevimus. Tonsura clericalis accepit initium ab usu Nazaraeorum, qui ex jussu legis crines radebant et in sacrificium incendebant ⁜ 9 ; Nazaraei dicuntur sancti; ideoque docuerunt ministros Ecclesiae fore tondendos, ut superfluis cogitationibus a mente exclusis, et flammis divini amoris incensi, sancti, Sancto sanctorum in sanctitate serviant ⁜ 10 , vel aliter a lege tonsura contrahit occasionem.

[Col. 0058B] Sacerdotes legis tiaram, id est pileolum ex bysso in modum mediae spherae in capite ⁜ 11 ; rex vero coronam gestabat. Pars ergo capitis rasa tiaram; circulus crinium designat coronam, ut intelligamus et gratias agamus, quod instituit nos Deus in genus electum et regale sacerdotium ⁜ 12 . Vel aliter a lege, ubi corona quatuor digitorum super mensam, et de super aureola fieri mandatur ⁜ 13 . Per circulum ergo crinium corona, per plateam coronula fingatur, ut speremus, quod per doctrinam sacrae Scripturae, et maxime quatuor Evangeliorum, promerebimur non solum animae vitae aeternae dulcedinem, sed et corpori clarificationem. Vel tonsura clericalis, et rasura similiter, sicut eis more nostro utimur, originem accepit a Christo. [Col. 0058C] Christus enim rex noster, spineam coronam portavit ⁜ 14 , ut spinas et tribulos nostrorum peccatorum auferret, se ipsum in ara crucis oblaturus calvitium pertulit. Mos enim erat apud antiquos, quod captos decalvabant, quos crucifigere volebant, unde et locus calvariae dicebatur, ubi crucifixus est Dominus ⁜ 15 ; et ideo dicitur decalvatus, non quia decalvatus, sed quia in calvaria passus, unde figuratus est per Core, qui calvus interpretatur, et per Elisaeum, cui a fatuis dicebatur: «Ascende, calve ⁜ 16 ;» et per Samsonem cui Dalila caput abrasit ⁜ 17 , id est quem Synagoga, mentis inops, in Calvaria crucifixit. Nos itaque filii Core superius decalvamur, cum radimur, et sic per circulum crinium, et nuditatem [Col. 0058D] rasurae passionem Christi recolimus, in qua gloriari et quam imitari debemus. Dicitur autem rasura, corona; quia decalvatio Christi fuit nostra victoria. Unde: «Mihi autem absit gloriari nisi in cruce Domini nostri Jesu Christi ⁜ 18 »; sed nondum apparuit haec gloria, quid erit ⁜ 19 ; habet enim adhuc tristitiae signum, donec tristitia vertatur in gaudium ⁜ 20 ; vel originem habet a Petro, sicut ex auctoritate Bedae in historia reperitur Anglorum, qui ait: Nullam tonsuram magis amplectendam ea, [Col. 0059A] quam ille gestabat in capite, cui se confitenti Dominus ait: «Tu es Petrus, et super hanc petram aedificabo Ecclesiam meam ⁜ 21 ;» et nullam magis detestandam ea, quam ille gerebat, cui gratiam sancti Spiritus comparare volenti Petrus ait: «Pecunia tua tecum sit in perditione ⁜ 22 .» Petrus enim captus a gentibus, barba rasus est, capite decalvatus est, sed quod illi fecerant in ludibrium, hic observari voluit in mysterium, scilicet vel memoratae passionis divinae, vel quae nobis debet etiam inesse moralitatis: per caput namque mens accipitur, quae, sicut caput capillis, sic cogitationibus exornatur, quae novacula timoris Dei debet a superfluis cogitationibus radi, ut nuda facie cordis valeat coelestia contemplari; circulus crinium est ornatus [Col. 0059B] virtutum; capilli in circulo coaequantur, quia virtutes in concordia charitatis consumantur, ut sit clericus fortis in se ipso, totus teres atque rotondus; nihil enim in figuris, magis sibi concordat, et ex omni parte consentit, quam circulus.

Superior pars raditur, et circulus in inferiori parte relinquitur, ut ratio libere quae Dei sunt contempletur et sensualitas concordetur, et non rationi dissentiens, quae mundi sunt necessario meditetur. Capillos necesse est remanere, quoniam de temporalibus, sine quibus vita non ducitur, expedit aliquando cogitare, dummodo aures et oculos non impediant; ne saeculares cogitationes, aures et oculos mentis ad saecularia trahant, quae solent suffocare [Col. 0059C] verbum seminantis ⁜ 23 ; vel opprobria gestamur in capite, ut in frontispicio videamur exspectare coronam vitae aeternae, quam repromisit Deus diligentibus se ⁜ 24 . Barba radimur ut pueri videamur, quorum si humilitatem et innocentiam imitabimur, cum Domino pulmentarium comedemus, et regnum coelorum intrabimus ⁜ 25 , et angelis, qui semper juvenili aetate reflorent, aequabimur; sed in jejuniis capillos et barbam crescere permittimus, ut habitum poenitentium repraesentemus, vel activas cogitationes, quae Deo non obviant, non improbemus, ut ecclesias aedificare, et similia; vel quia, secundum Gregorium, per vitam magnae continentiae, significamus praesumptionum cogitationes excrescere. Demum nostri schema stemmatis unde traxit originem [Col. 0059D] non est magnopere inquirendum, cum sciamus illud magisterium ratione compositum; multa enim sunt, quorum auctores Ecclesia praesens ignorat, sed consuetudine approbat. Inter clericos tonsurandi, aut illico tonsurati, cappis utantur, et stolis in divinis, et camisiis, et quandoque laneis clausis et fissis. Cappa videtur a casula tracta; per hanc igitur, ut per casulam, monemur in charitatis operibus manere, eamque verbo et exemplo docere.

Stola, seu cotta, seu superpellitium, vestis est candida in modum crucis formata, candor enim [Col. 0060A] munditiam, vel potius novam sanctorum gloriam, et vitam repraesentat angelicam; forma passionem dictam. Et attende quod in profestis, cappis utimur nigris, ut simus sicut comae elatae palmarum nigrae; quasi corvus, ut capiti adhaereamus, mentes ad coelestia dirigamus, et peccatorum nostrorum nigredinem humili conscientia confiteamur; ut in festivis, togis utimur albis, innuentes quod quotidianam salubris justitiae nigredinem candore futurae laetitiae vestiemus; non enim possunt filii Sponsi lugere, quandiu Sponsus est cum eis ⁜ 26 ; indivisae sunt vestes, albae, talares et laxae, unam vel duas linguas habentes. Albae, quia vitae munditiam designant; laxae, quia bonorum operum largitatem; talares, quia perseverantiam usque in finem. Haec [Col. 0060B] est tunica talaris Joseph ⁜ 27 , actio consummata in termino vitae. His vestibus utantur, qui volunt in sanctimonia et sanctificatione Deo placere. Tunica Domini inconsutilis dicitur ⁜ 28 lingulam habuisse; lingula vestis est lingua doctoris, quae, si duae fuerint, duo significant Testamenta, in quibus debent esse periti, vel duo charitatis praecepta, ut diligant Dominum et proximum ⁜ 29 ; vel in sacerdotibus binam potestatem ligandi scilicet, et solvendi ⁜ 30 .

Lanea tunica est asperitas poenitentiae, vel humilitas, aut virtus patientiae, quae debet esse circularis, et clausa non scissa, ne ventus, quasi vitium subrepat arrogantiae. Clerici non debent arma portare; quia non debent homines, sed daemones impugnare, [Col. 0060C] sicut Moyses non armis Amalec, sed orationibus impugnavit ⁜ 31 ; sicut apostoli non nos armis resistere docuerunt, sed magis injuriam pati ⁜ 32 ; et ideo nec debemus laicalibus vestimentis abuti, sicut et laicis non licet clericale officium usurpare; et ideo nec clericales vestes induere. Laicorum autem vestes debent esse strictae et scissae, ut expediti sint ad pugnam, ut protegant ab haereticis et paganis Ecclesiam. Hunc igitur habitum observemus, ut non laici, sed ministri Domini, id est clerici videamur. Monachi dicuntur singulares et tristes a monos, quod est unum, et a chaos quod tristitia interpretatur; qui cum habitum humilitatis suscipiunt, ad obedientiam se obligant, et castitatem, habitum vestium, abrenuntiationem propriorum. [Col. 0060D] Haec enim sunt de voti substantia, caetera vero sunt appendicia, ut jejunium, officium, silentium, et similia. Ex inde cucullam eos induimus, cum orationibus ad hoc destinatis, ut exuant veterem hominem cum actibus suis, et induant novum ⁜ 33 , qui secundum Deum creatus est.

Cuculla monachorum sumpta est a collobiis apostolorum, quae, ut dalmatica formabantur, et praeferebant in eis formam crucis; quia se crucifixerunt cum vitiis et concupiscentiis ⁜ 34 ; hujus nigredo est contemptus mundi, longitudo perseverantia boni. In monialibus autem nigredo vestis contemptus [Col. 0061A] amplexus virilis, velum signum pudoris et futuri honoris. In nuptiis, puellae capita velant: sicut Isaac viso, Rebecca velavit se ⁜ 35 ; sic sponsa Christi se velat, ut illicita cunctis viris appareat, propter quod est ei corona vitae reposita ⁜ 36 ; cum his beata Virgo depingitur, quae fuit utriusque vitae magistra; activae, quia nupta; contemplativae, quia contemptibilibus indumentis induta; unde et in ejus festivitate legitur Evangelium Mariae et Marthae ⁜ 37 . Viduis quoque vilis habitus est mundi despectus; nomine siquidem monachorum et conversos, et eremitas, hospitalarios, utriusque sexus accipimus. Omnes habitum suscipiunt humilitatis, licet non omnia praedicta in omnibus observentur. Quod monachi et monachae alterius ordinis candidis vestimentis [Col. 0061B] utantur, sumptum est in mulieribus a beata Cecilia, quae cum foris veste fulgebat, intus castitate nitebat; candida namque vestis votum praefert virginitatis; in viris sumptum est ab angelis, qui visi sunt in resurrectione Dominica in vestibus albis ⁜ 38 : albedo quorum significat splendorem futurae glorificationis.

«Haec est generatio quaerentium Dominum, quaerentium faciem Dei Jacob ⁜ 39 .» Ecclesiasticarum itaque personarum aliae habent simplicem statum, aliae in Dei Ecclesia personatum. Nam aut duntaxat religionis habitum, ut monachi; aut ordinem, ut [Col. 0061C] clerici; aut cum habitu, vel ordine dignitatem, ut abbates et episcopi; ordines autem septem sunt, ut ostiarius, lector, exorcista, acolythus, subdiaconus, diaconus, presbyter: septem quippe sunt pro septiformi gratia Spiritus sancti ⁜ 40 , cujus munere sua prosequuntur officia. Si autem ad singulos ordines cupis singula dona referre, a timore incipiens, cum ostiariis deputabis, et exinde singula singulis referens, sapientiam presbyteris adaptabis. Hae sunt septem mulieres, in quibus Spiritus sanctus habet hospitium, et unicuique illarum suum parat convivium ⁜ 41 . Cum quis ad hos gradus gradualiter promovetur, generaliter est haec series observanda, scilicet ut primo vocentur, secundo de officiis instruantur, tertio ordinentur, quarto benedicantur, [Col. 0061D] omnia sunt solemnitatis praeter ordinationem, quae, cum consistat in verbis et rebus, haec prosequamur tanquam substantiam sacramenti. Ostiarii vicem tenent janitorum, vel aedituorum, qui templum vel aedem custodiebant, ut Samuel ⁜ 42 , de quibus dicitur in Paralipomenon: «Per quatuor ventos erant ostiarii ⁜ 43 .» Ostiarius cum ordinatur, tradat ei episcopus claves ecclesiae, dicens: Sic age quasi redditurus Deo rationem pro rebus, quae istis clavibus recluduntur. Claves igitur, et haec verba sunt hujus sacramenti substantia; res dicit ecclesiae thesauros et personas; oportet [Col. 0062A] enim ostiarium, libros et campanas, et omnia quae sunt intra ecclesiam custodire, sed et librum praedicantibus et legentibus tenere et signum pulsare, ecclesiam claudere et aperire, fideles recipere, excommunicatos et infideles ejicere, catechumenos introducere et excludere, poenitentes per episcopum reconciliatos in sinum matris adducere. Lectores vicem tenent cantorum, qui Salomonis cantica resonabant, ut Asaph et Iditum. Ii cum ordinantur, codicem prophetiarum eis tradit episcopus, dicens: Accipe, et esto verbi Dei relator; habiturus, si fideliter et humiliter impleveris officium, partem cum his qui verbum Dei ministraverunt; codex igitur, et haec verba sunt hujus sacramenti substantia, officium distincte legere, lectiones in [Col. 0062B] ecclesia pronuntiare; quae prophetae sunt vaticinati, populis praedicare; quod autem praemittitur, ut distincte legat, de Esdra putatur assumptum, ut dicitur ⁜ 44 , quod legem distincte et aperte populo collecto legebat. Ejusdem quoque officium est, panem benedicere, et omnes fructus novos, unde moris est alicubi terrarum, ut mensas et praelatorum lectiones, pueri benedicant.

Exorcistae dicuntur, et olim dicebantur, qui daemones adjurabant et de obsessis corporibus expellebant, ut Josephus ait de Eleazaro exorcista: Iste vero cum ordinatur, codicem exorcismorum ei tradit episcopus, dicens: Accipe, et commenda memoriae, et habeto potestatem imponendi manum super energumenum, [Col. 0062C] sive baptizatum sive catechumenum: codex igitur et haec verba sunt hujus sacramenti substantia. Energumenum dicitur obsessum, en in erga labor, menon defectus, noos mens; inde energumenum, qui sic a daemonibus obsidetur, ut mentis defectu laboret, quod est non solum per corporalem vexationem, sed etiam cum quis, per peccatum, est diaboli membrum et daemonis habitaculum. Exorcistae igitur est officium hunc exorcismum memoriter retinere: Adjuro te, immunde spiritus, per Deum Patrem, et Filium, et Spiritum sanctum, ut recedas ab hoc famulo Dei; et exorcismis, id est adjurationibus, catechumenorum daemonibus interdicere corpora, a baptizatis vel baptizandis obsessis daemones effugare. Hos ergo decet mundum habere spiritum, [Col. 0062D] qui debent immundis imperare spiritibus.

Acolythi locum tenent emunctorum seu concinnatorum, qui lucernas emungebant et luminaria concremabant ⁜ 45 , ut Nadab et Abiu; hic cum ordinatur, ceroferarium cum cereo tradit ei episcopus dicens: Accipe ceroferarium cum cereo, ut scias te ad accendenda luminaria mancipari. Item tradit urceolum vini vacuum dicens: Accipe urceolum ad suggerendum vinum id est Eucharistiam sanguinis Christi: haec igitur utensilia et haec verba sunt hujus sacramenti substantia. Acolythus Graece, Latine ceroferarius dicitur: ad hunc pertinet praeparatio luminariorum [Col. 0063A] in sacrario, cereos et thuribula ferre ad altare ornandum, et sacerdotem vestiendum, palliis et vestibus investire, vinum et aquam ad eucharistiam subdiacono ministrare. Sequitur de sacris ordinibus ubi major exigitur inquisitio. Nam archidiaconus postulat, examinat episcopus. Archidiaconus attestatur, populus adjuratur, pro consecrandis preces a plebe funduntur. Deinde ordine praemisso vocantur et instruuntur, postmodum ordinantur et benedicuntur, et, ut diximus, omnia sunt solemnitatis praeter ordinationem, quae consistit in verbis et rebus, quae veluti substantiam sacramentorum prosequamur. Qui nunc subdiaconi vocantur, olim nathinaei ⁜ 46 , id est humiliter servientes appellabantur; [Col. 0063B] quia sacrificia suscipiebant a populo et in templo necessaria ministrabant, ut Nathanael, de quibus in Esdra reperitur: «Habitavit unusquisque in urbibus suis, sacerdotes, levitae, nathinaei ⁜ 47 ,» qui Graece hypodiacones, Latine vero subdiacones appellantur. Hic vero cum ordinatur, accipiat ab episcopo calicem vacuum et patenam, ab archidiacono urceolum cum aqua, manili et manutergio, dicente sibi episcopo: Vide cujus ministerium tibi traditur. Merito ab archidiacono illa suscipiuntur, quoniam ad ejus adjutorium consecrantur. Postea tradit ei manipulum dicens: Accipe manipulam tuam et imple ministerium tuum; potens est enim Deus ⁜ 48 , ut augeat tibi gratiam: haec ergo utensilia et haec verba sunt hujus sacramenti substantia. Dat et episcopus [Col. 0063C] illi tunicam dicens: Tunica jucunditatis et indumento laetitiae induat te Dominus. Haec vestis et haec verba pertinent ad solemnitatem, non ad substantiam; quoniam sine ista perficitur subdiaconi ministerium. Hujus ergo est officium, epistolam legere et diacono ministrare, scilicet corporale ei tribuere, patenam cum oblatis, calicem cum vino, et urceum cum aqua deferre, presbyteris et levitis ad altare aquam praebere, manutergium, et aquae manile tenere. Ideoque lex continentiae illis imponitur juxta illud: «mundamini qui fertis vasa Domini ⁜ 49 ;» et videtur, quoniam huic primo vestis, scilicet mapula, quasi manipula datur, per quam poenitentia intelligitur. Unde nullus nisi poenitens ad subdiaconatum accedat. [Col. 0063D] Qui vero diacones, id est ministri nuncupantur, quondam levitae a Levi filio Jacob, id est assumpti vocabantur, quoniam assumpti sunt ad auxilium sacerdotum, ut Eleazar et Ithamar ⁜ 50 . Hic ordo est ab apostolis confirmatus; quoniam elegerunt septem viros Spiritu sancto plenos ⁜ 51 . Hi sunt septem angeli septem Ecclesiarum ⁜ 52 , septem aurea candelabra ⁜ 53 , septem quoque tonitrua ⁜ 54 ; quia verbum Domini praedicaverunt et auditores illuminaverunt, quibus comminati sunt. Hic autem cum ordinatur, imponat super eum manus episcopus. Quod ergo dicitur solum episcopum debere manus imponere; quia non ad sacerdotium, sed ad ministerium [Col. 0064A] consecrantur, penitus improbamus. Nunquid enim potest plus precari solus episcopus quam plures apostoli? Imponentes autem manum non dant Spiritum, sed orant ut super eos veniat. Cum igitur usus omnium donorum non sit in uno, sed in pluribus, merito plures manus imponunt, ut unusquisque Dominum deprecetur, ut partem de Spiritu sancto tribuat ordinando, ad instar Moysi, de spiritu cujus Dominus dedit septuaginta viris ⁜ 55 .

Postea dat ei stolam super humerum sinistrum episcopus, dicens: Accipe stolam candidatam de manu Domini, etc.; et postea, ut intelligat se esse Christi praeconem, tradit Evangelium, dicens: Accipe potestatem legendi Evangelium in ecclesia tam [Col. 0064B] pro vivis quam pro defunctis in nomine Domini. Haec res igitur, et haec verba sunt hujus sacramenti substantia; dalmatica vero si cui datur, solemnitatis est, et non substantiae. Et vide quia stola est per quam obedientia, vel jugum Domini, quod in Evangelio exprimitur ⁜ 56 , et ideo cum Evangelio datur. Sinistro humero tantum imponitur, vel quia obedientia Evangelii, primum in activa suscipitur, vel quia docet temporalia supprimere et spiritualibus deservire, vel quia dexteram diaconus debet habere liberam, ut expeditius ad ministerium sacerdotale discurrat. Est enim ejus officium ecclesiam et ejus supellectilem custodire, ut in Numeris dicitur ⁜ 57 : «Et cum necesse fuerit cortinas, et vasa portare.» Ideoque puto custodes debere diacones esse. Rursus [Col. 0064C] diaconi est officium sacerdotibus assistere, et ministrare in sacramentis Ecclesiae, baptismate, chrismate, patena et calice, oblationes offerre, et in altari disponere, sanguinem distribuere, mensam componere, crucem ferre. Unde et dalmaticam formam crucis habentem induit, per quam Christi passio designatur. Ipse preces, id est litanias pronuntiat, ordinandorum, catechumenorum, excomcommunicatorum successorum nomina recitat, evangelium legit; Dominus enim cum evangelium praedicavit minister fuit, ideoque specialiter diacono Evangelium conceditur, quia minister interpretatur. Olim diaconus lectiones legebat, quando Evangelium nondum scriptum erat; sed, postquam [Col. 0064D] statutum est ut diaconus legeret evangelium, additum est ut subdiaconus legat epistolas et lectiones, quae, quanto minora sunt evangelio dignitate, tanto minor est subdiaconus. Diaconus ipse quoque, si necesse est, praedicat et baptizat. Ipse monet orare, dicens: Flectamus genua. Monet aures habere ad Dominum, dicens: Humiliate vos ad benedictionem, vel capita vestra Deo. Ipse dat licentiam populo, dicens: Ite, missa est. Ipse hortatur clamare ad Dominum, ipse dies solemnes annuntiat et jejuniorum. Qui modo presbyteri nominantur, olim principes populi, ut Core, Dathan et Abiron, vel magistratus aut magistri templi, ut Nicodemus ⁜ 58 et [Col. 0065A] Gamaliel ⁜ 59 dicebantur, nunc autem presbyteri, id est senatores, non ab aetate, sed sensu. «Cani sunt sensus hominis ⁜ 60 ,» vel presbyteri, quasi iter praebentes; quia praebent iter populo de exsilio mundi ad patriam regni; vel sacerdotes, id est sacri duces, ut ait Beda, quia praebent ducatum populo; vel sacra dantes, quia dant sacramenta populo et sacrificia Deo. Sacerdotes successores sunt septuaginta virorum, quibus Moysi spiritum Dominus propagavit ⁜ 61 ; septuaginta quoque duorum discipulorum ⁜ 62 ; sicut episcopi sunt vicarii Moysi et apostolorum. Hic cum ordinatur, ad diaconorum et presbyterorum testimonium de moribus, et conversatione futura, et obedientia comprobetur, cui benedictoria sacerdotum praesentium manus imponitur. [Col. 0065B] Manus impositio sancti Spiritus operum exercitationem significat; nam per caput mentem accipimus, per digitos sancti Spiritus dona, per manum opera figuramus; illi ergo supra caput digitus, aut manus imponitur, qui mente sancti Spiritus donis imbutus Christi opera imitatur; a pluribus sacerdotibus manus imponitur, ea ratione quam in diacono praetaxavimus, sed, quia manus diacono imponitur, cur sacerdoti rursus manus imponitur? Respondeo: quia de ministerio ad ministerium et de opere transfertur ad opus; cui reflectit orarium episcopus super humerum dextrum in modum crucis in pectore, dicens: Accipe jugum Domini; jugum enim ejus suave est et onus ejus leve ⁜ 63 . Stola reflectitur [Col. 0065C] ab humero sinistro in dextrum; quia, cum obedientia incipit ab activa per dilectionem proximi, transit in contemplativam per dilectionem Dei; vel quia oportet sacerdotem esse munitum a dextris et a sinistris per arma justitiae ⁜ 64 , qui crucem gerit in pectore, dum passionem Christi cujus minister est, imitatur in mente, quod a quibusdam additur: Stola innocentiae induat te Dominus: stolam respicit primitivam, quae fuit innocentiae significativa, cujus vicaria est, ut inferius exponetur; haec qua nunc utimur, obedientiae stola.

Exinde casula induit eum episcopus, dicens: Accipe vestem sacerdotalem, per quam charitas intelligitur; potens enim est Deus ⁜ 65 , ut augeat tibi charitatem et opus perfectum. Haec est vestis nuptialis, [Col. 0065D] quam qui non habuerint sacerdotes, ejicientur in tenebras exteriores ⁜ 66 .

Postea ungit episcopus chrismate ambas manus illius, dicens: Consecrare et sanctificare digneris, Domine, manus istas, per istam unctionem et nostram benedictionem, ut quaecunque consecraverit consecrentur, etc., manus inunguntur, ut mundae sint ad offerendas hostias pro peccatis, et ut Christi crucifixi vestigia sacerdotes in misericordiae operibus imitentur, qui potestatem consecrandi a consecrato Domino sortiuntur.

[Col. 0066A] Postea dat episcopus ei patenam cum oblationibus, et calicem cum vino, dicens: Accipe potestatem offerre sacrificium Deo, missasque celebrare pro vivis et defunctis in nomine Domini; stola igitur et casula, oleum calixque patena simul, et haec verba sunt hujus sacramenti substantia; caetera praecedentia et subsequentia sunt solemnitatis. Hujus officium est personas et res benedicere, missam celebrare, corpus Domini dispensare, meditari de lege Dei, docere, praedicare, orare, baptizare, poenitentes ligare vel absolvere, infirmos ungere, mortuos sepelire; magna potestas, mira dignitas, excelsum et expavescendum officium! Et vide quod sacerdotes et diacones praecipue nominantur a populo; quia praecipui sunt in altaris officio, unde et [Col. 0066B] ipsorum praesertim ordinatio secundum Ambrosium, circa altaria celebratur, et pro eis ante altare prosternitur episcopus. Ordinandi caeteri nequaquam ad altare ordinantur, eo quod nec ad altaris ministeria statuuntur, sed alii adimplent officium lectionum, alii sollicitudinem luminariorum, alii necessaria praeparant infra diaconum; omnes tamen quaerunt faciem ⁜ 67 , id est praesentiam Dei, ut valeant in primogenitis haereditare, ad instar Jacob, qui sibi fratris primogenita vindicavit ⁜ 68 .

«Qui mihi ministrat, me sequatur ⁜ 69 .» Omnes quidem suprascriptos ordines, dicto, seu facto Jesus [Col. 0066C] Christus expressit, et in se ipso omnium figuram ostendit; ostiarius enim fuit, cum flagello de funiculis facto numulariorum mensas evertit, et de templo vendentes et ementes ejecit ⁜ 70 ; item cum se ostium nominavit ⁜ 71 , et merito; quia nemo ad Patrem, nisi per eum vadit ⁜ 72 ; ipse enim est ostiarius, «qui aperit, et nemo claudit, claudit et nemo aperit ⁜ 73 .» Lector fuit, cum in medio seniorum Isaiae librum aperuit, dicens: «Spiritus Domini super me, eo quod unxerit me, ad annuntiandum pauperibus misit me ⁜ 74 .» Exorcista fuit, cum daemoniacos liberavit, et saliva tetigit aures surdi et linguam muti, dicens: «Epheta, quod est adaperire ⁜ 75 .» Acolythum se esse testatur, cum dicit: «Ego sum lux mundi ⁜ 76 .» Subdiaconi gessit officium, [Col. 0066D] quando linteo se praecinxit, pedes discipulorum lavit, linteo tersit ⁜ 77 . Diaconi repraesentavit officium, quando sacramentum corporis et sanguinis discipulis dispensavit, vel cum dormientes ad orationem excitavit, dicens: «Vigilate, et orate ⁜ 78 .» Sacerdotis expressit officium cum panem in corpus et vinum in sanguinem commutavit, et cum se ipsum in ara crucis obtulit idem sacerdos et hostia ⁜ 79 , et adhuc gloriosus implet officium, dum sedens ad dexteram Patris quotidie interpellat pro nobis ⁜ 80 . Cum itaque Rex regum ⁜ 81 , Dei virtus et Dei sapientia [Col. 0067A] ⁜ 82 , cujus potestas a mari usque ad mare ⁜ 83 , haec exsequi non est dedignatus officia, nullus quantumlibet, nobilis, sapiens, dives aut potens in his ministrare contemnat. Nullius ordinis officium illi vilescat, qui ad summum pontificatum aspirat, sed exterius ad officia, cum oportuerit, festinus acceleret; et ne reprobus inveniatur ⁜ 84 , in se moraliter impleat, quod aliis serviendo ministrat. Ostiarius ergo cum sit templum Dei ⁜ 85 , se aperiat virtutibus et Deo, se claudat vitiis et diabolo, ne vitae via praepediatur, ne mors per fenestras suas ingrediatur ⁜ 86 ; quivis etiam spiritualis ostiarius est, cum per fidem humiles in Ecclesiam introducit, et contumaces improbat et expellit; fides enim ostium est per quod in ovile ingredimur; quia «Justus ex fide vivit ⁜ 87 ,» [Col. 0067B] quod donum gratiae connumeravit Apostolus, dicens: «Alii fides in eodem spiritu ⁜ 88 .» Lector operibus impleat quae populo servanda pronuntiat; quivis etiam spiritualis lector est, si aliquos vitae salubria docet, et docens os turturis ad axillas retorquet ⁜ 89 , ne dum aliis praedicat notam reprobationis incurrat; quod ministerium comprehendit Apostolus in dono scientiae, unde qui ad hunc gradum lectoris vel praedicatoris provehitur, debet esse scientia decoratus. Exorcista imperiose daemonibus imperat, si eum reatus conscientiae non accusat; quivis etiam spiritualis est exorcista, dum orationibus suis aliquos liberat a potestate daemonis, ab aegritudine peccatorum, quod donum intellexit Apostolus [Col. 0067C] in gratia sanitatis. Acolythus sicut gestat lucernas ardentes in manibus ⁜ 90 , sic luceat opera sua coram Deo et hominibus; quivis etiam spiritualis acolythus est, dum aliis lucem boni operis administrat, eis verbo vel opere ignem charitatis accendens, quod donum ad prophetiam credimus pertinere. Domino namque sunt officia prophetarum, scilicet futura praedicere et obscuros sensus Scripturarum exponere, ut auditores illuminentur et ad diligendum Dominum inflammentur.

Subdiaconi, dum vasa munda recipiunt, et mapulam accipiant et poenitentiam, ut se ministerio mundos exhibeant et se vasa Domini recognoscant; quivis etiam spiritualis subdiaconus est dum verbo vel opere aliorum crimina lavat, quod donum comprehendere [Col. 0067D] possumus in operatione virtutum vel discretione spirituum. Diaconi, dum stolam recipiunt, se astrictos legi Domini recognoscant, et per dexteram liberam, ad fidelibus ministrandum se expeditos agnoscant; quivis etiam spiritualis diaconus est, dum aliis servit, in charitate, et verbo, vel opere alios docet orare, quod donum intelligere possumus in interpretatione sermonum. Sacerdotes quorum manus unguntur chrismate, se ab omni immunditia contineant, ut corpus Domini digne conficiant; quivis etiam spiritualis presbyter est, si offert sacrificium spiritus contribulati ⁜ 91 et si offert [Col. 0068A] se hostiam viventem et Deo placentem ⁜ 92 : Omnis enim sanctus sacerdos est, ut Chrysostomus ait, quod sapientiae credimus ascribendum. His itaque modis Domino ministremus, ut eum consequi valeamus.

«Constitues eos principes super omnem terram ⁜ 93 .» Ex praemissis liquido constat ordines a lege traxisse originem et exempla; dignitatum quoque institutio pendet a Veteri Testamento; Moyses enim ad consilium Jethro, chiliarchos, hecatontarchos, pentacontarchos, et decanos instituit, qui minora tractabant negotia ad Moysen referendo majora ⁜ 94 . Septuaginta demum viri sunt instituti, [Col. 0068B] qui Moysi spiritum accipientes populo sunt praefecti ⁜ 95 , quorum instar habent subdecanus et decanus, subscholasticus et scholasticus, succensor et cantor, thesaurarius, archicola, cimiliarcha, primicerius et oeconomus, vel praepositus, archipresbyter et archidiaconus, vicedominus et coepipiscopus, episcopus, archiepiscopus, primas et patriarcha. Aiunt tamen quidam, quod ordines a lege, dignitates formam capiunt a gentilitate, unde papa similitudinem gerit monarchae, patriarcha potestatis regiae; unde sicut rex praeest tribus ducibus, sic patriarcha tribus archiepiscopis. Archiepiscopi vero ducibus; episcopi comitibus comparantur, unde nonnulli archiepiscopi duces, et episcopi comites. [Col. 0068C] Coepiscopi praefectis, praepositi militum tribunis, archipresbyteri centurionibus, decani decurionibus. Sed undecunque fuerit institutio, constat quod omnibus praeest dignitas episcopalis. Episcoporum autem dignitas in quatuor dividitur, in episcopos, archiepiscopos, primates et patriarchas. Episcopus generale nomen et speciale superintendens dicitur; episcopi enim supra, scopi intendens; quia custos vineae Domini Sabaoth in alto residens ⁜ 96 , mores et vitam respicit singulorum. Dicitur et speculator ⁜ 97 ; quia sicut in specula collocatus, hostes scilicet diabolum, carnem et mundum, haereticos et falsos fratres adventantes speculatur, et cives ad resistendum hortatur, et armare nititur. Dicitur et praesul, quoniam ad consilium praesidet; dicitur [Col. 0068D] antistes; quia ante alios stans populo praeeminet, vel contra stans, anti enim contra, quoniam haereticis episcopi obviant, ut pastores lupis resistant et oves protegant. Dicitur et pontifex quasi pons sanctus; vita enim episcopi debet esse pons populi, super mare saeculi ad patriam paradisi, vel pontem faciens; pontem etenim populo facit, dum cum sana doctrina super paludes haeresum ad atria vitae perducit. Hic est Aaron summus in lege sacerdos. Episcopi cum ordinantur, Sabbato circa vesperam postulantur et examinantur de moribus et statu praeteritae vitae, interim benedictio petitur, ut sancta [Col. 0069A] Trinitas ordinationi praeesse monstretur. Mane autem facto examinantur de futura conversione, conversatione et fide; fit autem haec examinatio ex primitivae Ecclesiae constitutione propter suspectos in fide, moribus et conditione.

Postmodum, codicem Evangeliorum duo tenent episcopi super scapulas, quasi orantes et ordinandum commonentes, ut amplius solito jugo subjaceat et obediat Evangelio. Tertius episcopus benedictionem infundat. Trium episcoporum praesentia sumitur ab apostolis; quia Jacobus frater Domini a Petro, Jacobo et Joanne Hierosolymitanus est ordinatus episcopus; et ratio est, ne tantum beneficium videatur furtive praestitum; in ore autem duorum, vel trium testium permanet omne verbum ⁜ 98 ; [Col. 0069B] tales igitur advocentur, qui de ordinandi profectu gaudeant, et pro ipso preces fundant. Postea chrismate caput in modum crucis inungat, dicens: Ungatur et consecretur caput tuum, coelesti benedictione, in ordine pontificali, in nomine Patris, et Filii et Spiritus sancti. In hac unctione demonstratur spiritualiter vicarius Jesu Christi, qui fuit unctus oleo invisibili ⁜ 99 , ut sicut ille fuit caput universae Ecclesiae ⁜ 100 , sic iste sibi commissae. Vel secundum Gregorium, oleum in capite, charitas est in mente. Et post manus in forma crucis inungat, dicens: Inungantur manus istae de oleo sanctificato et chrismate sanctificationis, sicut Samuel unxit David in regem et prophetam ⁜ 1 , ita ungantur et consecrentur, [Col. 0069C] in nomine Dei Patris, et Filii, et Spiritus sancti; post confirmat pollicem; post baculum, post annulum, post Evangelium tradit, ut pollicis impositio cunctis proficiat ad salutem, in baculo potestatem ligandi atque solvendi sibi traditam recognoscat, in annulo fidei integritate se muniat; item baculo doctrinae gregem ad pascua ducet, annulo fidei secreta Scripturarum sponsae committat; in Evangelio apostolum se esse sciat.

Traduntur autem singula cum propriis verbis. Igitur capitis et manuum unctio, pollicis confirmatio, baculi et annuli traditio, et eorum singularia verba, sunt, ut puto, hujus sacramenti substantia; caetera solemnitatis. Chrismatica unctio a lege coepit, ubi ex mandato Domini reges, sacerdotes [Col. 0069D] et prophetae leguntur inuncti ⁜ 2 ; dicitur enim in Levitico ⁜ 3 de pontifice: «Super cujus caput fusum est unctionis oleum, et cujus manus sunt in sacerdotio consacratae.» Manus impositio ab Isaac coepit, qui dum Jacob benedixit, ei manum imposuit ⁜ 4 , et Moyses Josue manum imposuit, cum eum ducem populo praefecit ⁜ 5 ; sed et Dominus apostolis manum imposuit, dum eos principes mundi constituit ⁜ 6 ; sed et ipsi apostoli per manus impositionem [Col. 0070A] Spiritum sanctum dederunt ⁜ 7 . Consecrationes autem episcoporum celebrari debent in Dominicis diebus et hora tertia; tali namque die talique hora, apostoli sunt a Spiritu sancto oleo invisibili consecrati ⁜ 8 . Oleum illuminat et vulnera curat, ita Spiritus sanctus apostolis scientiam ministravit et peccata curavit. Igitur unguntur episcopi, hac die, hac hora, ut se Spiritum sanctum apostolis datum accipere doceantur. Quae sit missa consecrationis in pontificali ordine, cujus officium cum evidenter consecrationi conveniat, diligens exquisitor attendat. Episcopale officium est presbyteros et alios Ecclesiae ministros ordinare, virgines velare, baptizatos confirmare, chrisma et oleum consecrare, ecclesias dedicare, rebelles excommunicare, poenitentes [Col. 0070B] reconciliare, vestes et vasa sanctificare; et attende quod olim episcopi etiam presbyteri nominabantur, ut multis auctoritatibus demonstratur, post aliud est nomen aetatis, aliud quidem officii; sed postea sicut a diaconibus archidiaconus, et ab exercitu imperator eligitur, sic a sacerdotibus major secernitur; et sic divisa sunt nomina, ut qui major est in singulis civitatibus, quasi [ vicarius Christi ⁜ (2) ] episcopus vocaretur [est autem unus major et super alios sacerdotes electus, ad quem omnis cura Ecclesiae pertinet, ut de medio schismatum semina tollerentur, ne quis diceret: Ego sum Pauli, ego Apollo ⁜ 9 ; ad quem praedicta pertinent officia potius ex consuetudine, ut Hieronymus [Col. 0070C] ait, quam dispositionis Dominicae veritate].

Archiepiscopus dicitur princeps episcoporum, idem est metropolita vel metropolitanus, a metropoli matre civitatum; hic est Moyses qui Aaron in pontificem oleo consecravit ⁜ 10 . Sunt et quaedam sedes quae primatiae nomine decorantur, a primitiis conversionis ad fidem; quorum quidam, quia primas et patriarcha solo nomine differt et non officio, sibi nomen et patriarchae vindicarunt, ut Venetus. Patriarcha, pater arcae, id est Ecclesiae, vel Patrum princeps dicitur. [Hi sunt tres a tribus partibus orbis: unus in Asia qui in Antiochia tenuit praesulatum; alius in Alexandria, qui in Africa tenuit principatum; tertius in Europa, qui in Roma obtinet pontificatum. Hos praefiguraverunt Abraham, [Col. 0070D] Isaac et Jacob. Hae dignitates aliis translatae fuerunt favore vel odio, ut Antiochenus patriarchatus in Hierosolymam, Alexandrinus in Aquileam; quia licet Petrus in Antiochia, et Marcus praedicaverit in Alexandria, quia tamen utrique reversi sunt ad vomitum ⁜ 11 infidelitatis, patriarchati fuerunt dignitate privati; Hierusalem vero decoratur; quia de Sion exivit lex et verbum Domini de Hierusalem ⁜ 12 . Aquileia quoque honoratur; [Col. 0071A] quia Marcus primus Aquileiae, secundo praefuit Alexandriae. De patriarchatu autem Romano placuit antiquis, ut sicut Augustus prae regibus haberetur, sic prae cunctis episcopis papa speciali nomine vocaretur, et jus et nomen patriarchatus Constantinopolim transferretur.] Archiepiscopis, primatibus et patriarchis praeter supradictam solemnem episcoporum consecrationem, crucis ante eos ferendae insignia conceduntur, ut se Crucifixum imitari debere cognoscant; insignia quoque pallii conferuntur, ut torque victoriae coronentur. Verumtamen de pallio inferius latius exponetur.

Archiepiscoporum est officium episcopos consecrare, patriarcharum autem archiepiscopos, utrorumque vero concilia congregare, jura dilapsa reparare. [Col. 0071B] Papa vero dicitur Pater patrum; hic universalis etiam nuncupatur, quia universae Ecclesiae principatur. Dicitur et apostolicus; quia Principis apostolorum vice fungitur. Dicitur et summus pontifex; quia caput est omnium pontificum, a quo sicut a capite membra descendunt, de cujus plenitudine omnes accipiunt; ipse autem vocat eos in partem sollicitudinis non in plenitudinem potestatis. Hic est Melchisedech, cujus sacerdotium non est caeteris comparatum ⁜ 13 . Papae, cum ordinatur, nomen mutatur, quia Petro nomen Dominus in Ecclesiae praelatione mutavit ⁜ 14 , et Paulus de Saulo factus est Paulus ⁜ 15 ; quem quidem septem cereo stata, quasi Spiritus sancti dona praecedunt, cui [Col. 0071C] claves traduntur; quia Petro Christus tradidit claves regni coelorum ⁜ 16 ut se Janitorem coeli cognosceret. Rubeus mantus tribuitur, per quem charitas, vel martyrium declaratur, ad quod pro ovibus semper debet esse paratus ⁜ 17 . Hujus officium est missas et alia officia ordinare, canones instituere, augustum consecrare, pallia patriarchis et archiepiscopis, privilegia cunctis religiosis dare, totam Ecclesiam regere.

Abbates etiam benedicuntur hoc modo: primo eligitur a congregatione, ab episcopo roboratur et in ambone ad consensum omnium publicatur. Secundo, stratis ante altare pontifice et electo, fiant litaniae et oratio Dominica, tertio surgat solus pontifex, et dicat super electo preces et orationes ad [Col. 0071D] hoc destinatas. Demum tradat ei Regulam, a sanctis Patribus nobis traditam. Post det ei baculum, dicens: Accipe baculum pastoralis officii, ut sis in corrigendis vitiis pie saeviens, et cum iratus fueris, misericordiae memor eris ⁜ 18 . Similiter ad benedicendam abbatissam, nisi quod super eam specialis benedictio funditur. Virgines aut non nisi in diebus Epiphaniarum, vel in Albis paschalibus, vel in diebus Apostolorum velari debent, nisi gravi languore detineantur; et hoc ideo ut Spiritus sanctus super eas simplices ut columbas descendere videatur; et per apostolos, qui morem virginitatis prius Ecclesiae [Col. 0072A] tradidere, quasi per paranymphos sponsae Domino consecrentur, quae vitam apostolorum et conversationem redolent, etiam angelorum. Imperator etiam consecratur seu potius ungitur et coronatur, quod sumptum est a Davide, quem Samuel unxit in regem ⁜ 19 . Consecratur autem hoc modo, primo fidelitatem facit sanctae Romanae Ecclesiae, secundo orationes dicantur super ipsum, tertio Portuensis inungit ei brachium dextrum et inter scapulas, dicens orationes. Quarto summus pontifex ei diadema imponit, dicens: Accipe, signum gloriae, in nomine Patris, et Filii, et Spiritus sancti. Hujus officium est Ecclesiam Christi protegere, jura condere, justitiam servare, ut satietatem consequatur aeternam.

«Faciet vestimenta sancta Aaron, et filiis ejus ⁜ 20 .» De sanctis vestibus et praedictarum dignitatum insignibus latius est exsequendum. Sacrae vestes a veteri lege videntur assumptae; praecepit enim Dominus Moysi, ut faceret Aaron et filiis ejus vestes sanctas in gloriam et decorem; quaedam vero sumuntur ab apostolis sanctis, tam hae quam illae, virtutes significant, vel opera justitiae, vel mysterium Incarnationis Dominicae. Cum autem omnes vestes, quas caeteri vestiuntur ministri, vestiantur et episcopi, sed non econverso, de vestibus episcoporum agamus, ut in generalibus specialia concludantur. [Col. 0072C] Igitur holosericae caligae illam pedum significant munditiam et lotionem, de qua Dominus ait: «Qui lotus est totus, non indiget, nisi ut pedes lavet ⁜ 21 .» Verum quia non sufficit munditia cordis absque patientia persecutionis, ideo sequuntur centones rubei, martyrii significativi. Qui autem in corde munditiam et in voluntate, si opus fuerit, habuerit patientiam, securus accedat ad praedicationem, quam sandalia significant, apostolicam. Sandalia dicuntur ab herba sandaricae, vel sandarico colore, quo depinguntur. Est autem genus calceamenti, quo partim pes tegitur inferius, partim relinquit superius, factum ex pellibus animalium mortuorum, intus album, foris nigrum vel rubeum, multis filis et lineis contextum, gemmis [Col. 0072D] ornatum, habens forte lingulas quatuor, vel ad minus duas ligandas, unam super pedem, alteram a calcaneo surgentem. Vestimentum pedum non habuit initium ab Aaron, qui duntaxat in Judaea conversabatur, ideo opus non habuit, sed ab apostolis, quibus dictum fuit: «Euntes, docete omnes gentes ⁜ 22 .» Hi ergo hoc calceamentorum genere utebantur, quo et episcopi uti debent; non autem sacerdotes, ut per varietatem sandaliorum notetur varietas ministrorum. Episcoporum est per parochias ad regendam plebem discurrere, ideoque habent sandalia, ne defluant, pedibus alligata, ex quo [Col. 0073A] perpendi potest, quantum necesse sit episcopis firmare gressus mentis; presbyterorum est domi hostias immolare, et ideo cum incedat securus, non habet ligaturam in pedibus. Diaconus habet, quia suum est ire in comitatu. Mystice haec est apostolorum praedicatio, qua per litteram carnalibus tegitur, per allegoriam coelestia petentibus denudatur, vel partim nudatur et tegitur; quia praedicator coelestia non debet abscondere, nec terrenis ullatenus inhiare, qui praefert praecedentium sanctorum exempla, quorum fuit conscientia, seu vita coram Deo puritate candida, coram hominibus nigra, id est humilitate dejecta; vel rubea, id est charitate inflammata; multa fila, multae sententiae; tres lineae sunt: Lex, prophetia et Evangelium; laterales [Col. 0073B] legem et prophetiam, media vero significat Evangelium. Duae lineae ad medianam replicantur; quia lex et prophetia in Evangelio recapitulantur. Gemmae sunt opera virtutum. Quatuor lingulae doctrina sunt Testamentorum docentium nos a terrenis surgere, nec eis inhiare et ad coelestia nos erigere; vel lingulae a sandaliorum corio separatae, sunt linguae hominum praedicationibus bona testimonia exhibentium, licet sint separatae a conversatione spiritualium: oportet enim eos habere bonum testimonium ab his qui foris sunt ⁜ 23 . Ligatura mysterium est incarnationis, multiplicatio ligationis est supererogatio praedicationis. Quod solvitur, sed non ex toto, innuit quia non sumus digni, id est sufficientes [Col. 0073C] solvere corrigias calceamentorum Christi ⁜ 24 : quod autem alicubi sunt integra et alicubi perforata, significat quod coelestia sacramenta quibusdam sunt revelanda, quibusdam vero tegenda.

Humerale, quod dicebatur ephod, in quo erant duo lapides XII patriarcharum nomina continentes ⁜ 25 , et apud nos vocatur amictus, vestis est candida, qua caput, et collum, et humeri teguntur, cujus duabus lineis mamillae pectoris accinguntur, ita ut una ora pateat, altera lateat, haec est spes coelestium, pro qua munditiam mentis, castigationem vocis et operationis Domino consecramus. Caput enim est officina mentis, collum est organum vocis, humeri sunt bajuli oneris. Caput igitur amictu mundo velamus, cum pro spe coelestium [Col. 0073D] ori custodiam apponentes ⁜ 26 , non nisi laudes Domini personamus, humeros cooperimus, dum pro spe coelestium alter alterius onera portantes ⁜ 27 , active labores subimus et proximis in necessitatibus subvenimus. Duae orae humeralis sunt charitas, seu fides et operatio, quae cum in pectore complentur, fides et charitas occultantur in corde, operatio vero patet in operum exhibitione. Duae vittae seu lineae sunt timor poenae et desiderium vitae, quae pro spe beatitudinis arcent pravas cogitationes a pectore sacerdotis. Vel generaliter per humerale, onus accipimus sacerdotale, quo tenemur ex corde [Col. 0074A] proximis compati, mente providere et humeris onera ferre. Vel amictus simul superhumerale et rationale typum gerit, et per humerale ad justitiam, per rationale pertinet ad sapientiam, ideoque tegit pectus et humeros. Vel per amictum, vocis intellige castigationem, tegit enim collum organum vocis; et cogitationum compressionem, cingit enim pectus, et oculorum tegit aspectum.

Alba, quae in lege tunica, vel talaris, vel apud Graecos poderis appellatur, vestis est alba, descendens usque ad talos, habens caputium cum lingula, medio angustatum, in extremitate multis commissuris dilatatur. Haec est castitatis munditia, castigatio corporis, qua tota vita sacerdotis est decoranda finaliter et perseveranter, ut ministros aeterni Regis, [Col. 0074B] scilicet angelos, in albis vestibus imitetur. Caputium est professio castitatis. Lingula est potestas linguae sacerdotalis, quae ligat contumaces et absolvendo reconciliat poenitentes ⁜ 28 . Castitas haec in medio nationis pravae atque perversae ⁜ 29 pressuris mundialibus coarctatur; sed in charitate multiplicatis virtutibus dilatatur. Haec stringit manus et brachia, ne quid lasciviant, genua ne ab orationis instantia tepeant, tibias et pedes, ne ad malum currant. Haec vestis olim fuit arcta, quoniam habuerunt spiritum servitutis; nunc autem larga, eo quod accepimus spiritum adoptionis et libertatis ⁜ 30 . Cingulum quod in lege apud Graecos baltheus appellatur, quo lumbi cinguntur; et alba, ne defluat et [Col. 0074C] gressum impediat, cohibetur, est mentis custodia, vel timor Domini, vel continentia, quae carnis concupiscentiam refrenat: unde ad lumbos ponitur, quia in luxuria dominantur: unde: «Sint lumbi vestri praecincti ⁜ 31 ,» et de diabolo dicitur: «Virtus ejus in lumbis ejus ⁜ 32 .» Lumbos ergo praecingere est luxuriosos impetus refrenare. Haec cohibet castitatem ne per devia dilabatur, ne et gressus bonorum operum impediatur. Subcingulum quod perizomna vocatur, vel succinctorium, quod duplex a zona dependet, significat orationem et jejunium, quibus castitas roboratur, et sine quibus difficile conservatur, vel per subcingulum, studium accipimus miserentis, ideoque duplex est, quia convenit unicuique, primo: animae propriae misereri, deinde proximis necessaria [Col. 0074D] misericorditer impertiri.

Stola fuit antiquitus vestis candida, pertingens usque ad vestigia, qua patriarchae ante legem utebantur, quam primogeniti, cum benedictionem patris acciperent, induebant, et Domino victimas, ut pontifices offerebant. Sed postquam coepit alba portari, mutata est in torquem, quae stola et orarium appellatur. Per primam stolam, intelligimus innocentiam, quae fuit in primo homine, sed cum eam perdidit propter peccatum ⁜ 33 , recuperare oportuit eam per vitulum saginatum ⁜ 34 . Beati qui hanc stolam a criminum labe custodiunt, vel maculatam [Col. 0075A] lacrymis lavant, quia illorum potestas erit in ligno vitae ⁜ 35 , scilicet in Christo per quem amissam gloriam possidebunt, sed superest ut, qui per inobedientiam cecidimus, per obedientiam resurgamus. Recte pro veste recuperanda innocentiae, subimus torquem obedientiae, nam per stolam, qua nunc utimur obedientiam accipimus Evangelii. Evangelium quippe est jugum Domini suave et onus ejus leve, de quo Dominus: «Tollite jugum meum super vos ⁜ 36 .» Obedientia vero lorum: dum itaque sacerdos loris collum subjicit, innuit quod evangelico jugo patienter obedit. Unde a sinistro humero transfertur ad dextrum, quoniam ab actione transitur per obedientiam in contemplationem. Orarium appellatur, quia licet sine aliis indumentis sacerdotalibus [Col. 0075B] liceat sacerdotibus baptizare, poenitentiam dare, et similia facere, tamen sine orario, nisi summa necessitate cogente, non licet. Hoc usque ad genua, quae curvantur, extenditur, ut per hoc nostra humilitas ostendatur; quidam per stolam intelligunt in adversis et prosperis tolerantiam, et per ejus longitudinem perseverantiam. Quod autem stola cum zona colligatur, innuit quod virtutes virtutibus adunantur. Tunica in Veteri Testamento ⁜ 37 fuit solummodo Hyacinthina habens superius capitium textile per girum ad pedes, quasi mala Punica, cum tintinnabulis intermistis. Haec, ut Hieronymus ait, subucula nominatur, quae propria pontificis, et interior est; per hanc perfectorum [Col. 0075C] coelestis conversatio intelligitur, coeli namque hyacinthinum habet colorem. Hac tunica indutus erat Apostolus dicens: «Nostra conversatio in coelis est ⁜ 38 .» Vel sicut lapis illius coloris mutat colorem ex aeris qualitate, est enim serenus in sereno et pallidus in nubilo, sic decet episcopum, gaudere cum gaudentibus et flere cum flentibus ⁜ 39 ; quod si alterius fuerit coloris, alterius sit significationis. Textile, id est bene firmatum capitium, est primordium coelestis conversationis radice timoris Domini subnixum, aut constans praedicatoris fiducia praedicandi coelestia. Hanc vestem ad pedes usque protendere, est usque ad finem vitae bonis operibus insudare. Per mala Punica, vitam sacerdotis intellige, qui castitatem et promptam ad [Col. 0075D] martyrium voluntatem uno defendit munimine charitatis; per tintinnabula doctrina significatur ejusdem; nam contra se occulti judicis iram provocat, si sine doctrina praedicationis incedat. Perfectio itaque sacerdotalis conversationis in operibus et doctrina clauditur veritatis, juxta illud: «Coepit Jesus facere, et docere ⁜ 40 .»

Dalmatica vestis est a Dalmatica provincia nominata, ubi primo fuit inventa, quae ab inconsutili Domini tunica ⁜ 41 et apostolorum collobio creditur mutuata; collobium enim vestis est sine manicis, sicut videmus in monachorum cucullis; [Col. 0076A] sed beatus Silvester collobium in Dalmaticam vertit. Laxas manicas addidit, et in sacrificiis portandam instituit. Crucis itaque formam gerit, duas habens lineas, ante et retro, coccineas vel purpureas cum XV fimbriis altrinsecus dependentibus in utrisque lineis, scilicet ante et retro dispositis. Sinistra quoque manica fimbrias habet, dextera nequaquam. Per hanc itaque religio sancta et immaculata ⁜ 42 , qualis debet esse pontificis, intelligitur. Duae manicae sunt sicut alae pontificis protectionis, sicut enim Dei sapientia pullos Ecclesiae congrega sub alas ⁜ 43 gratiae et misericordiae, sic pontifex debet fideles sub alas veteris et novae legis praedicando congregare, et exemplis se super eos expandere, et orationibus a volucribus, id est daemonibus, [Col. 0076B] defensare atque protegere: largitas manicarum est hilaritas pontificis donatoris. Sub ala pertusa lateris [latera?] ut ejus vestigia imitetur ⁜ 44 , qui fuit in latere lancea perforatus ⁜ 45 . Ad missam et ad annuntiandum evangelium est portanda, ubi Christus praesentatur et praedicatur, quia formam gerit crucis; formam vero gerit crucis tum quia Christus pro nobis tulit patibulum crucis ⁜ 46 , tum quia pontifex debet se crucifigere cum vitiis et concupiscentiis ⁜ 47 . Lineae coccineae, ante et retro, dilectio Dei et proximi in utroque Testamento mandata ⁜ 48 . Lineae purpureae, fides sanguinis Christi in utroque populo necessaria; fimbriae sunt mandata, vel effectus, vel exercitia dilectionis, aut verba et opera [Col. 0076C] praedicationis, unde XV ante et retro, quia quindecim psalmi in Veteri Testamento, quasi quindecim gradus exeunt de tramite charitatis, et quindecim rami similiter in Novo Testamento excrescunt de arbore charitatis, verbi gratia: «Charitas patiens est, benigna est, non aemulatur, non agit perperam, non inflatur, non est ambitiosa, non quaerit quae sua sunt, non irritatur, non cogitat malum, non gaudet super iniquitate; congaudet autem veritati, omnia suffert, omnia credit, omnia sperat, omnia sustinet. Charitas nunquam excidit ⁜ 49 .» Aliquae dalmaticae habent viginti quatuor fimbrias ante, et retro totidem, ubi septiformis Spiritus est octies repetitus, qui replet octo maneries laudantium Dominum, scilicet reges et populos, principes [Col. 0076D] et judices, juvenes et virgines, seniores et juniores ⁜ 50 . Linea quae est in medio, stipes est charitatis; sinistrum quoque latus fimbrias habet, quia vita activa sollicita est, et turbatur erga plurima; dexterum vero latus fimbrias non habet, quia vita contemplativa optimam partem elegit ⁜ 51 , scilicet securitatem vitae praesentis et quietem contemplationis. His omnibus redimita debet esse vita pontificis; praesens quoque vita, quae per laevam accipitur, pluribus impeditur obstaculis, futura, quae per dexteram intelligitur, nullis angustiabitur curis. Saepius est candida, scilicet opere polymito variata [Col. 0077A] propter munditiam et virtutum varietatem, et est aurifrigio adornata, juxta illud: «Astitit regina a dextris tuis in vestitu deaurato circumdata varietate ⁜ 52 »; vel per dalmaticam occultam rationem sublimium intelligimus, unde circa collum clausa est, ut pectus sit opertum; quia carnalibus occulta est ratio sublimium secretorum. Hae duae tunicae non cinguntur, scilicet tunica et dalmatica, quia sub lege non sunt, qui Spiritu Dei ducuntur ⁜ 53 .

Casula quae quasi parva casa dicitur, planeta quoque vocatur a plano, quod est erro, cum errabundus limbus ejus super brachia levatur. Et vide: quia vestis haec in pectore, et inter humeros duplicatur, et in brachiis triplicatur, et indumentis [Col. 0077B] caeteris superponitur, et pro qualitate temporis in colore mutatur. Haec est charitas mater, et casa virtutum; sicut homo totus casa cooperitur, sic charitas totum corpus virtutum amplectitur, quia «plenitudo legis est dilectio ⁜ 54 .» In pectore duplicatur, quia per charitatem bona voluntas et sancta cogitatio generatur. Inter humeros duplicatur, quia per illam adversa supportantur, a proximis et ab adversariis; vel duplicatio significat quod charitatem habere debemus in corde et opere, intus et foris. Ad brachia levatur, dum bona opera charitas operatur; et ad dextrum, dum operamur bonum ad domesticos fidei ⁜ 55 ; ad sinistrum, dum extenditur etiam ad inimicos. Triplicatur igitur in dextro, dum fidelibus monachis, clericis, laicis, vel [Col. 0077C] potius Noe, Job et Daniel, id est rectoribus, conjugatis et continentibus subvenimus. Triplicatur in sinistro, dum infidelibus, scilicet malis Christianis, Judaeis et paganis, vel mercenariis, adulteris et fatuis virginibus ⁜ 56 necessaria ministramus: caeteteris vestibus superponitur, quia caeteris virtutibus eminentior comprobatur. Unde Apostolus: «Adhuc eminentiorem viam vobis ostendo ⁜ 57 ;» vel quia «plenitudo legis est charitas ⁜ 58 ;» in ejus enim praeceptis tota lex pendet et prophetae ⁜ 59 . In colore pro qualitate temporis alteratur, ut: alba utimur in resurrectione, quoniam angeli apparuerunt in vestibus albis ⁜ 60 ; rubea in Pentecoste, quoniam Spiritus sanctus apparuit in igneis linguis apostolis ⁜ 61 . Huic humerale in supremis annectitur, quia spes [Col. 0077D] charitatem velut matrem amplectitur. Sacerdos in suo quidem officio non debet se casula exuere; quia, praecipiente Domino ⁜ 62 , non licet ei de sanctis exire. Vel per casulam vitam accipimus contemplativam, quam si quando exuimus, hoc facimus innuentes quod interdum pro fratribus est necesse temporalibus necessitatibus indulgere.

Rationale vestis est a lege sumpta, ex auro, hyacintho et bysso retorta, duplex et quadrangula, cujus erat unius palmi in omni parte mensura; duodecim lapides erant intexti, in quibus nomina [Col. 0078A] filiorum Israel fuerunt insculpta ⁜ 63 ; veritas et doctrina fuerunt inscripta, quae omnia pontifex in pectore gestabat. Hodie praefertur aurum et gemmae in pectore pontificis, planetis affixae. Haec vestis rationem sive discretionem significabat, ideoque rationale judicii vocabatur; quia debet rector subtili examine bona malave discutere, auro sapientiae, hyacintho spei supernae, bysso carnalis munditiae fulgere; duplex est, ut ejus examen Deo placeat et homo non contemnat; quadrangula, ut quatuor virtutibus appareat exornata et in eum tendat, qui coelum palmo mensurat ⁜ 64 et disponit cuncta in pondere, numero et mensura ⁜ 65 . In sanctitate duodecim apostolos imitetur, et patriarcharum fidem, et simplicitatis opera imitetur, veritate fulgeat et [Col. 0078B] doctrina, virtutum gemnis ornetur, in sacrificium, totius populi recordetur. Fanon qui et sudarium et mapula quasi manipula nominatur, sumitur non ab Aaron, sed ab antiquis Patribus qui, sicut legitur in Bedae Martyrologio de Patre Arsenio, semper sudarium ferebat in sinu vel in manu, ad tergendam lacrymarum effluentiam. Sudario vero sudorem et pituitam oculorum, narium et salivarum abstergimus; et ideo per sudarium accipimus poenitentiam, qua labes quotidiani excessus extergitur, vel taedium mundanae conversationis, de quo: «Dormitavit anima mea prae taedio ⁜ 66 ;» taedet enim animam peccatorum conscientiae et infirmitatis corporeae; quo frontem conscientiae tergimus, quo dissolvi cum [Col. 0078C] Apostolo desideramus ⁜ 67 , dicente: «Infelix ego homo, quis me liberabit de corpore mortis hujus ⁜ 68 ?» Hinc sudarium, a sudore dicitur, quo sudorem, qui fit ex labore corporis, abstergimus. Unde sudarium legitur super caput Domini nostri Jesu Christi ⁜ 69 . Ergo et brachio sinistro gestatur, quoniam in praesenti saeculo tantum taedium patimur, et peccata nostra poenitentia emendantur; vel per manipulum futuram intelligimus operum retributionem, unde in quibusdam monasteriis, quoties in festis albis utuntur, manipulos portant, eo quod in illa vita, unusquisque propriam mercedem accipit secundum proprium laborem ⁜ 70 , et: «Venientes venient cum exsultatione, portantes manipulos suos ⁜ 71 .» Mitra sumitur a lege; quae tiara, [Col. 0078D] cidaris, infula, pileum appellatur, ex bysso conficitur, auro et gemmis ornatur, habes duo cornua, duasque linguas posterius, et fimbrias dependentes inferius. Hac caput velatur et coronatur, haec significat custodiam quinque sensuum ab illecebris mundi in mandatis Domini, pro corona vitae quam repromisit Deus diligentibus se ⁜ 72_73 ; vel designat Ecclesiam quae bysso munditiae, auro sapientiae, gemmis virtutum coruscantibus decoratur, duo praedicans Testamenta, duo jugiter adimplens mandata, in infirmis tamen sustinens, cum opprobriis et sollicitudinibus [Col. 0079A] impedimenta. Haec caput Christi coronat, dum baptismate munda, bonorum operum laboribus candidata, pro corona gloriae caput imitatur, et ejus dignitate congratulatur.

Chirothecarum usus est ab apostolis mutuatus. Per manus igitur, operationes; per chirothecas accipimus earum occultationes ⁜ 74 ; sicut aliquando chirothecis velantur, aliquando denudantur, sic bona opera propter arrogantiam declinandam celantur, interdum ad aedificandum proximos propalantur ⁜ 75 ; inconsutiles sunt, quoniam actiones pontificis rectae fidei debent esse concordes. Annuli usus de Evangelio creditur receptus, ubi qui perierat et inventus est, prima stola vestitur et annulo insignitur ⁜ 76 . Solebant antiqui olim litteras annulo sigillare. [Col. 0079B] Pontifex igitur annulum portat, quoniam Scripturae mysteria et Ecclesiae sacramenta, perfidis sigillare debet, et humilibus revelare. Item annulo utebantur in signum libertatis. Pontifex igitur annulum portat, tum quia nullius debet esse conditioni obnoxius, pontificalis enim dignitas liberat a conditione servili, tum quia praedicator sit spiritualis libertatis, qua Christus nos liberavit ⁜ 77 . Item Proteus quidam sapiens primus ob amoris signum ferreum annulum fecit et inibi adamantem inclusit, et inde subarrhari sponsas instituit; quia sicut ferrum domat omnia, sic omnia vincit amor, et sicut adamans est infrangibilis, sic est insuperabilis amor: «Fortis est enim ut mors dilectio ⁜ 78 ;» ideoque et in digito [Col. 0079C] annulari, in quo vena procedit a corde, annulum portari constituit. Postmodum vero pro ferreis sunt aurei constituti, et pro adamante gemmis adornati, quia sicut aurum caetera metalla, sic amor universa bona praecellit, et sicut aurum gemma decoratur, sic amor caeteris virtutibus adornatur. Pontifex ergo annulum portat, ut se sponsam Christi vel sponsum Ecclesiae recognoscat, juxta illud: «Despondi enim vos uni viro virginem castam exhibere Christo ⁜ 79 ,» pro quo vel qua si necesse fuerit animam ponat ⁜ 80 . Vel quia in annulo nomen regis sculpitur, et imago; ideo per annulum intelligimus Catholicae fidei symbolum; audi nomen: Dominus Pater, Dominus Filius, Dominus Spiritus sanctus; vide imaginem, qualis Pater, talis Filius, [Col. 0079D] talis Spiritus sanctus; igitur annulum in manu portare, est fidem in opere demonstrare. Baculus a lege sumitur et Evangelio, qui et virga pastoris, et sambuca, et pedum, et ferula nominatur. Moyses ex mandato Domini, virgam habuit, qua terribilia fecit in coelo, in terra et in mari ⁜ 81 ; quia cibum de coelo ⁜ 82 , potum de terra produxit ⁜ 83 et gregem ad terram fluentem lacte et melle minavit. In Evangelio quoque Dominus praecepit apostolis, ut euntes ad praedicandum virgam tollerent ⁜ 84 . Hic ergo baculus ex osse et ligno conficitur, quae crystallina vel aurata sphaerula conjunguntur, os superius recurvatur, [Col. 0080A] lignum inferius ferro acuitur, modice tamen retunditur, os et lignum arte rasili poliuntur. Per baculum doctrinae auctoritas intelligitur, hoc infirmi sustentantur, inquieti corripiuntur, errantes ad poenitentiam retrahuntur. Unde et pedum vocatur; est enim pedum lignum curvum, quo pastores pedes retrahunt animalium. Hic ex osse, id est duritia legis, et ligno, id est mansuetudine conficitur Evangelii, quae duo cincta sunt sphaerula divinitatis Jesu Christi. Vel per os severitatem, per lignum pontificis accipe lenitatem, quas jungit in judicio pontifex per charitatem. Nam severitas, vel misericordia multum destituitur, si una sine altera teneatur; ideoque ferrum obtunditur, quia judicium clementia temperatur. Baculus recurvatur, [Col. 0080B] cum os praedicatoris ad asellam retorquetur operationis, vel cum errantes ad poenitentiam revocantur. Ferro inferius acuitur, cum praedicatio per ultimum judicium terminatur. Aliquando in curvatura cape ( sic ) ponitur, quoniam ad Dominum conversis vita aeterna promittitur. Aliquando in curvatura scribitur; «Cum iratus fueris, misericordiae recordaberis ⁜ 85 ;» ne ob culpam gregis ira turbet in pastore oculum rationis, sed verbo et exemplo revocet peccantes ad misericordiam Redemptoris. Aliquando in sphaerula scribitur homo, ut se pontifex hominem memoretur et de potestate collata non elevetur. Aliquando juxta ferrum scribitur: Parce, ut in disciplinis subditis parcat, ut misericors a misericorde [Col. 0080C] misericordiam consequatur ⁜ 86 ; intelligat ergo pontifex se debere

Pallium est torques in modum circuli cingens, habens ante et retro lineas dependentes de lana, scilicet vili materia contextum, in sinistra duplex, in dextera simplex. Cruces nigrae superponuntur, [Col. 0080D] tres acus seu spinulae infiguntur. Constat quod haec vestis non est decoris, sed spiritualis significationis; significat enim imitationem passionis Christi, de qua: «Si quis vult venire post me, abneget semetipsum, et tollat crucem suam et sequatur me ⁜ 87 ;» pro qua merebimur vitae aeternae coronam. Duae lingulae sunt duae leges Christi passionem proferentes. Haec imitatio est hominibus despectibilis, cujus etiam praedicatores, in praesenti vita ⁜ 88 , nunc menti, nunc carni serviunt, nunc coelestibus inhaerent, nunc terrae necessaria petunt, nunc adversis franguntur, nunc prosperis extolluntur; sed in futura vita, non [Col. 0081A] erit duplicitas, non macula, neque ruga ⁜ 89 , sed erit ibi felicitas sine adversitate, gaudium sine moerore. Cruces sunt cordis contritio et carnis mortificatio. Tres spinulae, fides, spes, charitas, vel timor servilis, initialis et filialis, quibus, ne a proposito imitationis pontifex decidat, sustentatur; vel per pallium dependens super humeros episcoporum significatur reverentia quae sedi Romanae debetur. Unde pallium a sede apostolica duntaxat accipitur: sicut enim quia Pater misit Filium, ei obedivit ⁜ 90 , et sicut quia Filius apostolos misit, ipsi obedierunt Domino ⁜ 91 ; sic quia apostolicus misit episcopos, ipsi obediunt apostolico. Vel per pallium intellige disciplinam, quam debet superinduere, ut sciat se moribus subditorum confingere et condescendere, [Col. 0081B] cujus duae lineae duo sunt Testamenta, in quibus vera permanet disciplina; et sicut torques non dabatur nisi his, qui legitime certaverant ⁜ 92 , sic pallium non datur nisi his, qui illum gradiendo meruerunt, et nos disciplinam servantes, torque victoriae coronabimur, juxta illud Salomonis: «Addatur gratia capiti tuo, et torques collo tuo ⁜ 93 .» Dicunt quidam quod pallium pro aurea lamina fuerit institutum ⁜ 94 , potius puto quod aurifrigia mitrae vicem gerant laminae, vel potius aurea lamina figuravit signum crucis, quod fit in officio confirmationis; ibi ineffabilis majestas nominis, hic ineffabile mysterium crucis. Erat enim super tiaram imminens fronti pontificis, in qua [Col. 0081C] fuit insculptum tetragrammaton, scilicet He, Toth, He, Vau, quod est interpretatum: Iste principium passionis, vitae; quia pontifex repraesentat Christum, qui est principium vitae in Adam perditae, quam reparavit nobis sua passione, et significat lamina professionis nostrae fiduciam; ideoque in fronte portabatur, et nos hodie in fronte signamur, et chrismate confirmamur; quoniam passionem Christi non erubescimus.

Cappa creditur a tunica mutuata, unde sicut illa tintinnabulis ⁜ 95 , sic ista fimbriis insignitur, haec habet capucium, usque ad pedes pertingit, in anteriora manet aperta; hac sancta conversatio designatur; fimbriae, quae inferius sunt, labores et hujus mundi sollicitudines. Capucium, supernum gaudium; [Col. 0081D] prolixitas usque ad pedes, perseverantiam usque in finem; apertura significat quod sancte conversantibus vita patet aeterna, vel per cappam gloriosorum corporum accipimus immortalitatem. Unde eas nisi in festis majoribus non superinduimus, aspicientes in futuram resurrectionem, quando electi quibus depositione carnis in animabus albae stolae donantur, binas stolas accipient, et requiem animarum, et gloriam corporum, quae cappae rectae ab anteriori parte sunt patulae, et, nisi sola necessaria fibula, inconsutae, quia corpora jam spiritualia facta, nullis animam obturabunt angustiis; fimbriis etiam subornantur, quia [Col. 0082A] nihil nostrae tunc deerit perfectioni, sed quod nunc ex parte cognoscimus, tunc cognoscemus, sicut et cogniti sumus ⁜ 96 . Demum notabile est quod noster pontifex plura quam octo induit vestimenta, cum Aaron non nisi octo legatur habuisse; quia oportet justitiam nostram abundare magis quam Scribarum et Pharisaeorum, ut intrare possimus in regnum coelorum ⁜ 97 .

«Dabo vincenti potestatem super gentes, et reget eos in virga ferrea, et dabo illi stellam matutinam ⁜ 98 .» Insignia regalia sunt sceptrum, corona, diadema, vestis purpurea. Virga sceptri est potestas regni, corona circulus mundi, diadema praemium [Col. 0082B] bravii, purpura caro infirmi. In virga monetur ut justitiam diligat ⁜ 99 ; in corona, ut mundum regat; in diademate, ut sic in agone contendat, quod praemium aeternum accipiat ⁜ 100 ; in purpura, ut licet se tantum viderit, tamen non superbiat, sed se infirmum agnoscat, et qui stat, videat ne cadat ⁜ 1 . Ad haec dicitur, quod pera etiam superadditur, ut se in hoc suo regno peregrinum esse cognoscat, et cum hic manentem civitatem non habeat, futuram inquirat ⁜ 2 ; vel quia sicut ad fastigium regni ascendit, sic etiam ad mendicitatem descendere possit, sicut Diocletianus, qui de Augusto exstitit hortulanus. Caeterae vestes regales sunt principales virtutes, vel sibi subditae potestates. Crux etiam ante reges portatur, ut regi serviant Crucifixo. Ensis et lancea, ut non [Col. 0082C] declinet a justitia in judicio. Huic modo tropaeum, modo triumphum Romanum vulgus exhibere solebat. Tropaeum est de fugatis hostibus exsultatio, in quo non palmae, sed laureae, id est sertae de Lauro dabantur, et candidae togae. Hi vero, qui in agone viriliter dimicaverant, circa collum torquem, id est aureum circulum accipiebant. Triumphus est de victis hostibus exsultatio, cujus haec erat repraesentatio. Imperator trabea, id est purpurea veste induebatur, coronabatur in curru stemmate, illum trahentibus niveis equis in Capitolium, cum laudibus vehebatur, senatoribus praecedentibus, militibus hinc inde equitantibus, populo sequente, omnibus hymnos de victoria compositos concinentibus; principes [Col. 0082D] capti ante currum vincti catenis aureis ducebantur; vulgus captivum vinctis post tergum manibus sequebatur. Greges camelorum, equorum, et qui spolia portabant, postea sequebantur. Dum sic duceretur tota civitas alliis decorabatur, demum spolia dividebantur, et his qui homines ceperant palmae et togae palmatae, id est in quibus palmae erant depictae dabantur. Hinc est quod hi qui de Hierosolymis veniunt, palmas in manibus gerunt, in signum quod illi regi militaverunt qui Hierosolymis cum diabolo pugnans, et victor exstitit, et coeli palatium cum angelis triumphans introiit, ubi justi sicut palmae florebunt ⁜ 3 et sicut stellae fulgebunt ⁜ 4 .

«Vidi similem Filio hominis vestitum podere ⁜ 5 .» Praeterea juxta Patrum antiquorum exempla ⁜ 6 , vestes sacerdotales secundum positionem, materiam et colorem, quatuor elementa et duo coeli significant hemisphaeria. Auri namque lamina superius posita in fronte pontificis innuebat, quod omnia quae subtus sunt, Dei sapientia gubernantur; et pontifex Creatoris similitudinem gerens, pro universis subditis sapienter curam gerere tenetur. Allegorice vero ad Christi sacerdotium referuntur; sacerdos enim capitis nostri personam gerit, scilicet Domini Jesu Christi, ergo per calceamenta pontificis mysterium intelligimus incarnationis. Unde per colorum ipsorum [Col. 0083B] varietatem virtutum Christi intelligimus multiplicitatem. Calceata namque venit ad nos in eo divinitas, de hoc calceamento dicitur in Psalmo: «In Idumaeam extendam calceamentum meum ⁜ 7 ,» id est, gentibus notam faciam incarnationem meam. Hujus calceamenti corrigias solvere, se non posse Baptista Domini confitetur ⁜ 8 . Unde per singulas sandaliorum ineffabilem divinitatis et humanitatis accipimus unionem. Christus amictu caput obnubilavit, cum divinitatem, quae est caput, id est principium sine principio, in latibulo carnis abscondit. Hic est angelus fortis amictus nube, qui in Apocalypsi de coelo dicitur descendisse ⁜ 9 , et in Isaia: «Ecce Dominus ascendit super nubem candidam ⁜ 10 ;» et pulchre [Col. 0083C] idem in amictu et sandaliis figuratur, quoniam et in carne divinitas latuit et per carnem ejus notitia universum mundum percurrit. Christus albam induit, cum novam innocentiae vitam verbo docuit et exemplo, et resurgentibus contulit in baptismo. Poderis et Christi caro ejus est; vel Ecclesia, cujus vestimenti lingulam non inferius sed sursum affixit, cum innocentiae doctrinam, carnem et Ecclesiam ad coelestia, non ad terrena direxit. Christus cingulum portavit, cum lumbos praecingendos admonuit, dicens: «Sint lumbi vestri praecincti ⁜ 11 .» Haec est aurea zona, de qua legitur in Apocalypsi ⁜ 12 : «Vidi praecinctum ad mamillas aurea zona.» Per stolam Christi accipimus obedientiam et servitutem, quam subiit propter nostram salutem. Hic est enim Jacob [Col. 0083D] qui praecepto patris scilicet Dei, et consilio matris, id est Spiritus sancti obediens servivit Laban ⁜ 13 , id est mundo, subjectis humeris, ejus peccata portando, ut Rachel et Liam in matrimonium duceret ⁜ 14 , id est Synagogam de Judaeis et Ecclesiam de gentibus assumeret. Per tunicam et dalmaticam episcopalem sublimium Christi et de Christo rationem intelligimus, quae non patet omnibus, sed majoribus et perfectis ⁜ 15 . Hanc habuerunt pontifices, quibus dicebatur: «In montem excelsum ascende tu, qui evangelizas Sion ⁜ 16 .» Hanc significavit inconsutilis tunica Jesu Christi ⁜ 17 ; hanc habuit Dominus, [Col. 0084A] in quo fuerunt omnes thesauri sapientiae et scientiae Dei absconditi ⁜ 18 ; eamque dedit apostolis, dicens: «Omnia quae audivi a Patre meo nota feci vobis ⁜ 19 .» Sunt autem duae vestes duo Spiritus sancti dona, scilicet sapientiam et scientiam significantes, et quidem mapula significat opera. Chirothecae munditiam significant operum Jesu Christi. Per annulum episcopi donum significatur Spiritus sancti, quo dives et ornatus ad Ecclesiam descendit Filius Dei, quod credentibus in se dividit prout vult, dans alii sermonem sapientiae, alii sermonem scientiae ⁜ 20 . Gratiarum divisiones ⁜ 21 imitatur pontifex per ordinum collationes, instituens alios praesbyteros, alios vero diaconos. Non igitur abs re in ejus digito gemmatus fulget annulus, per cujus ministerium [Col. 0084B] dantur fulgida charismata sancti Spiritus; vel annulum Christus portavit, cum sponsam integritate fidei subarrhavit.

Per casulam sancta significatur Ecclesia. Hoc est vestimentum veri Aaron: in oram cujus a capite per barbam descendit unguentum ⁜ 22 . In capite nostro est plenitudo Spiritus sancti, qui descendit in barbam, id est apostolos aliosque perfectos, et exinde in totam Ecclesiam, usque ad oram vestimenti, hoc est extrema Ecclesiae membra. Haec est una, integra, undique clausa, ut unitatem fidei significet, et integritatem; sed, licet una, per extensionem tamen crucifixi, quodammodo dividitur, et pars anterior partem significat Ecclesiae, quae praecessit Domini [Col. 0084C] passionem; posterior vero sequentem. Huic amictus superducitur et ori circumponitur; quia corona et decus Ecclesiae Christi humanitas intelligitur. Pallium episcopi humilitatem significat Jesu Christi, qui non sibi, sed Patri auctoritatem attribuit, dicens: «Sicut misit me Pater, ita ego mitto vos ⁜ 23 ;» qui Patri usque ad mortis amaritudinem obedivit, propter quod exaltavit illum Deus, et dedit illi nomen quod est super omne nomen, et dedit illi potestatem in coelo et in terra ⁜ 24 , quae per baculum repraesentatur, et coronavit eum gloria et honore ⁜ 25 . Unde et episcopus mitratur, et summus pontifex coronatur.

«Sacerdotes tui induantur justitiam, et sancti tui exsultent ⁜ 26 .» Sacris vestibus non est utendum, nisi cum ingredimur in Sancta sanctorum, nec in eis est exeundum ad populum; sic enim Stephanus, natione Romanus, instituit, per quod intelligitur, non omnia sacrata, vel secreta esse populis committenda; talis enim debet esse homilia, ut intelligi possit a subjecta familia, similiter nec cum pollutis et quotidianis vestibus est ingrediendum; quia munda conscientia est accedendum ad Domini sacramentum, et in ea contemplatione qua exuatur carnali [Col. 0085A] cogitatione; ideoque Hieronymus ait: Religio divina alterum habet habitum in ministerio, alterum in usu communi. Inpraesentiarum vero de habitu in ministerio necessario prosequamur, praedictas vestes ministros Domini vestientes, ut compti ad mensam Christi veniant, et ornati ⁜ 27 . Ostiariis itaque, lectoribus, exorcistis, acolythis, albae vestes conceduntur; ut angelos, Domini ministros, per castitatis munditiam imitentur, et eis in carne gloriosa effecta spirituali, quasi in albis vestibus socientur; et attende quod ministri altaris potius lineis vestimentis utuntur, quia sicut linum per multos labores ad candorem perducitur, sic necesse est per multas tribulationes ad regni gloriam pervenire ⁜ 28 . Ad castitatis quoque decorem necesse est attingere [Col. 0085B] per jejuniorum et vigiliarum laborem. Induunt igitur humerale, quo teguntur caput et collum, et hujusmodi, quibus onera deferuntur, ut discant mentem comprimere, linguam refrenare ⁜ 29 , et aliorum onera portare ⁜ 30 , et sic Christo in membris suis necessaria ministrare ⁜ 31 , et Christi amicti nube, humanitatem ad memoriam revocare.

Induunt poderem talarem, ut discant munditiam corporis et castitatem induere, et in ea usque in finem vitae Deo servire. Deinde baltheo renes accingunt, ut sub timore Domini discant carnales concupiscentias refrenare, et lumbos ad mandatum Christi praecinctos habere ⁜ 32 . Subdiaconis etiam supradictae vestes conceduntur, et duae superadduntur, scilicet [Col. 0085C] subtile et sudarium; subtile, quae et stricta tunica dicitur, portant, ut se justitiam induant quasi loricam ⁜ 33 . Sudarium quoque in sinistro brachio portant, quo sordes a vasis et lacrymae deterguntur ab oculis, ut discant in vita praesenti sordes vitiorum purgare et per poenitentiam praeterita mala deflere. Illud notabile est quod sudarium subdiaconorum, majus fanone sacerdotali formatur; quia ubi major excessus, major exigitur poenitentiae fructus. Diaconis usus additur dalmaticarum et stolae, et quibusdam certis temporibus casularum. In dalmatica discant sancte et religiose vivere, carnis concupiscentiam mortificare, Deum et proximum diligere ⁜ 34 , mandata dilectionis, quae sunt ante et retro, id est in lege et Evangelio servare, vel occultam rationem [Col. 0085D] sublimium indagare; unde ea non nisi in festis utitur, quia discipuli sublimia non intellexerunt, nisi postquam Dominus est glorificatus ⁜ 35 .

In fimbriis sinistrae manicae, et in stola super sinistrum humerum posita, discant se activae vitae onera subire, viduis et pupillis debere cum Stephano ministrare ⁜ 36 . In eo vero quod ad lumbos stola subcingitur, ut sit fortis et expeditus contra pugnas libidinis invitatur. In casula discat, se esse praedicatorem qui in dilectione ferveat, et vitae contemplativae [Col. 0086A] inhiet, interdum se illa praecingit, et humero duplicatam imponit; dum opus praedicationis, orationis, lectionis, meditationis intermittit, proximis in necessitate succurrit, et ob geminam dilectionem, laborem pro fratribus subit. Quam reflectit in dextrum, cum omnia refert ad summum bonum, et sic dum casulam induit Mariam, dum praecingit repraesentat in ministerio Martham ⁜ 37 . Nunc cum his ministris, ad induendum pontificem festinemus. At nos verbo, illi ministerio. Sacerdos Dei summi, vicarie Jesu Christi, vide quid dicas, quid agas, quae circa te ponuntur, et intellige mysteria, quae significantur. Prius enim decantas psalmos: «Quam dilecta tabernacula ⁜ 38 ;» in quo proponis filiis Chore, id est calvi, scilicet ministris Christi in calvaria decalvati, [Col. 0086B] te inaestimabili desiderio domum non manufactam concupiscere ⁜ 39 , pro qua et oras et te humilem asseveras, dicens: «Elegi abjectus esse in domo, etc. ⁜ 40 » — «Benedixisti, Domine, terram tuam ⁜ 41 ,» in quo misericordiam ostendi petis, et salutare, id est de Christo invisibiliter ostenso gratiam agis, et filiis Chore, agendam ostendis, per quem Deus Pater habilitatem ad illam redeundi proposuit, dum captivitatem nostram avertit iniquitatem remisit, iram mitigavit et benignitatem dedit; «Inclina, Domine, etc. ⁜ 42 ,» in quo Christus orat pro suis, pro quibus ut nobis praedicta conferret, de terra ortus est, in patibulo crucifixus est, cujus oratio nostra est instructio; nostra autem [Col. 0086C] oratio peccatorum est abolitio; «Fundamenta ejus in montibus sanctis ⁜ 43 ,» in quo domum supradictam commendas multipliciter, ut filios Chore, ad ipsam allicias, ac si dicas: «O filii Chore, sumite exemplum a me; festino enim intrare in illam requiem ⁜ 44 , et ut intrem oro, humilitatem ostendo, festinate et vos, et potestis, quia Pater vos per Filium liberavit ⁜ 45 , et ut perveniretis, Filius ad Patrem oravit ⁜ 46 ; et debetis festinare ad ipsam, quia ibi erit laetitia sempiterna, de qua dicta sunt antiquitus gloriosa. Deinde rediens ad te dicis: «Credidi propter quod locutus sum ⁜ 47 ,» ubi promittis calicem Domini accipere et laudis hostiam sacrificare, sed quia te sentis indignum, nullus enim est in mortali corpore sine peccato, sequitur poenitentialis supplicatio, [Col. 0086D] cum dicis: «De profundis clamavi ad te, Domine ⁜ 48 ,» ut sis sicut Jonas clamans de ventre ceti ad eum ⁜ 49 , apud quem est propitiatio, misericordia et copiosa redemptio. Ideoque preces subdere debes, et orationes tuo ministerio competentes, ut: Aures tuae pietatis, etc.

His dictis, exue vestes quotidianas, et indue mundas et sacras, ut exuas veterem hominem cum actibus suis, et induas novum, qui secundum Deum creatus est ⁜ 50 . Vetus homo est Adam, cujus vetustas [Col. 0087A] vitia sunt et peccata. Novus homo Christus est, cujus novitas virtutes, et bona opera. Deinde pecte capitis crines, ut discas mentis componere mores, vel superfluas abigere cogitationes; exinde manus et faciem, si volueris, aqua lavabis, ut scias carnales actus et mentis sordes abluere lacrymis poenitentiae; ut sis in numero innocentum audacter dicentium: «Judica me, Domine, quoniam ego, etc. ⁜ 51 ,» et infra: «Lavabo inter innocentes manus meas ⁜ 52 ;» et postea lota manutergio terge, intelligens quod debeas post lacrymas contritionis, etiam abolere peccata per opera satisfactionis. Linum, ut praediximus, per laborem ducitur ad candorem, sic poenitens per satisfactionem ad perpetuam glorificationem; nec ista crinium, faciei et [Col. 0087B] manuum ornamenta sunt voluptatis oblectamenta, sed in figuram a Domino sacerdotibus legimus injuncta ⁜ 53 . Quod in labio aeneo, de mulierum speculis facto se lavabant, haec est sacra Scriptura continens perspicuam vitam sanctorum, in qua vitam nostram lavamus, dum exemplis sanctorum purgantes nos a maculis vitiorum, cohibentes crines cogitationum, transformamur in pulchritudinem virtutum.

Post haec a ministris sandalia calcearis, ut memor sis Dominicae incarnationis, et ut ad instar apostolorum calceatus incedas ad praeparationem evangelii pacis. Unde in ornatu pedum meminisse debes illud: Quam speciosi pedes evangelizantium [Col. 0087C] bona ⁜ 54 . Haec calceamenta non sunt honoris, sed oneris; non ad quiescendum, sed ad iter praedicationis agendum. Insta ergo praedicationi opportune et importune, argue, obsecra, increpa in omni patientia ⁜ 55 ; illorum imiteris exempla, quorum indueris vestimenta, sed ut Spiritus Patris loquatur in te ⁜ 56 , detque tibi scientiam vocis sicut dedit apostolis ⁜ 57 , cum sandalia calcearis dicas hymnum: Veni, creator Spiritus, et alibi: Veni, sancte Spiritus, et orationes de Spiritu sancto: Deus qui corda fidelium, et aliam: Adsit nobis, quaesumus, Domine; aliam: Mentes nostras quas, Domine, Paracletus; et aliam: Praesta, quaesumus, omnipotens Deus, ut Spiritus. Postmodum protege mundo caput, amictus, togas et humeros, stringe pectus, et fauces, [Col. 0087D] ut quidquid mente capis, quidquid oneris subis, quidquid cogitas, quidquid loqueris, fidem non violes mediatoris, sed omnia pro spe coelestium, sine macula referas ad Dominum, timens poenam, desiderans gloriam; si ergo in cor tuum pravae cogitationes ascenderint ⁜ 58 , sentiat amictum, candidum indumentum, ut sub spe beatitudinis aeternae memor castitatis et munditiae, nullius muscae contagio corrumpatur, ut fiat cor mundum, spiritum rectum percipiens, in visceribus innovatum ⁜ 59 . Quod si quando cogitatio castiganda subrepat, stringe [Col. 0088A] fauces amictu lineo, et «prohibe linguam tuam a malo ⁜ 60 ,» ut sit ori tuo custodia et labiorum tuorum circumstantia ⁜ 61 . Semper sacerdotis collum et pectus cingatur amictu; semper eor ejus sit mundum et eloquium castum; nam cogitationibus et mendacio corrumpitur anima, et fornicatur a Domino. Deinde indue poderim albam, talarem, ut habeas in te munditiam carnis perseverantem, et castitatem, et ad inimicos dilatatam charitatem ⁜ 62 , et intelligas adoptionis filiorum libertatem ⁜ 63 , qua Filius nos liberavit ⁜ 64 . Deinde renes accinge, discens quod debeas impetus luxuriae refrenare. Illud notabile est quod pectus et fauces leniter, renes autem fortiter stringere debes; quia motus animi in tua potestate non sunt. Helias prius clausit coelum [Col. 0088B] quam animum existimans se solum de prophetis Domini remansisse, cum adhuc superessent septem millia virorum, qui non curvaverant genua sua ante Baal ⁜ 65 . Lingua etiam in nudo sedet, et madido, et facile lubricatur. Princeps apostolorum ad vocem ancillae negavit Magistrum ⁜ 66 . In renibus autem frater noli errare. Deus non irridetur ⁜ 67 ; ne dicas carnis lapsum venialem, tanquam debitum vectigal naturae, ne dicas jumentum indomabile; sed astringens renes, castiga corpus tuum et in servitutem redige ⁜ 68 ; et ut efficacius valeas impetus luxuriae refrenare, duplex tibi succinctorium a zona dependeat, scilicet jejunium et oratio; his enim armis ejicitur impetus libidinis, et spiritus [Col. 0088C] fornicationis, unde Dominus: «Hoc genus non ejicitur, nisi in oratione et jejunio ⁜ 69 .» Exinde stolae colla suppone, in signum obedientiae, quod obedias Evangelio Crucifixi. Postea tunicam indue hyacinthinam, id est coelestem conversationem; et superindue dalmaticam, id est sanctam religionem, vel carnis mortificationem, vel sublimium rationem; postmodum chirothecas, ut declines vanam gloriam, juxta illud: «Cavete ne justitiam vestram coram hominibus faciatis, ut videamini ab eis ⁜ 70 ; interdum tamen exue chirothecas, ut invites proximos ad operationem bonam ⁜ 71 , juxta illud: «Luceat lux vestra coram hominibus, ut videntes opera vestra bona, glorificent Patrem vestrum qui in coelis est ⁜ 72 .» Ideoque chirothecas induis, ut munditiam [Col. 0088D] operum tuorum praetendas. Cohibe ergo manus tuas a contactu immundae cuticulae, et non solum a furto et rapina, sed excute eas ab omni munere, ne cum accesseris ad mensam Christi, dicat tibi: «Noli me tangere ⁜ 73 ;» vox enim tua Jacob sonat, sed manus tuae sunt Esau ⁜ 74 . Ad haec annulum indue, ut diligas sponsum plus quam te cui fidem serves, sponsam sicut te, cui secreta reveles et libertatem praedices, qua te verus Sponsus, cujus es vicarius liberavit ⁜ 75 . Praeterea superindue casulam, vestem nuptialem ⁜ 76 , per eam intelligens [Col. 0089A] charitatem, quam si non habueris, eris sicut aes sonans et cymbalum tinniens ⁜ 77 , nuptiis privaberis et mitteris in tenebras exteriores ⁜ 78 ; quam in brachia levabis, et triplicabis per dilectionem operis ad omnes, scilicet rectores, virgines et continentes.

Nunquam sacerdos suum officium debet sine casula exercere; quia semper eum decet in charitatis vinculo permanere; sed, quoniam in multis offendimus omnes ⁜ 79 , et nemo diu sine crimine vivit; idcirco sinistrae manui sudarium impone, ut qui fragilitate vel ignorantia peccas, in poenitentia degas et peccata lacrymis abluas, ut cum euntibus eas, et fleas, et semina mittas ⁜ 80 . Deinde pallium suppone, ut appareat quod imitator sis Jesu Christi, [Col. 0089B] qui languores nostros tulit ⁜ 81 , et tu cum sis peripsema mundi ⁜ 82 , despectibilis mundo, crucifixus mundo, subditorum onera feras ⁜ 83 , quibus servitutis et humilitatis exempla proponas. Demum mitram accipias, intelligens quod quinque sensus ab illecebris mundi custodias, duorum Testamentorum mandata conserves, duo praecepta charitatis adimpleas ut coronam percipere merearis aeternam. Caeteri tamen sacerdotes, ut clerici, caput, generaliter nullo contegunt ornamento, licet in festis, alias sint toto corpore subornati; vel quia nondum est plenum gaudium nostrum ⁜ 84 ; gaudemus enim, non in re praesentium, sed in spe futurorum; vel quoniam ad hoc tendimus, ut Deum nuda facie [Col. 0089C] contemplemur ⁜ 85 . Cumque fueris his indumentis ornatus, secure baculum suscipe, id est auctoritatem doctrinae; sicut enim ejus praedicatio contemnitur, cujus vita despicitur, sic ejus doctrina timetur, et ab auditoribus acceptatur, cujus vita tot virtutibus redimitur. Post haec tapeta calcas, ut terrena despicere, et amare coelestia discas. Et vide quoniam has omnes vestes induis, vel indueris ministris deservientibus tibi; vel quia tibi ut vestes [Col. 0090A] induas spirituales angeli suffragantur; vel quia vicarius es Jesu Christi, cui tunc angeli ministrabant, et nunc omnia serviunt ⁜ 86 . Et vide notabilem ordinem; prius est ut veterem exuas hominem, cum actibus et cogitationibus suis; exutum laves, lotum induas; induas autem munditiam mentis, cordis, vocis et carnis, quae ut non decidant, adjungis timorem, jejunium et orationem, quae ut proficiant in te, addis coelestem conversationem, sanctam religionem; ut proficiant etiam aliis, id est ut allicias alios, opera manifestas, et secreta revelas; sed quia si corpus tuum tradis ut ardeat, nihil tibi prodest, si charitatem non habueris ⁜ 87 ; idcirco Deum diligis supra te, proximum juxta te, caetera infra te; sed quia qui tangit picem, coinquinatur [Col. 0090B] ab ea ⁜ 88 , et qui lotus est totus, non indiget, nisi ut pedes lavet ⁜ 89 , et quia incolatus prolongatur ⁜ 90 , ideo luges; sed, quia mors intrat per fenestras ⁜ 91 , quinque sensus protegis et custodis; sed quia pastor es, cui dicitur: «Pasce oves meas ⁜ 92 ,» ideo baculum accipis, quo te sustentes et oves corripias.

Deinde cantor suas induat vestes, id est cappam, quae etiam singulis aptatur ordinibus, unde nec interest, cujus ordinis exstiterit; per quam intelligat sancte vivere; secundum quosdam coronet se pileo, ut sciat se Deum qui est caput omnium laudibus extollere; vel pro laudibus coronam acquirere. Tabulas, secundum quorumdam consuetudines [Col. 0090C] gerat in manu, ut non solum voce laudet, sed opere. Cum enim voce cantas: Frange esurienti panem tuum ⁜ 93 ; voci manus consonet, ut tu ipse panem porrigas; sunt autem hae tabulae de osse, et significant dilectionem Dei et proximi, vel perseverantiam bonorum operum; sed gerit secundum alios alicubi baculum, ut quos ad consonas laudes, voce nititur excitare, ad angelicas per opera satagat invitare.

Pontifex a ministris et cum ministris ornatus de sacrario procedit in publicum, missae celebraturus officium; de hoc ergo, licet insufficientes simus aliquid a nobis exponere, tamen quia «sufficientia nostra ex Deo est ⁜ 94 , in ejus auctorem jacientes anchoram inchoemus ⁜ 95 . Secretarius salutis, custos clavis David, qui aperit et nemo claudit; claudit et nemo aperit ⁜ 96 , introducat nos in hanc cellam [Col. 0090D] vinariam ⁜ 97 , in hoc sacrarium propitiationis ⁜ 98 , ut in illud propitiatorium intendamus, in quod versis vultibus duo cherubin, id est duo Testamenta intendunt, et mutuo se respiciunt.

Nomen ergo missae aliquando est proprium, aliquando collectivum; proprium, quia significat Christum, qui est missus a Patre in hunc mundum. [Col. 0091A] Item significat angelum qui mittitur, ut per ejus manus hostia proferatur in sublime altare Domini. Collective ponitur, quia quandoque missa vocatur officium, quod est ab introitu usque ad offertorium, et haec missa catechumenorum; quandoque illud tantum officium, quod est ab initio sacrificii usque ad Ite missa est, et hoc verius, quia tunc hostia mittitur; quandoque illud, quod in silentio legitur, forte eo quod tunc foras catechumeni mittebantur, quandoque illa solummodo verba, per quae panis et vinum mittuntur, id est transsubstantiantur in carnem et sanguinem. Usitatius autem officium totum in missa dicitur, quod ab introitu usque ad Ite missa est, vel Benedicamus Domino continetur; et hoc quatuor ex causis: quia sacerdos a populo [Col. 0091B] mittitur ad Deum, ut intercedat, angelus a Deo mittitur ad populum, ut exaudiat. Item quia in hoc officio repraesentatur missio Christi a sinu Patris in mundum redimendum, id est incarnatio, et missio Christi a mundo ad Patrem placandum, scilicet passio. Unde concluditur: Ite missa est. Quidam aiunt quod missa dicitur a dimissione; quia populus, celebrato officio, dimittitur. Missam instituit Dominus Jesus, sacerdos secundum ordinem Melchisedech ⁜ 99 , quando panem et vinum in corpus et sanguinem transmutavit, dicens: «Hoc est corpus meum, hic est sanguis meus ⁜ 100 ;» ecce quod Dominus missam instituit, id est haec verba constituit, eisque vitam substantivam dedit; quibus panis [Col. 0091C] in corpus, et vinum mittitur, id est transsubstantiatur in sanguinem. Item missam instituit et causam institutionis adjunxit, dum hoc faciendum esse mandavit, scilicet ob memoriam sui, dicens ⁜ 1 : «Hoc facite in meam commemorationem.» Unde licet apostoli hanc adauxerint, dum super panem et vinum, non solum verba quae Dominus dixerat, sed etiam Dominicam orationem superaddendam statuerunt; licet deinde successores eorum, qui decorem domus dilexerunt ⁜ 2 , diversi diversa, in diversis temporibus adjecerint; tamen institutio simul et adjectio, ad ipsum verum pontificem referuntur, qui proprio sanguine semel introivit in sancta ⁜ 3 . Aliquoties vero, et eorum quae in missa dicuntur, aut cantantur, aut gestibus repraesentantur, [Col. 0091D] quaedam sunt rememorativa praeteritorum, quaedam vero demonstrativa praesentium, quaedam pronostica futurorum. Distinguitur autem secundum quosdam officium missae in quatuor partes, Obsecrationem usque ad secretam; orationem usque ad Pater noster, cujus quatuor sunt partes, secreta, praefatio, canon, dicta oratio; postulationem usque ad communionem, gratiarum actionem usque ad finem. Secundum alios in septem officia: primum incipit a processione, secundum ab epistola, tertium ab evangelio, quartum ab offertorio, quintum a dispositione altaris, sextum a benedictione pontificis, [Col. 0092A] septimum ab osculo pacis. In primo figuratur Christi legatio, in secundo Ecclesiae gratulatio, in tertio Christi vel apostolorum praedicatio, in quarto auditorum devotio, in quinto Christi passio, in sexto ad inferos descensio, in septimo resurrectio. Secundum hanc ultimam distinctionem omnia prosequamur. Hoc igitur officium quod est a processione usque ad lectionem, introitus appellatur, eo quod ad memoriam nostram Christi reducit adventum in carne, et corporalem in terris conversationem, quousque paternam sedem ascendit, quod diligenter intuentes, per partes prosequemur officii.

Legatum misit Dominus ad gentes ⁜ 4 . Hanc legationem [Col. 0092B] praefiguravit Moyses ⁜ 5 , qui cum descenderet in Aegyptum a senioribus et a populo suscipitur: dispersos aggregat, Aegyptum signis domat, oppressos a tyranno de dura servitute liberat, quos de Aegypto educit, et in terram promissionis inducit. Sic Christus veniens in hunc mundum ab angelis et pastoribus excipitur ⁜ 6 , diversos parietes in una fide continuat, mundum miraculis subjugat, oppressos a diabolo liberat, de inferno educit et in patriam paradisi inducit ⁜ 7 . Hanc quoque legationem, quam prophetae praedicaverunt, sapientes docuerunt, processio nobis praesentat episcopi, qui gerit figuram Christi. Pontifex enim, ornatus de sacrario procedit ad templum; quia Christus speciosus prae filiis hominum [Col. 0092C] ⁜ 8 de accubitu Patris, vel de utero Virginis tanquam sponsus de thalamo suo procedens ⁜ 9 , venit in mundum. Ordo processionis secundum quorumdam consuetudines hic est: Campanarum fragore, tinnitu consono concrepante, septem praecedent acolythi cum luminaribus. Quos septem sequuntur subdiaconi cum plenariis; post quos septem diacones, post eos duodecim priores, quos comitantur tres acolythi cum thuribulis et incenso; postea subdiaconus cum evangelio. Exinde pontifex adextratur a diacono et presbytero; quem turba comitatur orando. Campanae concrepantes, prophetas significant, Christi adventum praenuntiantes. Septem acolythi cum luminaribus fuerunt omnes qui, per septiformem gratiam Spiritus sancti, lumen [Col. 0092D] scientiae fidelibus ministrarunt. Septem subdiaconi cum plenariis sunt qui, per eamdem gratiam, plenitudinem divinitatis in Christo habitaturam corporaliter docuerunt ⁜ 10 . Septem diaconi sunt universaliter omnes qui, per eamdem gratiam, spiritualem scilicet, evangelicam de Christo intelligentiam habuerunt. Duodecim priores fuerunt omnes qui, fide sanctae Trinitatis, vel trium et quatuor virtutum operibus coruscaverunt. Tres acolythi qui ferunt thuribula, significant tres magos, qui obtulerunt Christo munera ⁜ 11 . Unus autem subdiaconus, evangelium portans, legem significat. Ideoque praecedit [Col. 0093A] et evangelium portat, quia lex Christi praecessit adventum, et in se continet passionis evangelicum sacramentum; quod quia fuit in libro legis obscurum, antequam Agnus septem signacula aperiret ⁜ 12 , ideo portat evangelium clausum. Evangelium ante pontificem ponitur, quia per doctrinam evangelicam ad Christi vitam via praeparatur. Episcopus qui a duobus vehitur vel deducitur, Christus est, qui a duobus Testamentis mundo per prophetas et apostolos praedicatur. Diaconus enim a dextris, est Evangelii praedicator; in quo coelestia promittuntur.

Presbyter et subdiaconus a sinistris: praeco propheticus et legislator, qui terrena quoad litteram promittebant; et quia legislator prophetas praecessit, [Col. 0093B] ideo presbyterum subdiaconus antecedit; turba comitatur pontificem ad templum; et populus fidelium sequitur Christum ad coelum. Et attende quod in hoc pontificis comitatu, quo quasi vehitur in curru, sunt decem ordines, scilicet ostiarii, lectores, exorcistae, acolythi, subdiaconi, diaconi, presbyteri, cantores, laici, mares et mulieres; quia «currus Dei decem millibus multiplex ⁜ 13 .» Millibus dicitur ad insinuandam eorum perfectionem; sed diacones, subdiacones et acolythos praesertim secum paratos adducit, juxta illud: «Ecce ego mittam ad vos prophetas, sapientes et scribas ⁜ 14 .» Prophetae sunt diaconi, qui ex Evangelio futuram vitam annuntiant; sapientes sunt subdiaconi, [Col. 0093C] qui sapienter vasa disponunt; scribae sunt acolythi, qui ex Scriptura corda fidelium accendunt. Sed et hic ordo comitatus in nostris est praedicationibus observandus. Acolythi namque, subdiaconi et diaconi sunt omnes praedicatores, qui praeparant viam Domino ⁜ 15 , ante faciem Jesu Christi. Praecedit autem acolythus cum thymiamate; quia Christi humilitatem primo necesse est praedicare, unde Apostolus: «Nihil me judicavi scire inter vos, nisi Dominum nostrum Jesum Christum, et hunc crucifixum ⁜ 16 .»

Candelabra sequuntur, ut super fundamentum coram hominibus lux luceat praedicatorum; qui portant ea in manibus, dum adimplent opere, quod praedicant in sermone. Subdiaconus cum evangelio [Col. 0093D] sequitur, quoniam auditoribus illuminatis sapientiam loquimur inter perfectos ⁜ 17 . In Evangelio enim perfectio continetur, ut ibi: «Si vis perfectus esse, vende omnia quae habes, et da pauperibus ⁜ 18 ,» et in his omnibus virtus numeri a materia praedicationis attenditur. Si enim fuerit unus acolythus, subdiaconus et diaconus, illos praedicatores insinuant, qui unum esse praeceptum dilectionis ostendunt, unde omnis lex in uno sermone completur ⁜ 19 ; si duo fuerint in quovis ordine, illos praedicatores equidem repraesentant, qui duo praecepta charitatis, et duo praedicant Testamenta. Unde Abraham [Col. 0094A] duos filios habuit, unum de ancilla, et unum de libera ⁜ 20 ; si tres fuerint, illos figurant qui Scripturam in lege, et prophetis, et psalmis continuo annuntiant. Si quatuor fuerint, quadrigam recolunt Aminadab ⁜ 21 , et quatuor animalia visa ab Ezechiele ⁜ 22 . Si quinque fuerint, illos insinuant qui praedicant quinquepartitam Domini passionem. Si fuerint sex, illos significant qui ad opera misericordiae nationes invitant. Si septem fuerint, illos figurant, qui donis gratiae septiformis gentes informant. Haec etenim omnia, et de his debent praedicatores subditos edocere ⁜ 23 , quibus Jesu Christi vicarius, et ipse Christus deducitur in publicum, in medium adolescentularum tympanistriarum. Producunt cantores, et duo chori suscipiunt gratulando, [Col. 0094B] cantantes introitum pro tempore cum versu, et Gloria Patri, quem bis in profestis, et ter repetimus in festivis. Primo tempore duntaxat epistola et evangelium ante sacrificium legebantur, et officium a lectione inchoabatur, qui mos in Sabbato sancto et Pentecostes adhuc retinetur; sed Coelestinus papa psalmos ad introitum cantari constituit.

Gregorius ad majus gaudium de Christi adventu repraesentandum, tropos et antiphonas ad introitum pro psalmis modulandas composuit, unde primus versus illius psalmi cum Gloria cantatur, qui ad diem maxime pertinet et qui totus ad introitum olim cum Gloria cantabatur. Inde est quod introitus raro [Col. 0094C] sumitur nisi de psalterio, vel quia psalterium ab inferiori parte percutitur, et a superiori sonum reddit; ideo a psalterio missam incipimus, quoniam in ea de opere passionis, quae habet inferius percussuram, ad resurrectionis dulcedinem superiorem properamus; verum Gloria Patri Nicaena synodus addidit; sed Damasus papa ad missam cantari praecepit. Cantores, qui pontificem venientem, cum Gloria Patri suscipiunt, sunt angeli, qui Christum venientem cum gloria susceperunt in altissimis. Duo chori, qui laudes concinunt, sunt duo populi, Judaicus et gentilis, qui Christo venienti cum laudibus occurrerunt. Introitus laus est Ecclesiae de Judaeis, ideoque tria continet: Antiphonam, versum et gloriam, propter tres ordines fidelium, qui fuerunt linguae Hebraicae, scilicet [Col. 0094D] patriarcharum, prophetarum et apostolorum. Antiphona laus est patriarcharum, versus prophetarum, gloria vero apostolorum. Antiphonae repetitio, est praedicationis identitas, et confirmatio, quasi quod longe prius patriarcha gestibus figuravit, propheta praedixit, et apostolus evangelizavit; ad quam etiam conversionem denotandam tropi solemnes interseruntur. Tropos Graece, conversio Latine. Hae sunt laudes ad introitum convertibiles. Interim dum ista cantantur a choro, sanctuarium intrat episcopus, ideoque primus iste cantus appellatur introitus; et inclinatus coram altari, dicit cum antiphona psalmum: [Col. 0095A] Judica me, Deus, et discerne causam meam ⁜ 24 , in quo petit a malis separari, ne in pressuris deficiat; et exsultat quod intraturus sit ad altare invisibile, cujus desiderio ingreditur ad visibile. Deinde confisus illa consolatione: Dixi confitebor, et tu remisisti ⁜ 25 , ut sine macula ingrediatur, confessionem facit, confitens genera singulorum peccatorum, scilicet se peccasse in cogitatione, locutione et opere, cum apostolo dicente: «In multis offendimus omnes ⁜ 26 .» Non autem exprimit singula generum, ut homicidium, adulterium, ne cauteriet conscientias auditorum. Deinde pro circumstantibus orans, indulgentiam eis implorat. Hic est Christus qui cum de secreto Patris in mundum venisset, et dum a patribus suspiria multiplicarentur, e virginali utero [Col. 0095B] processisset, pro nobis passurus, Hierusalem introivit, in mortem se inclinavit, causam suam contra hominem dolosum et iniquum Deo committens, et Patri confessionem fecit, dicens: «Confiteor tibi Pater coeli, et terrae, quoniam abscondisti haec a sapientibus, et prudentibus, et revelasti ea parvulis ⁜ 27 .» Patrem etiam pro suis exoravit ⁜ 28 , ipse quoque nobis indulgens, proprio corpore peccata nostra portavit ⁜ 29 . Post haec evangelium osculatur, exinde collaterales ministros, qui sunt a dextris et sinistris: Christus enim venit, et passus est, ut per fidem, quam Evangelium docet, Ecclesiam, quae prius dicebat: «Osculetur me osculo oris sui ⁜ 30 ,» Deo Patri reconciliaret ⁜ 31 , et duos in unam fidem parietes [Col. 0095C] copularet, et pacem praedicans his qui longe et his qui prope ⁜ 32 , venientes ab aquilone et austro ⁜ 33 , in uno pacis vinculo ⁜ 34 sociaret. Secundum quosdam offert etiam pacem cantoribus qui retro sunt adimplens illud: «Pacem meam do vobis, pacem relinquo vobis ⁜ 35 ,» dat praesentibus, relinquit absentibus. Illud cavendum est, quod ante osculum non dicatur, Gloria Patri, quia fides Trinitatis non ante claruit, quam se Dominus inclinavit, et nos reconciliavit, et Trinitatem per apostolos praedicandam mandavit ⁜ 36 . Unde osculo dato, innuit episcopus cantori ut dicat: Gloria Patri et Filio, et Spiritui sancto. Sicut erat in principio, et nunc et semper, et in saecula saeculorum. Amen. Ecce quid cantor annuntiat, scilicet quod corda patrum convertuntur [Col. 0095D] in filios ⁜ 37 . Abraham tres vidit, et unum adoravit ⁜ 38 , sic oportet et nos, ejus filios, credere Trinitatem in unitate. Osculo dato rursus diaconi cum pontifice orant, quasi dicant: «Domine, doce nos orare ⁜ 39 ;» cumque post orationem ad altare pervenerit, illud osculatur in medio.

Post evangelium osculatur, et se crucis signaculo signat, ac si dicat: Huc accessi, ut sim vicarius Crucifixi, qui venit in mundum, ut pro nostra pace in ara crucis penderet, et media charitate constaret [Col. 0096A] ⁜ 40 . Non erubesco evangelizare Crucifixum ⁜ 41 , qui venit ut nobis pacem evangelizaret ⁜ 42 ; vel per altare Judaeos, per evangelium gentiles Evangelio eredentes accipias ⁜ 43 . Utrisque pacem Christus dedit, cum lapis exstitit angularis ⁜ 44 . Similiter diaconi bini, et bini altaris latera solent, secundum quosdam altrinsecus osculari, eo quod binos misit Dominus ad praedicandum; quibus et dixit: «In quamcunque domum intraveritis, dicite: Pax huic domui ⁜ 45 ,» qui reversi sunt ad Christum sicut revertuntur diaconi ad episcopum. Altare thurificat in figura Angeli, qui in Apocalypsi ⁜ 46 cum aureo thuribulo altari astiterat. Unde stetit Angelus juxta aram templi, habens thuribulum aureum in manu sua, de quo fumus aromatum in conspectu Domini ascendebat: [Col. 0096B] Christus enim magni consilii Angelus ⁜ 47 carnem immaculatam sancti Spiritus plenam pro nobis in ara crucis obtulit Domino in suavitatem odoris ⁜ 48 . Fumus aromatum sunt orationes sanctorum, quae per ardorem charitatis ex passione Domini propagatae ad Deum Patrem ascendunt, et nos ad coronam aeternitatis provehunt ⁜ 49 , ideoque thurificat in modum crucis et coronae. Si semel cruci thurificat, recolit unicam passionem; si semel coronat, unius denarii retributionem ⁜ 50 ; si vero ter, et Trinitatis in passione operationem, et trium ordinum glorificationem: ideoque thurificans, ait: Dirigatur, Domine, oratio mea, sicut incensum in conspectu tuo, elevatio manuum mearum sacrificium vespertinum ⁜ 51 .

[Col. 0096C] Inde quoque est quod dum thurificatur, orationes, scilicet Kyrie eleyson, ab Ecclesia decantantur, quae sunt incensa vera, de quibus subditur: «Et data sunt ei incensa multa ⁜ 52 .» Kyrie eleyson Graecum est, quod Silvester papa de Graecis assumpsit, sed Gregorius ad missam cantari praecepit a clero, cum olim cantaretur a populo. Et attende quod tribus linguis missa celebratur. Hebraica propter legem, Graeca propter sapientiam, et Latina propter regnum; vel quia titulus Christi in cruce pendentis scriptus fuit Hebraice, Graece et Latine ⁜ 53 . Hebraica sunt Alleluia, Amen, sabbaoth et hosanna. Graeca vero Kyrie eleyson, et ymas, caetera sunt Latina. Kyrie eleyson interpretatur Domine, miserere, quandoque additur ymas, quod interpretatur nobis et est sensus [Col. 0096D] Kyrie eleyson ymas: potentia divina miserere nobis; Christe eleyson, qui redemisti nos sanguine tuo; Kyrie eleyson, qui rediisti ad Patris aequalitatem; ac si dicat: Qui es homo et Deus, miserere nobis. Triplicat Ecclesia Dominum, propter Patrem et Filium et Spiritum sanctum. Triplicat et Christum, et rursum Dominum quoniam ipse est Deus et homo, per quem pervenitur ad Patrem et Filium, et Spiritum sanctum. De hac tamen triplicatione alias et inferius exponetur. Novies autem complicat [Col. 0097A] Ecclesia miserere, quia per misericordiam Patris, et Filii, et Spiritus sancti petit angelorum ordinibus sociari, et respicit ad anteriora, vel pertinet ad sequentia. Ad anteriora sic: fideles per officium cantorum id est praedicatorum in unum convenerunt ad laudandum Dominum; ne igitur aliqua praesumptio subrepat, dicamus: Kyrie eleyson, inutiles servi sumus, quod debuimus facere fecimus ⁜ 54 . Ne rursus propter compositionem melodiarum, nos inanis fallacia deprimat, dicamus: Kyrie eleyson. Ad sequentia sic. Oraturus est sacerdos pro populo; ut igitur ejus oratione muscae morientes abigantur ⁜ 55 , ut mens ejus serenetur; ut cum Deo digne loquatur, ut et si mente non oraverit, Dominus in futuro non irascatur, sed misereatur, praemittimus ante [Col. 0097B] orationem Kyrie eleyson. Simili ratione praemittitur ante Dominicam orationem in caeteris officiis, ut in matutinali et vespertinali synaxi, et repraesentatur laus Ecclesiae de gentibus, quae primitivam originem traxit a Graecis.

Ad haec, choro tacente, Gloria in excelsis Deo, solus sacerdos alte incipit, ad orientem conversus; quam populus concinendo recipit laetabundus. Nam dum medium silentium tenerent omnia ⁜ 56 , veritas latibulum legis effugiens, de terra orta est ⁜ 57 ; quae sola hominibus bonae voluntatis pacem cum Deo et angelis dedit ⁜ 58 , et gloriam angelorum restituit ⁜ 59 . Unde populus ad instar angelorum in laudes ipsius Christi, qui est ipsa Veritas, perstrepit laetabundus; [Col. 0097C] non tamen in ipsa Christi nativitate facta est pax, vel reconciliatio, nec angelorum restitutio, sed praeoccupatio est; quia, nato Christo, jam accensa est lucerna, per quam aeterna inventura est drachmam perditam Sapientia ⁜ 60 . Sed rationabiliter hoc in loco cantatur, unde mox transiturus est episcopus ad partem altaris dexteram, significans transitum Jesu Christi de morte ad vitam, quo transitu animas sanctorum copulavit consortiis angelorum. Unde facta est gloria Deo in excelsis et in terra pax hominibus; quia sub eodem Domino terrenis coelestia copulantur; vel ideo solus sacerdos incipit, quia solus angelus in nativitate Domini hunc hymnum incipit et militia coelestis exercitus congratulando concinit ⁜ 61 . Incipiens autem sacerdos se convertit [Col. 0097D] ad orientem, eo quod angelus ab oriente venit Bethleem; vel quia Dominum ad orientem adorare solemus.

Et attende quod hic solum est hymnus Angelicus, scilicet Gloria in excelsis Deo, et in terra pax hominibus bonae voluntatis, et hoc prius ad missam duntaxat dicebatur; sed Hilarius, laudamus te, et caetera, quae sequuntur adjunxit, et merito quae sunt laudis adjecit, ut hymnus esse laudis ostenderetur; quod ex evangelica lectione perpenditur, ubi ait: «Facta est cum angelo multitudo coelestis, laudantium [Col. 0098A] Deum, et dicentium: Gloria in excelsis Deo ⁜ 62 ,» et hoc totum quod referunt, quod Hilarius ad missam cantari instituit. Sunt qui dicunt quod Thelesphorus nocte tantum natalis Domini ad missam a se ipsa nocte institutam cantari instituit, et in eo ad angelorum verba, quae sequuntur adjunxit; Symmachus vero, ut in festivis cantaretur adjecit. Et aiunt quidam non esse cantandum in missa, nisi in hora tertia; quia tunc Spiritus sanctus super apostolos descendit, et eos gloria et exsultatione replevit ⁜ 63 ; verum et in nocte Domini est cantandus; quia tunc prius auditus est, et in Sabbatis Paschae et Pentecostes, quia baptizatis perdita gloria restauratur.

Hoc hymno finito, sacerdos ad dexteram transiturus [Col. 0098B] ad populum se convertens, ait: Dominus vobiscum, vel: Pax vobis. Haec salutatio: Dominus vobiscum, sumpta est de libro Ruth ⁜ 64 , ubi legitur quod Booz dixit messoribus agri sui: «Dominus vobiscum.» Melius sumitur a Paralipomenon, ubi regi Asa, et populo qui secum collectus erat ad praelium, dixit sacerdos: «Audi, rex Asa, et omnis populus Juda, et Benjamin: Dominus vobiscum, qui collecti estis ejus facere voluntatem ⁜ 65 .»

Salutavit etiam angelus Gedeonem, dicens: «Dominus tecum ⁜ 66 ,» et pertinet haec salutatio minoribus sacerdotibus; altera vero, scilicet: Pax vobis, quae sumpta est de Evangelio ⁜ 67 , pertinet ad episcopos, tum quia specialius sunt vicarii Jesu Christi, [Col. 0098C] qui post resurrectionem hac usus est ad apostolos salutatione. Chirographo namque pacis inter angelos et homines in sua morte compacto, resurgens a mortuis ⁜ 68 , ipsum pacis chirographum promulgavit dicens suis: «Pax vobis;» quo etiam verbo usus est dispensator Joseph ad fratres ejus [suos] ⁜ 69 ; tum quia Novum Testamentum dignius est Veteri. Cui populus: Et cum spiritu tuo. Orat populus, ut Dominus sit cum spiritu sacerdotis, qui faciat eum spiritu orare, et mente, mentem enim etiam nomine spiritus intelligimus; orat enim tantum ore, qui tantum verba pronuntiat; orat ore et spiritu, qui verba pronuntiat, et interpretationem discernit ⁜ 70 . Orat ore, spiritu et mente, qui verba profert, discernit, et ad Deum et coelestia refert; et est haec responsio sumpta [Col. 0098D] de Apostolo, scilicet de secunda Epistola ad Timotheum, ubi dicitur: «Dominus Jesus Christus sit cum spiritu tuo ⁜ 71 .»

Ex his mutuis salutationibus innuitur quod sacerdotis et populi debet esse unus affectus; et vide quod cum sacerdoti respondeat chorus: Cum spiritu tuo, nunquam sacerdos dicit populo: Dominus tecum, ut angelus Gedeoni, sed vobiscum, unde statuit Sother papa ut nullus missam celebret, nisi saltem sit tertius. Exinde ad altare conversus orat, manus elevans ad instar Moysi ⁜ 72 , [Col. 0099A] vel Salvatoris in cruce pendentis. Orans autem, et alios invitans orare, dicit: Oremus. Universalem colligit ad se Ecclesiam, vel ut syndicus universitatis loquens sub persona multorum; quod sumptum est ab antiquitate. Antiqui praemisso Oremus, subjungebant communiter orationem. Orat autem in dextera parte, quia Christus a morte transivit ad vitam ⁜ 73 ; per quod de exsilio nos reducet in patriam; unde quidam diaconorum stant post episcopum, quasi orantes, ut eum sequantur usque ad mortem, et cum eo transeant ad vitam aeternam. Major autem pars in dextera parte moratur altaris, et minor in sinistra, quia utramque petit Ecclesia, et temporalem scilicet benedictionem, et aeternam, ut ibi: Sic transeamus per bona temporalia ut non amittamus [Col. 0099B] aeterna. Haec oratio significat benedictionem, qua coelos ascensurus discipulis benedixit ⁜ 74 ; et attende quod oratio dicitur ab orando; quia bona corporis et animae, praesentia et futura orantur. Orat enim sacerdos pro bonis ut adsint, pro malis ut absint; dicitur et collecta, quia sub ea populus colligitur, et petitiones populi in unum colliguntur, ut per sacerdotem ad Dominum referantur. Proprie tamen collecta dicitur, quae in processionibus sub collecta multitudine legitur, vel ad portas civitatum, vel ad compita viarum, vel ante januas ecclesiarum; et debet dici una oratio, sicut una epistola et unum evangelium, propter fidei unitatem; quia unus Deus, una fides, unum baptisma ⁜ 75 ; sed ex Patrum institutionibus quandoque dicuntur tres, vel [Col. 0099C] quinque, vel septem. Praeter hos numeros, alius est non dico reprehensibilis, sed extraordinarius. Tres dicuntur propter sanctam Trinitatem; vel quia Christus ter oravit, dicens: «Pater, si fieri potest, transeat a me calix iste ⁜ 76 .» Quinque dicuntur, propter quinquepartitam Domini passionem, quae in quinque vulneribus est consummata. Septem dicuntur, propter septem petitiones Dominicae orationis ⁜ 77 , quarum numerum excedere praesumptuosum est; vel propter septem dona Spiritus sancti ⁜ 78 . Pares non sunt dicendae, quia «numero Deus impare gaudet.» Duas tamen, si festivitas occurrat in die Dominico, Romana permittit auctoritas, quae duas ad missam Natalis Domini dicendas instituit, et in festo Omnium [Col. 0099D] Sanctorum, sic etiam et quatuor in memoria Innocentum. Quotcunque dicantur, sola prima et ultima conclusione debita terminentur. Orationes ex maxima parte, ad Patrem diriguntur, et per Filium in sancto Spiritu concluduntur, ac si dicat: O Pater, exaudi per Filium tuum, qui hoc vult et potest; vult quia vivit, potest quia regnat; vivit, inquam, et regnat tecum, in unitate Spiritus sancti; non vivit nec regnat ut tyrannus, spiritus iniquitatis, sed vivit et regnat Deus spiritu benignitatis, et merito per Filium concluditur omnis oratio; quia nemo vadit ad Patrem, nisi per ipsum ⁜ 79 , et quia dixit: «Si quid petieritis Patrem in nomine meo, [Col. 0100A] dabit vobis ⁜ 80 .» Ipse enim mediator est Dei et hominum ⁜ 81 , per quem a Patre beneficia impetramus, sicut per mediantem crystallum a longinquo sole, in subjectam escam ignem coelitus mutuamur. Forma vero terminandi orationes haec est: si fit sermo ad Patrem, et non sit ibi expressa mentio de Filio nec de Spiritu sancto, concluditur: Per Dominum nostrum Jesum Christum Filium tuum, qui tecum vivit et regnat in unitate Spiritus sancti, Deus, per omnia saecula saeculorum; si autem fit ibi mentio de Filio, concluditur: Per eumdem Dominum nostrum, etc.; vel: Qui tecum vivit et regnat, etc.; vel Dominum nostrum, ut: Deus qui salutis aeternae; vel: Jesus Christus, ut in Coena Domini: Ipse tibi. Si autem fit ibi mentio de Spiritu sancto, additur: In [Col. 0100B] unitate ejusdem Spiritus sancti, etc. At si oratio dirigitur ad Filium, concluditur: Qui vivis et regnas cum Patre in unitate Spiritus Sancti, etc.; vel: Qui cum Patre vivis et regnas, etc. Verum si oratio dirigitur ad Trinitatem, concluditur sine personarum aliqua distinctione, sic: Qui vivis et regnas, Deus, per omnia saecula saeculorum, ut: Placeat tibi, sancta Trinitas, obsequium servitutis meae, et: Suscipe, sancta Trinitas, hanc oblationem. Vel convertat orator sermonem ad se, vel ad populos dicens: Quod ipse praestare dignetur, sicut etiam concluditur in benedictionalibus orationibus, in quibus ad populos sermo dirigitur. Quaeritur de his orationibus Adventus, ut: Excita, Domine, potentiam tuam et veni.

Solutio: Tres sunt adventus: primus in carne, [Col. 0100C] secundus in mente, tertius in majestate; in his agitur de secundo adventu; quare sermo dirigi potest ad Patrem, vel ad Filium; dicit enim: «Filius ego et Pater, ad eos qui servant praecepta mea, veniemus ⁜ 82 ;» Vel de primo, vel de tertio potius in eis oratur adventu; praecedentes enim patres Dominum Patrem deprecabantur, ut Filium mitteret; aut Filium, ut ad redimendum veniret. Moderni vero petunt Patrem, ut Filium mittat; vel Filium, ut ipse Filius ad judicandum et remunerandum veniat; ideoque fere in omni oratione adventus concluditur: Qui tecum, vel qui vivis, vel etiam ad Trinitatem sermo dirigitur.

Quaeritur de hac oratione: Fidelium, Deus, omnium [Col. 0100D] conditor, etc., redemptor enim proprie Christus est. Respondeo: Ad Patrem sermo dirigitur. Tota enim Trinitas est Deus, omnium conditor et redemptor; nam Deus omnipotens, misericors, aeternus, sempiternus, licet sint essentialia nomina, tamen personaliter ad Patrem significandum saepius in orationibus ponuntur.

Quaeritur et de illis in quibus sermo dirigitur ad caput Ecclesiae, si qua reperiatur, caput enim Ecclesiae Christus est ⁜ 83 . Respondeo: Similiter ibi ad Patrem sermo dirigitur; tota enim Trinitas est caput Ecclesiae. In exorcismalibus orationibus dicitur: Per eum qui venturus est judicare saeculum, etc., quod [Col. 0101A] quanto cito diabolus audit, fugit, judicium ignis timens; similiter quidam voluerunt esse dicendum in orationibus defunctorum, sed usus in aliquibus contradicit. Per omnia saecula saeculorum dicitur, quia se sequuntur; aliis enim discedentibus, alia succedunt.

Ad orationem respondet populus: Amen. Quod cum sit Hebraeum, Latine secundum Hieronymum, fiat, secundum Aquilam fideliter, secundum quosdam, verum interpretatur; ut in Evangelio: «Amen,» id est fideliter, vel verum «dico vobis ⁜ 84 ;» Christus etiam dicitur Amen, ut in Apocalypsi ⁜ 85 : «Haec dicit amen, Christus, testis fidelis,» sed in orationibus pro fiat, accipitur, ac si dicatur: Fiat nobis quod oras. Post haec sedet episcopus innuens Christi [Col. 0101B] ascensionem, et ejus sedem ad dexteram Patris; cum eo quidam sedent, per quos Christi membra intelligimus, in pace jam quiescentia, de quibus Apostolus: «Consedere fecit in coelestibus in Christo ⁜ 86 ;» aut eos, qui sedebunt super sedes duodecim, judicantes duodecim tribus Israel ⁜ 87 . Per eos vero qui stant, intelligimus Christi membra adhuc in certamine posita; sedens autem Dominus in alta coelorum ⁜ 88 , custodit civitatem suam ⁜ 89 ; et vicarius sedens in loco eminentiori, superintendit populo suo, et quasi vinitor, custodit vineam suam, ut reddat unicuique secundum opera sua ⁜ 90 . Quo sedente, cereostata mutentur de locis suis in ordine unius lineae a primo usque ad altare. Consuetudo ista est quarumdam ecclesiarum, ut notetur, quod [Col. 0101C] de plenitudine Christi omnes accipimus ⁜ 91 , in spiritus unitate, sed gratiarum varietate. «Divisiones enim gratiarum sunt, idem autem Spiritus ⁜ 92 ;» Spiritus enim a primo cereostato, id est a Christo procedens, et usque ad altare, id est electorum corda perveniens alternatim, in membris dona variat gratiarum; et memento, quod cereostata in terram deposuerunt acolythi: quia post peracta praedicationis officia per humilitatem agnoscunt, quod sunt pulvis et cinis, sicut dixit Abraham: «Loquar ad Dominum meum, cum sim pulvis et cinis ⁜ 93 .» Numerus cereostatorum non excedit septenarium; quia septiformi gratia tota illuminatur Ecclesia. Vel aliter ab hujus partis exordio. Nam Christi [Col. 0101D] processio est egressus ejus a Patre; inclinatio est ejus exinanitio: «Inclinavit enim coelos et descendit ⁜ 94 ,» cum se formam servi accipiens exinanivit ⁜ 95 .

Introitus antiquorum Patrum de adventu Domini designat desiderium; versus, vaticinia; iteratio, suspiria; Gloria Patri, laudes; Kyrie eleyson, eorumdem preces ad hoc multiplicatas, ut sanctae gratia Trinitatis, per adventum Christi eos agminibus angelorum distinctis novies sociaret. Gloria in excelsis [Col. 0102A] est, ut praediximus, de Christi nativitate hymnus angelorum; laudes et concentus chori, est aggratulatio pastorum. Salutatio et oratio est nobis salutaris Christi operatio. Tota enim vita Domini, et omnis ejus actio, pro nobis fuit oratio. Hic est fumus aromatum, qui manu angeli ascendit in conspectu Domini ⁜ 96 . In diebus enim carnis suae, sicut ait Apostolus ⁜ 97 , preces et supplicationes offerens ad Deum exauditus est pro sua reverentia. Orat ergo sacerdos; quia Christus pro nobis oravit et orare monuit, et docuit; orat igitur in dextera, quia Christus Judaeos docuit, ad quos a Patre missus fuit, unde: «Non sum missus nisi ad oves quae perierunt domus Israel ⁜ 98 .» Unde quidam: «Dextera Judaeos, gentiles laeva figurat.» Et ita hucusque omnia [Col. 0102B] fuerunt in cantu et opere. Unde mos inolevit, ut usque ad lectionem in ecclesia non sedeatur; quoniam aggratulationi de adventu et operibus Christi praecedens officium deputatur. Ideoque in Romano dicitur ordine, ut pontifex non sedeat, quousque post primam orationem dicatur: Amen. Pontifex enim Christum significat venientem et operantem; caeteri vero eos repraesentant, qui praeibant, sequebantur et obviabant ⁜ 99 . Qui ergo Christum comitari, vel Christum desiderat suscipere venientem, non torpeat, sed Christum suscipiat venientem, cantans cum prophetis Christum praenuntiantibus, orans cum Anna et Simeone Christum desiderantibus, exsultans cum angelis et pastoribus venienti aggratulantibus ⁜ 100 . Vel sequatur Dominum cantans cum [Col. 0102C] pueris clamantibus: «Hosanna filio David ⁜ 1 !» plorans cum Maria dicente: «Domine, si fuisses hic, frater meus non fuisset mortuus ⁜ 2 ;» orans cum Chananaea dicente: «Domine, miserere mei, filia mea male torquetur ⁜ 3 .»

«Audivit et laetata est Sion ⁜ 4 .» Sedente sacerdote, lector lectionem recitat, populus circumsedet, chorus cantus resonat. Tribus horis sacerdos sedet in missa, dum legitur epistola, dum graduale, et dum concinitur, alleluia; quia Dominus dicitur tribus diebus in templo sedisse ⁜ 5 ; Vel sacerdos sedet semel, id est continuo. Eo sedente, ista celebrantur; quia [Col. 0102D] Christo a Patris dextera residente, praedicator mundo Scripturas intonuit, et populus obedivit. Et attende quod lectio dicitur a legendo, debet enim legi et non cantari; epistola dicitur ab epi quod est supra, et stola quod est missio; quia sicut prophetiae sunt super legem, sic sunt epistolae super evangelium missae, unde non solum epistolae, sed loco epistolarum prophetiae leguntur; ambae namque sunt panniculi Jeremiae ⁜ 6 , ambae stabularii super erogationes ⁜ 7 , ambae legum supermissiones, [Col. 0103A] sed illae veteris, istae novae. Epistola igitur est vicaria legis et prophetiarum ante sanctum evangelium, praeconis gerens officium. Praecessit itaque lex Evangelium, sicut praeco judicem, timor charitatem, initium perfectionem, actio contemplationem, quae, quamvis saepe de scriptis apostolicis assumatur, in eo tamen gradu est, ac si semper de lege vel prophetarum praeconio sumeretur; semper enim praecursionem figurat, moralitatem et actionem insinuat, et tantum distat ab evangelica majestate, quantum actio a contemplatione, servus a Domino, praeco a judice, legatus ab eo qui misit illum. Quapropter cum epistola legitur, sine injuria sedemus, sed dum Evangelium audimus, Domino, demissis vultibus, reverenter assistimus. [Col. 0103B] Usus vero sedendi, a Veteri Testamento assumitur, sicut in Esdra legitur ⁜ 8 ; quidam tamen stant ad Epistolas Pauli ⁜ 9 , eo quod suam praedicationem Evangelium nominavit. Vel Epistola spiritualiter significat praedicationem Joannis Baptistae praecursoris Domini, vel doctrinam septuaginta duorum discipulorum quibus ait: «Messis quidem multa, et operarii pauci ⁜ 10 ;» vel significat lector omnem scribam doctum, qui de thesauro suo profert nova et vetera ⁜ 11 . Unde utriusque Testamenti recitat lectiones; vel significat Christum, qui aperiens codicem Isaiae legit: «Spiritus Domini super me ⁜ 12 .» Rursus vide quia, sicut non permittitur ulli nisi sacerdoti missam celebrare, evangelium legere nisi diacono; sic nec debet epistolam [Col. 0103C] quisquam legere, nisi fuerit in subdiaconali officio, cujus est officium in sinistro brachio portare manipulum, fimbriis adornatum. Quia si secundum Joannis Baptistae praeconium, hic praeco et ejus auditor securim judicii, quae posita est ad radicem arboris pertimuerit, et dignos fructus poenitentiae fecerit ⁜ 13 , cum perseverantia bonorum operum, manipulos justitiae reportabit, de quibus in Psalmo: «Venientes autem venient cum exsultatione portantes manipulos suos ⁜ 14 .» Fimbria namque manipuli, et cujusque sacrae vestis cum sit ultima pars vestis, perseverantiam et bonorum operum completionem significat. Post epistolam, chorus cantu resonat graduale, tractum [Col. 0103D] Alleluia, cum versibus, neumis et sequentiis. Usus etiam cantuum ut in Esdra legitur, originem traxit a Veteri Testamento; gradualia, tractus et alleluia, Ambrosius et Gregorius et Gelasius composuerunt et ad missam cantari statuerunt. Hieronymus tamen ait, quod alleluia diceretur in missa, tractum esse de Hierosolymorum Ecclesia. Nocherus, abbas Sancti Galli, prius sequentias pro neumis ipsius alleluia composuit, et Nicolaus papa ad missam cantari concessit, sed et Hermanus Contractus, qui fuit inventor astrolabii, fecit: Rex omnipotens, Die hodierna, et Sancti [Col. 0104A] Spiritus adsit nobis gratia. Et dicitur graduale a gradibus, in quibus cantatur, vel quia gradatim canitur: idem quoque responsorium dicitur, quia respondet praedictioni, vel quia illud incipientibus respondet chorus, vel quia respondet versui. Versus autem a vertendo, quia vertitur ad responsorium. Tractus a trahendo, quia tractim cantatur, cujus ad ipsum vertitur versus; alleluia laudate Deum; allelu, laudate; ia, unum est de decem nominibus Domini, de cujus versu ad alleluia revertimur, et revertentes neumis utimur. Est autem differentia inter neuma neumae, et pneuma pneumatis; neuma neumae, jubilus; pneuma pneumatis est Spiritus Sanctus. Sequentia vero dicitur, quia neumam jubili sequitur, et dicitur sequentia sequentiae, [Col. 0104B] et hic et in Evangelio, quam et prosam, id est longam etiam appellamus. Sicut per epistolam intelleximus Joannis praedicationem; sic quoque per graduale, apostolorum intellige praedicationem; et per Alleluia, cum devotione et praedicatione laetitiam. Quidam vero per lectionem Vetus, per cantum Novum accipiunt Testamentum: sicut namque Novum suavius est Veteri, sic cantus suavior lectione. Sanius, vero cantus epistolas comitantur quoniam praedicationes praedicatorum secuta sunt gaudium Ecclesiae, Deo laudes et praeconia de credentium conversione; quia per graduale conversio de Judaeis accipitur; per versum, conversio de gentibus intelligitur; per alleluia utriusque in fide laetitia figuratur. Sequentia vero [Col. 0104C] canticum designat victoriae. Unde plausum victorum cum neumis imitatur; hanc exsultationem praefiguravit tympanistria Maria, quae victoriam liberato populo recitavit, dicens: «Cantemus Domino ⁜ 15 .» cum qua et populus jubilavit. Moraliter vero, et hodie gradualia canimus, dum in lamentis poenitentiae liberamur, et de virtute in virtutem ⁜ 16 gradiri conamur. Hic enim cantus ad poenitentiae pertinet lamentum, et laborem operantium. Inde est quod adeo gravis est, quod illum excellentioribus efferre vocibus non sustinet usus. Inde quoque est quod diebus Pentecostes de officio tollitur, quia tunc felix in regno et quiete status Ecclesiae praefiguratur. Inde etiam est, quod cantor [Col. 0104D] similis illi qui in valle plorationis positus ⁜ 17 , ascensiones tamen in corde suo disposuit, et poenitentiae ploratum, et humilitatis gradum, et ascensionis initium, loco innuit, cum ad gradum inferior eo, qui concinit alleluia, persistit. Inde quoque est quod et in gradibus cantatur, et a gradibus derivatur; quoniam poenitentes et activi proficiunt in gradibus virtutum, dum quae audierunt, operibus implent. Nam in lectione auditores pascuntur, sed in cantu quasi aratro compunctionis corda conscinduntur; habet enim musica naturalem quamdam vim ad flectendum animum, sicut [Col. 0105A] Boetius ait. Tractum canimus, quia in hoc itinere laboramus. De tractibus inferius plenius prosequemur; hic tamen scias hoc interesse, inter responsorium et tractum, quod est inter columbam et turturem.

Responsorium assimilatur columbae, quae gregatim volat et gemit, et significat gemitum activae vitae; tractus vero turturi comparatur, quae singulariter volat et gemit, ideoque denuntiat gemitum contemplativae. Cum in abscondito Patrem oramus ⁜ 18 , turturem offerimus. Sicut Moyses qui solus montem ascendit ⁜ 19 ; cum vero dicimus: «Venite, adoremus, et procidamus ante Deum ⁜ 20 ,» columbas ad altare portamus. Alleluia canimus, quoniam ad laudes angelicas in hoc itinere festinamus; [Col. 0105B] versus, quoniam sic euntes, laborantes, festinantes ad Dominum revertimur; unde et versus cantantes ad orientem nos convertimur; et attende quod alleluia, prius summotenus dictum, praesentis contemplationis gaudium repraesentat, sed postea repetitum cum jubilo gaudium designat aeternum, et tam angelorum quam beatarum animarum convivium. Unde et hoc Hebraicum nomen in officio remanet peregrinum; quoniam gaudium illud peregrinatur ab hac vita, et nos a Domino peregrinamur ⁜ 21 . Congrue igitur post graduale cantatur, quia post actionem sequitur contemplatio; post luctum poenitentiae, canticum laetitiae; post irriguum dilationis, magnitudo consolationis; quoniam: «Beati qui lugent, quoniam ipsi consolabuntur ⁜ 22 ;» et: «Qui [Col. 0105C] seminant in lacrymis, in exsultatione metent ⁜ 23 .» Congrue quoque in alleluia jubilamus, ut mens illuc rapiatur, ubi «sancti exsultabunt in gloria et laetabuntur in cubilibus suis ⁜ 24 ,» quod gaudium nec potest verbis exprimi, nec omnino taceri; non exprimitur propter magnitudinem: non tacetur propter amorem. Sequentiam canimus in jubilo, quia Deum videbimus cum ineffabili gaudio. Unde habet verba inusitata et laudiflua; quia illud gaudium est mortalibus incognitum, ubi est habitatio sicut omnium laetantium ⁜ 25 . Quaedam ecclesiae sine verbis sequentias neumizant, eo quod ibi non erit verborum significatio necessaria ubi patebunt corda singulorum, singulis vitae intuentibus [Col. 0105D] librum, vel quia verba non sufficiunt ad illud exprimendum. Unde quae vox, quae poterit lingua retexere, quae tu martyribus munera praeparas; quis possit narrare quod in cor hominis non ascendit ⁜ 26 . Unde Paulus ait: «Quod vidit ea quae non licet homini loqui ⁜ 27 ;» unde cum ad alleluia sequitur jubilus, non est sequentia necessaria, nec econtrario. Et quidem ista canentium alii sunt cantores, qui cantus in choro voce magna distribuunt, qui sunt rectores Ecclesiae, qui Deum laudant et alios verbo et exemplo ad laudandum [Col. 0106A] invitant. Alii autem pueri, qui graduale in gradibus cantant; hi sunt activi pueri de virtute in virtutem ⁜ 28 in charitatis gradibus ascendentes, qui dum graduale inchoatur, alios ad compunctionem invitant; dum versus concinunt, ad se redeuntes suas cogitationes attendunt; dum rursus graduale incipiunt, bonum certamen certasse ⁜ 29 et cursum insinuant se consummasse; qui primo non alte vocem elevant, versum post modum cantant: «Qui enim voluerit turrim aedificare prius sumptus cogitet ⁜ 30 .» In repetitione vero jam non timentes, versum fiducialiter voce exaltant. Alii sunt perfecti viri, qui alleluia, vel tractus in pulpitis concinunt, hi sunt contemplativi, carnem affligentes ⁜ 31 , mente excedentes ⁜ 32 ; quorum conversatio [Col. 0106B] est in coelis ⁜ 33 .» Non est hominum sed angelorum. Sequentia vero non illi soli decantant, sed chori communiter jubilant, quoniam jubilus aeternus, ineffabilis communis erit angelis et hominibus.

Praedicans praeceptum Domini constitutus est in monte sancto ejus ⁜ 34 . Hic Christi et apostolorum praedicatio insinuatur: «Videns enim Jesus turbam, ascendit in montem, et aperiens os suum, docebat eos ⁜ 35 .» Hanc praedicationem praefiguravit Moyses ⁜ 36 , qui ascendit in montem, et accipiens tabulas et benedictionem, populo mandata proposuit. Hanc etiam repraesentamus cum diaconus benedictionem a pontifice petit; cui pontifex [Col. 0106C] benedicit. Diaconus, et non alterius ordinis Evangelium legat; quia diaconus minister interpretatur. Christus autem cum Evangelium praedicavit, minister fuit. Unde: «Non veni ministrari sed ministrare ⁜ 37 .» Diacono pontifex benedicens, ait: Dominus sit in corde tuo et in labiis tuis. Intendat ergo diaconus ut cor concordet cum labiis, ne infructuosa sit oratio sacerdotis; proinde per manus sacerdotis munitur signo crucis, ac si dicatur ei: Dum praedicaveris, passionis Dominicae non obliviscaris.

Diaconus enim iste ordo est apostolicus, cui Dominus benedixit, cum dedit eis Spiritum sanctum ⁜ 38 , et misit ad praedicandum per universum [Col. 0106D] mundum ⁜ 39 . Hanc benedictionem non accipit subdiaconus; quia legislatorem et prophetas Deus invisibiliter misit; apostolos autem et evangelistas factus visibilis visibiliter misit et docuit. Diaconus de altari accipit Evangelium; apostoli enim de altari evangelium acceperunt, cum praedicantes passionem Domini evangelizaverunt. Vel altare, in quo ab initio usque nunc jacuit evangelium, est Hierusalem, unde legem evangelicam susceperunt; quia de Sion exivit lex et verbum Domini de Hierusalem ⁜ 40 ; unde cum notus fuisset Deus solummodo [Col. 0107A] in Judea ⁜ 41 , factum est admirabile nomen ejus in universa terra ⁜ 42 ; vel altare Judaeos significat, a quibus transfertur regnum Dei, et datur genti facienti fructum ejus ⁜ 43 . Diaconus Evangelium in sinistro brachio portat, quia sinistra praesentem vitam praefigurat in qua debet evangelium praedicari. Nam in futura scientia destruetur ⁜ 44 , id est non erit opus magistrali doctrina. Diaconum praecedit subdiaconus cum pulvillo; quia ad omne quod legitur evangelium lex competens suggerit testimonium, vel pulvinar est suavitas et dulcedo mandatorum Dei, de qua Propheta: «Parasti in dulcedine tua pauperi Deus ⁜ 45 ;» et alibi: «Quam dulcia faucibus meis eloquia tua ⁜ 46 , unde, evangelio lecto, liber evangelicus super pulvillo portatur; [Col. 0107B] quoniam Ecclesia «in auditu auris obedivit ⁜ 47 ,» et verbum suaviter in corde suscepit, cujus anima liquefacta est, ut dilectus locutus est ei ⁜ 48 . Duo praecedunt acolythi cum candelabris et candelis, et unus cum thuribulo; hi sunt Moyses et Helias, inter quos ut sol Dominus in monte refulsit ⁜ 49 , vel apostoli, quos binos Dominus ad praedicandum misit ⁜ 50 . Quandoque tamen ut in profestis, unus tantum praecedit acolythus cum cereo. Hic est Joannes Baptista, qui fuit verbi lucerna ⁜ 51 ; praecessit enim Christi primum adventum; ergo duo significare possunt Henoch et Eliam, qui praecedent secundum ⁜ 52 . Duo candelabra, duo praecepta; duae candelae, lex et prophetiae, quae, dum [Col. 0107C] evangelium legitur, secundum quosdam in pavimento ponuntur, quoniam legis umbra et prophetiarum aenigmata, per lumen Evangelii, etiam ab humilibus intelliguntur; quae, perlecto evangelio, protinus exstinguuntur, quia per evangelicam doctrinam lex et prophetia penitus evanuerunt in littera; vel quia cum veritas Evangelii deprehendetur, omnis scientia destruetur ⁜ 53 . Ille thuribulum portat, qui odorem suavitatis exiguae praedicans elicit passionis. Per incensi fumum bona opinio praedicatoris designatur, qui debet esse odor vitae in vitam ⁜ 54 , odor agri pleni cui benedixit Dominus ⁜ 55 . Thuribulum praecedit Evangelium; quia bona fama operum debet praecedere doctrinam verborum. Unde: «Jesus coepit facere et docere ⁜ 56 .» Diaconus [Col. 0107D] ab australi parte ascendens analogium, id est locum ad verba de superioribus destinatum, et se vertens ad austrum, primo salutat populum, dicens: Dominus vobiscum; cui populus: et cum spiritu tuo; Christus enim a Behtlehem, quae est ad austrum, venit in Hierusalem. Unde dicitur: «Deus ab austro veniet ⁜ 57 .» Quod diaconus ascendit, hoc est quod praedicator debeat stare in monte virtutum, juxta illud: «Supra montem excelsum ascende tu ⁜ 58 .» Vel quia Christus in alto monte [Col. 0108A] praedicaverit ⁜ 59 , vel quia dixit: «Quod in aure audistis, praedicate super tecta ⁜ 60 ; vel quod praecepta sublimia dedit. In hoc autem quod evangelium in altiori gradu legitur quam epistola, innuitur quod apostolica dignior est legali doctrina et evangelica excellentior apostolica; quod se ad austrum evangelium lecturus vertit, inde est quia sponsus cubat in meridie ⁜ 61 , et Ecclesia in omni fervet amore; vel quod in hac parte viri stare solebant, quibus debent spiritualia seminari: per viros enim spirituales intelliguntur, et per austrum ⁜ 62 Spiritus sanctus accipitur. Quidam vero, ut pene in omnibus ecclesiis vetus obtinet consuetudo, se ad aquilonem convertunt, ubi feminae sunt, quae carnales significant, et aquilo significat fideles: [Col. 0108B] carnalibus autem et infidelibus est evangelium praedicandum, ut convertantur ad Christum; vel diaconum ab austro venire, est Filium Dei operatione Spiritus sancti carnem assumere. Ad aquilonem sermonem dirigere est salutem gentibus, quae a calore solis recesserant, et secreta mysteria revelare; vel ad aquilonem legitur, ut aquiloni, a quo omne malum panditur ⁜ 63 , opponatur evangelica fides, juxta illud: «Cui resistite fortes in fide ⁜ 64 .» Hic est aquilo frigidus, id est diabolus, qui flatibus tentationum corda congelat hominum, et infrigidat ab amore Dei. Ideoque dicitur ei: «Surge, aquilo ⁜ 65 ,» id est recede. Si autem evangelium fuerit ad altare legendum, in sinistra parte [Col. 0108C] legatur, nam ex nunc a dextera fit transitus ad sinistram; in quo notatur transitus apostolorum, qui de Judaeis transierunt ad gentes, illis respuentibus verbum Dei ⁜ 66 . Desiccato namque velamine Gedeonis, ros aream irrigavit ⁜ 67 , et qui prius dixerat: «In viam gentium ne abieritis ⁜ 68 ,» postea: «Ite in universum mundum ⁜ 69 ,» subjunxit; quod lecturus evangelium primo salutat populum, cum a susceptione codicis de altari nihil in via dixerit, inde est quod apostoli in via neminem salutabant, sed quamcunque domum intrabant praedicaturi habitantes in ea, primo ex mandato Domini salutabant dicentes: «Pax huic domui ⁜ 70 ; et reddit hac salutatione diaconus auditores attentos ad audiendum verbum Domini; unde se vertit ad eos. [Col. 0108D] Cui populus factus attentus et benevolus cordibus adversis ad Deum, et vultibus ad diaconum ait: Et cum spiritu tuo. Orat populus ut Dominus sit cum spiritu praedicatoris, qui faciat eum sane praedicare et ad Deum referre. Cumque diaconus addit: Sequentia Sancti Evangelii, auditores dociles reddit: non quod majestas evangelii dignetur regulis oratorum subjici, sed quia quod in hominibus nititur eloquentia, hoc in Ecclesia sua perficit Sapientia. Dicitur autem evangelium nuntium bonum [Col. 0109A] antonomastice, ab eu quod est bonum, et angelus quod est nuntius. Nuntiat enim vitam post mortem, requiem post laborem regnum post servitium; vel ab Evan et Gelos, ut quidam dicunt; sed idem sensus est. Licet enim aliae Scripturae bonum annuntient, tamen haec, quam ore proprio Dominus praedicavit, sibi nomen Evangelii vindicavit. Titulantur autem Evangelia duplici forma, vel per initium Sancti Evangelii; sicut in principiis evangelistarum; vel per sequentia sancti Evangelii, et dicitur sequentia, quia sequitur initium vel praecedentia. Respondet populus: Gloria tibi, Domine. In Evangelio agitur de gloria Dei et nostra, scilicet quod diabolum vicit, et victor ad gloriam Dei Patris ascendit, quod nos redemit et [Col. 0109B] nobis majora promisit. Audientes igitur Evangelii mentionem, nos ad orientem vertimus, et exclamamus in laudem Creatoris: Gloria tibi, Domine, quasi dicamus: Quod in Evangelio praedicatur, et nos credimus et speramus, nobis proficiat, nobis eveniat, sine fine permaneat. Et exinde: «Non nobis, Domine, non nobis, sed nomini tuo» inest, et inerit «gloria ⁜ 71 ,» et ita populus glorificat Deum qui misit nobis Verbum salutis, «et fecit redemptionem plebis suae ⁜ 72 ,» juxta quod in Actibus apostolorum dicitur: «Et glorificaverunt Deum ⁜ 73 .» Cumque haec dicuntur, tam qui audit, quam qui profert, primo cum pollice fronti signum crucis imponit, secundo ori, tertio pectori. Fronti signum crucis imponitur, quoniam in fronte sedes est pudoris [Col. 0109C] et verecundiae. Unde impudicos homines appellamus effrontes, quasi sine fronte. Per hoc ergo quod fronti signum crucis imprimimus, ostendimus nos non erubescere Dominum nostrum esse crucifixum, quod nobis a Judaeis et gentilibus improperatur. Unde Apostolus: «Praedicamus Christum Dominum nostrum crucifixum, Judaeis quidem scandalum, gentibus vero stultitiam ⁜ 74 ;» nec erubescere debemus, quoniam qui erubuerit Filium in hoc mundo, filius erubescet eum coram Patre et angelis in Judicio ⁜ 75 ; in hoc quod os signamus et pectus, innuimus quod Dominum crucifixum et ore confitemur, et corde credimus; corde enim creditur ad justitiam, et ore confessio [Col. 0109D] fit ad salutem ⁜ 76 ; igitur in pectoris signo fides et oris signo confessio, in frontis signo intelligitur operatio, quasi dicat: Signo me in fronte, ore et pectore; quia crucem Christi non erubesco sed praedico et credo.

Quaeritur qualiter nos signare debemus, scilicet a sinistra in dexteram, vel econtrario. Quidam volunt a sinistra in dexteram esse signandum, ex hac auctoritate ⁜ 77 : Egressus ejus a Patre, excursus usque ad inferos, regressus usque ad sedem Dei; Christus enim a Patre venit in mundum ⁜ 78 , inde [Col. 0110A] ad inferos ⁜ 79 , inde ad sedem Dei ⁜ 80 . Incipiens itaque se signare, incipit a superiori parte quae Patrem significat; descendit ad inferiorem, quae mundum significat; allaterat a sinistra in dexteram: sinistra significat infernum, dextera coelum. Christus autem ab inferno ascendit etiam ad alta polorum. Alii vero a dextera signant in sinistram, quia Christus veniens a dextera Patris, diabolum, qui est sinistra, cruce peremit. Vel ad nos crucis refertur effectus: «Deus inclinavit coelos, et descendit ⁜ 81 ,» ut doceret nos, primum quaerere regnum Dei, quo quaesito etiam temporalia nobis adjicientur ⁜ 82 : et ecce transitus de dextera scilicet ad sinistram. Descendit etiam ut nos de terra levaret ad coelum, et ecce quod de sinistra transitur ad [Col. 0110B] dexteram. Et quidem supradicta tria loca pollice signamus, et demum eadem tria tribus digitis comprehendimus, quoniam totam nostram fidem, confessionem, audaciam, vel operationem ad Deum vivum et trinum referimus.

Exinde librum diaconus thurificat, signat et osculatur librum in signo, quasi dicat: Hic est liber Dei, hic est liber Crucifixi, hic est liber Pacifici. Quidam vero primo signant librum, postea se, et se quidem in fronte et pectore tantum, quasi in utroque superliminari ⁜ 83 . Postea diaconus inchoat evangelium, quod habet triplicem inchoationem, vel per initium evangelii, ut In principio erat Verbum, item: Liber generationis Jesu Christi; vel per certam temporis determinationem, ut: Anno quintodecimo [Col. 0110C] imperii, etc.; vel per In illo tempore, ubi saltem confusum tempus significetur, et est sensus: In illo tempore, scilicet gratiae, de quo: «Ecce nunc tempus acceptabile ⁜ 84 .» Et attende quoniam prophetiae, et Epistolae, et Evangelia per illas dictiones vel orationes inchoantur, vel concluduntur, quae in eis saepius iterantur. In prophetiis hae clausulae saepissime repetuntur, scilicet: In diebus illis, et haec dicit Dominus omnipotens. In epistolis autem Pauli hae clausulae frequentantur: Fratres, et in Christo Jesu Domino nostro. In Epistolis Jacobi et Petri haec particula frequentatur, scilicet: Charissimi. In Evangeliis autem haec oratio saepius invenitur: In illo tempore. Leguntur autem evangelia [Col. 0110D] quandoque secundum historiam, ut illud: Pastores loquebantur ad invicem ⁜ 85 , et illud: Maria Magdalene, et Maria Jacobi, et Salome ⁜ 86 ; quandoque secundum allegoriam ut illud: Intravit Jesus in quoddam castellum ⁜ 87 , in quo fit mentio de Maria et Martha sororibus Lazari: per quas quia duae vitae significantur, contemplativa scilicet et activa, ideo legitur in Assumptione beatae Mariae, in qua est utriusque vitae consummatio; quandoque secundum personam, ut in festo sancti Thomae apostoli dicitur: Thomas unus de duodecim ⁜ 88 ; quandoque [Col. 0111A] secundum partem ut in festo Sanctae Crucis: Erat homo ex Pharisaeis ⁜ 89 , propter hanc clausulam, sicut Moyses, exaltavit serpentem in deserto ⁜ 90 , sic oportet exaltari Filium hominis; in hoc enim verbo passio, et in cruce corporis exaltatio figuratur; quandoque secundum totum, ut illud: Postquam consummati sunt dies octo ⁜ 91 .

Dum autem legitur evangelium, summa cum reverentia audiatur; nullus sedeat: hoc enim Anastasius papa decrevit. Baculi de manibus, et velamina de virorum capitibus deponantur. Cum vero sedere prohibemus, nec jacere nec appodiare, nisi in necessitate, permittimus. Erecti stare debemus: sedent desides, jacent dormientes, appodiantur debiles, stant fortes pugiles. [Col. 0111B] Ut igitur innuamus quod pro defensione evangelii sumus fortes pugiles Jesu Christi, dum legitur evangelium, stemus erecti, scientes quod «non est nobis colluctatio adversus carnem et sanguinem, sed adversus principes et potestates ⁜ 92 ;» et, ut omnis appodiatio removeatur, etiam baculi deponantur, non solum a caeteris verum etiam a cantoribus. In lege praecipiebatur ⁜ 93 , ut edentes agnum baculos in manibus haberent, quod repraesentant cantores, qui tenent baculos in missa, significantes quod qui ad patriam festinant, esu coelestis Agni et baculis contra hostes, id est Scripturarum sententiis indigeant contra daemones. Generaliter enim per baculos legales intelligimus observantias; spiritualiter per baculos cantorum, sententias [Col. 0111C] Scripturarum, vel doctrinas praedicatorum; per evangelicam ergo praedicationem in praesenti legales deposuimus observantias; et in futuro, cum veritatem comprehendemus evangelicam, evacuabuntur linguae doctorum, quia scientia destruetur ⁜ 94 ; vel baculos deponimus, ne judaizare videamur, qui caput Christi arundine percusserunt ⁜ 95 . Vel baculum deponere est ob perfectionem evangelicam injurias non vindicare, sed Domino vindictam servare, unde: «Mihi vindictam, et ego retribuam ⁜ 96 ,» et in principibus aut in terrenis sustentaculis non confidere; quia «vanitas vanitatum, et omnia vanitas ⁜ 97 .» Non est opus humano auxilio, dum praesto Christum habemus, et ejus vocem audimus. Similibus [Col. 0111D] rationibus velamina de virorum capitibus deponuntur, scilicet ut Judaeis dissimiles videamur; qui Christi caput corona spinea contexerunt ⁜ 98 ; vel quia praesens evangelica praedicatio abstulit velamina legis; vel quia futura veritatis evangelicae comprehensio auferet aenigma et squamas ab oculis nostris ⁜ 99 . «Nunc videmus Deum, quasi per speculum in aenigmate, tunc autem videbimus facie ad faciem ⁜ 100 .» Vel caput detegimus, innuentes quod attente verbum Domini audire debeamus. Ideo dixi virorum, quia mulieres non debent audire capite revelato, propter pomi vetiti pudorem. Licet [Col. 0112A] fuerit virgo, vel mater, vel alia mulier, capiti superponat aliquem pannum, si non habet velamen ⁜ 1 ; licet enim virgo lasciviat in capillo, tamen etiam orare non debet, ni operta cesarie in signum pudoris antiquae praevaricationis, et subjectionis, et reverentiae sacerdotalis. Perlecto evangelio, debet unusquisque dicere: Benedictus qui venit in nomine Domini; vel Deo gratias; sicut post alias dicimus lectiones: Dignum est enim ei benedicere et gratias agere, qui venit nos hac doctrina salvare; sed melius est ut dicatur: Amen, quasi verum est quod dictum est, et est hoc contra quorumdam haereses, vel superstitiones, qui, dum legitur evangelium, contradicentes dicunt, Falsum est. Vel amen, quasi fiat nobis quod Dominus in Evangelio pollicetur; [Col. 0112B] debet et quilibet post evangelium se signo crucis munire contra diabolum, qui, evangelio lecto, confestim insidiatur, ne capiat in nobis sermo. Munimus itaque nos signo crucis, ne rapiat fidem passionis, spem evangelicae promissionis de corde, confessionem de ore, audaciam de fronte, vel opere, neve per zizania haeresis corrumpat in nobis semen rectae praedicationis ⁜ 2 . Diaconus autem, postquam se signaverit, librum thurificat, et osculatur gratias agens Deo, qui nos orare docuit et pacem dedit.

Post haec, thus episcopo et ad osculandum Evangelium fert, apostoli enim a praedicatione ad Christum reversi sunt ⁜ 3 , non sibi, sed ei gratias de miraculis et profectu praedicationis agentes, quem constet nos et orare docuisse ⁜ 4 , et nobis pacem dedisse [Col. 0112C] ⁜ 5 . Deinde, facit episcopus sermonem ad populum, aliqui etiam ante evangelium praedicant, forte ex prava consuetudine laicorum cantato evangelio recedentium. Vel ideo congrue praedicat ante, et congrue postea, quoniam expositurus est evangelium populo; ante ergo praedicat, ut legendum intelligentes avidius audiant; postea praedicat, ut lectum intelligentes memoriter teneant. Theologius tamen postea praedicatur, quia Christus postquam populo per apostolos innotuit, idem ipse populis voce propria praedicavit, unde etiam praedicat episcopus quae et docuit Christus, scilicet poenitentiam et similia. Post praedicationem clerus cantat: Credo in unum Deum; quia quod diaconus legit, [Col. 0112D] episcopus praedicavit, se credere populus asseverat. Rectus ordo quo rex vocat, milites accelerant. Non tamen est in omni missa cantandum, sed in festis illorum, de quibus in Symbolo fit aliqua mentio, et aliquid sonare videtur, ut in Natali, in Circumcisione, Epiphania, Pascha, Ascensione, Pentecoste, in festo Omnium Sanctorum et singulorum apostolorum; et in omnibus festis beatae Virginis, in die Transfigurationis Domini, in festis Sanctae Crucis, et in omnibus Dominicis diebus, et in festo Sanctae Trinitatis, et in Dedicatione templi: in aliis vero nequaquam; maxime vero pertinet [Col. 0113A] ad Resurrectionen et Pentecosten, quoniam soboles nova reddit in tripudio, quae didicit in catechismo. Dubitatur de festo beati Joannis Baptistae. Aiunt quidam quod in ejus festo sit cantandum, vel quia in ejus nativitate memorata fuit Christi nativitas, vel quia in Symbolo fit mentio de prophetis; hic autem est plus quam propheta ⁜ 6 . Alii dicunt aliter. Dubitatur etiam de festis propriis oratoriorum, et quod aliquorum consuetudinis est in die proprio non omittere, sed in octava si eam celebraverint subticere, et est hoc Symbolum synodi Constantinopolitanae. Quatuor autem symbolis nunc utitur Ecclesia, videlicet Symbolo Athanasii, quod composuit contra haereticos, Arianos scilicet: Quicunque vult salvus esse; item Symbolo Hilarii, [Col. 0113B] quod composuit in libro de synodis, unde in synodis legitur totum, vel ex parte; item Symbolo apostolorum, scilicet: Credo in Deum Patrem omnipotentem; item Symbolo Constantinopolitanae synodi, quod synodus composuit, sed Damasus papa ad missam cantari instituit, in quo dum cantatur: Et homo factus est, genua flectimus, quia Christum hominem factum et pro nobis crucifixum adoramus; quod, dum cantatur, evangelium cum incenso defertur, et singulis a subdiacono ad osculandum apertum porrigitur quod ab eodem clausum ante portabatur; quoniam apostoli Verbum Christi per mundum portaverunt ⁜ 7 , et odor vitae in vitam exstiterunt ⁜ 8 , et pacem aeternam declaraverunt; et [Col. 0113C] sic fides evangelica, quae prius in lege fuerat clausa, nunc patuit manifesta. Porrigitur autem maxime clericis, quasi dicat eis: «Vobis datum est nosse mysterium regni Dei ⁜ 9 .» Symbolo cantato, se quilibet signat; quia verbum est evangelicum. Hoc est Verbum abbreviatum, quod fecit Dominus super terram, et sicut alibi dicitur, quod venit super filios Dei ⁜ 10 .» Generaliter quidem in omnibus verbis evangelicis debemus nobis imprimere signum crucis, sicut in fine Gloria in excelsis Deo; Credo in unum Deum; Sanctus, sanctus, sanctus; Pater noster; et in fine Benedictus; Magnificat; Nunc dimittis, ea ratione, qua superius diximus, in fine evangeliorum esse signandum. Unde simili ratione sicut evangelium, ita et haec debemus stantes audire. [Col. 0113D] Symbolo cantato, ante et dum cantatur, alicubi cantat populus Kyrie eleison; quoniam postquam Christus et apostoli populum docuerunt, fide recepta, laudes Deo dederunt ⁜ 11 , quas forsitan repraesentat Symboli melodia suavissima; vel potius ne objiciatur: Cantavimus et non saltastis, auditor evangelii alacri mente et jucunda et saltabili voce ostendit quam bene evangelicam doctrinam retinuit.

«Acceptabis,» o Domine, «sacrificium justitiae [Col. 0114A] oblationes et holocausta, et imponent super altare tuum vitulos ⁜ 12 .» Quartum officium offertorium vel offerenda vocatur, quod incipit a Dominus vobiscum ⁜ 13 . Consuetudo est quod cum nuper ad operarios ingredimur, eos salutemus. Sic, secundum quosdam, cum de uno officio ad aliud transitum facimus, salutationem praemittimus. Unde quidam volunt quod secundum officium a salutatione collectae incipiat, tertium ab evangelica, quartum hic, quintum a salutatione praefationis, sextum a salutatione pacis, septimum a salutatione completionis. Institutio hujus officii originem traxit à Moyse et a Christo. Nam Moysi de monte descendenti et populum salutanti et oranti occurrit populus, et munera obtulit ⁜ 14 ; sic Christo de monte descendenti, et turbam [Col. 0114B] secundum bonum morem antiquae traditionis (ut est credibile) salutanti, et pro ipsa oranti, turba cum floribus occurrit ⁜ 15 ; sic episcopus populum salutat per Dominus vobiscum, orans ut in fide recitata stabilis perseveret; et cum populus salutationi responderit: Et cum spiritu tuo, confestim sacerdos populum ad orandum invitat dicens: Oremus. Hic apud Graecos oratio sequitur, sed apud nos populi praecedit oblatio et canticum offerentium, ac si dicat populus: Credo, et fidem quam confessus sum hilariter operis exhibitione demonstro. Et attende quod secundum legem quandoque populus offerebat de animalibus, ut de armentis vitulum et vitulam, de gregibus agnum et haedum, ovem [Col. 0114C] et capram, de avibus turturem et columbam; et dicebatur hostia, eo quod ad tabernaculi ostium offerebatur; aut victima, eo quod animal vinciebatur; gentiles autem hostiam ab hostibus vincendis et victimam ab hostibus victis appellabant. Quandoque de sicca materia, ut similam, panem, thus, et dicebatur oblatio; quandoque de liquida, ut vinum et oleum, et dicebatur libamen vel oblatio, quae omnia, licet ad Christum pertineant allegorice, sunt tamen nobis signum praesentis justitiae. Nam vitulum offerre est justitiam viriliter exercere. Vitulam offerre est superbientem Domino carnem consecrare. Agnum et ovem offerre est innocentem esse et a malis simpliciter abstinere. Haedum et capram offerre est peccatorum humiliter poenitere. In turture [Col. 0114D] offerimus castitatem, in columba simplicitatem, in similagine sapientiam, in pane charitatem, vel Dei cogitationem; in thure orationem; in oleo misericordiam, in vino justitiae disciplinam

Offerebat autem populus septem ex causis: scilicet legale sacrificium et voluntarium, pro peccato, pro gratiarum actione, dona, vota et holocausta. Sacrificium legale sunt decimae et primitiae, vel ea quae lex praecepit offerre; voluntarium, quod sponte offertur; pro peccato, quod offerebatur pro transgresso legis mandato; pro gratiarum actione, ut quod pro victoria et triumpho. Dona sunt quae offerebantur [Col. 0115A] pro ornatu templi; vota quae pro periculis infirmitatis aut belli. Holocaustum, id est totum incensum: Holo enim totum, et cauma interpretatur incendium, offerebatur, cum in altari agnus totus, aut vitulus incendebatur. Hoc dicitur in Paralipomenon ⁜ 16 quod obtulerunt principes pro votis, pro spontaneis, pro peccato, pro regno, pro sanctuario, pro Juda. Ritus Synagogae transivit in religionem Ecclesiae, et sacrificia populi carnalis mutata sunt in observantiam populi spiritualis Christiani. Itaque sicut Moysi de monte descendenti populus ille diversa dona ad faciendum tabernaculum offerebant ⁜ 17 ; sic episcopo de pulpito venienti, diversas offert oblationes, alius aurum, alius argentum, alius aliquid de alia substantia. Qui aurum [Col. 0115B] offert magos imitatur qui aurum Domino obtulerunt ⁜ 18 ; qui argentum offert eos sequitur, qui pecuniam in gazophylacio posuerunt ⁜ 19 ; qui aliud offert, illis associatur, qui, per Paulum et Barnabam, necessaria pauperibus Hierosolymam transmiserunt ⁜ 20 . Offertur quoque legale sacrificium in decimis et primitiis, voluntarium in spontaneis oblationibus. Pro peccatis, dum poenitentiis redimitur; pro gratiarum actione, dum pro aliqua collata gratia quidquam offertur; dona, dum in aedificia ecclesiarum vel utensilium confertur; vota, dum quod in periculis voverunt, exsolvunt. Holocaustum offerunt, qui saeculum derelinquunt et sua pauperibus distribuunt. Et sicut antiqui ex edicto [Col. 0115C] legis ⁜ 21 in Hierusalem in certis solemnitatibus conveniebant et offerebant, scilicet Pascha, Pentecoste et in festo scenopegiarum; sic ex institutione sanctorum Patrum juxta facultates offerre tenemur, in Natali Domini, Pascha, Pentecoste et in festo Omnium Sanctorum, ut inde sibi victum habeant sacerdotes; debent enim oblationes in usus verti sacerdotum, vel pauperum, vel in aliud, quod ad altaris pertineat sacramentum. Praeterea debet offerri ad emendum cereum Paschalem, quod facit Ecclesia Gallicana. Collationes et consortiales facere debent ad emenda luminaria; alias, ut quidam aiunt, non tenentur; sed si fiant, spontaneae sunt oblationes; quod autem alicubi sepulturae venduntur, et pro campanarum pulsatione donationes [Col. 0115D] exiguntur, peccatum est, ut quidam aiunt, ac si sacramenta Ecclesiae venderentur. Et primo quidem offerant viri, qui fortes in Christo designant, scilicet martyres, qui in primitiva Ecclesia dura perpessi, Christi victimae occubuerunt; deinde feminae, quae fragiliores designant, scilicet confessores, qui tempore pacis Domino laudis hostias obtulerunt. Dum sic offertur a populo, offerenda vel offertorium cantatur a clero, ad designandam hilaritatem offerentium: «Quoniam hilarem datorem diligit Deus ⁜ 22 ;» vel ad memorandam jucunditatem [Col. 0116A] Israelitici populi offerentis donaria ad aedificium tabernaculi ⁜ 23 , et etiam Salomonici templi ⁜ 24 ; vel etiam ad recolendum laudes et praeconia puerorum cum psalmis et floribus occurrentium Christo de monte Oliveti descendenti et ad crucis patibulum accedenti ⁜ 25 ; vel potius ad designandum clamorem mulieris, id est Ecclesiae, quae legitur in Apocalypsi ⁜ 26 amicta sole, scilicet Christo, quem induit in baptismo; habens lunam sub pedibus, id est omnia mutabilia calcans; et coronam duodecim stellarum in capite, id est chorum duodecim apostolorum in sui initio gestans; habens in utero clamat, parturiens cruciatur ut pariat; clamorem cujus parturientis, id est salubrem Domini cruciatum imitatur offerenda per suum gravem et grandisonum [Col. 0116B] cantum, quae neumis distenta et versibus fecundata, quantumvis longa jubilatione, quod significat non satis valet exprimere. Susceptis oblationibus, sacerdos qui, secundum quosdam, hucusque praedicationem omiserat, etiam hic recte praedicat, admonens populum ut se futurae immolationi dignum exhibeat.

«Christus introivit semel in Sancta ⁜ 27 .» Sacerdos ad altare ingressurus de immolatione disponit, prius manus lavat, quia Dominus, antequam passurus Hierusalem ingrederetur ⁜ 28 , pro nostro amore lacrymas fudit, ut in Lazari suscitatione innotuit ⁜ 29 ; [Col. 0116C] sed etiam priores sacerdotes immolaturi, se in labro lavabant ⁜ 30 , quod munditiam operum et nostras lacrymas figurabat. Praeter haec offerunt et ministri, qui significant fideles pugiles, qui sub Antechristo, per diversa tormenta, se Christo vivum offerent holocaustum. Sed in altari sindon antea praeparatur, ut sicut a terreno est castigatus humore et suo nitet splendore, sic mens offerentium castigetur a carnali cupiditate et coram Deo niteat simplicitate. Aliqui tamen prius offerunt, et in altari disponunt, et prius a populis oblationes accipiunt, quos de pane verbi Dei reficiunt. Sed hic est, ut credo, praeposterus ordo potius desidiae vel ignorantiae, quam alicujus castitate peritiae: ordo namque rectus est quod prius verbum auditur, [Col. 0116D] secundo exponitur, tertio creditur, quarto exsecutioni mandatur; nam fides est ex auditu ⁜ 31 , et fides per dilectionem operatur ⁜ 32 : offerunt autem ministri panem, vinum et aquam. Haec est enim hujus sacrificii terrena et materialis substantia; est et alia divina, scilicet de qua infra dicemus. Panem et vinum obtulit Melchisedech ⁜ 33 , obtulit et Christus in coena discipulis ⁜ 34 ; sed illic figura corporis, hic substantia veritatis: dedit enim corpus proprium de Virgine sumptum, in quod panem credimus transsubstantiatum. Hoc itaque sacramentum [Col. 0117A] idcirco fit ex pane, quia Christus se panem asserit, dicens: «Ego sum panis vivus qui de coelo descendi ⁜ 35 ,» de quo dicitur: «Panem angelorum manducavit homo ⁜ 36 .» Vel quia sicut panis conficitur ex multis granis, ita personale corpus Christi ex multis membris, et generale, quod est Ecclesia, ex multis fidelibus ⁜ 37 . Grana vero de thecis suis flagellis excutiuntur, arefacta inter duos lapides conteruntur, ex quibus farina facta, aspergitur aqua, et compastinatur; inde panis factus in clibano mittitur, qui decoctus in candorem mutatur. Ita Christi membra, vel Christus, nobile granum, de quo: «Nisi granum frumenti cadens, etc. ⁜ 38 », de theca, id est comitatu apostolorum gladiis et fustibus separatus, opprobriis arefactus; a Judaeis et [Col. 0117B] gentibus quasi duobus lapidibus flagellatus, a reprobo Barabba quasi per cribrum sequestratus, proprio sanguine conspersus, cruci configitur, passionis igne decoetus in candorem immortalitatis convertitur ⁜ 39 .

Fideles quoque de theca veteris vitae flagello praedicationis excutiuntur, arefiunt poenitentia, duarum legum cuduntur doctrina, cribrantur dum ab infidelibus segregantur, consperguntur aqua baptismatis, compastinantur vinculo charitatis ⁜ 40 , in camino tribulationis excocti, candore innocentiae perfunduntur; et ad Dei imaginem reformantur ⁜ 41 ; hoc sacramentum. Ideo fit ex vino quia Christus se vitem fecit dicens: «ego sum vitis vera ⁜ 42 ;» vel quia [Col. 0117C] sicut vinum conficitur ex multis acinis, sic partiale corpus Christi ex multis membris, et generale, quod est Ecclesia, ex multis fidelibus. Acina in prelo duobus lignis in torculari premuntur, et in vinum eliquantur; ita membra Christi, vel ipse Christus duobus lignis crucis pressus est, ex cujus latere sanguis fusus est ⁜ 43 ; fideles quoque in tribulationibus, pressuris mundi, calcantur, et sanguinem pro Christo fundentes, ipsi per passionem incorporantur. Hoc sacramentum, sicut Alexander papa decrevit, fit ex aqua; quoniam aqua de latere Christi exivit ⁜ 44 , vel quia aquae multae sunt populi multi ⁜ 45 . Per hoc ergo quod aqua vino miscetur, intelligitur quod populus sanguine Christi redimitur, vel quia redemptus est sanguine passionis et aqua baptismatis. [Col. 0117D] Utrum alterum sine altero transsubstantietur, et in quid aqua transsubstantietur? Si transsubstantiantur, quomodo est? Sed exploratoribus theologis, quos labor exagitat inquirendi, ad praesens relinquamus, cum et de his etiam alibi super decretis, et in theologiae disputationibus studiose tractaverimus. Scimus tamen quod nec populus sine sanguine salvatur, nec, nisi populi causa, hoc mysterium agitur.

Panis iste sacramentalis in carnem, et vinum in [Col. 0118A] sanguinem transit; quia paschalis Agnus pro nobis occisus ⁜ 46 , carnem nostram a morte redemit, et sanguinem fundens, pro nobis animam suam posuit ⁜ 47 , et animam nostram quae in sanguine habitat a criminibus expiavit ⁜ 48 . Et attende quod, licet sint duae species, non tamen sunt duo sacrificia. Unitas enim Verbi unitatem efficit sacrificii. Hoc est enim illud pallium, quo Noe filii contexerunt ⁜ 49 , quo Christiani Christi ebrietatem, id est passionem sub sacrificio tegunt. Panis iste utrum debeat esse de azymo vel fermento quaestio est propter Graecorum importunitatem; aiunt enim: Beata Virgo praegnans fuit de Spiritu sancto, recte ergo per fermentatum significamus Dominicam incarnationem, propter virginei ventris tumorem. Respondeo: Non offerimus [Col. 0118B] in sacrificium Virginis uterum, nec ad transsubstantiandum credimus uterum necessarium, sed fidem et Dei verbum; qui enim manibus operatur, et verbum dicit, sed non credit, est asinus ad lyram aures arrigens, sed cantilenae melodiam non intelligens: unde qui visibilem panem comedit et invisibilem non credendo expellit, Christum occidit; quia vitam a vivificando sejungit, et quasi mortuum corpus laniat sacrificii. Unde reus est corporis et sanguinis Domini ⁜ 50 . Haec vita spiritualis est, quae sic in sacrificio absque vita animali, sicut lux solis sine calore, nobis repraesentatur in opere lunae. Item ait Graecus: Azyma offerre est judaizare; si ergo hoc Latine figurativum observare [Col. 0118C] contendis, judaizas et in reliquis, in circumcisione et sacrificiis. Respondeo: Et quidem azyma significat ut epulemur in azymis sinceritatis et veritatis ⁜ 51 . Non tamen haec tam necessariae rei abjicienda est figuratio: non enim cunctas legis consuetudines significativas abjecimus, sed quaedam adhuc etiam actualiter celebrantur, ut eorum significata opportune et importune nostris sensibus ingerantur: nam templo, altari, candelabro, thuribulo, oleo, plenilunio, in pascha utimur, et similibus; nec tamen in his judaizare censemur. Quod igitur sit azyma offerendum probat Latinus, quia Dominus legem adimplens azyma benedixit, fregit et dedit discipulis dicens: «Hoc facite in meam commemorationem ⁜ 52 .» Secundum vero legem non erat [Col. 0118D] fermentum offerendum, juxta illud: «Non immolabis super fermento panem hostiae meae ⁜ 53 ,» et alibi: «Septem diebus azyma comedetis ⁜ 54 .» Unde Paulus: «Epulemur non in fermento malitiae, sed in azymis sinceritatis et veritatis ⁜ 55 ,» ut inter Christum, qui de massa peccatrice carnem assumpsit sine peccato, velut azymum de fermento, et inter Christianum populum, qui per aquam figuratur, nihil sit malitiae vel corruptionis, sicut in azymo, inter frumentum et aquam nihil est alienae confectionis. [Col. 0119A] Panis hic in modum formatur denarii, tum quia panis vitae ⁜ 56 Christus pro denariis traditus est ⁜ 57 ; tum quia idem versus denarius in vinea laborantibus in praemio dandus est ⁜ 58 . In hoc pane saepe scribitur imago et nomen imperatoris; quia per hunc panem in imaginem Dei reformamur ⁜ 59 , et nomina nostra in Libro vitae scribuntur ⁜ 60 . Est autem hic panis a sacerdotibus formandus et coqnendus, sicut et in mensa ponendus, ad instar panum, qui propositionis et sacerdotales etiam dicebantur ⁜ 61 ; et licet Christus semel credentes sua morte redemit ⁜ 62 , hoc tamen sacramentum Ecclesia quotidie necessario repetit ob illas causas, quia in vinea laborantes eo quotidie reficiuntur ⁜ 63 , et ut neophyti per illud incorporentur et ut memoria passionis [Col. 0119B] Christi quotidie mentibus fidelium ad imitandum infigatur. Ideoque dicitur panis quotidianus: Sicut enim olim fuit necessaria ejus in carne praesentia, quae mori posset, sic et modo est necessaria ejus in sacramento praesentia, qua manducari possit; quia dicitur: «Nisi manducaveritis carnem Filii hominis et biberitis ejus sanguinem, non habebitis vitam in vobis ⁜ 64 .» Tali autem ordine a ministris est offerendum:

Primo sacerdos lotus et sacras vestes indutus ingreditur sanctuarium, perveniens ad altare consecratum. Hic est Christus, qui coenaculum grande stratum est ingressus cum discipulis coenaturus ⁜ 65 ; et vide quia Zacharias papa instituit, in reverentiam [Col. 0119C] sacramenti, ne quis ingrediatur ad altare cum baculo, ne quis etiam capite velato, et ne quis missam celebret absque sacerdotalibus vestibus consecratis, et nisi in altari consecrato.

Postmodum corporale diaconus in altare disponit; subdiaconus vero calicem portat in sinistra, patenam in dextera, et desuper corporale, unus cantorum oblatum cum fanone, et vinum cum ampulla. Alter vero praebet aquam vino miscendam, ad ultimum archidiaconus aquam fundens in calicem offert episcopo. Haec est quarumdam Ecclesiarum consuetudo: subdiaconus est Christus, calix passio, patena crux, sinistra praesens vita, dextera futura, corporale Ecclesia, unus cantor Judaicum populum significat, alter gentilem, ampulla devotionem, [Col. 0119D] oblata corpus, vinum sanguinem, aqua designat Ecclesiam, archidiaconus Christum, episcopus Deum Patrem. Ergo subdiaconus calicem portat in sinistra; quia Christus de torrente in via bibit ⁜ 66 , id est sustinuit passionem in praesenti vita. Patenam in dextera, quia pervenit ad gloriam, propter hoc enim exaltavit illum Deus ⁜ 67 . De super corporale: ejus enim passionem Ecclesia non desinit imitari; corporale enim multo labore candidatur, et Ecclesia per multas tribulationes conformatur Christo ⁜ 68 . Subdiaconus etiam noster Christus [Col. 0120A] patenam cum calice portavit, quando crucem cum passione bajulavit ⁜ 69 . Primus cantor offert oblata cum fanone, et vinum cum ampulla; quia primitiva Ecclesia de Judaeis suscepit, fidem passionis in devotione mentis. Et vide quoniam oblata non nudis manibus, sed cum fanone candidato offertur; quia Christi corpus tantum ab his digne suscipitur, qui carnem suam cum vitiis et concupiscentiis crucifixerunt ⁜ 70 . Alius cantor offert aquam, et diaconus eam vino miscet et offert episcopo. Haec est gentilitas, quae suam obtulit multitudinem, quam Christus in sua passione obtulit Patri Deo; noster autem ordo hic est, scilicet quod subdiaconus calicem et patenam cum pane et vino offerat diacono, diaconus autem oblata ad manus perferat sacerdotis, [Col. 0120B] vel quod apud diligentiores fit, omnia in ipso disponat altari; lex enim, quam subdiaconus significat, hoc nostrae salutis sacrificium solummodo praefiguravit in Melchisedec ⁜ 71 , sed per evangelicam traditionem, quam significat diaconus, ad altare, id est ad solemnem ritum pervenit Ecclesiae.

Quod solus episcopus aquam miscet vino, significat quod solus Christus populos redemit sanguine ⁜ 72 ; quod sacerdos oblata in altari deponit super crucem in consecratione altaris cum chrismate factam, hic est Christus qui carnem suam cruci affixit. Quod diaconus calicem cum vino, et aquam in dextero latere mittit, hoc est quod Evangelium, sanguinem et aquam de dextero latere [Col. 0120C] Christi manasse docet ⁜ 73 . Quod diaconus corporale disponit, hoc est quod Evangelium Christum, vel corpus Christi, imo totam ipsius humanitatem plene describit; corporale enim corpus Christi significat: quia, sicut corporale de puro lino conficitur, et multo labore in candorem vertitur, sic corpus Christi, de utero Virginis per multas tribulationes in gloriam transivit resurrectionis ⁜ 74 ; vel significat ipsius corporis tribulationem, munditiam et gloriam; vel significat ipsum Christum; quia, sicut corporale complicatur, ut nec initium, nec finis ejus appareat, sic ejus divinitas initio caret, nec finem habet; et sicut oblatum adjungitur corporale et ponitur in altari, sic caro juncta divinitati affigitur cruci. Vel significat sindonem in qua Domini corpus [Col. 0120D] legimus involutum ⁜ 75 ; ideoque Silvester instituit sacrificium altaris duntaxat in panno lineo celebrari. Qui vero duo corporalia ponit, duo significat linteamina, quibus Joseph corpus Domini aromatibus conditum, involvit ⁜ 76 ; vel per unum multiplicatum, multiplicem, id est multis modis declaratam Christi humanitatem, per alterum multiplicem laborem ejusdem.

Sacerdos dum sacrificium thurificat, petit ut ejus oratio super passionem Domini facienda dirigatur ad aures Divinitatis ⁜ 77 in odorem suavitatis; vel [Col. 0121A] significat quod Christus pro nobis oblatus sit Patri odor suavitatis ⁜ 78 , et in hoc recolit quod sacerdos thymiama Domino, ingressus tabernaculum, offerebat, quod prohibuit Dominus in hominum usus offerri ⁜ 79 ; unde est quod oblato thure benedicto super altare, si descenderit thuribulum ad populum, aliud thus sine benedictione est apponendum et hominibus offerendum; inde etiam est quod odor thuris benedicti non datur in Ecclesia sponso et sponsae. Exinde sacerdos se inclinans coram altari, orat et dicit: Suscipe, etc.; Christus enim ad pedes discipulorum se inclinans post sacramentum in coena traditum, oravit ad Patrem ⁜ 80 . Deinde vertens se ad populum dicit: Orate, fratres, quia Christus monuit apostolos orare ⁜ 81 . Monet autem sacerdos [Col. 0121B] orare, ut sacrificium fiat Domino acceptabile; ideoque ab hinc debemus orationibus et psalmis intendere; et aiunt quidam quod, antequam dicat Orate, sub silentio dicere debet in hac conversione: Dominus vobiscum, dicentes quod haec conversio significet illam privatam apparitionem, qua Dominus post resurrectionem apparuit Magdalenae ⁜ 82 . Postmodum super oblata recitat secretam; quia Christus in montem Oliveti prolixius segregatus ab apostolis, quasi secretus oravit, dicens: «Pater, si fieri potest, transeat a me calix iste ⁜ 83 ;» et orat sacerdos pro acceptione hostiae, quod populum facere praemonuerat. Significat et recolit hoc silentium sacrificium in sacrificiis patrum absconditum, [Col. 0121C] ut in Abel ⁜ 84 , Isaac ⁜ 85 , et in agno paschali ⁜ 86 , in vitula rufa ⁜ 87 , in hirco emissario ⁜ 88 ; vel significat latibulum Christi ante passionem. Dominus namque noster jam non palam ambulabat apud Judaeos, cum cogitarent eum interficere, sed abiit in regionem juxta desertum, in civitatem quae dicitur Ephrem ⁜ 89 ; in quo figuravit quod abiturus erat in regionem gentium, pedibus evangelizantium. Et item latuit in Hierusalem. Unde et agnus qui erat decima quarta luna immolandus, observabatur a decima luna reclusus ⁜ 90 . Orat ergo sacerdos in hoc silentio, et sanctum praeparat sacrificium, quia Dominus noster salutare passionis meditabatur in suo latibulo sacramentum; quia vero proximo jam pascha palam Dominus ambulavit, maxime, cum Lazarum suscitavit ⁜ 91 ; [Col. 0121D] ideo sacerdos vocem levat, et alta voce secretam concludit sic: Per omnia saecula saeculorum. Ad quod alte respondeat populus: Amen; quod interpretatur fiat, quo verbo est usus Dominus in creatione mundi dicens: «Fiat lux ⁜ 92 ;» ac si dicat populus: Confiteor quod eo verbo quo mundus est creatus, est etiam recreatus. Hic, secundum quosdam, quintum inchoatur officium, in quo illud tempus ad memoriam nobis reducitur, quando Christus in coena magnum stratum ascendit, ibi Deo gratias egit ⁜ 93 ; secundum Joannem ⁜ 94 , hymnum [Col. 0122A] cantavit, ergo per Dominus vobiscum, orationem quam pro discipulis fecit ⁜ 95 , accipimus. Per Sursum corda, ascensum in coenaculum recolimus; vel per Dominus vobiscum, regem praesentem coelorum optamus; qui nos tales efficiat, ut apud nos illud convivium facere dignetur, in quo sursum corda levantes super caput ejus, cum muliere unguentaria alabastrum unguenti nardi pistici pretiosi effundere valeamus ⁜ 96 , id est divinitatem Filii unguento confessionis catholicae confiteri. Nam per Sursum corda, ad confitendum Filii divinitatem surgimus. Cyprianus ait: Quod ideo Sursum corda dicimus, ut omnis cognitio carnalis abscedat, nec quidquam animus quam id solum cogitet quod precatur, claudat adversario pectus et soli Deo pateat, [Col. 0122B] nec ad se hostem Dei tempore orationis adire permittat. Vel per Sursum corda, angelorum ministerium imploramus, qui nostra vota suscipiant, et ad Deum perferant: vel nos ad angelicas harmonias erigimus, unde et delectabili voce cantamus. Per gratias agamus, Christi recolimus gratiarum actiones et invitamus populum ad agendum gratias Deo Patri per Filium, per quem redimimur et cum angelis ad laudandum admittimur.

Unde sequitur praefatio, id est sequentis canonis praelocutio et praeparatio, quae mentes nostras ad Christi mysterium praeparat. In hujus praefationis scriptae principio forma hujus litterae V ponitur in sacramento, V enim Christi significat humanitatem, [Col. 0122C] D vero divinitatem, illa ex una parte aperitur, et ex alia clauditur, quia Christi humanitas est ex matre visibiliter, sed Spiritu sancto invisibiliter, cujus non sum dignus solvere corrigiam calceamenti ⁜ 97 . Ista vero littera O, circuloso orbe concluditur, quia Divinitas est aeterna, et sine principio et fine; apex crucis in medio est Christi passio. Ideo ergo haec figura in praefationis principio ponitur; quia per mysterium unionis et Dominicae passionis pacificantur homines angelis, sociantur humana divinis in praeconio Salvatoris; in praefationibus enim omnibus conveniunt homines, et angeli ad concinendum praeconia regi. Unde et alta et delectabili voce cantantur, quia angelorum praeconia repraesentantur. Et nota quod praefationes Gelasius [Col. 0122D] elimato sermone composuit, sed cum olim fuerint innumerae praefationes, nunc solummodo novem cantari instituit scilicet: de Natali, de Epiphania, de Jejunio, de Cruce vel de Passione, de Resurrectione, de Ascensione, de adventu Spiritus sancti, de Trinitate, de Apostolis; Urbanus vero decimam praefationem adjunxit de beata Maria. Est etiam undecima, scilicet quotidiana, cui quidem interseruntur aliae post aequum et salutare, aliae post aeterne Deus, aliae post Dominum nostrum. In omnibus sermo dirigitur ad Patrem, cui majestas attribuitur [Col. 0123A] propter auctoritatem, quam laudant angeli, in quorum appellatione intelliguntur archangeli; dominationes adorant; potestates, in quibus et principatus intelliguntur, admirando tremunt; coeli, id est throni coelorumque virtutes, jubilant; seraphim, in quibus intelliguntur et cherubim, socia exsultatione concelebrant. Nota quod seraph atque cherub, ut ait Hieronymus, singularis sunt numeri et generis masculini, cujus pluralis terminatio cherubim, non quod in ministris Dei sit sexus, sed vocabula juxta linguae proprietatem diversis generibus appellantur. Graeca vero consuetudo scribit neutro genere cherubim et seraphim, cum quibus nostras voces adjungimus, supplici laudis confessione dicentes: Sanctus, sanctus, sanctus. [Col. 0123B] Ter repetitur, quia Trinitas collaudatur. Dominus, Deus, hoc semel et singulariter profertur, quia unitas adoratur. Sabaoth, id est exercituum angelicorum; qui agunt gratias de beneficiis Creatori, dicentes: Pleni sunt coeli et terra gloria tua; sed coeli quidem re, terra autem spe; tunc vero et re plena erit, cum adimplebitur illud: «Fiat voluntas tua, sicut in coelo et in terra ⁜ 98 .» Hucusque est hymnus angelorum, qui sumptus est de Isaia, qui vidit seraphim clamantia: «Sanctus, sanctus, sanctus, Dominus exercituum! plena est omnis terra gloria tua ⁜ 99 ;» praevidens tempus gloriae, tempore namque legis notus fuit in Judaea Deus ⁜ 100 , sed tempore gratiae venient ab oriente et occidente, qui [Col. 0123C] recumbent cum Abraham, Isaac et Jacob ⁜ 1 . Hosanna in excelsis. Benedictus qui venit in nomine Domini. Hosanna in excelsis, hoc sumptum est de Evangelio ⁜ 2 ; unde cum cantatur, nobis signaculum crucis imprimimus, Nam et hic repraesentamus hilarem clamorem infantium, Domino cum floribus occurrentium, et gratias agimus Christo de beneficio nostrae redemptionis, qui per crucem triumphavit et nos triumphare facit ⁜ 3 ; et est hymnus hominum Christi humanitatem adorantium, et de humani generis, redemptione gaudentium et dicentium: Hosanna quasi, hosi anna, id est salva, obsecro: anna enim apud Haebreos est interjectio obsecrantis; sed cum integrum sit Hosianna, cur dicimus Hosanna? Respondeo: Aut ignorantes corrumpimus, aut scienter [Col. 0123D] synalephantes collidimus, ut in metris facere consuevimus; salva, inquam, o Domine, qui habitas in excelsis. Quod Hosanna iteratur causa est, ut corpore et anima inter angelos deputemur, quem hymnum Sixtus papa ad missam cantari praecepit. Et vide quod in hoc concentu angelorum, et hominum, quandoque organis et musicis utimur instrumentis; quod sumptum est a David ⁜ 4 , et Salomone ⁜ 5 , qui instituerunt hymnos in sacrificio Dei organis et aliis musicis instrumentis concrepari, et laudes a populo conclamari. Verumtamen quanto cor majus [Col. 0124A] est quam corpus, tanto Domino devotius confitemur corde quam corpore; nostri enim cantores sunt tuba et psalterium, cithara et tympanum; chorus, chordae et organum; nostri demum, cymbala bene sonantia sicut in fine psalterii sufficienter exponitur. Ad hoc modo gestibus, modo verbis repraesentatur passio Christi; nam diaconus et subdiaconus, post dorsum vadunt episcopi, in quo figuratur fuga apostolorum, qui in passione Christi fugerunt ⁜ 6 ; si qui vero stant retro altare prospieientes in episcopum, significant mulieres, quae, a longe stantes, ejus passionem viderunt ⁜ 7 ; omnes autem et qui retro stant, et qui in faciem episcopi aspiciunt, inclinant se, majestatem divinam et incarnationem Domini venerantes, quae introducta [Col. 0124B] sunt per cantum angelorum et hominum; ordo enim angelicus, dicens: Sanctus, sanctus, sanctus, Dominus Deus Sabaoth, majestatem introducit divinam: ordo hominum, dicens: Benedictus qui venit in nomine Domini; adventum significat in carne, vel inclinatio significat discipulorum confusionem, quam habebant de morte Christi, qui non audebant se erigere et confiteri se discipulos ejus esse ⁜ 8 . Ideoque stant inclinati, quousque dicatur: Libera nos a malo; vanum enim erat eis ante lucem surgere ⁜ 9 , id est ante resurrectionem de Christo gloriari; per quam sunt ab omnibus tribulationibus liberati: unde haec petitio septima est, et septenarius universitatis numerus est.

[Col. 0124C] Post haec, sacerdos osculatur pedes majestatis, et se signat in fronte, et se inclinans, dicit: Te igitur, innuens quod reverenter ad mysterium crucis accedant, sed in quibusdam codicibus majestas Patris, et crux depingitur Crucifixi, ut quasi praesentem videamus quem invocamus, et passio quae repraesentatur, cordis oculis ingeratur; in quibusdam vero altera tantum. Et sacerdotum quidam prius osculantur pedes majestatis, et postea crucifixi secundum seriem canonis: quidam prius crucifixi, et postea majestatis; quia per Filium pervenitur ad Patrem ⁜ 10 . Canon Graece, Latine dicitur regula; quia per hunc regulariter fit sacramenti consecratio. Dicitur et actio, quia in eo agitur causa nostra cum Deo. Sub silentio pluribus de causis dicitur: [Col. 0124D] primo, quia Deus non oris, sed cordis clamorem attendit; unde et Moysi dixit: «Quid clamas ad me ⁜ 11 ?» cum tamen ipse taceret; cum enim Deo cogitationibus loquamur, non est vox reboans necessaria. Unde Dominus: «Intra in cubiculum et ora Patrem tuum ⁜ 12 ,» et Propheta: «In cubilibus vestris compungimini ⁜ 13 .» Sic orans Publicanus audiri meruit, quod Pharisaeus vociferans obtinere non potuit ⁜ 14 ; verba tamen proferimus, ne aestimemur penitus ignorare quid debeamus petere, vel intendere. Alia est, ne longa declamatione deficiamus, [Col. 0125A] vel ne populus orare impediatur, qui tunc orare tenetur, ut supradiximus. Vel ne verba tanti mysterii per quotidianum usum vilescant, et ne sciantur a laicis, qui abuterentur eis in locis incompetentibus [sicut de pastoribus legitur, quod cum die quodam super lapidem quemdam posuerint panem et vinum, et desuper haec verba protulerint, repente panis in carnem, et vinum conversum est in sanguinem; quos igne coelitus misso ultio divina percussit]. Unde sub anathemate praecipitur, in synodali decreto, ut nullus canonem dicat, nisi vestibus sacris indutus, et in libro, et super altare, et super sacrificio. Vel ad significandum quod humana ratio nequaquam tantum mysterium plenarie capere potest; ideoque secreta [Col. 0125B] voce dicitur; vel per hoc repraesentatur, quod olim sacerdos Sancta sanctorum secreta secretorum ingrediebatur ⁜ 15 . Rursus secreto agitur, eo quod haec immolatio ad solum pertinet sacerdotem, dicat ergo sacerdos: Te igitur. Et attende, quia canon incipit a tau, T, quae formam exprimit crucis; unde et in ea consuevit crucifixus depingi, ut passio cujus signum subjacet oculis, infigatur et oculis cordis sacerdotis, qui alloquitur Patrem quasi praesentem; ideoque dicit: Te, et inclinat se sacerdos usque ad altare, quoniam hic incipit mysterium passionis Christi, qui obediens Patri se usque ad aram crucis inclinavit ⁜ 16 , et ecce pontifex, qui ingrediebatur semel in anno Sancta sanctorum ⁜ 17 , [Col. 0125C] ecce Christus, qui semel introivit aeterna redemptione inventa.

Clementissime Pater, id est mentem clarificans, dicitur enim clemens, quasi clara mens: mens autem clarescit, cum Deum propitium sentit. Inde est quod hoc sacramentum sine lumine celebrari non debet; lumen enim significat Spiritum sanctum, qui hoc sacramentum consecrat, qui hoc digne percipientes illustrat; lumen et laetitiam designat, et hoc sacramentum nobis aeternam laetitiam donat. Petimus, hic osculatur altare in reverentiam passionis, Benedicas haec dona, de tribus signaculis quae his fiunt, et de aliis quae sequuntur, hic communiter exsequemur. Cruces igitur, quae quatuor habent angulos facimus super sacrificium; quia Christus, dum in [Col. 0125D] cruce pependit, quatuor climata mundi redemit, et ea sex ordinibus ordinamus, vel propter perfectionem senarii, qui ascribitur corpori Christi, vel ut solido et perfecto, vel quia per ejus passionem mundus est redemptus; qui fuit sex diebus perfectus, et qui est sex aetatibus distinctus. Et attende quod fere in quolibet ordine, per imparem numerum signacula disponuntur; quia corpus Christi unum permanens non scinditur; aut enim tres cruces facimus, et fidem sanctae Trinitatis exprimimus, aut quinque, et quinque partitam Domini [Col. 0126A] passionem denotamus. In primo ordine tres cruces facimus, cum dicimus: Haec dona, haec munera, haec sancta sacrificia: ubi tempus ante legem, quod tribus intervallis distinguitur innuimus, scilicet ab Adam ad Noe; inde ad Abraham, inde ad Moysen; in quibus aetatibus justi Christum suis sacrificiis praefiguraverunt; ut Abel in agno ⁜ 18 , Melchisedech in pane et vino ⁜ 19 : Abraham in filio ⁜ 20 . In secundo ordine quinque cruces facimus dicentes: Benedictam, ascriptam, ratam, corpus, et sanguis, ubi tempus legis exprimimus; quod quinque libris distinguitur et in singulis Christi passio denotatur, vel quod quinque personis regebatur, scilicet judice, rege, principe, propheta et sacerdote ⁜ 21 , in quorum manibus Christus assimilatur. Nam quid est Josue [Col. 0126B] per simulationem vincens regem urbis Hay ⁜ 22 , nisi Christus per infirmitatem superans superbiam diaboli? Quid est David in spelunca ⁜ 23 , nisi Christus in sepultura? Quid est Zorobabel ortus in confusione ⁜ 24 , nisi Christus natus in carne? Quid est quod Helias sedit in torrente Carith ⁜ 25 , nisi quia Dominus, de torrente passionis in calvaria bibit ⁜ 26 ? Quid est Jesus indutus sordidam vestem ⁜ 27 , nisi Christus qui alienigenam duxit uxorem? In tertio ordine suscipientes panem et vinum in manibus, duas cruces facimus, unam super panem, alteram super calicem dicentes: Qui pridie, etc., ubi tempus coenae, et tempus innuimus gratiae, in quo duo parietes in angulari lapide conjunguntur ⁜ 28 , [Col. 0126C] vel gigas ⁜ 29 geminae substantiae crucifigitur. In quarto ordine quinque cruces facimus dicentes: Hostiam puram, hostiam sanctam, hostiam immacalatam, panem sanctum vitae aeternae, et calicem salutis perpetuae, ubi significamus quod Christus in carne quinque vulnera suscepit, et quinque saecula redemit. In quinto ordine tres cruces facimus, dicentes: Sanctificas, vivificas, benedicis, etc., ubi repraesentamus primitivam Ecclesiam, quae suscepit fidem Trinitatis. In sexto ordine quinque cruces cum oblato facimus, quatuor super calicem dicentes: Per ipsum, et cum ipso, et in ipso, est tibi Deo Patri omnipotenti, et quintam ad latus calicis dicentes: In unitate Spiritus sancti: ubi modum notamus Dominicae passionis, qui quatuor vulnera pertulit [Col. 0126D] in manibus, et pedibus, et quintum in latere. Ex praecedentibus liquet nos facere XXIII signa, quae cum fiant tribus digitis propter fidem Trinitatis, si ea triplicaveris, LXIX habebis: quibus si tria signa quae cum oblato super calicem facimus dicentes: Pax Domini sit semper vobiscum, adjeceris, LXXII fiunt haec, scilicet LXXII linguae per superbiam dispersae, per Christi humilitatem congregatae, per ejus passionem redemptae, per ejus corpus et sanguinem ei conjunctae. Videtur Augustino, si tantum semel fieret crux super panem et [Col. 0127A] vinum, sufficere posse; quia semel crucifixus est Dominus ⁜ 30 . Nunc ad litteram revertamur.

Haec dona, quoad panem, in quo sunt farina et aqua; haec munera, quoad vinum, in quo sunt vinum et aqua; haec sancta sacrificia, quoad utrumque illibata, id est sine labe, sicut Agnus Paschalis immaculatus ⁜ 31 ; quia significat Christum qui est sine macula et ruga; vel haec tria verba tribus crucibus insignimus, quia gratias agimus trino Deo qui dat nobis calicem salutis accipere, et nomen Domini invocare ⁜ 32 ; qui dat nobis donum, et a nobis munus recepit in sacrificium. Eadem enim sacrificia dona sunt, et munera: sunt dona, quia nobis ab illo donata, ut sustentaremur; munera, quoniam a nobis illi oblata, ut [Col. 0127B] laudaretur: donum enim est quod donatur a superiori, munus quod ab inferiori, sacrificia sunt ut sacrificentur; vel secundum Augustinum. Dona offerimus, cum nos ipsos ei donamus. Munera cum ejus beneficiorum memores sumus. Sacrificia illibata, cum ei humilitatem et laudes impendimus.

Inprimis, quae tibi offerimus. Vide quod canonis oratio in quinque dividitur, unde et quinquies Per Christum Dominum nostrum concluditur, eo quod per quinque partitam Domini passionem oratio fidelium exauditur. Prius offerimus pro Ecclesia catholica: et ecce legalis pontifex, qui ingrediens Sancta sanctorum orabat ⁜ 33 , ecce Christus qui ante passionem oravit et se glorificavit, et discipulos conservavit ⁜ 34 , [Col. 0127C] et adhuc pro nobis quotidie interpellat ⁜ 35 . Sic sacerdos pro se et pro tota preces fundit Ecclesia, quae consistit in praelatis et subditis; unde subditur de praelatis:

Una cum famulo tuo papa nostro; quod quidam addunt de antistite et rege, nova traditio est. Et omnibus orthodoxis atque catholicae et apostolicae fidei cultoribus. Hic excluduntur schismatici et haeretici, qui non sunt orthodoxi, id est rectae fidei; nec catholicae, id est universalis. Post haec adjicitur et de subditis: Memento, Domine, famulorum famularumque tuarum, quorum tibi fides cognita est et nota devotio: ob hoc catechumeni, qui sacramenta fidei non receperunt, in principio canonis excluduntur. Scriptum est enim: «Alienigena non vescetur ex eis, [Col. 0127D] quia sancta sunt ⁜ 36 .» Illos ergo ad esum agni duntaxat assumimus, qui nostrae domui conjuncti sunt: omnem scilicet domesticum fidei a principe ad plebeum, ab apostolo ad publicanum. Pro quibus offerimus actu, vel qui tibi offerunt devotione. Pro se, exegesis, id est expositio, est quod sequitur, pro redemptione animarum suarum, pro spe salutis et incolumitatis suae. Communicantes. Concludit in oratione beatae Virginis, et apostolorum, et martyrum commemorationem, tum ut repraesentet legalem pontificem, qui portabat in vestibus nomina patrum ⁜ 37 , et etiam Christum qui novit mente et [Col. 0128A] actu nomina suarum ovium ⁜ 38 , tum ut eorum preces et merita divinae protectionis auxilio muniantur. Ideo sancta Dei Genitrix memoratur in hoc sacrificio, quia vera hostia de virginali processit utero. Ideo quoque apostoli, quia passionem Christi verbi et sanguinis testimonio probaverunt. Nam Petrus, Andreas et Philippus sunt crucifixi; Paulus, Jacobus, Matthaeus et Bartholomaeus decollati; Jacobus, Simon, Thaddaeus necati, Joannes veneno cruciatus, Thomas transfossus. Idcirco et martyres adjiciuntur, quia ipsorum cruciatu Christi passio confirmatur, ex quibus quidam pontifices summi, ut Linus; quidam episcopi, ut Cyprianus Carthaginensis; quidam diacones, ut Laurentius; quidam milites, ut Crysogonus. Joannes et Paulus, quidam medici, ut Cosmas [Col. 0128B] et Damianus, quia omnes gradus vel ordines passionis Domini testimonium praebuerunt. Forte confessores non sunt hic nominandi quia proprie martyres sunt testes. Quidam tamen adjiciunt hic nomina suorum patronorum. Hanc oblationem servitutis nostrae, etc.: in hac secunda oratione orat pro se et famularibus sibi, ut eorum oblationem Dominus placatus accipiat, quam per pronomen demonstrativum Domino repraesentat, Diesque nostros, etc. Hoc Gregorius addidit ut nullus hic securus existat; sed qui stat, videat ne cadat ⁜ 39 .

Quam oblationem: hic accedit ad Domini consecrationem, dicens: Quam oblationem, id est terrenam materiam ad corpus tui Filii destinatam, tu [Col. 0128C] Deus, quaesumus, in omnibus; hoc est tota cogitatione, tota vita et toto intellectu, digneris facere benedictam, id est spiritu sancto replere; ascriptam, id est divinitati ascribere; ratam, id est in veritate, ut ad salutem sufficiat, solidare; rationabilem, in nostra fide; acceptabilem, in nostra devotione. Ecce Abigail uxor viri stulti, quae prohibuit David sanguinem effundere, et propriam manum polluere, cui benedixit David, dicens: «Benedictus Dominus Deus Israel, et benedictum eloquium tuum, et benedicta tu, quae prohibuisti ne irem ad sanguinem, et ne ulciscerer me manu mea ⁜ 40 .» Haec est Ecclesia, quondam uxor diaboli, quae oblatione praesentis sacrificii praevenit Christum agonizantem rogatque pacem, ne sic se ulciscatur, ut cum viro aeterna [Col. 0128D] pereat damnatione; quam oblationem et orationem David perficit: benedictam, dum ejus benedicit eloquium; ascriptam, dum nulla oblatione deletur, ratam, dum remissionis sententia non violatur.

Qui pridie, id est priori, die quam pateretur, accepit panem, benedixit, fregit, dedit discipulis, et ait: Accipite, et manducate, hoc est corpus meum ⁜ 41 . Hoc tragicis gestibus quod littera sonat, exprimimus. Aiunt quidam quod Benedixit, benedictione occulta nobis, alia quam ista: Hoc est corpus meum, qua nunc utimur; alii, quod Benedixit eadem benedictione, unde sic mutant litteram Benedixit, dicens: [Col. 0129A] Hoc est corpus meum, et postea fregit, et dedit discipulis, dicens: Accipite, et manducate, inculcatio verborum est, nec est intelligendum quod acceptum corpus de manu Domini sibi ministrarent, sed qui consecravit, ipse et ministravit; si vero cum benedixit crucis signum apposuit, ipsi norunt qui praesentes fuerunt; praesertim cum nondum erat erectum sanctae crucis vexillum; et quod sicut alibi de quinque panibus dicitur ⁜ 42 Benedixit, id est gratiam multiplicationis infudit, sic etiam hic credimus intelligendum Benedixit, id est gratiam transsubstantiandi infudit, ut panis transsubstantiaretur in carnem; et Spiritu sancto replevit, vel repletam ostendit, et sic fregit, in quo morti se subjiciendum ostendit. Et vide quod ad prolationem istorum verborum: [Col. 0129B] Hoc est corpus meum, panis divinitus transsubstantiatur in carnem, divina etenim materialis substantia hujus sacrificii est verbum quod ad elementum accedens perficit sacramentum; sic verbum carni unitum efficit hominem Christum. Equidem, «Mirabilis Deus in operibus suis ⁜ 43 ,» sed mirabilius est, de nihilo cuncta creare quam creaturam transsubstantiare; nam et natura magistra aqua subtiliatur in ignem; et homo vinum calidum in frigidum mutat acetum; nec tamen ista dicimus, quod istud humana ratione probare velimus; huc enim logica non ascendit, hoc mathematica non inquirit; in hoc physica deficit; sensus enim primam tenet regionem, imaginatio secundam, ratio tertiam. In his illae matronae ludere consueverunt, [Col. 0129C] sed fides est excellentior illis, quae non habet meritum, cum humana ratio praebet experimentum. ⁜ 44 Nemo igitur hoc disputet, sed cessent argumenta ubi fides quaeritur; humiliter quaeratur quod sine periculo non discutitur; firmiter credatur quod sine praemio non habetur; intellectus vero fidem transcendit, quo sancti non jam in aenigmate, sed vident facie ad faciem ⁜ 45 .

Accipiens hunc praeclarum calicem, hic in mysterio, sed non hoc in metallo; hic in figura, sed aliud in materia. Nam hic et ille, quem Christus manibus tenuit, ebrietatem, id est passionem Domini, significat et significavit. Ecce David noster qui regi Achis insanire videtur ⁜ 46 ; qui se manibus gestat, [Col. 0129D] cum panem et vinum tenens, ait: Hoc est corpus meum, hic est sanguis meus; de cujus ore defluunt salivae, dum creditur infantilia loqui, dicens: «Nisi manducaveritis carnem Filii hominis et biberitis ejus sanguinem, non habebitis vitam in vobis ⁜ 47 .» Hic pendens in cruce tympanizavit et ad ostium, id est conclusa corda Judaeorum impegit. Quod sacerdos panem elevat, significat cibum esse caeteris excellentiorem. Similiter et de potu: Gratias agens, de nostra salute, qui non meritis, sed gratia justificati sumus ⁜ 48 , Benedixit, etc. exposita non [Col. 0130A] exponas. Accipite et bibite. O felix ebrietas! salutaris satietas! quae quanto copiosius et dignius sumitur, tanto sobrietatem mentibus amplius donare dignatur. Judas bibit, sed sitim non exstinxit ignis aeterni; quia assumpsit indigne mysterium Jesu Christi ⁜ 49 . Et vide quoniam sic quisque discipulorum calicem aceepit, quod unicuique Dominus propinavit. Unde et sacerdos hic calicem deponit, sed non derelinquit, dicens: Hic est calix sanguinis mei ⁜ 50 , id est continens sanguinem, vel sanguinis significans passionem. Et vide quia passio dicitur calix, vel a calida potione; vel quia mensurate sumitur: fidelis est enim Dominus, qui non sinit nos affligi plus quam portare possimus ⁜ 51 . Novi et aeterni testamenti: subaudi confirmator. Sacra Scriptura [Col. 0130B] dicitur Testamentum, quasi mentis defuncti testatio; quia continet nobis promissa legata et fideicommissa. Vetus quidem Testamentum promittebat nobis temporalia: «Et dabo vobis terram fluentem lacte et melle ⁜ 52 ;» sed in Novo Christus per sanguinem et mortem suam nobis in haereditatem vitam legavit aeternam. Novum dicitur Testamentum, quia novus pro nostra redemptione sanguis effunditur; olim effundebatur sanguis animalis irrationalis, non hominis innocentis ⁜ 53 . Aeternum dicitur, quia in aliud testamentum non mutabitur sicut mutatum est Vetus in Novum. Mysterium fidei, quoniam aliud videtur et aliud intelligitur, species panis et vini cernitur, corpus Christi et sanguis creditur. Mysterium Graece, Latine secretum. [Col. 0130C] Hoc credere jubemur, discutere non audemus. Qui pro vobis apostolis et pro multis efficaciter effundetur, non pro omnibus; nam sufficit omnibus, sed solis effecit electis, qui unione charitatis corpus Christi sunt. Quod baptismo purgatur a culpa, sanguine liberatur a poena, et est haec hujus sacramenti utilitas, ut ejus ope fiat possibile corpus, quod terra est, coelum ascendere: «Quia nemo ascendit in coelum, nisi Filius hominis ⁜ 54 ;» cui quasi capiti membra corporis adnectuntur omnes qui in fide hujus sacramenti efficiuntur filii Dei, et sic corpus unum, caput cum membris, ascendit in coelum. Intentionem vero tanti corporis in sequenti verbo Veritas ipsa declarat, dicens: Haec quotiescunque [Col. 0130D] feceritis, in mei memoriam facietis; in mei memoriam, qui pro vobis languores portavi ⁜ 55 , crucem subii ⁜ 56 , resurrexi ⁜ 57 , coelos ascendi ⁜ 58 . Et nunc stringantur duo digiti vel ob reverentiam sacramenti, vel in signum quod sacerdos accedat primo, id est Filius obediat Patri; unde sequitur ex voce sacerdotis et plebis. Memores tam beatae passionis, resurrectionis et ascensionis. Haec tria potius memorat Ecclesia, quia primum nostram vulnerat charitatem, secundum confortat fidem, tertium laetificat spem. De tuis donis ac datis. Dona [Col. 0131A] sunt in re aeterna, data in opere temporali. Offerimus hostiam puram, scilicet corpus, hostiam sanctam, id est sanguinem: hostiam immaculatam, quoad utrumque; vel hostiam puram, id est ab aliis hostiis separatam, hostiam sanctam, id est sanctificantem; hostiam immaculatam, id est a maculis emundantem. Moraliter offerimus hostiam puram, hostiam sanctam, hostiam immaculatam, cum offerimus hostiam de corde puro, conscientia bona et fide non ficta ⁜ 59 . Sequitur: panem sanctum vitae aeternae; hic est Christus, quo pasti finaliter, satiabimur aeternaliter; calicem salutis perpetuae, cujus gustu salutem perpetuo consequemur: quinque cruces inter haec verba signacula sunt quinque dilecti ⁜ 60 , plagae quinque viventis; petrae foramina, in [Col. 0131B] quibus nidificat immaculata columba ⁜ 61 . Super quae cum oravit pro hostia transsubstantianda, eamque transubstantiavit, et transubstantiatam Patri obtulit, nunc orat pro ipsius acceptione, ut eam ad instar antiquorum sacrificiorum acceptet, et in conspectum divinae proferat majestatis; ut per ejus interpellationem ad Patrem, et per ejus nostram perceptionem, repleamur caelestis gratiae benedictione. Sicuti accepta habere dignatus es, similitudinis est, et non quantitatis; multo enim acceptius est hoc sacrificium Deo quam quod obtulit Abel ⁜ 62 , quod Abraham ⁜ 63 , quod Melchisedech ⁜ 64 ; quia valet amplius res quam umbra, veritas quam figura; ipsam enim similitudinem desideramus magis [Col. 0131C] quam acceptionis quantitatem. Similes sumus Abel, si recte offerimus et recte dividimus, quod quia Cain non fecit, peccavit: recte enim obtulit, quia Deo, cui debuit; sed male divisit, quia cor suum auferens Deo, se sibi retinuit; Abel vero se Domino subdidit, ideoque Dominus ad Abel et ad munera ejus respexit. Abrahae quoque similes sumus, cum Deo filium Isaac, id est hilarem voluntatem offerimus, et hilariter obedimus. Melchisedech etiam assimilamur, cum sine experimento rationis humanae firmiter credimus, quod sub specie panis et vini, carnem et sanguinem accipiemus Jesu Christi. Itaque recte dividamus cum Abel, hilariter cum Abraham, spiritualiter cum Melchisedech, nos [Col. 0131D] ipsos innocentiae, obedientiae, justitiae sacrificium offerentes, arietinam spiritus proterviam deponentes, taurinam feritatem exuentes, hircinam libidinem jugulantes, juxta illud: «Holocausta medullata offeram tibi cum incenso arietum; offeram tibi boves cum hircis ⁜ 65 .» Et ita Dominus acceptabit sacrificium nostrum, sicut munera Abel, sicut sacrificium Abrahae, et sicut sacrificium et immaculatam hostiam Melchisedech. Haec, inquam, moraliter ad nos referuntur, sed allegorice Christum respiciunt, verbi gratia: Pueri tui justi Abel; hic in agno quem obtulit, et in se, qui cum esset [Col. 0132A] triginta annorum innocens occubuit, illam immaculatam Christi hostiam figuravit. Patriarchae nostri Abrahae. Hic patriarcha princeps patrum Deus Pater est: quod sicut Abraham Isaac obtulit, sed arietem immolavit, sic Filium Unigenitum pro nobis tradidit ⁜ 66 , cujus carne immolata divinitas permansit illaesa. Melchisedech hic sine patre et matre legitur fuisse, et in pane et vino sacrificasse dicitur ⁜ 67 ; per quem merito Dei Filius intelligitur, qui est Rex Sadoch, Rex justitiae, juste remunerans justos, et juste damnans injustos, qui est sine matre in coelo, sine patre in terris, qui se praebuit in specie panis et vini discipulis ⁜ 68 . Et quod Leo papa addidit in canone sanctum sacrificium, immaculatam hostiam.

[Col. 0132B] Per sequentem sacerdotis inclinationem, mors Christi intelligitur, quae in praemissis sacrificiis figurabatur et repraesentabatur; quod Christus, inclinato capite, emisit spiritum ⁜ 69 . Et vide, secundum quosdam infra canonem diaconus lavat manus, significans quod Pilatus se lavit, cum se mundum ab ejus sanguine proclamavit ⁜ 70 ; vel quod opera nostra sordida Christi passione mundantur, vel quod nullus immundus ad percipienda fidei sacramenta procedat. Jube haec perferri per manus sancti Angeli tui in sublime altare tuum. Hic est Angelus magni consilii, consiliarius ille ⁜ 71 , cujus consilio Pater nundum creavit et recreavit ⁜ 72 . Sublime altare in conspectu Dei, est Christus crucifixus, sedens in dextera Patris. Igitur Angelus fert haec sacramenta [Col. 0132C] in sublime altare, in conspectu Dei dum cicatrices ostendens interpellat ad Patrem pro nobis ⁜ 73 , haec sacramenta conficientibus. Quod alicubi dicitur: Jube hoc perferri consociandum corpori Christi, sic intelligitur; jube significatum hujus, id est militantem Ecclesiam consociari triumphanti; vel, dissonantia est rem a sua specie alienari: petimus ergo aenigma ⁜ 74 viatoris evacuari et nobis comprehensoribus corpus in specie propria revelari. Ut quotquot, etc. Quod hic altare ter presbyter osculatur, agit gratias Trinitati, quae per passionem Domini sibi genus reconciliavit humanum ⁜ 75 : Corpus et sanguinem, quidam signant hic bis; quia gigas substantiae geminae crucifigitur; quidam vero nequaquam. Sumpserimus: [Col. 0132D] secundum primitivam Ecclesiam, vel in sacramento et re, vel re tantum, juxta illud: «Crede, et manducasti ⁜ 76 .» Omni benedictione. Hic se presbyter signat, ut mereatur benedictionem consequi, et coelesti gloria repleri.

Memento etiam, Domine, famulorum famularumque tuarum. Hic pro defunctis in Christo quiescentibus orat Ecclesia, ut eis haec prosint sacramenta; ubi notare poteris nomina quae volueris [sed non in Dei Dominica, ut quidam aiunt; quia creduntur animae tunc observatione Dominica, requiem habere]. Et quidem congrue haec interseritur memoria [Col. 0133A] transeuntium, «qui in Domino moriuntur ⁜ 77 .» Finita est enim memoria mortis Domini, et sequitur mors nostra, Christus praecessit, et nos ejus vestigia sequimur ⁜ 78 . Nobis quoque peccatoribus; hic pro poenitentibus exoramus, et paululum expressa voce silentium interrumpimus, et pectus percutimus memorantes latronis confessionem et petitionem, scilicet: «Memento mei, Domine, dum veneris in regnum tuum ⁜ 79 ,» et miserentis Dei promissionem, scilicet: «Hodie mecum eris in paradiso ⁜ 80 .» Percussura pectoris est poenitentiae et luctus indicium. Quidam hanc elevationem referunt ad centurionem ⁜ 81 . Cum Joanne, quidam intelligunt Joannem Baptistam, quidam Marcum, qui etiam Joannes dictus est ⁜ 82 . Et vide quod hic octo viri [Col. 0133B] et septem feminae computantur; quia per hoc sacrificium septem charismata gratiarum, et octo beatudines jungentur in nobis, item hic diversitas sexuum et ordinum continetur. Nam ex evangelistis et episcopis est Joannes, qui et Marcus dicitur, qui fuit praesul Alexandriae; ex diaconibus Stephanus protomartyr; ex apostolis Matthias; ex septuaginta discipulis Barnabas; ex patriarchis Ignatius; ex apostolicis Alexander; ex presbyteris Marcellinus; ex exorcistis Petrus, ex conjugatis Felicitas et Perpetua; ex virginibus Agatha et reliquae omnes, quoniam omnes hoc sacrificium suo sanguine firmaverunt. Ecce bina commemoratio sanctorum rememorat logion, et superhumerale, in quibus legalis [Col. 0133C] pontifex gestabat nomina patrum ⁜ 83 . Per quem haec omnia . . . bona creas, ut sint; sanctificas tibi deputando; vivificas, animando; benedicis, ut utilia sint; praestas, ut prosint. Hic ter signatur, quia passio Domini consummatur: unde consequenter corporale aufertur, quia velum templi scissum est, a summo usque deorsum ⁜ 84 ; et quidquid de passione fuerat clausum, modo est revelatum; unde, sumpto aceto, dixit: «Consummatum est ⁜ 85 .» Cum denuo super calice discooperto cum hostia ter signatur his verbis: Per ipsum, et cum ipso, et in ipso, centurionis confessio memoratur qui dixit: «Vere Filius Dei erat iste ⁜ 86 ,» quia cum revelata passione miracula, vidit per ipsum Filium, qui erat hostia, Patrem agnovit et Spiritum sanctum intellexit. [Col. 0133D] Duae quoque cruces, quae cum eadem hostia fiunt in latere calicis, in haec verba: Est tibi Deo Patri omnipotenti, in unitate Spiritus sancti, Sanguinem et aquam significant quae fluxerunt de latere patientis ⁜ 87 ; vel eum crucifixum significant pro duobus populis: et haec omnia in capite consummata, suam ad membra transferunt utilitatem. Unde pluraliter dicitur, omnia bona; spirituale etiam corpus pluraliter propter membrorum pluralitatem ostendit, et demonstrat, ac si dicat: Per Christum nos creas. Quidam apponunt mirificas, [Col. 0134A] et quidem mirificatio cum omnibus communis per creationem, per gratiam fit singularis, et terrenus homo coelestis. Sanctificas in baptismo, vivificas in verbo, quasi pabulo vitae, benedicis in augmento gratiae, et praestas nobis, post mortem, vitam aeternam. Per ipsum, nos creanti; cum ipso, nos recreanti, et in ipso, nos ad gloriam suscitanti, est tibi Deo Patri omnipotenti in unitate Spiritus sancti omnis honor et gloria. Hic cum hostia calicem tangimus, innuentes quod ad passionem Domini facta sit redemptio mundi, unde cum quatuor sint partes orbis, quidam tangunt quatuor partes calicis. Per omnia saecula saeculorum. Hucusque fuit canon, id est regula cui quidquam addere, vel diminuere non est devotionis, sed praesumptionis, cujus conclusio, [Col. 0134B] scilicet per omnia saecula saeculorum, alta voce levatur, tum quia Dominus alta voce tradidit spiritum, tum quia centurio clamavit: «Vere Filius Dei erat iste ⁜ 88 ;» tum quia mulieres lamentabantur flentes Dominum, tum ut repraesentetur quod sacerdos legalis foras exibat, ut lavaret vestimenta: quod est publice pro populis exorare, tum ut populus sciens finem canonis, respondeat: Amen. Asseverans quod presbyter fecit et impetrans quod oravit, dicente vero sacerdote: Per omnia saecula saeculorum, diaconus calicem sublevat; cum fanone partem ejus cooperit, secundum quosdam, et post in altari deponit, et cum corporali cooperit oblatam et calicem, significans Joseph ab Arimathia, [Col. 0134C] qui corpus Domini de cruce suscepit, et faciem sudario velavit, et in sindone munda involvit, et in sepulcro deposuit et lapide celavit ⁜ 89 .

Sacerdos qui oblatam elevat Nicodemum repraesentat ⁜ 90 , et haec elevatio Christi depositionem de cruce, depositio vero collocationem in sepulcro demonstrat. Diaconus qui sacerdotis humerum osculatur, innuit quod Joseph deponens corpus ipsum fuerit osculatus quod in sepulturis aliquibus repraesentatur; vel innuit quod Deum nequimus videre, nisi per speculum in aenigmate ⁜ 91 . Sacerdos etiam hostiam osculatur, innuens quod Nicodemus idem fecerit quod Joseph, vel potius per Domini passionem factam esse nostram reconciliationem ⁜ 92 .

Oremus. Ab hoc loco maxime orare debemus [Col. 0134D] prostrati, usque ad finem Pater noster, in diebus profestis; in festivis autem stantes. Praeceptis salutaribus moniti; tres articuli sequentes, scilicet Praeceptis, Pater noster, Libera nos, significant tres dies Dominicae sepulturae. Ideoque his duntaxat utimur in Parasceve, et est haec praefatio vel captatio ad orationem Dominicam. Praecepta et divinam institutionem dicit, quia Dominus et hanc instituit, et apostolis sic orare praecepit.

Pater noster. Orationem Dominicam beatus Gregorius dici ad missam instituit; asserens incongruum [Col. 0135A] esse, ut super eucharistiam oratio diceretur, quam scholasticus composuerat, et illam omittere, quam Dominus ipse dictaverat et apostoli dicere consueverant; quod cum a Graecis acceperit, in hoc differre voluit, ut cum apud Graecos ab omni populo dicatur, apud nos a solo sacerdote cantetur. Haec oratio alta voce cantatur, ut communicaturi sibi dimittant, sicut ibi continetur, offensas, ne indigni accedant ad mensam Domini ⁜ 93 .

Vel ideo non dicitur sub silentio, quia est de Evangelio. Sed objicitur quia de hac oratione Dominus ait: «Cum orabis, intra in cubiculum tuum, et clauso ostio ora Patrem tuum ⁜ 94 .» Verum non dicit ostium, occultam domum, sed cordis secretum, id est ut a mala cogitatione pectus nostrum [Col. 0135B] mystica fidei clave claudamus, et labiis clausis incorrupta mente loquamur. Pater antiquorum dicebatur Dominus, quasi servorum, sed nunc est per gratiam pater, quae libertatis vox est, et magna fiducia; quid enim filiis perseveranter et digne petentibus denegabit ⁜ 95 , qui jam dedit quod Pater est; cum illos de regno velut inutiles servos ejecerit ⁜ 96 , Filius haereditatem tribuit, quos pane angelorum ⁜ 97 et carne vituli reficit saginati ⁜ 98 . Noster, quod commune est omnibus; nemo dicat meus, quod soli Christo convenit, qui est filius per naturam; nos autem per adoptionis gratiam. Non ergo superbiant nobiles, cum simus ejusdem Patris filii. Nihil sibi arroget dives, cum simus fratres et cohaeredes ⁜ 99 . [Col. 0135C] Qui es in coeli, id est in secretis, in angelis, in sanctis, in spiritualibus per gratiam. Sanctificetur nomen tuum; septem petitiones in hac oratione continentur, quas tantum apostolos dixisse super hoc sacramentum audivimus. Prima quarum haec est: Sanctificetur nomen tuum. Hoc nomen quod petimus sanctificari est Pater, quo relative dicimur filii Dei: quod petimus sanctificari in nobis, ut sanctificationem Patris imitemur, et nomen Patris moribus et vita ostendatur in filiis: ergo iis moribus vivendum est, ut filii et fratres Christi esse possimus ⁜ 100 ; quia filius non est, qui ab ejus degenerat voluntate, nec in eum tendit fide. Vel sanctificari, id est confirmari in nobis, ut nec ipse desinat esse Pater noster, nec nos filii ejus, ut qui in baptismate sanctificamur, [Col. 0135D] in eo quod esse coepimus, perseveremus. Vel sanctificetur nomen tuum, id est sicut est sanctum, innotescat nobis, ut nihil putemus sanctius esse. Simile est, Deus clarificetur in nobis ⁜ 1 , et magnificetur.

Secunda petitio est: Adveniat regnum tuum, id est ad te veniat Ecclesia, in qua regnas, de qua dicitur: «Simile est regnum coelorum ⁜ 2 ,» sagenae missae in mari, vel ad nos veniat regnum coelorum, quod nobis promisisti dicens: «Percipite regnum quod vobis paratum est ⁜ 3 ; vel adveniat regnum tuum [Col. 0136A] regnum Dei semper est, sed ad nos veniat, id est nobis manifestetur, quod regnas in sanctis et in te sancti regnant, quia non poterimus ignorare, cum Dominus venerit judicare.

Tertia est: Fiat voluntas tua, sicut in coelo et in terra. Voluntas Dei semper fit, sed petimus ut libertas nostrae voluntatis et operis divinae consonet voluntati; sicut in angelis, ita in hominibus; sicut in justis, ita in peccatoribus; sicut in Christo, ita in Ecclesia; sicut in mente, ita in corpore; ut spiritus et caro sint unus homo spiritualis; cujus cor et caro exsultent in Deum vivum ⁜ 4 , qui non sibi, sed tibi vivat. Vel voluntas est custodia praeceptorum. Haec tria perfectius in futuro; sed interim ex parte oramus ut postea perfectius in nobis impleantur. [Col. 0136B] Panem nostrum quotidianum, vel familiarem, alia littera supersubstantialem, vel egregium. Et dicitur supersubstantialis Latine, epiousion Graece, segulla Hebraice. Panis noster est Deus, noster refugium, et virtus ⁜ 5 qua quotidie egemus, qui est super omnes substantias, quem petimus nobis dari; quia in ipso vivimus. Vel panis noster est verbum Dei vel praecepta Dei, quae sunt nobis quotidie necessaria ⁜ 6 ; quia «non in solo pane vivit homo, sed in omni verbo quod procedit de ore Dei ⁜ 7 :» quem petimus nobis dari, quia in ipso reficimur. Vel panis noster est corpus Christi, quod est nostrae humanitatis, quo quotidie egemus, quia, quotidie peccamus, de quo: «Panis quem ego dabo vobis, [Col. 0136C] caro mea est pro mundi vita» ⁜ 8 : quem petimus nobis dari, quia in ipso recreamur; ergo qui sumus impliciti peccatis, petimus ut simus digni coelestibus alimentis. Dimitte nobis debita nostra, sicut et nos dimittimus debitoribus nostris. Debita vocat peccata, culpas, offensas, quibus Deum offendimus: et exinde nos rei debitores existimus, quae petimus nobis dimitti, ut liberi ad patriam redeamus, sed eo pacto eave cautione: Sicut nos dimittimus debitoribus nostris, id est offensoribus nostris, qui nos offenderunt: unde et nobis satisfacere debent; aliter nullus est orationis fructus, quia Dominus dicit: Nisi dimiseritis hominibus, nec Pater vester dimittet vobis ⁜ 9 .» Et ne nos inducas in tentationem diabolicam. Tentat Deus ut probet ⁜ 10 , et tentat homo [Col. 0136D] ut discat ⁜ 11 , tentat diabolus ut decipiat ⁜ 12 ; sed, nunquid Deus inducit in hanc deceptionem? non; sed deserit et tentari permittit, sed nunquid non tentatio est utilis ad coronam ⁜ 13 ? est; quia ubi major lucta, ibi major corona; petimus ergo ne nos inducat in tentationem, id est ne nos deserens in tentatione vinci et succumbere sinat. Sed libera nos. Vide quod in omnibus petitionibus ad nos pertinentibus unus orat pro omnibus, ut da nobis, dimitte nobis, et ne nos inducas, libera nos, quia Deus pacis et concordiae, sic unus pro omnibus [Col. 0137A] orare voluit ⁜ 14 ; quomodo in se uno omnes ipse portavit; ut uno ore, sicut tres pueri ⁜ 15 , Domino benedicamus. Sequitur a malo, a culpa, a poena temporali et aeterna, quo facto nihil est metuendum, et nihil restat orandum: Ecce septima petitio finis est orationis et finis nostrae persecutionis. Et vide dum haec septem petitiones dicuntur, diaconi stant inclinati communionem exspectantes, in quo significant apostolos qui, post mortem Domini ⁜ 16 per septem hebdomadas exspectaverunt confirmationem Spiritus sancti ⁜ 17 ; subdiaconi vero quiescunt, quia mulieres in Sabbato, quod est dies septimus, siluerunt ⁜ 18 .

Sequitur embolismus, id est super accrescens: super accrescitur enim ultimae petitionis repetitio [Col. 0137B] et expositio. Illa dicit: Libera nos a malo. Iste subdit a quibus malis, praeteritis, praesentibus et futuris, et subditur transitus ad orationem, in qua pro pace danda reverenter orat Ecclesia, Ambrosiana quidem aperte, Romana sub silentio et breve silentium, sabbatum respicit, in quo Dominus in sepulcro quievit. Similiter et Dominica oratio cum petitionibus ponitur in designationem illius septimae diei, in qua laborabant apostoli ⁜ 19 ; laborabant orantes ut liberarentur a malis. Libera nos, ecce ultimae petitionis repetitio et expositio, intercedente beata; ecce transitus, in quo ad impetrandam gratiam pacis mater exigitur Salomonis, id est viri pacifici, et Michael nuntius pacis, et Baptista [Col. 0137C] praeco pacis, et tres apostoli testes pacis, plures pacis non hic computantur, quia «in ore trium testium stat omne verbum ⁜ 20 .» Embolismo finito, non concluditur: Per Dominum, haec est enim praefationum et embolismorum consuetudo, sed ei continuatur oratio: Da pacem. Hic patena presbytero praesentatur, de cujus observatione variae sunt consuetudines: alicubi enim tenet eam acolythus et subdiaconus, ille involutam, iste vero nudam; sacra enim vasa duntaxat a consecratis clericis sunt tractanda; sed apud nos eam ad te igitur, usque nunc subdiaconus observavit, quae cum a patere dicatur: Sanctarum feminarum, quas subdiaconus repraesentat, corda significat, quae latitudine charitatis in obsequio Christi patebant, dum aromatibus [Col. 0137D] ungere corpus Domini veniebant ⁜ 21 . Per hoc ergo quod subdiaconus diacono patenam praebet, recolitur quod mulieres late resurrectionem Christi credentes, eam apostolis nuntiarunt, qui demum Domino suae fidei latitudinem obtulerunt, vel per subdiaconum intellige Nicodemum ⁜ 22 , qui etiam late credidit et obsequium Salvatori exhibuit; da, inquam, pacem pectoris, ut simus a peccato liberi; da pacem temporis, ut simus ab omni perturbatione securi; nocet infirmis enim perturbatio: et ecce quam apertius enodatur a quibus malis [Col. 0138A] erui deprecemur. Et vide quod sacerdos cum osculata patena se in utraque ultima clausula signat; quia per crucem et hoc sacrificium, et odorem ejus omnia in coelis et in terris pacificata denuntiat ⁜ 23 ; oblata frangitur, quia Dominus in coena panem benedixit, et fregit ⁜ 24 ; haec et illa fractio fractionem corporis in cruce significant, aut panis fractionem, in qua cognitus est post resurrectionem ⁜ 25 ; vel diversitatem corporis Christi, scilicet ambulantis, quiescentis et sedentis: de tribus enim partibus infra dicemus. Papa oblatam non frangit, sed partem ex ea mordet et reliquam in calicem mittit; quia Christus infernum momordit ⁜ 26 , et inde sumptos in paradisum misit ⁜ 27 . Alta voce concluditur: Per omnia saecula saeculorum, ut populus desiderans [Col. 0138B] pacem respondeat: Amen; vel haec vocis, quae sequitur, elevatio bonum significat nuntium Dominicae resurrectionis, per quam hilaritatem et claritatem recipiemus aeternam.

«Viduam Sion benedicens benedicam ⁜ 28 . «Per mortem, et in morte Domini percepit fidelis anima benedictionem, ad quam circa mortis officium, diaconus populum se humiliare invitat, cui trina benedictione pontifex benedixit, et quarto dicens, quod ipse praeparare dignetur, eam confirmat; et quinto benedictionem concludit et pacem Omnipotentis. Has benedictiones praefiguravit Jacob, qui, [Col. 0138C] moriens, filiis benedixit ⁜ 29 . Moyses etiam moriturus, filios Israel benedictionibus locupletavit ⁜ 30 ; sic Christus moriens discipulis sermonis benedictionem exhibuit, ostendens quod quos prius dilexerat, etiam in fine dilexit ⁜ 31 . Sic quoque ad inferna descendens, sedentibus in tenebris benedixit, cum eos educens, in cellarium Patris inducens, eis pacem sempiternam attribuit, quod repraesentat episcopus, cum post repraesentationem mortis populo quinquies benedicens adjungit: Et pax ejus sit semper vobiscum. Quinquies autem benedixit, quia Deus primo benedixit hominibus, dicens: «Crescite et multiplicamini ⁜ 32 .» Secundo post diluvium dicens idem ⁜ 33 ; tertio benedixit, cum patriarchis benedictionem promisit per missionem Christi ⁜ 34 , et eam in judicibus [Col. 0138D] et regibus, principibus, prophetis et sacerdotibus figuravit; quarto benedixit, cum Filium suum misit, qui descendens, et ascendens benedixit, et benedictionem per Spiritum sanctum confirmavit; quinto benedicet dicens: «Venite, benedicti Patris mei ⁜ 35 .» Quidam non irrationabiliter hoc officium non esse de septem officiis missae firmiter asseverat, eo quod has benedictiones Romana non invenit Ecclesia: unde nec utitur eis. Quicunque tamen eas invenerit, recte in eo loco ponuntur, ubi Christus ad inferos descendisse creditur, scilicet [Col. 0139A] proximo, ante resurrectionem, cum eductis de carcere aeternam tribuit benedictionem.

«Pauperes ejus saturabo panibus ⁜ 36 .» Rediens episcopus ad sacrificium, populi videns affectum ex eo quod respondetur, Amen, et pacis desiderium, ait: Et pax ejus sit semper vobiscum. Sacerdos vero dicit: Pax Domini sit semper vobiscum.

Pacem orat illam, quae superat omnem sensum ⁜ 37 . Attende quod diaconus qui corporale removit et calicem tenet, significat eum qui lapidem et linteamen amovit et tumulum custodivit ⁜ 38 . Et haec dicens, sacerdos vel episcopus ter super calicem cum particula [Col. 0139B] signat et infundit calici; quia cunctis in coelo et terra pacificatis, ad corpus rediit anima Jesu Christi. Quidam infundunt antequam dicant: Pax Domini, quod etiam non vacat a mysterio; quia post resurrectionem manifestum est pacem datam hominibus bonae voluntatis ⁜ 39 . Cui populus recompensans, respondet: Et cum spiritu tuo; et hilariter optans, ut per misericordiam Agni nobis pax illa donetur, et a nobis corpus pacifici digne sumatur, cantat: Agnus Dei, qui tollis peccata mundi, miserere nobis; et dona nobis pacem; ad dandam poenitentiam in remissionem peccatorum, faciendam pacem Dei, hominum et angelorum. Haec omnia fecit. Unde cantatur miserere nobis, et dona nobis pacem, quod inter communicandum, a clero et [Col. 0139C] populo cantari Sergius papa decrevit; Christus agnus dicitur propter innocentiam, vel ab agno quod est pium, quia nos sola pietate redemit; vel ab agnoscendo, quia pendens in cruce ⁜ 40 , Patrem agnovit obediendo, matrem cognovit eam virgini commendando, genus humanum cognovit redimendo. Petimus ergo ut ille innocens, qui nos sua passione redemit, nobis eam repraesentantibus misereatur, et qui ad hoc passus est, ut faceret pacem, rex pacificus nobis pacem tribuat; ipse enim est agnus immolatus praedestinatione ab origine mundi ⁜ 41 . Ipse est agnus paschalis, per quem a servitute Aegyptiorum populus liberatur ⁜ 42 . Agnus Dei, qui tollis peccata mundi, miserere nobis, hoc sumptum est de Evangelio ⁜ 43 , quod triplicatur ob superiorem [Col. 0139D] triplicem notitiam. Vel tunc cantatur, quia corpus Christi triformiter intelligitur; ambulans in terra, quiescens in sepulcro, residens in coelo. Agnus Dei, qui tollis peccata mundi, miserere nobis. Vide quod bis dicitur miserere nobis, et in tertia vice: Dona nobis pacem, quod sumptum est a Veteri Testamento ⁜ 44 , ubi forma similis invenitur. Clamantes enim dicebant: «Parce, Domine, parce populo tuo;» et postea variabant: «Ne des haereditatem tuam in opprobrium,» et merito bis dicitur miserere nobis, et semel, dona nobis pacem, eo quod in [Col. 0140A] hac duplici vita, scilicet actionis et contemplationis est nobis misericordia necessaria; in alia vero pax nobis concedetur aeterna. In coena tamen Domini secundum quosdam ter dicitur: Miserere nobis. In missa pro defunctis, dona eis requiem, et debet dici interpollate et mistim cum oratione. Facta corporis et sanguinis commistione, per quam Domini resurrectionem accipimus, sacerdos pacem populo tribuit. Quod praefiguravit Josue ⁜ 45 qui, hostibus superatis, terram obtinuit, quam sorte divisit, et in pace possedit; sic Christus resurgens, diabolo superato, pacem et dona dedit hominibus ⁜ 46 , hanc resurrectionem, et acta resurgentis pontifex repraesentat; cum enim tertiam particulam sanguini miscet, et in calicem mittit, innuit quod anima Christi ad corpus [Col. 0140B] rediit.

Post haec, sicut Honorius papa decrevit, pacem populo porrigit; quia resurgens humano generi pacem dedit, daturus vero pacem, sumit pacis osculum ab ipsa eucharistia, secundum quosdam, secundum alios a sepulcro vel ab altari et a libro, et impertit eam secundum quosdam subdiacono, vel diacono, vel cantori; secundum alios archipresbytero, qui cum fuerat a sinistris, accepturus vadit ad dexteram pontificis, per quem designatur populus gentilis, qui factus est princeps in fide, primus in pace; qui transivit de sinistra infidelitatis, ad dexteram fidei et aeternitatis. Per hunc descendit pax ad populum, sed primo ad viros, postea ad mulieres; quia vir est caput mulieris ⁜ 47 ; verum viri [Col. 0140C] et mulieres se non osculentur, propter lasciviam, propter quam sequestrantur, non solum osculo carnali, sed etiam situ locali: ab his ergo personis mutuo dentur oscula, quae nulla titillatione libidinis excitantur. Populus autem ob tria se invicem osculantur, primo, quia Domini sui gratiam, et angelorum concordiam per mortem se promeruisse gratulantur; secundo, cum simus filii Dei Patris ⁜ 48 et Ecclesiae matris, sumus fratres in Christo ⁜ 49 , et ideo reficiendi uno pane quasi haereditario ⁜ 50 ; tertio, quia in osculo caro carni et spiritus spiritui jungitur, et nos qui carnis propagine de Adam conjungimur, etiam charitatis vinculo connectimur. Qui ergo se odientes osculantur, Judae proditoris osculum imitantur. Post oscula sumitur eucharistia, [Col. 0140D] quasi dicatur, in unitate non est, qui corporis ejus particeps non est. Sacerdos primo communicat, corpus per se nullo ministrante de altari suscipiens; quia Christus corporum nostrorum nullius ministerio perficiet restaurationem; sanguinem vero de manu diaconi sumit, quoniam animarum per ministerium hominum reficit redemptionem: communicans itaque partem sibi sumit vicarius Jesu Christi, qui, cum panem fregit discipulis in Emmaus, partem sibi retinuit, partesque Lucae et Cleophae distribuit ⁜ 51 . Sic et sacerdos diacono et [Col. 0141A] subdiacono dividit. «Partemque postmodum piscis assi et favi mellis manducavit, et reliquias dedit discipulis ⁜ 52 .» Unde postquam diaconus et subdiaconus se communicaverint, fratres accedant, ut et ipsi partem sanctae communionis accipiant. Et vide quod oblata in tres partes dividitur, sicut olim similago legalis frustratim offerebatur: una a sacerdote sumitur, una quandoque in altari in pyxide infirmis ad viaticum reservatur, tertia in calicem mittitur. Prima est corpus mysticum, id est Ecclesia ambulans super terram; secunda est similiter mysticum dormiens usque ad diem judicii in sepultura; tertia est personale resumptum in gloria; vel mista sanguini significat Ecclesiam militantem in terris; aliae vero illos, qui sunt in purgatorio, et [Col. 0141B] qui triumphant in coelo. Vel tripartita fragmenta Sanctae Trinitatis hostiam significant, et etiam particula, quae sanguini jungitur, Filii personam insinuat. Et cave quia, licet oblata aut etiam corpus Christi in sacramento sic frangatur, et pluribus distribuatur, tamen totus Christus et integer permanet in coelo, et sumitur a singulis totus et integer in sacramento; nec transit in alimentum corporis, nisi spiritualiter; virtus enim ipsius satiat hominem interiorem, qui satiatus exteriorem exhilarat; et vide quia, licet totus sumatur, tamen corpus tantum sumi dicitur usualiter, quia res censetur secundum quod videtur, vel locutio est; aiunt quidam, a sputo post sacrificium sumptum abstinendum. [Col. 0141C] Et revera magna deberet reverentia sumi, et cautela provida custodiri; verumtamen «spiritualis omnia judicat, et ipse a nemine judicatur ⁜ 53 .» Omnia munda mundis ⁜ 54 ; sputum quidem est naturale, et sine peccato procedit. Processio sputi proficit sanitati. Licet agere pro sanitate, quod egit Christus pro nostra salute. Nam lutum fecit Dominus ex sputo, et linivit oculos caeci nati ⁜ 55 . Qui sic cavet ne cum sputo panem vel vinum ejiciat; caveat ne unum verbum ex his quae Dominus locutus est ex ejus corde labatur et decidat, nam et ipsa spiritus et vita sunt ⁜ 56 ; ego autem spuere, si abundat humor phlegmaticus, non omitto; quia confido in Domino, carnem et sanguinem, in spiritualem animae et corporis transire refectionem. Nec, si assumptum [Col. 0141D] cum superfluitatibus exeat, aut si per venas defluat investigo. Sed pie credens, si quid de agno remanet; secundum legem ⁜ 57 comburendum relinquo, id est Spiritui sancto commendo.

Postmodum communicat populus, quia non solum comedit Christus cum paucis apostolorum ⁜ 58 , sed etiam ascensurus cum multitudine discipulorum. Communicet unusquisque raro, vel quotidie secundum quod melius crediderit faciendum. Nam Zachaeus recepit eum gaudens in domum suam ⁜ 59 . Centurio dixit: «Non sum dignus ut intres sub tectum meum ⁜ 60 .» Orationes quibus utimur pacem [Col. 0142A] daturi, et communicaturi non exponimus. Tum quia expositione non indigent, tum quia aliae proferuntur ab aliis plures vel pauciores. Interim communio cantatur, ut significet hilarem et reciprocam apostolorum de resurrectione collationem, quale est illud: Surrexit Dominus vere ⁜ 61 ; et quod narrabant, quomodo cognoverunt eum in fractione panis; vel ut cum justis gratiae Dei communicemus. Et est communio gratiarum actio, juxta illud: «Edent pauperes et saturabuntur, et laudabunt Dominum ⁜ 62 .»

Sequitur salutatio: Dominus vobiscum. Qui negant benedictiones sextum fore officium, hoc ultimum rationabiliter ponunt; nam haec salutatio benedictionem illam significat, qua Dominus ascensurus [Col. 0142B] discipulis benedixit ⁜ 63 . Sequitur et oratio, quae postcommunionem vocatur, in qua sacerdos orat pro his qui ad communionem eucharistiae accessere: et debet esse una, vel tot in numero, quot fuere collectae, et significat orationem capitis nostri, scilicet Domini nostri Jesu Christi, qui apud Patrem quotidie interpellat pro nobis ⁜ 64 . Quod autem sacerdos ad altaris dextram transit, significat Christum ad Judaeos in fine saeculi reversurum; quia, cum intraverit plenitudo gentium, Israel convertetur ad Dominum ⁜ 65 . Salutatio ultima sequitur: Dominus vobiscum, quae significat vitam aeternam. Nota quod sacerdos septem vicibus in missa populum salutat; quia mysterium missae ad septem dona Spiritus [Col. 0142C] sancti refertur. In prima enim salutatione spiritus intelligitur sapientiae; quia sapientia intravit in hunc mundum, ut salvaret nos ⁜ 66 . In secunda, spiritus intellectus; ideo namque praedicavit, ut doceret nos. In tertia spiritus consilii; hic enim secreto Dei consilio se passioni obtulit, ut redimeret nos. In quarta, spiritus fortitudinis; quia pendens in cruce diabolum expugnavit, ut liberaret nos. In quinta, spiritus scientiae; quia resurgens discipulos salutavit, et eis sensum aperuit, ut erudiret nos ⁜ 67 . In sexta, spiritus pietatis; quia sola pietate humanam naturam super astra levavit ut exaltet nos. In septima, spiritus timoris; quia angeli timebunt, cum venerit ad judicium, ut glorificet nos. Sed in quinque tantum ad populum se convertit. Primo salutavit ante [Col. 0142D] collectam, secundo ante evangelium; tertio ante offertorium, quarto ante sacrificium, quinto ante pacis osculum, sexto post communionem, septimo post completionem, id est ultimam orationem; in illa quae est ante sacrificium, non convertit, quia tenet in manibus sacrificium. In caeteris vero se convertit ad populum, quos salutamus, eis faciem repraesentamus. Quinquies se convertit ad populum; quia legitur in resurrectione quinquies apparuisse.

Sequitur conclusio: Ite, missa est: tripliciter missa finitur. In solemnitatibus quoties cantatur: Te Deum laudamus; Gloria in excelsis Deo; terminatur [Col. 0143A] per Ite, missa est. Et est sensus: Ite post Christum, et sequimini ipsum. Non est sedendum, sed ad patriam festinandum: quia missa est ad Deum Patrem placandum hostia, per quam fracta sunt tartara. O utinam cum hoc audimus, illuc tendat mens nostra, quo abiit hostia, ut, ubi est corpus, illic congregentur et aquilae ⁜ 68 : ibi simus desiderio, ubi desideratus cunctis gentibus ⁜ 69 nos exspectat cum suo tropaeo, qui sic pro nobis Patri supplicat, volo ut, ubi ego sum, illic sit et minister meus ⁜ 70 ; vel ite, missa est, id est immolatus est agnus, et reservatus paradisi introitus, sequimini eum, mortificando carnem nostram cum vitiis et concupiscentiis ⁜ 71 , et quia sermo dirigitur ad praesentes. Ideo sacerdos vel diaconus hoc dicens, dirigat vultum [Col. 0143B] suum in populum, cui populus: Deo gratias; et est sumptum hoc ab eo, quod populus accepta licentia permissu Pharaonis abiit de Aegypto, et grates retulit Deo ⁜ 72 . Vel ab eo qui a Cyro suscepta licentia, de Babylonica captivitate ad Hierusalem rediit, et Deo gratias egit ⁜ 73 : sic nos pro acceptis beneficiis nostrae redemptionis, referamus gratias Redemptori, qui ascendit ad dexteram Patris ⁜ 74 , quotidie interpellans pro nobis apud Patrem ⁜ 75 .

Unde post ascensionem, praedicantes apostoli dicebant: Gratias agite, sine intermissione orate ⁜ 76 . Ipsi quoque regressi sunt in Hierusalem, benedicentes Dominum ⁜ 77 ; sic nos accepta benedictione ad patriam ibimus, ubi semper in gratiarum actione [Col. 0143C] permanebimus. In prima tamen missa Natalis, secundum quosdam, non debet dici: Ite, missa est, ne populus videatur habere licentiam, cum sit detinendus ad aliam missam. In aliis diebus terminatur per Benedicamus Domino, et est sumptum de apostolo, vel psalmis, vel de hymno trium puerorum, ubi dicitur: «Benedicamus Patri et Filio ⁜ 78 .» In missa pro defunctis terminatur ex consuetudine per Requiescant in pace; et sunt hae orationes quasi aggratulativae interjectiones. Cum per Benedicamus Domino vel Requiescant in pace fit terminatio, dirigat sacerdos, vel diaconus, faciem ad orientem, et mentem ad Dominum.

Benedictio sacerdotis post missam illam significat benedictionem quam Christus, post resurrectionem, [Col. 0143D] discipulis dedit ⁜ 79 , vel Spiritus sanctus in die Pentecostes fidelibus attulit, vel per quam Ecclesia thalamum sponsi gloriosa intrabit. Et sumuntur hujusmodi finales benedictiones a veteri more; nam patriarcha Jacob in novissimo suae vitae filiis benedixit ⁜ 80 ; sic et Moyses populo Dei benedixit ante mortem ⁜ 81 ; sic Dominus discipulis ante ascensionem ⁜ 82 . Inde est quod cum separamus commitivam, vel protectivam quaerimus benedictionem. Vel sumuntur ab eo quod Dominus praecepit dari benedictiones in monte Garizim super legis observatores, sicut [Col. 0144A] econtrario maledictiones in Hebal super transgressores ⁜ 83 : ab illis benedictionibus assumimus benedictiones, et a maledictionibus, excommunicationes. Hymnum trium puerorum Toletanum concilium cantari post missam instituit, et negligentes anathemati subdidit. Quem idcirco dicimus, quia Domino pro omnibus beneficiis gratias agere debemus, quem in saeculum saeculi in aeternum laudabimus. Panem Dominicum post missam populo tribuimus benedictum, sanctae communionis vicarium: in primitiva enim Ecclesia omnes, qui missae intererant, communicabant, eo quod apostoli omnes de calice bibere dicente sibi Domino: «Bibite ex hoc omnes ⁜ 84 .» Offerebant enim magnum panem, quod adhuc Graeci servant, et omnibus sufficientem; sed [Col. 0144B] postquam Ecclesia est numero aucta, sed sanctitate propter carnales diminuta, statutum est ut solis diebus Dominicis communicarent; sed quia postea refriguit charitas multorum ⁜ 85 , unde sibi sumebant communicantes judicium ⁜ 86 , institutum est ut ter in anno communicent: Natali, Pascha, Pentecoste, et utinam semel digne communicent! Contra hunc itaque primae institutionis defectum triplex est remedium. Primum est pacis osculum: ideoque in Gallicana Ecclesia datur in omni missa, nisi defunctorum; secundum est panis benedictus, qui eteulogia dicitur, qui quia in Quadragesima propter abstinentiam dari non debuit; institutum est tertium remedium, scilicet oratio super populum [Col. 0144C] qui praedicitur: Inclinate capita vestra Deo. His omnibus rite peractis, sacerdos et alii revertuntur ad propria. In altari corporali dimisso, sacerdos qui ad propria redit est Christus qui legatione peracta in gloriam Patris ascendit. Fideles etiam revertuntur, dum de carceris exsilio liberati in gloriae libertatem eripiuntur ⁜ 87 . Corporale in altari est munditia castitatis in presbytero, vel Ecclesia in Christo.

«Judicasti, Domine, causam meam ⁜ 88 .» Nulli dubium quod missa pugnae sit repraesentativa, repraesentans cujusdam pugnae conflictum et victoriae triumphum. Et quod repraesentat nobis triplicem pugnam: unam figurantem, duplicem figuratam; [Col. 0144D] unam in capite, aliam in membris. Figurans fuit cum Moyses Amalec prostravit ⁜ 89 , Josue septem populos expugnavit ⁜ 90 , David Goliam, Saulem et Philisthaeos superavit ⁜ 91 . Figurata in capite est, quia Christus cum diabolo pugnans, ipsum superavit et infernum exspoliavit ⁜ 92 ; figurata in membris est, quia impugnamur, non solum a mundo, sed a carne et a diabolo; non est enim nobis colluctatio adversus carnem et sanguinem, sed adversus principes et potestates ⁜ 93 . Sacerdos itaque celebrans missam ex his quae facit, et quae circa [Col. 0145A] eum fiunt, breviter et velociter habeat in mente, figurantia quae praecessere, figurata quae sunt in capite completa, et quae sunt a nobis moribus adimplenda. Cum processionem facimus cum vexillis, reliquiis, libris, cereis et thuribulis, recolamus Moysen, qui signis et prodigiis de Aegypto populum per desertum ad terram promissionis perduxit ⁜ 94 . Ibi populus armatus, hic clerus sacris vestibus. Ibi arca, hic scrinium reliquiarum. Ibi tabulae Testamenti de monte Sinai, hic liber Evangelii de altari. Ibi columna ignis, hic cereus igneus. Ibi virga, hic sceptrum regis vel baculus pontificis. Ibi Moyses et Aaron, hic rex et episcopus, vel episcopus repraesentans utrumque; in baculo regem, in mitra pontificem. Recolamus et Josue qui Jericho [Col. 0145B] circuivit ⁜ 95 , quae corruit, et populus regnum obtinuit. Ibi clangor tubarum, hic strepitus campanarum. Recolamus David ⁜ 96 et Salomonem ⁜ 97 , qui arcam Dei hymnis et canticis reduxerunt, et in templo locaverunt. Simus memores Jesu Christi, qui de sinu Patris venit in mundum ⁜ 98 ; de praesepi ad templum ⁜ 99 ; de Bethania in Hierusalem ⁜ 100 ; de Hierusalem in montem ⁜ 1 : optantes ut de mundo revertamur ad patriam, quasi de una Ecclesia ad aliam; de militanti ad triumphantem: sequentes crucem, id est vestigia Crucifixi, et nos vitiis et concupiscentiis crucifigentes ⁜ 2 . Sequentes vestigia sanctorum, praecepta Evangeliorum; induti loricam justitiae, cingulum continentiae, scutum fidei, galeam [Col. 0145C] salutis aeternae ⁜ 3 . Unde sacerdos pugnaturus contra spiritualia nequitiae in coelestibus, sacris vestibus quasi induitur armis, sumens sandalia pro ocreis, ne quid pulveris inhaereat pedibus, amictum pro galea, albam pro lorica, cingulum pro arcu, subcingulum pro pharetra, stolam pro hasta, mapulam vel manipulam pro clava, casulam pro clypeo, librum pro gladio. Sic armatus pro omnibus ad altare procedit, et per confessionem diabolo renuntiat, et se accusat; quia sapiens in principio sermonis accusator est sui ⁜ 4 . Per orationes et cantus diabolum incitat, dum casulam super humerum complicat, gladium contra hostem parat. Dum legitur epistola voce praeconis, imperatoris dantur edicta. Cantor est tubicen, praecentores, qui chorum regunt, [Col. 0145D] duces qui exercitum ad pugnam instruunt: quibus lassescentibus alii subveniunt. Cantus sequentiae, plausus est victoriae. Dum evangelium legitur, adversarius vulneratur, aut exercitus dispersus post victoriam adunatur; quem dum praedicat episcopus, imperator laudans victores affatur; oblationes sunt spolia, quae victoribus dividuntur. Cantus offertorii, triumphus qui exhibetur imperatori. Sed rursus populo negligentia resoluto, Philisthaeus consurgit adversus Israel. Unde inter Goliam et David duellum indicitur ⁜ 5 : haec est torpens [Col. 0146A] anima, vel genus humanum, cui diabolus bellum indicit, sed a Christo, qui pro nobis pugnat, vincitur; hic est enim verus David, manu fortis et visu desiderabilis, qui a Patre ad pugnam mittitur; qui oves pavit, qui ursum et leonem superavit ⁜ 6 ; qui baculum contra Philisthaeum portavit, dum crucem contra diabolum bajulavit. Rursus missa quasi quoddam judicium imitatur: unde canon actio vocatur; est enim actio causa, quae in publico coram judicibus agitatur. In missa enim causa nostra cum Deo judice agitur. Oratorium est praetorium, Deus judex, diabolus accusator, sacerdos advocatus et defensor. Hic est enim Moyses, qui causam populi ad Dominum allegabat ⁜ 7 ; cujus patrocinio delatoris fallacia confutatur; innocentia nostra comprobatur [Col. 0146B] et absolvitur, aut judicis ira placatur et per misericordiam culpa remittitur. Rursus missa tragoediarum gestus populo repraesentat; tragicus enim noster cum dicit: Orate, rememorat Christum, qui apostolos orare monuit ⁜ 8 .

Per secretam significat Christum qui, sicut agnus absque voce ad victimam ivit ⁜ 9 . Manuum expansio est Christi in cruce extensio; canonis secretum, passionis silentium; osculum pacis, gaudium resurrectionis. Breviter et in summa concludimus, quodque celebrantur in officio missae usque ad secretam, respiciunt ad ea quae de Christo leguntur et operibus ejus usque ad Dominicam Palmarum. Nam introitus ad coetum respicit antiquorum prophetarum; [Col. 0146C] Kyrie eleison ad eos qui fuerunt circa Christi adventum; Gloria vero ad cantum angelorum; salutatio et collecta ad adventum Salvatoris, qui ad hoc venit, ut salvaret nos ⁜ 10 ; epistola vero ad praedicationem Joannis ⁜ 11 , graduale ad vocationem apostolorum ⁜ 12 , alleluia ad laetitiam cordis eorum, evangelium ad Domini praedicationem, Credo ad populi conversionem, offertorium ad ejusdem populi devotionem. Nunc quae sequuntur, ea respiciunt quae de Christo usque ad ascensionem leguntur. Nam panis significat corpus, vinum sanguinem; calix item corpus, quia vinum in calice, sanguis est in corpore. Corporale munditiam corporis. Patena latitudinem fidei et charitatis; vel aliter, ut in his versibus continetur:

Aqua populum: sicut igitur aqua vino, sic jungitur Ecclesia Christo. Secreta latibulum Christi ⁜ 13 . Retronea statio subdiaconorum et diaconorum, fugam discipulorum ⁜ 14 . Inclinatio presbyteri est mors Christi ⁜ 15 . Demum a Te igitur, usque ad nobis quoque peccatoribus, quaedam respiciunt ad orationem quam Dominus fecit in monte ⁜ 16 ; quaedam ad passionem, quam subivit in cruce. Ab ipso nobis usque ad commistionem corporis et sanguinis, pertinet [Col. 0147A] ad sepulturam; unde calicis ab altari elevatio, est corporis a cruce remotio, et rursus in altari depositio, est ejusdem in tumulo collocatio. Commistio vero pertinet ad resurrectionem. Oblatae fractio ad illam fractionem, quam Dominus fecit in Emmaus ⁜ 17 . Salutatio ad id quod ait apostolis: «Pax vobis ⁜ 18 .» Ultima salutatio est ad apostolos commitiva in ascensione Domini benedictio, vel aeterna salutatio; et scias quod olim non tanto apparatu, neque tam solemni missam apostoli cantavere, sed duntaxat epistolam et evangelium praelegentes ad sola verba Domini, cum oratione Dominica consecrabant; at sancti patres et apostolici viri solemnitates, quas praemisimus addidere.

[Col. 0147B] Nunc qua hora et quoties sit missa celebranda quaerere non est inutile. Tribus ergo horis est missa regulariter celebranda. Tertia, sexta et nona; tertia, ut Telesphorus instituit, et Gregorius approbavit; quia tunc est Dominus crucifixus linguis Judaeorum clamantibus: «Crucifige ⁜ 19 .» Tunc etiam est a militibus flagellatus. Sexta, quia tunc est immolatus et manibus crucifixus. Nona, quia tunc exspiravit. Tertia cantatur in festivis, sexta in profestis, nona in jejuniis; tamen in Sabbatis quatuor temporum, valde sero celebretur propter sacros ordines, qui pertinent ad Dominicam. In Sabbatis quoque Paschae et Pentecostes sero cantetur, quod ex benedictione cerei deprehenditur, [Col. 0147C] cum dicitur: Haec nox, et ex collecta, ubi dicitur: Deus qui hanc sacratissimam noctem. Et hoc, vel quia nocte illa Dominus resurrexit; vel propter visitationem mulierum ad sepulcrum Domini ⁜ 20 . In natali autem Domini missa prima de nocte cantatur, [Col. 0148A] quod summo mane missa cantatur, ex consuetudine est, non ex ordine, sed propter necessitudinem. Leo papa diluculo ad missam intrabat; nescio an commoditate, an ratione, an sola usus apostolici potestate, et forte qui necessitate praeveniunt tertiam aut offerunt post nonam amore divino, ut non praetereat eis dies absque sacrificio, possunt excusari cum discipulis qui vellebant spicas in sabbatis ⁜ 21 , et cum David qui comedit panes propositionis ⁜ 22 ; vel forte post nonam propter gastrimargiam vitandam, vel quia in missa memoriam facimus passionis, mortis et sepulturae, resurrectionis et ascensionis. Ideo cantatur tot variis horis quia tertia flagellatur, sexta immolatur, nona moritur, post nonam sepelitur, mane surgit, [Col. 0148B] coelos ascendit. Semel in die missa debet celebrari ab uno sacerdote, quia semel Christus pro nobis voluit immolari ⁜ 23 . Si tamen necessitas cogit, ut, cum duae festivitates occurrunt, duae possunt vel tres (ut quidam asserunt) celebrari: tum quia licite fit in Natali, tum quia tripartita est passio Christi; passus est enim linguis insultantium, manibus verberantium, clavis crucifigentium. Ipse etiam est a patriarchis gestibus immolatus, a prophetis verbis sacrificatus, a Patre et se ipso realiter oblatus ⁜ 24 . Legitur tamen quod Leo papa saepe septies, aliquando novies in eadem die missam celebravit. Sicut ergo licet presbytero missam pluries celebrare, sic licet religioso laico in die [Col. 0148C] pluries communicare; neutrum tamen est appetendum; quia familiaritas parit contemptum, et contemptus manducanti judicium; discretio vero et devotio gratiam, quam eucharistia redolet tam effectu quam nominis etymologia.

Expedit his, quos labor officiorum exagitat, investigare, quid sit officium, et unde dicitur: Officium est, ut ait Isidorus, congruus actus uniuscujusque secundum leges et mores civitatis, vel instituta professionis: alia namque sunt instituta monachorum, alia canonicorum. Dicitur autem officium, ut ait Hieronymus, quasi efficium; quia unusquisque debet efficere suum officium; vel quia in eo sunt agenda, quae prosint omnibus et nulli officiant. Sunt autem officia quaedam generalia per totum annum observanda, ut matutina et septem horae: quaedam sunt specialia secundum diversitatem temporum, secundum distantiam solemnitatum. Alia enim cantantur in Quadragesima, alia in Adventu, [Col. 0148D] alia in Pascha, alia in Natali. Primo de generalibus prosequamur. Generaliter enim dicimus nihil esse psallendum, nisi quod est a summo pontifice canonizatum: in primitiva enim Ecclesia diversi diversa cantabant ad suam voluntatem; verumtamen observabant Symbolum et Dominicam orationem. Postmodum, cum haereses pullulassent, Theodosius imperator, qui haereses exstirpavit, Damasum papam rogavit, ut catholico viro committeret ecclesiasticum officium ordinare; commisit ergo Hieronymo presbytero in tribus linguis, Hebraica, Graeca Latinaque perito; qui Romae sub apostolicis septem fuerat conversatus. Tunc autem morabatur in Bethlehem cum Paula et Eustochio: ordinavit itaque psalmos, epistolas et evangelia, et [Col. 0149A] ex maxima parte omnia officia nocturna et diurna praeter cantum, quod opus Damasus papa canonizavit, et per omnes Ecclesias observari praecepit. Gelasius et Gregorius orationes et cantus addidere, et lectionibus et evangeliis coaptavere. De his ergo officiis prosequentes, a noctis inchoemus officio, ut a tenebris prodeamus in lucem non econverso.

«Media nocte surgebam ad confitendum tibi ⁜ 25 .» Nocte quidem surgere, vigilare, Deum laudare, orare, et adorare non vacat exemplis et rationibus, David enim dicit: «Media nocte surgebam ad confitendum tibi;» et alibi: «Praeveni intempesta nocte ⁜ 26 ,» alia littera, «in maturitate,» quod [Col. 0149B] idem est, ut asserit Augustinus; tempestivum enim dixere veteres opportunum a tempore, vel a tempestate ducto vocabulo, secundum eam significationem, qua historici dicunt, ea tempestate, id est eo tempore, unde intempestivum aiunt importunum: similiter immaturitas est tempus immaturum, id est non opportunum. Illud est nocturnum actionibus non opportunum, et Dominus in oratione pernoctabat ⁜ 27 . Et Paulus, et Sylas in carcere media nocte psallebant ⁜ 28 ; et est ratio, quia Dominum dormientes Aegyptios percussisse, et vigilantes Hebraeos legimus liberasse ⁜ 29 . Item, quia media nocte et Dominica nocte, natus est Christus, quem angeli gloriam cantantes laudavere, pastores vigilantes [Col. 0149C] adoravere ⁜ 30 . Item, quia pro nobis est nocte comprehensus ⁜ 31 . Item, quia media et Dominica nocte momordit infernum ⁜ 32 ; et veluti Samson ⁜ 33 ab allophylis obsessus media nocte confractis portis inferni surrexit a mortuis. Item, quia tunc veniet ad judicandum, sicut exterminator Angelus in Aegyptum. Unde: «Media nocte clamor factus est ⁜ 34 .» Ideoque in vigiliis excubamus, ut cum eo revertente a nuptiis, ad libertatis viam perveniamus. Item, quia umbratiliter vigilias committamus angelicas, de quibus infra dicemus, et per excubias nocturnas diaboli vitamus insidias. Ob has causas itaque nocte surgentes currimus, auditis campanis, ad ecclesiam, veluti audito clangore tubarum currit exercitus ad militiam; milites itaque regis [Col. 0149D] summi ad aulam regiam venientes, et eam ingredientes ad altare inclinamus; quia, quasi regem milites adoramus; aeterni etenim Regis milites sumus, cui semper in procinctu spiritualis militiae adesse debemus; ad altare inclinantes trinam facimus orationem, ter dicentes: Pater noster ad Patrem, et Filium, et ad Spiritum sanctum, sermonem dirigentes: cum ad Patrem loquimur, ad medium altaris nos, intentionem cordis, et statum corporis Domino praesentamus, propter Patris potentiam, et nostram perseverantiam. Cum ad Filium loquimur, [Col. 0150A] ad sinistram altaris nos convertimus propter ipsius exinanitionem ⁜ 35 , et nostri lapsus offensionem. Cum ad Spiritum sanctum loquimur ad dextram altaris pertransimus propter ipsius benignitatem, et nostram gratiae consecutionem. Interim secundum tintinnabulum sonat; primum tintinnabulum quod squillo vocatur, significat Paulum acute praedicantem, secundum Barnabam sibi associatum ⁜ 36 . Cum invicem tertiam compulsamus, innuimus quod Judaeis repellentibus verbum Dei, apostoli convertuntur ad gentes, quas in fide instruunt Trinitatis et quatuor Evangeliorum imbuunt disciplinis ⁜ 37 . Unde quidam quater sonant. Quidam ad haec habent proprias orationes, sermonem ad Patrem, et Filium, et Spiritum sanctum dirigentes.

[Col. 0150B] Trina facta oratione, psalmos graduales incipimus, qui sunt quindecim, significati per quindecim gradus Salomonis, quibus ascendebatur ad templum Domini ⁜ 38 . Et per quindecim alios Ezechielis, quibus visum est ei ascendi in civitatem Dei ⁜ 39 . Quindenarius numerus constat ex septenario et octonario. Quindecies ergo psallimus ostendentes quod utriusque Testamenti mandata observare debemus. In primis quinque Gloria Patri, non utimur pro defunctis orantes; quia per quinque sensus corporis peccata commisimus, quae non Deo, sed nobis imputare debemus, orantes ne propterea nobis vita negetur, sed per Dei misericordiam requies concedatur aeterna. In sequentibus [Col. 0150C] decem psalmis Dei misericordiam nobis et nostris proximis imploramus; et Gloria Patri subjungimus, quia quod a catena peccatorum absolvimur, quod Te Deum toto corde perquirimus, quod tuum Decalogum observamus: Non nobis, Domine, non nobis, sed nomini tuo da gloriam ⁜ 40 ; gloriam exhibemus. Post haec a rege loquendi licentiam quaerimus, ut ei Laudes annuntiemus, dicentes: Domine, labia mea aperies, et os meum annuntiabit laudem tuam ⁜ 41 ; cum in nocte dormitum ivimus, os et pectus signo crucis quasi Domini sigillo munivimus; et ideo ab eo cujus sigillum est reserandi labia licentiam postulamus.

Sed cur homo dicit Deo: Domine, labia mea aperies ⁜ 42 , cum Deus dicat homini: Aperi os tuum, [Col. 0150D] et ego implebo illud ⁜ 43 ? Respondetur, hic liberum notatur arbitrium: ibi sine gratia manifestatur infirmum; sed quia frustra quis vigilat, nisi Dominus custodiat civitatem; idcirco divinum imploramus auxilium, dicentes: Deus, in adjutorium meum intende; Domine, ad adjuvandum me festina ⁜ 44 . Et vide quia peccati nocte regnante laudes Dei clausa labia tacuerunt, nunc peccator exsurgit; sed quia «Non est speciosa laus in ore peccatoris ⁜ 45 ,» petit ut Deus os ejus aperiat, et ut perfectius laudet. divinum auxilium implorat. Et attende quod horarum [Col. 0151A] omnium est dignitas reverenda, cum earum initium et finem referamus ad Dominum. Nam in initio Dominum invocamus in adjutorium, in fine Deo gratias agimus. Impetrata loquendi licentia, et implorato regis auxilio, ut regis benevolentiam captemus, a praemissis laudibus inchoamus dicentes: Gloria Patri et Filio et Spiritui sancto, sicut erat in principio et nunc et semper, et in saecula saeculorum. Amen. Hunc versum Hieronymus adinvenit, et in fine psalmorum dicendum instituit; et quoniam quidam sunt pigri ad regis praeconia, vel ad militiam convenire; ideo sicut praeco mittitur per civitatem milites invitare, sic cantor inchoat invitatorium; et fratres invitans subdit: Venite. Et considera quod invitatoriis vox humili [Col. 0151B] nota praemittitur, et postea exaltatur, quoniam Ecclesia prius secreto quasi ostio clauso, propter se Deum laudat et orat ⁜ 46 ; deinde manifeste propter alios, ut accendat ardor proximos: cum hymnum communiter cantamus, omnes convenisse milites, post invitationem in regis praeconia, designamus, juxta illud: «Audivit, et laetata est Sion ⁜ 47 .» Est autem hymnus laus Dei cum cantico, quem stantes cantamus, ut in erectione corporum significemus, quod mentes dirigamus ad Dominum. Nisi enim mens consonet linguae, certum est vocem quantumcunque sit clamosa, Deo non placere.

Deinde nocturnos incipimus. Et vide quia nocturna nocturnae dicitur pro hora, nocturni nocturnorum [Col. 0151C] pro officio. Vel nocturna nocturnae pro collectione psalmorum ante lectiones; nocturni nocturnorum pro psalmis, lectionibus, responsoriis; nocturnae nocturnarum, pro temporibus. In profestis diebus unam quidem nocturnam, in solemnitatibus vero tres consuevimus celebrare; in profestis commemoramus nostri exsilii servitutem; in solemnibus autem liberationem. Cum itaque simus prius filii irae, et postea filii gratiae ⁜ 48 , prius de officio profestorum, postmodum vero de officio festivorum agamus, ut de ira ad gratiam, de nocte ad diem, de servitute ad libertatem pervenire possimus; a quo enim quis superatur illius, servus efficitur; diabolus humanum genus devicit et dirae [Col. 0151D] servituti subegit ⁜ 49 . Ut ergo ab hac liberemur, nocturnis horis, divinis officiis insudamus; verum quia nostram servitutem, per sex aetates extendi imploramus, ideo sex noctibus hebdomadis idem officium regulariter celebramus; in quo duodecim psalmos cum sex antiphonis, cum tribus lectionibus, et totidem responsoriis decantamus; olim psalmi varie canebantur; nam alii quinquaginta, alii plures, alii pauciores. Unde cum Patres convenissent, ut de numero definirent, angelo revelante, duodenarius numerus est institutus. Nocti ergo duodecim horas ascribimus, pro unaquaque psalmum [Col. 0152A] Deo cantamus, ut a caecitate mentis, et negotio perambulante in duodecim horarum tenebris ⁜ 50 per Dei misericordiam perveniamus ad lucem aeternitatis. Vel duodecim sunt menses anni, in quibus diabolo, vel mundo servimus. Duodecim sunt apostoli quorum doctrina liberamur. Duodecim ergo psalmos cantamus, ut a servitute per doctrinam apostolicam libertati donemur. Et vide quia psalmus dicebatur modulatio, per cantum decem chordarum, a psalli quod est tangere: nunc autem psalmus est laus Dei bonam significans operationem; ideoque dum eos canimus, stare debemus, ut demonstremus nos esse paratos ad boni operis exercitium in causa nostra et fratrum. Psalmos combinamus, ostendentes nec laudes nostras, [Col. 0152B] nec opera nostra sine charitate valere, quae consistit in dilectione Dei et proximi ⁜ 51 . Duos psalmos cum una gloria secundum consuetudinem Gallicanae Ecclesiae terminamus; quia laudes nostrae tunc acceptantur in gloriam Trinitatis, si consistunt in vinculo charitatis.

Psalmos chorus concinit alternatim. Chorus a choraea, vel a corona, vel a concordia nomen accepit. Olim circa aras in modum coronae circumstantes concorditer concinebant, sed Flavianus et Theodorus alternatim psallere instituere. Duo ergo chori psallentium designant angelos, et spiritus justorum, quasi reciproca voluntate Dominum laudantium, et se ad bonam operationem invicem [Col. 0152C] exhortantium. Sex antiphonae sunt sex aetates, in quibus necessaria est bona operatio et dilectio Dei et proximi; vel sex antiphonae sex sunt opera misericordiae, quae sunt esurientem cibare, sitientem potare, nudum vestire, hospitem colligere, infirmum visitare, incarceratum redimere ⁜ 52 . Quae si observaverimus, de tenebris hujus noctis vel mortis ad veram lucem et vitam perveniemus aeternam. Vel per antiphonam charitas, vel devotio mentis accipitur. Unde alternantur; quia charitas ad minus inter duos habetur: et psalmi alternatim cantantur sub una antiphona, id est sub uno vinculo dilectionis onera portantur ⁜ 53 ; verbi gratia, unus legit, alter seminat, tempore fructus lector satori doctrinam, sator lectori panem porrigit, [Col. 0152D] unitas itaque symphoniae, et dispositio concordiae ordinatae, bene ordinatae civitatis insinuat unitatem, ut eam surdus visu capiat et auribus caecus intelligat: inde est etiam quod psalmis antiphonae intermiscentur, quia fides per dilectionem operatur ⁜ 54 . Ideoque antiphona dicitur vox reciproca, quasi contra sonum, ab anti et phonas; quia psalmus secundum melos antiphonae intonatur et manus operatur, secundum quod a charitatis igniculo excitatur. Est autem antiphona cantilena ad recreationem animorum divinis laudibus interserta; et quidem nihil amplius charitate recreat [Col. 0153A] animos ab aestibus vitiorum. Nihil magis invitat eosdem ad praeconia superiorum. Hunc cantum Ignatius Antiochenus chorum angelorum audivit in coelestibus alternare; ideoque sic suam ecclesiam alternatim cantare docuit et ab eo tota Ecclesia alternandi formam accepit. Antiphona ante psalmum incipitur ab uno, et ab omnibus terminatur; quia Deus prius dilexit nos, cujus dilectioni respondere debemus ⁜ 55 . Item ante psalmum incipitur, post psalmum tota cantatur; quia tunc laus nostra, vel opera Deo placent, si a devotione incepta in dilectionis plenitudinem terminatur, vel quia charitas hic initiatur, in futuro consummabitur. Neuma in fine significat justorum gaudium ineffabile, dilectione vel praedicatione, mentium devotione, [Col. 0153B] fidei amplitudine, operum exsecutione, spei erectione, charitatis dilatatione. Tres lectiones legimus; quia tres vigilias posuit Dominus, dicens: «Si in prima, si in secunda, si in tertia vigilia venerit, et ita invenerit, beati sunt servi illi ⁜ 56 ;» quae tres vigiliae tres designant aetates: pueritiam, juventutem et senectutem; in quibus ne a diabolo seducamur, bene vigilando Dominum laudare tenemur. Vel per tres lectiones doctrinas electorum trium temporum designamus. Cum quibus interpollate responsoria decantamus; innuentes quod quidquid in tribus electi docuere temporibus, et quidquid nos in tribus aetatibus agimus, ad Deum trinitatemque referimus, et trinitatem in [Col. 0153C] fide, spe et charitate glorificamus: ideoque responsoria dicuntur a respondendo; quia innuunt quod sanctis monitis Dei, quae in lectionibus proponuntur, factis respondere debemus, ne similes simus pueris in foro ludentibus et dicentibus: «Cantavimus et non saltastis; lamentavimus, et non planxistis ⁜ 57 :» inde est quod responsoria respondent in materia lectionibus, dum tristia tristibus, et laetis laeta succinimus. Verbi gratia, dum lector, velut Joannes ⁜ 58 , non manducans, nec bibens, praedicat poenitentiam, aut lamentum Dominicae passionis; nos quoque respondendo ploramus; et dum lector, veluti Filius manducans, et bibens, nobis de gaudio regni proponit, nos itidem respondendo psallamus: est tamen in casu aliter fieri. Et considera [Col. 0153D] quod cum vocibus modulamur, quandoque planctum innuimus, quandoque laetitiam repraesentamus. Voces autem graves, acutae et superacutae, significant tres ordines humanae conversationis, scilicet conjugatorum continentium et virginum; qui tricesimo, et sexagesimo, et centesimo fructu remunerabuntur ⁜ 59 . Vel juxta tria volumina Salomonis, incipientium, proficientium et perfectorum. Vel responsorium dicitur, quia choro canenti responsorium, versus ab uno respondetur, qui etiam versus dicitur; quoniam ad responsorium vertitur ut totum responsorium iteretur, vel [Col. 0154A] saltem ejus particula: in quo solvitur quaestio musica de versu secundi toni, qui terminatur in C, cum secundus semper in D, et dicimus quod non est ibi finis, sed in repetitione responsorii, quem cantum Ambrosius primo composuit, et ab eo tota Ecclesia formam accepit. Haec omnia cum gloria concludimus et terminamus, eo quod omnia ad fidem et gloriam Trinitatis referimus; et vide quia quod uno responsorio praecinente, chorus concorditer sequitur; illud astruit quod Apostolus ait, ut idipsum omnes dicamus, et non sint in nobis schismata ⁜ 60 .

«Si in prima, et secunda, et tertia vigilia Dominus [Col. 0154B] servos vigilantes invenerit, beati sunt servi illi ⁜ 61 .» In solemnibus vero diebus, ut Dominicis et aliis, noctis officium per tres nocturnos distinguimus; imitantes excubias coelestis Hierusalem, quae aedificatur ut civitas ⁜ 62 , et servatur per angelorum vigilias, qui terni ternas distinguunt, dum ter terni trinitati concinunt. Sic et nos qui in illam tendimus, unde et ejus nomine Hierusalem nominamur, quia illius umbram gerimus; tres nocturnos in Dominica celebramus, in qua die angelorum consortium promeruimus, vel imitamur Ecclesiae primitivae tres interpollatas excubias, quae ter in nocte surgebat ad confitendum Domino, ut finitis in tribus psalmis tribus nocturnis, in aurora [Col. 0154C] compulsatis campanis, cantaret Te Deum laudamus, et laudes; et fuit haec consuetudo trium excubiarum sumptae a civitate obsessa, ubi ternis excubiis ab hostilibus cavetur insidiis. Civitatem nostram, scilicet Ecclesiam, diabolus impugnat, et ei maxime insidiatur in nocte.

Nox est enim peccatis accommoda; ideoque attentius in nocte nos convenit excubare, ut possimus latentis hostis insidias declinare. Sed cum postea charitate frigescente pigritarent homines toties surgere, statutum est ut media nocte surgerent et tres nocturnos continuo decantarent. Tres quoque nocturni Ecclesiae militiam memorant; quae in castris Domini sub tribus temporibus, ante legem, sub lege, sub gratia militavit et militat. Quodlibet [Col. 0154D] vero tempus tres habet distinctiones. Tempus ante legem distinguitur ab Adam usque ad Noe, et a Noe usque ad Abraham, et ab Abraham usque ad Moysen. In prima distinctione vigilavere Abel, Enos, Enoch et Lamech: quod in quatuor psalmis innuitur. «Beatus vir,» cantat Abel ⁜ 63 , «qui tanquam lignum plantatum secus decursus aquarum» dedit «in suo tempore justitiae fructum ⁜ 64 ,» dum pro justitia conservanda occubuit. «Quare fremuerunt ⁜ 65 ,» cantat Enos qui Domino in timore servivit ⁜ 66 , dum nomen Domini invocavit. «Domine, quid multiplicati sunt ⁜ 67 ,» cantat Enoch ⁜ 68 , quem [Col. 0155A] Dominus suscepit, dum eum in paradisum transtulit. «Domine, ne in furore tuo ⁜ 69 ,» cantat Lamech ⁜ 70 , quem Dominus exaudivit, dum ei talem filium dedit, qui genus humanum a furore Dei in arca servavit; hi psalmi quatuor sunt, qui sub una gloria cantantur secundum quorumdam consuetudinem: sicut et sub una antiphona concluduntur; quia patres illi quatuor virtutibus floruere, Trinitatem coluere et laudibus extulere. In secunda distinctione primi temporis vigilavere Noe, Sem, Heber et Thare, quod psalmi sequentes insinuant. «Domine Deus meus ⁜ 71 ,» cantat Noe ⁜ 72 , quem Dominus in illa generatione justum invenit, et ideo a persequentibus aquis salvum fecit. «Domine Dominus noster ⁜ 73 ,» cantat Sem ⁜ 74 , quem Dominus [Col. 0155B] gloria et honore coronavit, dum eum super fratres patris benedictio sublimavit. «Confitebor tibi ⁜ 75 ,» cantat Heber ⁜ 76 , qui mirabilia Dei narravit, cum civitatem gigantum dissipavit. «In Domino confido ⁜ 77 ,» cantat Thare ⁜ 78 , qui in Ur Chaldaeorum positus in Domino confidit, cujus pars calicis ignis et sulphur exstitit. Hi quoque psalmi quatuor sunt qui sub una gloria et antiphona concluduntur, ob rationem praemissam. In tertia distinctione primi temporis vigilaverunt Abraham, Isaac et Jacob, et Joseph, quod sequentes psalmi declarant: «Salvum me fac ⁜ 79 ,» cantat Abraham ⁜ 80 , quem Dominus salvum fecit, in cujus tempore sanctus defecit, quia mundus idololatriae servivit. «Usquequo ⁜ 81 ,» cantat [Col. 0155C] Isaac ⁜ 82 , quem Dominus in sacrificio respexit. «Dixit insipiens ⁜ 83 ,» cantat Jacob ⁜ 84 cui spes Dominus fuit. Unde ibi dicitur: Exsultabit Jacob, laetabitur Israel. «Domine, quis habitabit ⁜ 85 ,» cantat Joseph ⁜ 86 , qui sine macula fuit, dum adulterium recusavit. Hi quoque psalmi quatuor sunt, et simili ratione sub una gloria et antiphona concluduntur, vel per hos duodecim psalmos numerum patriarcharum memoriae commendamus, qui fidem sanctae Trinitatis per exercitationem quatuor virtutum habuere; ideoque sub tribus gloriis psalmorum quaternarii comprehenduntur; nec unus psalmorum ab aliis separatur; quia, ut ait Augustinus, qui habet unam virtutem, habet omnes.

Post psalmos versus sequitur; quia decet, ut afflictus [Col. 0155D] ad requiem convertatur: unde qui psallendo stabat, nunc ad lectionem sedeat; unde versus a vertendo dicitur; quia chorus se vertit ad orientem, vel quia se vertit de psalmis ad lectionem. A pueris cantatur, ut intelligamus nostra Deo placere servitia, si fiant cum innocentia. Et vide quod versus acuta exclamatio est animorum excitatio, ne incepto opere pigritemur; qui quandoque nos excitat ad orationem, ne muscae perdant suavitatem unguenti ⁜ 87 ; quandoque ad lectionem, ne torpeamus [Col. 0156A] securitate sedendi. Notum est enim quod in lectione sedemus, sessio pertinet ad securitatem, securitas negligentiam parit. Quandoque spectat ad hymnum, ut ad praeconia Christi simus vigiles et intenti: ideoque modo praecedit orationem, modo lectionem, modo hymnum, ut Magnificat et Benedictus. In hoc officio versus lectiones praecedunt, in aliis vero sequuntur: ex qua varietate laborans animus delectatur, dum orationi lectio, et lectioni succedit oratio. Et primus quidem versus: Memor fui nocte ⁜ 88 , sed et secundus: media nocte, statum temporis notat, scilicet nocturni, licet medium dicatur quidquid est inter primum et ultimum; unde, licet in ipso meditullio non surreximus, mendacii redarguendi non sumus. Tamen quidam somni desides [Col. 0156B] videri mentiri nolentes, mutant versum et dicunt alterum scilicet: «Quoniam tu illuminans lucernam meam ⁜ 89 .» Tertius versus: «Exaltare, Domine, in virtute tua ⁜ 90 ,» statum notat officii, et promittit cantum virtutum, quae ad Novum pertinent Testamentum. Per Dominicam orationem, quae secreto dicitur, secretum Regis consilium intelligitur, ut propositae similitudinis prosequamur exemplum. Quae oratio hic ideo dicitur, ut per eam tentationes diaboli expellantur; cum enim diabolus sentit nos legere velle, quae pertinent ad instructionem morum, vel in quibus victoriae sanctorum continentur de illo, tunc nos acrius impugnat. Unde nos oratione Dominica praesumimus, ne succumbamus [Col. 0156C] tentationi; et cum haec oratio sub silentio dicatur, ut diligentius capiatur; vel quia Deo loquimur, ultima pars alta voce concluditur, scilicet. Et ne nos inducas in tentationem, ut pateat, ad quid illa dicatur oratio, scilicet ne lector per phantasticam tentationem efferatur, et auditor a lectionis intellectu et profectu fraudetur. Vel lectiones orationibus praevenimus orantes dominum messis, «ut mittat operarios in messem suam ⁜ 91 ,» et aperiat cor nostrum in lege sua et in praeceptis suis ⁜ 92 , ne semen verbi Dei quod audituri sumus, aut volucres comedant, aut spinae suffocent, aut in petra, ubi non habeat humorem, accrescat ⁜ 93 . Versus post orationem est mandatum post consilium. Et memento quod semper sequens versus est annuntiandus, [Col. 0156D] nisi ad evangelium, ubi dicitur: Exaudi, Christe. Quidam tamen nullum versum annuntiant. Vicissitudines lectorum sunt successiones legatorum; qui, dum: Jube, Domne, benedicere dicunt, licentiam proficiscendi petunt; dum eis benedicitur, licentia datur, in quo innuitur quod nullus in ecclesia legere debeat, nisi concessus, nullus praedicare, nisi missus: «Quomodo enim praedicabunt nisi mittantur ⁜ 94 .» Ipsa lectio est injunctae legationis exsecutio: Tu autem, Domine, legati reversio; [Col. 0157A] ubi in eo quod misericordia imploratur, innuitur ipsum legationis, vel praedicationis officium non sine alicujus vel levis culpae pulvere peragi posse; unde Augustinus: verbum praedicationis securius auditur, quam dicitur: praedicator enim per terram ambulat. Et difficile est ejus qui per terram ambulat, pedes nullo pulvere sordidari; et praedicatorem, cum se bene praedicare persenserit, nullatenus in spiritu elationis erigi. Quod vero Deo gratias agimus, non ad lectoris preces, sed ad praemissam pertinet lectionem; gratias agimus, quod nobis doctrinae suae panem frangere dignatur, ne fame audiendi verbum Domini pereamus ⁜ 95 . Nam ad lectiones, in fine quarum Tu autem, Domine, non concluditur, scilicet ad capitula regularium horarum [Col. 0157B] in quibus verbum Dei seminatur; Deo gratias, ex consuetudine respondetur. Et attende quod sicut in Ecclesia duo sunt ordines: sapientes et insipientes ⁜ 96 , sic sunt duae lectionum materies. In illis enim lectionibus quae ad missam leguntur, sapientes instruuntur. In his quae in nocte recitantur, insipientes erudiuntur. Unde et exponuntur.

Rursus attende quod forma terminandi lectiones quadripartita est, aut enim per Tu autem, Domine, terminatur, aut cum prophetiae leguntur, per Haec dicit Dominus: Convertere ad me, et salvus eris, aut cum Threni Jeremiae leguntur, per Hierusalem, Hierusalem, convertere ad Dominum Deum tuum; [Col. 0157C] aut simpliciter, ut in officio defunctorum. Quidam tamen et ibi speciali conclusione utuntur; vel lectiones, praedicationes illorum Patrum praeferunt, responsoria vitam eorum significant, per quam praedicationi respondetur. Tempus legis distinguitur a Moyse usque ad David, et a David usque ad transmigrationem Babylonis, et a transmigratione Babylonis usque ad Christum. In prima distinctione hujus temporis vigilavere sacerdotes, ut Aaron, dum docuit; in secunda judices, ut Gedeon, dum judicavit; in tertia reges, ut Salomon, dum populum rexit. Quod sequentibus psalmis innuitur; nam: «Conserva me ⁜ 97 ,» exprimit sacerdotes, quorum Dominus pars fuit haereditatis et calicis. «Exaudi, Domine, justitiam meam ⁜ 98 ,» innuit judices, quorum [Col. 0157D] judicium prodiit de vultu Omnipotentis. «Diligam te, Domine ⁜ 99 » insinuat reges quos Dominus constituit super gentes ⁜ 100 . Ad singulos psalmos, qui tres sunt, Gloria redditur, et antiphona, quia singuli praedicti ordines Trinitatem adoravere, et laudibus extulere. Sequentes lectiones sunt eorum praedicationes. Responsoria operationes, et gratiarum actiones. Tempus gratiae distinguitur in tempus apostolicae praedicationis, et tempus persecutionis, et tempus pacis. In primo vigilaverunt apostoli, in secundo martyres, in tertio confessores; quod in sequentibus psalmis evidenter innuitur; nam: [Col. 0158A] «Coeli enarrant gloriam Dei.» exprimit apostolos; quia «in omnem terram exivit sonus eorum ⁜ 1 .» «Exaudiat te,» declarat martyres; quia protexit eos «in die tribulationis suae ⁜ 2 .» — «Domine, in virtute;» innuit confessores, qui non sunt fraudati voluntate labiorum suorum ⁜ 3 .

Hoc pacis tempus coepit a Constantino rege, qui laetatus in virtute Dei super salutare Christi, vehementer exsultavit, dum Nicaenam synodum congregavit. In prima hujus temporis hora modulatus est Paulus, dicens: «Regi saeculorum immortali, et invisibili, soli Deo honor et gloria in saecula saeculorum. Amen ⁜ 4 .» In secunda Laurentius, dicens: «Gratias tibi ago, Domine, quia januam tuam ingredi merui;» in tertia Gregorius, qui arte musica [Col. 0158B] divinum concinnavit officium, et nos vigiliae hujus primam custodiam observamus, dum praedicamus. Secundam cum tribulationes in patientia sustinemus. Tertiam quando contemplationi vacamus. Sed quia «extrema gaudii luctus occupat ⁜ 5 ;» ideo ultimi versus, ultimi psalmi tempora tangunt summotenus Antichristi, qui erit clibanus ignis in tempore vultus sui, quem Dominus turbabit, et ignis cum suis complicibus devorabit ⁜ 6 . Postmodum electi perpetuo cantabunt, et in Domini virtutibus exsultabunt ⁜ 7 . Ad hos quoque singulos psalmos, qui tres sunt, Gloria redditur, et antiphona. Quia Christiani fide, spe florent, et charitate colunt Trinitatem, et laudibus efferunt majestatem. Lectiones sunt doctrinae [Col. 0158C] fidelium. Responsoria, vita, quae debet respondere doctrinae; haec omnia in Dominica nocte cantantur, eo quod omnes supradicti in Christi resurrectione salvantur. Et vide quod ad tertiam vigiliam, evangelium recitatur, eo quod est in tempore gratiae praedicatum. Unde fallit hic etymologia responsorii: non enim responsoria de historiis respondent evangelicis lectionibus; similiter nec illud quod in aestivo tempore de Trinitate cantatur.

Idem est, et in sanctorum vigiliis, in quibus lectionibus propter vigilias alteratis responsoria non mutantur. Illud quoque sciendum est quod in tertia vigilia iteratur in antiphonis Alleluia. In solemnitatibus quoque sanctorum tres nocturnos aut vigilias [Col. 0158D] celebramus, et in unaquaque tres psalmos, tres versus, tres lectiones et responsoria tria cantamus. Ex quibus novem psalmi, novem versus, novem lectiones, novem responsoria efficiuntur. Ternarius et novenarius in omnibus idem significant. Haec igitur omnia celebramus, ut sanctos per fidem sanctae Trinitatis associatos novem ordinibus angelorum ostendamus: et ut nos per haec officia Trinitati usque adeo placeamus, quod eisdem ordinibus associari possimus; vel tres psalmi, tres versus, tres lectiones, tria responsoria, in tribus nocturnis, sunt triginta sex; haec itaque celebramus, ut per [Col. 0159A] fidem sanctae Trinitatis, per observantiam decem mandatorum et exhibitionem sex operum, coronari cum sanctis in coelestibus mereamur; vel per tres nocturnos tam in Dominicis quam in sanctorum natalitiis, quae ad praesentem gratiam pertinent, tres vigilias accipimus, secundum illam evangelicam doctrinam: «Si in prima, secunda et tertia vigilia Dominus servos vigilantes invenerit, beati sunt servi illi ⁜ 8 .» Pluralitas lectionum, pluralitatem significat praedicatorum, qui sunt tempore gratiae, sicut paucitas in profestis raritatem significat tempore legis; sicut enim gallus in nocte profunda rariores solet edere cantus, vicinante vero diei laetitia crebriores; sic ante incarnationem Domini cum populus ambulabat in tenebris ⁜ 9 , rari fuere praecones [Col. 0159B] et operarii pauci ⁜ 10 ; sed in tempore plenitudinis ⁜ 11 , et in die salutis ⁜ 12 ; omnes gemellis fetibus, et sterilis non est in eis ⁜ 13 : quod tamen in Pascha tribus tantum lectionibus utimur, aliam continet rationem, ut infra dicemus.

Porro hymnus, quem Augustinus et Ambrosius invenerunt, scilicet: Te Deum laudamus, qui supradicta omnia sequitur, et alta voce cantatur, significat laetitiam mulieris de drachma, quam invenit accensa lucerna ⁜ 14 . Unde et tunc secundum quosdam accenduntur luminaria. Quod finis ille: Per singulos dies, et caetera quae sequuntur altius concinuntur, et tunc tintinnabula compulsantur, significat vicinarum convocationem, et earum de drachma [Col. 0159C] reperta congratulationem. Vel jam dictus hymnus futurum gaudium et laetitiam repraesentat ⁜ 15 , quam Ecclesia requiescens a laboribus suis est in die judicii consecutura.

«Septies in die laudem dixi tibi ⁜ 16 .» Populus a Babylone reversus ex doctrina Esdrae ⁜ 17 , Deum quater in nocte, quater in die laudabat. Quater in nocte, scilicet vespertino, completorio, nocturno et matutino; quater in die, scilicet prima, tertia, sexta et nona. Sic et nos per quaternarium psallimus, ut Domino quodlibet elementum nostri corporis offeramus. Rursus octies Domino confitemur, ut ad octavam pervenire possimus; sed Propheta: Nocte [Col. 0159D] media confitendum, et septies in die, dicit Dominum esse laudandum ⁜ 18 ; cujus in hoc opere auctoritatem sequimur et mysterium. In septem ergo canonicas horas dividitur diurnum officium, scilicet laudes, matutinas, primam, tertiam, sextam, nonam, vesperas et completorium; septies quippe in die laudes Domino dicimus, propter septem aetates saeculi, vel hominis, vel septiformem gratiam Spiritus sancti, vel septem mysteria Jesu Christi. Quilibet enim dies totum repraesentat hujus saeculi tempus, quod per septem intervalla distinguitur. Nam laus matutina [Col. 0160A] recolit illud tempus in quo primi parentes Deum in paradiso laudavere. Prima illud in quo Abel; in tertia Noe, in sexta Abraham, in nona prophetae, in vespera notantur apostoli, in completorio novissimi justi. Dies etiam vitam uniuscujusque hominis repraesentat quae septem aetatibus variatur. Ergo per matutinam commemoramus infantiam, per primam pueritiam, per tertiam adolescentiam, per sextam juventutem, per nonam senectutem, per vesperam senium, per completorium finem vitae. Ergo septies, id est semper; quia dum septies in die laudem Domino dicimus, totum saeculi tempus, et totam vitam hominis ad Deum referendam notamus; sicut beatus Nicolaus, dum quarta et sexta feria matris ubera non sugebat; [Col. 0160B] infantiam suam ad Dominum referebat: vel septies Dominum laudamus, dum pro universis beneficiis nobis a Deo collatis vectigales et gratiarum actiones exsolvimus. Nam et septenarius numerus est universitatis, septies quoque in die Domino confitemur, quia per septiformem gratiam Spiritus sancti, de tenebris vitiorum, et servitute diaboli, quam nocturnum officium repraesentat, prodimus ad solem justitiae, et eripimur in libertatem, quam diurnum repraesentat officium.

Septem vero mysteria Jesu Christi nobis in carne exhibita inferius exponemus; quae causas exhibent septies Domino confitendi. Has itaque septem horas nullus audeat praeterire, nisi velit ingratus Spiritui [Col. 0160C] sancto, et in conspectu Domini vacuus apparere ⁜ 19 ; has etenim horas apostolos legimus observasse: unde Petrus et Joannes ascendebant in templum ad horam orationis nonam ⁜ 20 . Et item Petrus sexta hora comedere volens, ad orationem coenaculum ascendebat ⁜ 21 . Cum igitur septies in die confiteri Domino debeamus, cumque duodecim sint horae diei ⁜ 22 , sub istis septem alias comprehendimus quinque: sub prima primam, sub secunda secundam, sub tertia tertiam, sub quarta quartam, et sub sexta sextam, et sub septima septimam, sub octava octavam, sub nona nonam, et sub decima decimam, sub vespere undecimam, sub completorio duodecimam. Cur autem potius in his horis diei quam in aliis celebramus officium? Ratio est exquirenda. [Col. 0160D] Matutina itaque dicitur a mane, et mane a manibus. Manes secundum gentiles sunt dii infernales, quos dicebant, diem tota nocte clausum tenere, et eum mane terris emittere. Unde et mane idem bonum dicitur, eo quod nihil melius in hac vita, luce videtur. Ideoque laus matutina quasi pro luce nobis exhibita Deo cantatur; qui nos a tenebris erroris reduxit ad viam veritatis. Item hoc tempore Domino confitemur; quia hora tali Deus mundum creavit, et astra matutina ⁜ 23 , scilicet angelos, qui mox suavi concentu suo conditori jubilavere, quos [Col. 0161A] hac hora canentes imitamur, qui astra vespertina vocari possumus; quia Christum solem pro nobis occidentem sequimur ⁜ 24 , ut per eum in resurrectione ⁜ 25 , quasi in ortu solis ad astra matutina perveniamus. Item hac hora Dominus populum suum per mare traduxit, et in mari Aegyptios interfecit, ut in Exodo legitur ⁜ 26 . In hac igitur hora Deo gratias agimus, qui nos per baptismi gratiam de Pharaonis imperio liberavit, ut nos ad terram promissionis adduceret. Item hac hora volunt quidam justos a somno mortis evigilandos, qui de nocte mundi ad lucem pervenient: vel in hac hora, sicut in aliis, mysteria sequemur Jesu Christi, qui est nocte comprehensus, mane illusus, et Petri misertus ⁜ 27 ; hora prima gentibus traditus; tertia flagellatus, [Col. 0161B] et voce crucifixus; ⁜ 28 sexta cruci affixus, et tunc tenebrae factae sunt super universam teram ⁜ 29 ; nona mortuus, et tunc latro salvatur; velum templi scinditur, latus perforatur; in undecima, de cruce depositus; in duodecima sepultus ⁜ 30 . Item in nocte infernum exspoliavit, mane surrexit; in prima hora Mariae apparuit; tertia duabus a monumento redeuntibus obviavit ⁜ 31 ; sexta Jacobo; nona Petro; vespera duobus ambulantibus in Emmaus Scripturas aperuit, et hospitatus in fractione panis se manifestavit ⁜ 32 . Completorio apostolis dixit: «Pax vobis,» et cum eis manducavit ⁜ 33 . Item cum Petrus tota nocte in piscando laborasset, Christus mane in littore stetit, et rete piscibus adimplevit ⁜ 34 . Prima [Col. 0161C] cum septem discipulis manducavit, cum eis dixit: Pueri, habetis aliquod pulmentum; et oves Petro commisit ⁜ 35 . Tertia Spiritus sanctus in apostolos descendit ⁜ 36 . Sexta in die Ascensionis cum discipulis discubuit. Nona eisdem videntibus coelos ascendit ⁜ 37 . In vespera mundum venit salvare ⁜ 38 . In fine veniet retribuere, qui etiam in vespera cum discipulis ante passionem coenatus fuerat ⁜ 39 , pedes laverat, et corpus suum eis tradiderat ⁜ 40 . In completorio in Gethsemani pro eis oraverat ⁜ 41 . Ergo propter haec mysteria, quae de Jesu Christo in his horis habita in scriptis habemus, has horas, et non alias canonicas observamus. Laudes videlicet matutinas, ut cum Petro fugiamus ad lacrymas ⁜ 42 et cum Domino resurgamus ⁜ 43 . Primam, ut simus [Col. 0161D] primo regnum Dei quaerentes ⁜ 44 , et ei primogenita nostrorum operum offerentes ⁜ 45 , qui traditus gentibus, passus est propter delicta nostra et resurrexit propter justificationem nostram ⁜ 46 ; ut nobis sol justitiae oriatur ⁜ 47 et ut justificati ⁜ 48 , et gratia septiformi conjuncti epulemur cum illo in mellito et aeterno convivio ⁜ 49 . Tertiam ut flagellati Christi patientiam imitemur, et Spiritu sancto baptizemur. [Col. 0162A] Sextam, ut exaltatus a terra nos trahat ad se et eruat a tenebris irruentibus super terram ⁜ 50 . Nonam, ut saeculo moriamur, cum latrone salvemur ⁜ 51 ; revelata facie Dei gloriam contemplemur ⁜ 52 , sanguine redimamur, et aqua lavemur, demum super astra levemur; vesperam ut vespertinum regis sacrificium recolamus ⁜ 53 , quod praefiguravit novum sacrificium in vespera institutum, ut Christo consepeliamur ⁜ 54 , et ut testamento haeredes instituamur, exemplo humilitatis per lotionem pedum ⁜ 55 , et vinculo charitatis per novum mandatum, et injecto charitatis igne accendamur ad hospitalitatem pauperum, et illuminemur ad intelligentiam Scripturarum. Completorio, ut fructificent in nobis sudor ejus, et oratio, et requies, et pacifica salutatio.

«In matutino interficiebam omnes peccatores terrae ⁜ 56 .» Tempus ante nocturnum significat nostram vitam in peccatis. Nocturnum officium, nostri exsilii servitium, laus matutina poenitentiae suffragium, per quam tendimus ad lucis gaudium et libertatis.

Ideoque primum psalmum dicimus in ferialibus matutinis: Miserere mei, Deus ⁜ 57 . Quem psalmum Judaei conversi frequentabant, et nunc frequentat Ecclesia; quia provocat ad poenitentiam, per quam fit resurrectio a morte animae. Sicut enim cantatur [Col. 0162C] in matutinis Dominicis: Dominus regnavit ⁜ 58 , pro resurrectione Christi a morte corporis, sic in ferialibus: Miserere mei, Deus ⁜ 59 , pro resurrectione fidelium a morte animarum a tenebris ad lucem prodeuntium. Ideoque in secundo psalmo, qui per singulas ferias variatur, de mane, vel luce mentio reperitur; ut in Verba mea; «Mane astabo tibi ⁜ 60 ;» in Judica me, «Emitte lucem tuam ⁜ 61 ;» in Te decet; «exitus matutini, et vespere delectabis ⁜ 62 ;» in Domine, refugium, «mane floreat ⁜ 63 ;» in Domine, exaudi, «auditam fac mihi mane misericordiam tuam ⁜ 64 ;» in Bonum est confiteri Domino, «ad annuntiandum mane misericordiam tuam ⁜ 65 ;» qui psalmi non immerito sic in matutinis laudibus ordinantur ut in eis notari possit ordo Christianae [Col. 0162D] conversionis; nam Verba mea, vox est Ecclesiae primitivae ad haereditatem Domini vocatae; Judica me, vox ejus ad gentes intrantis; Te decet, canitur in figura gentilitatis fidem recipientis; Domine, refugium, vox est Judaei resipiscentis; Domine, exaudi, vox ejusdem contra Antichristi persecutionem orantis; Bonum est, vox Ecclesiae in Domino quiescentis, quae ex ipsorum psalmorum titulis, et sententiis [Col. 0163A] prudens lector eliciat. Quia vero per charitatem fit remissio peccatorum et acquisitio regni coelorum ⁜ 66 ; ideo duo psalmi sequuntur scilicet: Deus, Deus meus ⁜ 67 et Deus, misereatur nostri ⁜ 68 , in quibus agitur de dilectione Dei et proximi; in primo de dilectione Dei, unde ibi dicitur: «Sitivit in te anima mea ⁜ 69 ;» in secundo vero de dilectione proximi, unde ibi dicitur: «Cognoscamus in omnibus gentibus salutare tuum ⁜ 70 .» Ideoque sub una gloria concinuntur; quia dilectio Dei et proximi sic sese comitantur, ut in Christiana professione altera sine altera non habeatur. Vel ideo sub una gloria cantantur, quia in eis una Christi persona veneratur. Vel ideo sub una gloria continuantur, quia in eis fides et operatio intelliguntur: «fides autem, sine operibus, [Col. 0163B] mortua est ⁜ 71 ,» per quae duo libertatem et gloriam consequemur. Et quia exhibitio operis est probatio dilectionis, ideo per sex dies sex cantica victoriae succinuntur, per quae sex opera misericordiae intelliguntur. Nam in secunda feria, dicentes: Confitebor cum Isaia ⁜ 72 cantamus; quia, sicut ille vicit populum infidelem, sic nos vitia superavimus. In tertia cum Ezechia gaudemus, dicentes: Ego dixi ⁜ 73 ; quia, sicut ille mortem corporis, sic nos mortem animae evasimus; ideoque subditur ibi: Vivens, vivens confitebitur tibi ⁜ 74 . In quarta, dicentes: Exsultavit cor, cum Anna tripudiamus ⁜ 75 ; quia, sicut ille vicit aemulam, sic nos carnem vicimus. In quinta vero, dicentes: Cantemus ⁜ 76 , laetamur cum populo [Col. 0163C] Israel; quia, sicut ille Aegyptios per Moysen, sic nos diabolum et daemones per Christum subterfugimus. In sexta quoque, dicentes: Domine, audivi, cum Habacuc ⁜ 77 gratulamur; quia, sicut ille Babylonem, sic nos evasimus peccatorum confusionem. In Sabbato, dicentes: Audite ⁜ 78 , cum Moyse hilarescimus; quia, sicut illius populus, devictis hostibus, terram promissionis intravit, sic nos, vitiis superatis, promissam indulgentiam, libertatem et laetitiam consequemur.

Possunt etiam temporis gratiae successibus adaptari; nam secunda feria illud tempus recolit, in quo primo vexillum crucis erigitur, ut ex praecedentis psalmi: Verba mea et sequentis cantici: Confitebor littera patet, cum dicitur: «Notas facite [Col. 0163D] in populis adinventiones ejus ⁜ 79 .» Feria tertia illud tempus significat, in quo imperatores Ecclesiam persequebantur. Ideoque plangens, ait: Judica me, Deus, unde canticum legitur Ezechiae qui languore corporis infirmabatur. Feria quarta illud tempus innuit, in quo exaltata est Ecclesia super inimicos; ideoque exsultat cum illis qui sunt de Babylonia liberati, dicens: Te decet, et cantat cum Anna quae est liberata de afflictione Phenennae. Feria quinta illud tempus innuit, in quo Moysi populus intrabit ad fidem. Ideoque psalmus canitur, qui [Col. 0164A] oratio Moysi titulatur, et ejusdem canticum additur. Feria sexta celebratur passio Salvatoris. Ideoque psalmus cantatur, qui subtitulatur ipsi David, cum persequebatur eum filius suus Absalon, id est Judas. Ideoque et in cantico dicitur: Cornua in manibus ejus ⁜ 80 . Sabbatum celebratur in memoria electorum, qui erunt in fine mundi, quod colligitur ex titulo psalmi, scilicet psalmus cantici in die Sabbati, et ex cantico filiis Israel post laborem itineris dato. Vel sex adaptentur aetatibus; nam, in die secunda separavit Dominus aquas ab aquis ⁜ 81 . In aetate secunda contigit diluvium ⁜ 82 , quae duo significavere baptismum. Christus etiam in die secunda creditur baptizatus. Ideoque in secunda die recte legitur canticum de baptismo, ubi dicitur: Haurietis aquas in [Col. 0164B] gaudio de fontibus Salvatoris ⁜ 83 ; ubi fideles ab infidelibus separantur. Tertia aetate Isaac liberatur a morte ⁜ 84 . Ideoque in tertia die recte legitur canticum Ezechiae, cui Dominus per quindecim annos vitam adjunxit. Sic et nobis in Trinitatis fide manentibus per observantiam Decalogi, et fidem quinquepartitae passionis mortem auferet, et vitam donabit aeternam. Quarta aetate Anna fuit fecundata, et ideo in quarta die legitur canticum Annae: sic Ecclesia per quatuor Evangelia est electa, et Synagoga repudiata. Quinta aetate liberatus est populus de captivitate Babylonis ⁜ 85 , et ideo quinta die legitur canticum Moysi de liberatione populi de manibus Pharaonis. Sexta aetate crucifixus est Dominus, et [Col. 0164C] ideo in sexta die legitur canticum de ipsius passione, ubi dicitur: Cornua in manibus ejus ⁜ 86 , Sabbato requievit Dominus ab omni opere quod patrarat ⁜ 87 ; et jacuit in sepulcro ⁜ 88 .

Ideoque in Sabbato legitur canticum, quod datum est filiis Israel post laborem itineris, cum intrassent in terram promissionis. Et vide inter psalmum et canticum differentiam; quia psalmus significat operationem, canticum laudem ex operatione. Exinde: Laudate Dominum de coelis subditur ⁜ 89 . Tres psalmi sunt in quibus triumphum de mundo, carne et diabolo memoramus; et quia ut tanta libertas et gloria reveletur in nobis ⁜ 90 quandiu sumus in via, est nobis doctrina et consolatio necessaria. Ideo sacerdos in persona Domini capitulum subdit: [Col. 0164D] Vigilate ⁜ 91 . Vel nox praecessit ubi nos hortatur in fide perseverare, et misericordiae operibus intendere: opera tenebrarum abjicere, et arma lucis induere ⁜ 92 , et consolatur per promissionem gloriae; quod ideo capitulum dicitur; quia de capitibus sumitur epistolarum; quod, licet sit lectio, tamen legitur sine, Jube, Domine, benedicere; et absque sacerdotali benedictione; quia proprium est sacerdotis illud legere; et praelati ecclesiae non debent licentiam petere, sed dare; nec dicit: Tu autem, quia sacerdos est perfectus, ut suggestionibus [Col. 0165A] diaboli facile non succumbat; alicubi tamen a subditis pronuntiatur. Et attende quod in nocturnali officio copiosius quam in diurno lectionibus vacamus, quia eis aures libentius accommodamus. Rursus attende quod in hujusmodi lectionibus auctor non pronuntiatur, sicut in lectionibus missae; eo quod seduli in officiis ex lectione cognoscunt auctorem. Ad missam vero conveniunt laici, quibus est auctor incognitus. Quod autem in matutinis quandoque praemittitur, sermo sancti illius et illius, ad cautelam fit, quia verendum est, ne erroneus auctor in medio proponatur, et quia saepe ex lectione auctor non agnoscitur. Deinde sequitur hymnus, per quem laetitia, quam habemus de libertate, innuitur; sed ne ingrati de beneficio videamur, beneficium [Col. 0165B] confitemur in versu: Repleti. Postea liberatori nostro grates referimus, et in ejus laudem prorumpimus, alta voce dicentes: Benedictus Dominus Deus Israel ⁜ 93 . Quare? quia nos in miseria positos visitavit, redemit, de manu inimicorum liberavit, scientiam salutis in remissionem peccatorum per viscera misericordiae dedit, illuminavit, et in viam pacis direxit. Et vide quod in tribus duntaxat horis, tria dicimus evangelia in aurora. Benedictus cantatur, quia ubi vera lux nuntiatur; in vespera: Magnificat, quia in fine mundi, sicut ibi dicitur: «Deus superbos disperdet, et humiles exaltabit ⁜ 94 .» In completorio: Nunc dimittis, quia post judicium sancti in pace regnabunt; antiphona devotionem [Col. 0165C] significat, quam habere debemus in laudibus Redemptoris. Dominus vobiscum; magister et discipuli pro se invicem orant, et se invicem resalutant. Et est sensus: laudem vestram Dominus recipiat, et praemio vitae remuneret. Et cum spiritu tuo, scilicet cum pro nobis sis oraturus. Orationes autem non exaudiet Dominus, nisi ex bono corde processerint; ipse, sine quo nihil bonum, sit cum spiritu tuo. Sacerdos autem de sua bonitate non se esse sufficientem reputans, subdit: Oremus, quasi dicat, orate mecum ut, quod postulamus, citius impetremus. Oratio quam dicit significat indulgentiam quam Dominus repromisit; Amen, scilicet fiat nobis quod orasti. Rursus dicit: Dominus vobiscum. Et est iterata salutatio, affectuosa oratio, ut impetrata [Col. 0165D] gratia perseverent; demum concluditur: Benedicamus Domino. Deo gratias, per quae significatur quod usque ad finem vitae debemus Deo persolvendo gratias pro beneficiis benedicere. Dicitur autem Benedicamus a pueris; ad ostendendum quod nisi per poenitentiam efficiamur ut parvuli, digne Deum laudare nequimus ⁜ 95 , vel ad indicandum quod laus nostra puerilis est, scilicet insufficiens; cum enim de Deo loquimur, balbutiendo sicut possumus, pronuntiamus, laudamus, sed non sufficimus; quia supereminentia Dei nostrum superat eloquium et [Col. 0166A] intellectum: «Accedit enim homo ad cor altum, et exaltabitur Deus ⁜ 96 .» Deinde sequuntur sanctorum suffragia, quia quandiu vivimus tanquam in lubrico positi sumus, et a daemonibus impugnamur; et ideo sanctorum suffragiis semper egemus.

«In matutinis, Domine, meditabor in te ⁜ 97 .» Tempus ante nocturnum significat tempus mortis ante legem, in quo silebant homines a laudibus Dei. Tempus nocturni significat tempus legis datae Moysi. Tempus laudis matutinae significat tempus gratiae, a resurrectione usque ad finem mundi, in quo tempore Deum laudare tenemur. De bonis naturae [Col. 0166B] quae hac hora nobis contulit creando; de bonis gratiae, quae hac hora nobis dedit resurgendo; de bonis gloriae, quae hac hora nobis dabit resuscitando; ideoque totum hoc officium est laudibus plenum, ad quas laudes per versum auditores sacerdos excitat, et demum auxilium divinum implorat: postmodum chorus ad idem festinans auxilium, in summa trinitate glorificat Deum. Exinde, excepto Quadragesimali tempore, a psalmo Dominus regnavit ⁜ 98 incipimus. Et sunt octo psalmi, quia octo sunt ordines electorum salvati per aquam baptismi, sicut octo animae fuere in arca, in aqua diluvii ⁜ 99 : nam primus ordo est Ecclesiae primitivae in Judaico populo conversantis, secundus est [Col. 0166C] ejusdem ad gentilitatem transeuntis, tertius est gentilitatis credentis, quartus est Judaei resipiscentis, quintus erit tribulatorum per Antichristum; sextus, septimus et octavus erunt fruentium Christo post Antichristum, qui tres esse dicuntur, quia colligentur ex Asia, Africa et Europa. Qui quia simul Dominum laudabunt ⁜ 100 , ideo tres psalmi laudum cantantur sub una antiphona et una gloria. In omnibus igitur his psalmis legis umbram, et gratiae veritatem ostendimus. Umbram, quia Dominus post liberationem populi de Aegypto, super eum regnavit, et legem dedit, et in tabernaculo decorem induit. Veritatem, quia post redemptionem populi sui Christus a morte resurgens regnavit, et decorem immortalitatis induit ⁜ 1 . Unde primitiva Ecclesia laudes extollit, [Col. 0166D] dicens: Dominus regnavit. Merito cantatur hic psalmus in laudibus; quia continet laudes Christi, et septem locos laudis, ut super eumdem psalmum exponitur. Jubilate ⁜ 2 , hic umbram ostendimus; quia populus Dei portas, scilicet terram promissionis intravit, et Domino jubilavit, et servivit. Veritatem, quia gentilis populus fidem recepit, et Christo jubilat omnis terra, et servit gentilitas in laetitia. Deus, Deus meus ⁜ 3 ; hic psalmus indicat umbram regum Salomonis, et aliorum in Domino laetantium; cui, Deus misereatur nostri ⁜ 4 , sine interpositione gloriae [Col. 0167A] continuatur; quia regnum Juda et regnum Israel in una lege sociantur. Indicat etiam tempus gratiae, in quo sedata persecutione Ecclesia gentilis in Domino meditatur, et os haereticorum obstruitur. Hic enim psalmus cantatur ex persona gentilitatis, unde sic intitulatur psalmus David cum esset in deserto Idumaeae, per Idumaeam gentilitas intelligitur, cui, Deus misereatur, sub una Gloria jungitur; quia Judaicus populus ei in una fide sociabitur. Benedicite, innuit tempus in quo Nabuchodonosor tres pueros in caminum posuit ignis ⁜ 5 ; et illud tempus, in quo Antichristus tres filios Noe friget in camino tribulationis. Ideoque sine Alleluia et Gloria cantatur; quia tunc omnis laus Ecclesiae reprimetur, vel ideo sine Gloria; quia Trinitatem in eo recolimus, dicentes: [Col. 0167B] Benedicamus Patri, et Filio, cum sancto Spiritu.

Et vide quod hymnus iste tres habet distinctiones. In prima invitantur superiores creaturae ad laudem Creatoris; scilicet quae sunt super coelum, quae in coelo, quae in aere. In secunda invitantur creaturae terrenae, et quae moventur in aquis. In tertia invitantur homines, spiritus et animae, ut cum omni creatura Domino benedicamus; quia sicut tres pueri Nabuchodonosor caminum ignis, sic nos diabolum et incendium inferni evasimus. Et bene convenit hoc canticum diei Dominico, et cuilibet festivo; quia in prima die Dominus omnia creavit ⁜ 6 , et per resurrectionem suam postmodum [Col. 0167C] innovavit. Ideoque in ea die et in festivis, quae resurrectionem Dominicam imitantur, hoc canticum legitur, in quo Dei creaturae ad laudem Creatoris invitantur. Quidam vero aiunt in hoc cantico passionem Christi nobis ad memoriam reduci, quia Nabuchodonosor diabolus est, ministri Judaei, caminus ignis ara crucis, tres pueri Christus, in quo tria pura: divinitas, caro et anima, vel ex quo tria sacramenta: spiritus, sanguis et aqua ⁜ 7 . Laudate Dominum de coelis ⁜ 8 . Illud tempus umbrae denuntiat quo populus de Babylone rediit ⁜ 9 , et templum aedificavit et illud gratiae, in quo, Antechristo occiso, universa Ecclesia Deum laudabit. Ideoque tres psalmi sub una Gloria cantantur; quia Christiani, gentiles et Judaei, vel Noe, Job et Daniel; vel collecti [Col. 0167D] ex tribus partibus orbis, Asia, Africa et Europa in una religione et laude et parentia convenient: vel quia in eis laudibus eum qui est trinus et unus extollimus. Capitulum est secundum praeteritam umbram Esdrae praedicatio. Hymnus populi de reditu et templi dedicatione gratulatio, vel capitulum est angeli repromissio, quando promisit Zachariae filium ⁜ 10 , et hymnus de Christi nativitate et resurrectione gratulatio. Vel capitulum est modernorum ne in bello deficiamus, exhortatio et hymnus est Ecclesiae de Antichristi victoria exsultatio; vel capitulum [Col. 0168A] tuba novissima ⁜ 11 , et hymnus laus aeterna.

Per versum qui sequitur, scilicet: Dominus regnavit, innuitur quod post resurrectionem rata est Christo in coelo et in terra potestas ⁜ 12 ; qua regnavit in praesenti Ecclesia, in triumphanti regnaturus in saecula. Consuetudo in omnibus horis dicendi versiculum inolevit ab arca, quae dum in tabernaculo reponebatur, dicebatur: «Revertere, Domine, ad multitudinem filiorum Israel ⁜ 13 .» Unde versus dicimus orantes, ut ad nos revertatur, et nostrae mentes ad Dominum revertantur; unde a reversione nomen accepit.

Hic in nocturnis ante lectionem dicitur, ut ad audiendum verbum Domini animus incitetur. In [Col. 0168B] aliis horis post lectionem, ut ex intervallo horarum doctrina Domini non negligatur: Per canticum, Benedictus ⁜ 14 , quod illucescente die cantatur, primus Christi significatur adventus qui plebem suam visitavit, redemit, et sedentes in tenebris et umbra mortis illuminavit ⁜ 15 . Vel secundus, in quo Ecclesiam, quae diu sederat in tenebris hujus mundi, post psalmos, lectiones, hymnum et versum, et antiphonam, scilicet post bona opera, doctrinam, laudes, conversionem et mentium devotionem claritate perpetua illustrabit, quando serviemus Domino sine timore, in sanctitate et justitia omnibus diebus vitae nostrae. Interim incensatur altare. Thuribulum est cor, ignis charitas, [Col. 0168C] incensum oratio, quae tunc ad Dominum dirigitur, cum per verbum Evangelii cor nostrum igne charitatis accenditur, et in fidem passionis expanditur; unde sacerdos incensans dicit: Dirigatur, Domine, oratio mea, sicut incensum in conspectu tuo ⁜ 16 . Et congrue post psalmos, et lectionem sequitur incensatio; quia, qui bene operatur et alios docet, bonum reddit odorem, et bene operandi aliis praebet exemplum. Oratio est ultima illa benedictio: «Venite, benedicti Patris mei ⁜ 17 .» Benedicamus Domino, laus est finalis et ineffabilis. Ideoque saepe verbis dimissis cum neumis jubilamus. Nota quod eaedem sunt laudes in Dominicis et Paschalibus diebus, et festivitatibus Sanctorum; quia repraesentant gaudia resurrectionis Christi, [Col. 0168D] et nostrae, quae per fidem resurrectionis sancti jam quaedam gaudia percipientes, plenius in stola duplici consequentur.

«Paterfamilias exiit primo mane conducere operarios in vineam suam ⁜ 18 .» Nunc de prima et reliquis horis agamus, in quibus pastores et operarios imitamur: nam et in his horis paterfamilias conduxit operarios in vineam suam. Ideoque psalmodiae ab istis horis et non ab aliis nuncupantur, [Col. 0169A] et in istis celebrantur. Sacerdos igitur pastor est ovium, grex populus, pascua Dei mandata, multae bestiae gregi inimicae; nam hinc: «Leo rugiens circuit quaerens quem devoret ⁜ 19 ;» hinc draco deviantes veneno interimit, hinc lupus rapit, hinc ursus invadit. Ideoque pastor, cui est cura de ovibus ⁜ 20 , ait: Deus, in adjutorium meum intende ⁜ 21 ; et attende quod versiculus iste in omnibus praemittitur horis, et est sumptus a Veteri Testamento. Arca enim quotidie circumdabatur ab inimicis. Moyses igitur dum elevabatur et portabatur, dicebat: «Surge, Domine, et dissipentur inimici tui, et fugiant qui oderunt te a facie tua ⁜ 22 .» Sed et Ecclesia persecutionem patitur intus et extra, ideoque divinum imploramus [Col. 0169B] auxilium, dicentes: Deus, in adjutorium meum intende: similiter in omnibus praemittitur: Gloria Patri, ut glorificemus Trinitatem ⁜ 23 , sine qua nihil possumus ⁜ 24 . Oves itaque summum Pastorem invocant et glorificant, et in hymno consequenter implorant, ut eas in diurnis actibus a nocentibus custodiat. Quinque psalmi sequuntur, ut quinque sensus operariorum per diem divinitus muniant. Vel tres sunt sub tribus gloriis comprehensi, eo quod Trinitas in nostris operibus glorificatur; dicentes: Deus, in nomine tuo ⁜ 25 , iter arripiunt; et quoniam alieni insurrexerunt ⁜ 26 , petunt ut vi sua inimicos disperdat, et oves ex omni tribulatione eripiat; sicut David eripuit a Ziphaeis ⁜ 27 . Hunc enim psalmum David cecinit cum Ziphaei voluere eum [Col. 0169C] Sauli tradere. Ziphaei florentes interpretantur; hi sunt membra diaboli, qui nos prosperitate seducunt. Cum nobis ergo ea diabolus multipliciter insidietur, ad vitandam ejus calliditatem, hunc psalmum summo diluculo canimus. In Beati immaculati ⁜ 28 , et sequentibus octonariis, ovibus pascua proponuntur, ut lex Domini, mandata, justificationes et testimonia. In hoc psalmo tractatur de moribus; quia oportet, quem Deus liberavit a vinculis et carcere, ut assistat Deo bonis moribus in omni devotione. In Dominicis vero diebus, et praesertim a Septuagesima usque ad Pascha novem psalmos dicimus, ut cum novem ordinibus angelorum in resurrectionis gaudio Trinitatem laudare possimus. [Col. 0169D] In primis quinque, Deus, Deus meus ⁜ 29 , et sequentibus, de Christi passione cantatur; quia per meritum quinquepartitae passionis pervenit Christus ad gloriam resurrectionis, quod et nobis speremus, si eum imitari volumus ⁜ 30 . Quatuor sequentes innuunt, quod in quatuor mundi partibus per doctrinam quatuor Evangeliorum Deum laudare debemus. In Deus, in nomine tuo salvum me fac ⁜ 31 : petimus erroris depositionem. In Confitemini Domino ⁜ 32 , exhortamur ad laudis confessionem. In Beati ⁜ 33 , ad laudis operationem. In Retribue ⁜ 34 , ad [Col. 0170A] mandatorum meditationem; verum quia fides est fundamentum mandatorum, et victoria quae vincit mundum ⁜ 35 : et quia caetera sine fide frustrantur ⁜ 36 ; et operarius sine fide frustra vineam colit; et pastor sine fide frustra ovile custodit, ideo subditur Symbolum fidei scilicet: Quicunque vult, quod Athanasius, Alexandrinus episcopus, rogatu Theodosii imperatoris, ad eradicandam invalescentem haereticorum perfidiam et divulgandam fidem catholicam edidit: quod singulis diebus Ecclesia cantandum esse in Prima constituit; quia tunc maxime ad ecclesiam populus convenit; vel quia fides principium salutis existit. Quidam tamen omittunt in illis diebus, quibus in missa Credo in unum Deum concinunt.

[Col. 0170B] Sed potius est hoc curiositatis, et desidiae quam rationis; quia populus in Quicunque vult, de fide a pastoribus docetur; et in Credo in unum Deum, fidem suam quasi doctus quilibet confitetur. Athanasius vero, in hoc suo symbolo duas principales fidei partes, scilicet de Trinitate et de Verbi incarnatione describit. Sed de libero hominis arbitrio praemittit, dicens: «Quicunque vult salvus esse:» nemo enim nisi volens credit; cum caetera possit homo nolens, credere non potest nisi volens. «Ante omnia opus est, ut teneat catholicam fidem. Haec enim est bonorum omnium fundamentum. Haec

[Col. 0171C] Et vide quod horum quaedam negative, quaedam affirmative de Deo dicuntur ut increatus, scilicet non creatus; immensus, id est sine mensura; aeternus, sine principio et fine; omnipotens dicitur, non quia possit facere quidquid vult facere, sed quia potest facere quidquid vult fieri. Vel omnipotens, id est principaliter potens. Tres enim sunt potestates; prima Deus, secunda angelus, tertia homo; vel omnipotens per causam, id est a quo omnis potestas, sicut etiam dicitur omne bonum per causam. Deus proprium est Creatoris nomen, et ad cultum pertinet divinitatis, quod tractum est a Graeco Theos.

Et vide quod quandoque ponitur personaliter, ut Deus genuit Deum, id est Pater Filium, et uterque [Col. 0171D] Deus est; Dominus, ut ait Augustinus, non est naturae sed potestatis, sed hic secundum quod dicitur a dominio, quia «Dominus nomen est illi ⁜ 40 .» Verum secundum quod dicitur a dominando, indicativum est relationis, «quia sicut singillatim unamquamque personam Deum, ac Dominum confiteri Christiana veritate compellimur; ita tres deos, aut Dominos dicere catholica religione prohibemur.» Ac si dicat haec essentialia non pluraliter, sed singulariter dicuntur de omnibus, et in summa.

Et attende quid sit veritas Christiana. Quod ut magis liqueat, vide philosophicam veritatem; philosophica veritas est natura, vel cognitio rei; ut [Col. 0172A] humanitas est veritas hominis secundum quam quis verus est homo. Sed Christiana veritas intelligit Deum sine quantitate magnum, sine qualitate bonum, sine tempore sempiternum, sine loco ubique totum, sine situ praesentem, sine mutabilitate mutabilia facientem. Item philosophica veritas habet, quia si Pater est magnus et Filius magnus, Pater et Filius sunt magni. At Christiana veritas Patrem et Filium, et Spiritum sanctum, non tres magnos, sed singulum magnum, et tres unum magnum appellat, et haec est una regularum universalium, a quibus, ut secundum Boetium diximus, fides Catholica nominatur. De personarum vero distinctione, dicit Athanasius: «Alia est persona Patris, alia Filii, alia Spiritus sancti.» Persona dicitur grammatice, [Col. 0172B] omne id de quo in oratione agitur; dicitur et poetice larva, ut repertor honestae personae; dicitur et conditio, vel fortuna, ut: «Deus non accipit personam hominis ⁜ 41 ,» scilicet non attendit cujus conditionis vel fortunae. Secundum Boetium persona est rationalis naturae individua substantia. In theologia igitur personam esse, est discretum esse relativa proprietate; personales enim proprietates ut paternitas, et filiatio, et processio sunt relationes, ut paternitas est relatio Patris ad Filium, filiatio est relatio Filii ad Patrem, processio relatio Spiritus ad utrumque. Et ita Patrem esse, Filium esse, Spiritum sanctum esse, non est aliquid esse, sed ad aliquid esse. Unde Augustinus: Cum Pater [Col. 0172C] est, non illud ex quod est, id est non est relatione, qua Pater est, est ipse divina substantia. Paternitas est in Patre, et ipsa Pater est, et sic de aliis. Unde: in personis proprietas, et in essentia unitas. «Pater a nullo est factus, nec creatus, nec genitus.» Cum a nullo dicitur, auctoritas demonstratur. Inter factum et creatum hoc interest, quod inter facere et creare; nam facere est de subjacenti materia aliquid producere; creare vero de nihilo.

Et vide quod operatio Dei est quadripartita: una est aeterna, tres sunt temporales. Aeterna est, qua Filium ante omnia tempora genuit, secundum quam operationem dicitur Pater, aut genitor. Prima temporalis est qua ex nihilo creavit hylem, seu chaos, id est confusam elementorum materiam, secundum [Col. 0172D] quam operationem dicitur creator. Secunda temporalis est, qua materiam illam per opera sex dierum distinxit ⁜ 42 , secundum quam dicitur conditor, vel opifex. Tertia est temporalis, qua species creatas per successionem continuat, secundum quam dicitur sator et auctor. «Filius a Patre solo est, non factus, nec creatus, sed genitus. Spiritus sanctus a Patre et Filio non factus, nec creatus, nec genitus, sed procedens. Inter generationem Filii, et processionem Spiritus sancti, differentiam assignare vox humana non sufficit: nisi quod Filius sic a Patre procedit, ut sit Filius; Spiritus autem non sic procedit, ut Filius dici possit. Unus ergo Pater, non [Col. 0173A] tres patres; unus Filius, non tres filii; unus Spiritus sanctus, non tres spiritus sancti.» Vide quod cum dicitur unus Deus, multitudo deorum excluditur, cum dicitur tres personae singularitas excluditur. Unde Augustinus: Qui dixit Deum tres personas, non voluit diversitatem, sed noluit singularitatem. «In hac Trinitate nihil prius aut posterius, nihil majus aut minus,» potestate. Auctoritas tamen Patri, qui a nullo procedit, ascribitur; «sed totae tres personae coaeternae sibi sunt,» ergo nulla tempore prior; «et coaequales,» ergo nulla minor: in quo notatur Arius, qui dogmatizavit Filium Patre minorem; ita ut per omnia, sicut jam supradictum est, unitas in Trinitate, et Trinitas in unitate veneranda sit. «Qui vult ergo salvus esse, ita de Trinitate [Col. 0173B] sentiat;» ecce summa et conclusio praecedentium. Unitatem vero in Trinitate veneramus, et e converso, cum dicimus, credimus et adoramus, tres esse unum, et e converso. «Sed necessarium est ad aeternam salutem ut incarnationem quoque Domini nostri Jesu Christi fideliter credat.» Hic de Verbi agitur incarnatione: sicut enim ad salutem exigitur fides divinitatis, sic etiam humanitatis; quia sine fide Mediatoris nemo salvari potuit ⁜ 43 . Tres enim fuere leges: lex naturae, lex litterae, lex gratiae. Lex naturae consistit in ratione et voluntate; in utraque languebat homo; quia et ratio in contemplatione boni caecutiebat; et voluntas in appetitu boni deficiebat. Lex litterae dabat consilium sed [Col. 0173C] non auxilium, monebat affectum, sed non movebat, peccata non auferebat, sed prohibendo augebat. Quia

Quod enim dicitur proficiebat sapientia et aetate ⁜ 50 , intelligendum est nobis. Jesus Christus duo sunt nomina non ejusdem rationis, nam Jesus est nomen [Col. 0174A] personae, sicut Petrus: Christus vero nomen est sacramenti, sicut sacerdos, et propheta; quae nomina non per litteras, sed per notulas scribi consuevere, ut qualitas Scripturae insinuet qualitatem naturae, ut sicut divina natura est incomprehensibilis, sic nomen quod ponitur ad ipsam significandam, semiphoris scribitur litteris. Creaturarum naturae quandoque comprehenduntur, et ideo earum nomina per litteras plenarie describuntur. Vel quia non sumus sufficientes solvere corrigiam calceamentorum illius personae ⁜ 51 . «Deus est ex substantia Patris,» scilicet ex Patris substantia, id est ex Patre substantia, ut generatio referatur ad personam, non ad essentiam, quae nec generat, nec generatur; «ante saecula genitus,» hoc improprie dicitur, nam ante, proprie temporis [Col. 0174B] est designativum; tempus autem non fuit ante mundum, sed incoepit esse cum mundo. Unde sic describitur: tempus est motus, et mora mutabilium rerum; unde, si quis quaerat si Deus fuerit ante mundum, vitiosa est quaestio: non enim praecedit creator creaturam temporis quantitate, quia significat ante; sed naturae simplicitate. «Homo est ex substantia matris in saeculo natus:» ex praepositio, substantialiter, materialiter, potentialiter accipitur, et partialiter: substantialiter, ut ex substantia Patris ante saecula genitus; materialiter, ut ex substantia matris in saeculo natus; potentialiter, ut qui conceptus est ex Spiritu sancto. Partialiter ut ex anima rationali, et humana carne subsistens; [Col. 0174C] similiter et de praepositio, ut de Patre, de matre, de Spiritu sancto. «Perfectus Deus, perfectus homo ex anima rationali, et humana carne subsistens, aequalis Patri secundum divinitatem; minor Patre secundum humanitatem. Qui licet Deus sit et homo, non duo tamen, sed unus est Christus; unus autem non conversione divinitatis in carnem, sed assumptione humanitatis in Deum.» Et attende duos esse modos conjungendi per appositionem et per compositionem, quod etiam grammatici de praepositionibus docent; dicentes: illam per appositionem conjungi, quae in nullius transit in ipsa appositione compositionem; illam vero per compositionem conjungi, ex qua et dictione cui adjungitur aliqua dictio componitur, verbi gratia de utroque: [Col. 0174D] «Dixit insipiens in corde suo ⁜ 52 .» Similiter in rerum naturis. Res enim per appositionem junguntur, quando ex eis nihil componitur, de quo componentia praedicentur, verbi gratia: Abraham appositus est ad patres suos, unde collegium efficitur, de quo apposita non praedicantur. Res vero per compositionem junguntur duobus modis; per commistionem, et sine commistione. Per commistionem quando una convertitur, vel potius in aliam confunditur, ut vinum et aqua; nam quod horum super excreverit alterum confundit; sine commistione, quando ex diversis substantiis aliquid ita componitur, [Col. 0175A] quod componentium proprietates, et naturae de composito praedicentur, ut homo constat ex spiritu et corpore, et bene dicitur homo est vivus propter animam, et homo est albus propter corpus. Et dicitur homo est rationalis propter animam, et homo est corporeus propter corpus; haec autem conjunctio divinitatis ad humanitatem fit, ut quidam dicunt, per compositionem sine commistione, quia Christus est Deus et homo; ubi non est commistio neque conversio. Unde bene dicitur: non conversione divinitatis in carnem, sed assumptione humanitatis in Deum. Conversio namque substantiam mutat, assumptio exaltat. [Secundum alios, incarnationis ratio sumenda est, non secundum compositionem sed secundum habitum. Unde [cum] dicitur: [Col. 0175B] Deus est homo, Deus est factus homo, Deus coepit esse homo, habitus praedicatur; factus est enim humanatus, et assumpsit hominem, vel potius ea, quae sunt hominis. Unde quod sequitur, «Unus omnino non confusione substantiae, sed in unitate personae,» dicunt hanc propositionem in non notare compositionem, sed personae simplicitatem: sicut enim simplex fuit ante, sic et postea; non enim humana natura assumpta est de esse illius personae, vel cum Verbo una persona, sed est in unitate personae, id est non auxit numerum, vel quantitatem personae. Quidam non apponunt in, dicentes: Sed unitate personae. Sed alii dicunt hanc personam Christum constare ex Deo et homine, scilicet anima et carne, et ita ex tribus substantiis, non tamen quasi ex [Col. 0175C] partibus. Unde cum dicitur, Deus est homo, natura, scilicet humanitas praedicatur.] «Nam, sicut anima rationalis, et caro unus est homo; ita Deus et homo unus est Christus.» [Videtur fuisse dicendum: Anima rationalis, et caro unus sunt homo. Ut enim rei suppositae singularitas exigit verbi singularitatem, ut Sicardus scribit, sic rerum suppositarum pluralitas verbi exigit pluralitatem, ut Petrus et Paulus ascenderant in templum. Singularis itaque numerus ponitur pro plurali.]

Et vide hanc similitudinem non accedere plena collatione ad demonstratum; nam caro et anima sunt partes hominis constitutivae, et destructionem unius earum sequitur totius destructio; non [Col. 0175D] autem sic in Christo, Deo et homine; nam ante fuit Deus, quam Deus esset homo, et ideo assumptus homo non est pars constitutiva personae. Ita sicut anima, et caro non sunt plures homines; sic Deus et homo non sunt plures Christi. «Qui passus est pro salute nostra:» unde «tanquam avis ad occisionem ductus est ⁜ 53 .» Hic est summus pontifex, quo moriente antiquitus in lege captivi, liberi dimittebantur, et ad suas haereditates revertebantur ⁜ 54 . Mors etenim Christi gladium Dei ante paradisum amovit ⁜ 55 . Hic est serpens in quem respicientes a serpentum morsibus liberantur ⁜ 56 . «Descendit ad inferos,» [Col. 0176A] juxta illud: «Aestimatus sum cum descendentibus in lacum ⁜ 57 .» — «Tertia die resurrexit a mortuis.» Unde Osee: «Post duos dies vivificabit nos, et tertia die suscitabit nos ⁜ 58 .» — «Ascendit in coelos ⁜ 59 .» Juxta illud: Ascendens Christus in altum. Tres sunt coeli: aereum, ubi ales volat; aethereum ubi stellae rutilant; empyreum, ubi angeli Deum laudant. «Sedet ad dexteram Dei Patris omnipotentis.» Unde Pater ad Filium: «Sede a dextris meis ⁜ 60 .» Nomine dextrae non significatur situs, vel circumscriptio divinitatis; sed beatitudo humanae felicitatis; in quo empireo, in qua felicitate homo assumptus est, omni angelicae dignitati praelatus. «Inde venturus est judicare vivos et mortuos. Ad cujus adventum omnes homines resurgere habent cum corporibus suis, [Col. 0176B] et reddituri sunt de factis propriis rationem.» Quae rationis redditio non fiet verborum expressione, sed conscientiae attestatione: ad memoriam etenim revocatis operibus nostris, bonis et malis, unicuique manifestum erit, utrum sit dignus amore, vel odio ⁜ 61 , vita vel supplicio. «Et qui bona egerunt, ibunt in vitam aeternam.» In qua quicunque fuerit, demum integram perfectionem in corpore et anima possidebit. Septem sunt in quibus integra perfectio consistit; tria sunt animae, scientia, justitia, et laetitia; menti enim humanae, tres vires naturaliter insunt, ut philosophi dicunt, scilicet, rationabilitas, concupiscibilitas, irascibilitas; quarum singula in hoc statu miseriae duo habent circa se, habitum videlicet, et privationem. Enimvero circa rationabilitatem [Col. 0176C] sunt scientia et ignorantia, circa concupiscibilitatem, justitia et injustitia, circa irascibilitatem laetitia et tristitia; sed in statu gloriae rationale nostrum implebitur scientia; concupiscibile, justitia; irascibile vero, laetitia. Erit igitur anima perfectae scientiae, justitiae et laetitiae; quia quaelibet virtus erit ibi sine impedimento et contrarietate. Quatuor sunt corporis, immortalitas, impassibilitas, agilitas et pulchritudo. Corpus autem, ut ait Apostolus ⁜ 62 , erit spirituale, non corporeae substantiae veritatem amittendo, sed ut spiritus cibo non indigendo. Erit igitur immortale, quia ultra non morietur, nec mors illi ultra dominabitur ⁜ 63 . Erit impassibile, quia nulla passione ulterius molestabitur. [Col. 0176D] Altius etiam exponamus, dicentes: quod in statu creationis habuit homo posse peccare, posse non peccare; posse pati vel mori, posse non pati et non mori. In statu corruptionis habet posse peccare, non posse non peccare; posse pati et mori, non posse non pati et non mori. Non posse non peccare sic intellige, non posse esse sine peccato, scilicet sine causa peccati; causam dicimus concupiscentiam: vel non posse esse diu sine peccato. In statu glorificationis habebit posse non peccare, posse non pati, et non mori; et non posse pati, et non posse mori: ideoque erit corpus immortale et [Col. 0177A] impassibile. Erit etiam et agile, quia etiam velocitatem cogitationis ad omnia comitabitur. Erit et pulcherrimum, quia sicut sol fulgebit in regno Patris ⁜ 64 . Exuetur itaque homo in utraque parte diploide confusionis ⁜ 65 , et induetur stola geminae glorificationis.

«Qui vero mala in ignem aeternum.» Novem poenarum generibus in inferno miseri cruciantur, eo quod novem ordinibus angelorum associari operibus non merentur. Prima est ignis inexstinguibilis, ut si totum mare influeret non exstingueretur, de quo hic dicitur: Qui mala egerunt ibunt in ignem aeternum. Secunda est aqua intolerabiliter frigida, in qua etiam si mons igneus mitteretur, totus in glaciem verteretur, de his duobus [Col. 0177B] dicitur: Transibunt ab aquis nivium ad calorem nimium ⁜ 66 . Tertia est vermis immortalis, de qua vermis eorum non morietur, et ignis non exstinguetur ⁜ 67 .» Quarta sunt tenebrae exteriores, de quibus in Evangelio, mittuntur in tenebras exteriores: ibi erit fletus, et stridor dentium ⁜ 68 . Quinta est fetor putridus et indeficiens, de quo Joannes: «Missus est diabolus in stagnum sulphuris ⁜ 69 .» Sexta est confusio peccatorum, eo quod omnibus revelabuntur abscondita tenebrarum ⁜ 70 . Unde Joannes: «Libri aperti sunt ⁜ 71 .» Septima est horribilis visio daemonum, unde Job: «venient super eum horribiles ⁜ 72 .» Octava est pro varietate criminum varietas flagellorum. Unde Joannes: «Judicatum [Col. 0177C] est de singulis secundum opera eorum ⁜ 73 .» Nona est miserabilis clamor flentium, et ululantium, quia plangent se super se omnes tribus terrae ⁜ 74 ; dignus est enim ut qui hic igne concupiscentiae arsit, ibi flebiliter ardeat: qui frigore malitiae riguit, ibi strideat; quem invidia consumpsit, vermis conscientiae rodat; qui lucem odit, luce non gaudeat; qui in luxuriae fetore putruit, fetorem olfaciat; qui detegere peccata contempsit, ea detegat; qui Deum videre noluit, daemones videat; qui exhibuit membra sua servire iniquitati, ad iniquitatem per singula recipiat talionem ⁜ 75 ; qui noluit gaudere cum gaudentibus, fleat cum flentibus ⁜ 76 . «Haec est fides catholica quam nisi quisque fideliter firmiterque crediderit, salvus esse non poterit.» Dicitur fides, [Col. 0177D] virtus, qua creditur et haec proprie; dicitur et effectus, vel actus fidei, scilicet ipsum credere, et haec improprie; dicitur et res quae creditur, et haec item improprie. De prima tres sunt virtutes: fides, spes et charitas; de secunda: «Fides tua te salvum fecit ⁜ 77 ,» id est actus, non enim virtus, sed actus in meritum reputatur; de tertia, haec est fides catholica. In capitulo, pastor oves ⁜ 78 , et paterfamilias operarios ⁜ 79 , ne in calore et labore deficiant, consolatur; quasi dicens viriliter agite in nomine Domini, [Col. 0178A] quia «Omnis quicunque invocaverit nomen Domini salvus erit ⁜ 80 .» Unde alacres gratias agunt, et cum Petro Christum Filium Dei vivi confitentur et invocant, dicentes: «Christe Fili Dei vivi, miserere nobis ⁜ 81 .» Quidam tamen non dicunt capitulum, neque responsorium; quia per primam intelligunt pastoris operam, qui debet prius operari, ut in aliis horis alios ad operandum valeat exhortari.

Ergo post psalmos continuo dicunt: Exsurge, Christe, adjuva nos ⁜ 82 , vertentes se ad orientem. Ideoque versus dicitur, et est sensus: Exsurge, scilicet fac nos exsurgere, sicut intelligebatur illud Moysi, cujus vicem tenet: Revertere, Domine, ad multitudinem filiorum Israel ⁜ 83 , id est fac nos reverti. Preces quae sequuntur, scilicet Kyrie eleison, [Col. 0178B] propter tria dicuntur: ad resecandum superfluas cogitationes, ad impetrandum misericordiam propter oves errantes, et operarios fatiscentes. Ad postulandum auxilium contra tentationes, ut possimus, in Dominica oratione, Patrem securius invocare. Ter autem Kyrie eleison, ter Christe eleison, et rursus ter Kyrie eleison, aut in singulis semel, propter tres status divinitatis; tres ait status propter nos, non propter Deum, «apud quem non est transmutatio, nec vicissitudinis obumbratio ⁜ 84 .» Primus fuit ante nativitatem, in quo colebatur trinus, et unus, et dicebatur Dominus; quia «Dominus nomen illi ⁜ 85 . Secundus in humanitate. Ideoque invocatur Christus qui, licet sit «via, veritas et vita ⁜ 86 ,» est tamen una persona; et rursus sic est una [Col. 0178C] quod non separatur a Trinitatis substantia. Tertius est in clarificatione, ubi clarius trinus, et unus agnoscitur, et adoratur, et Dominus appellatur. Dominica oratio privatim dicitur, quia in ea Deo loquimur, qui non tantum verba, sed renes et corda scrutatur ⁜ 87 . Vel ut eam cum majori diligentia capiamus: in qua septem petimus, ut a septem vitiis liberemur, ut septem donis ditemur, ut septem beatitudinum praeconia consequamur, finis autem aperte dicitur, ut ab omnibus confirmetur. Per duos sequentes versus: Vivet anima mea. Erravi sicut ovis quae periit ⁜ 88 , patet de ovibus errantibus, id est poenitentibus agi, quae per pastorem ad ovile ducuntur ⁜ 89 ; sed quia via redeunti est fides, quae [Col. 0178D] est ut scutum viatorum contra insidias hostium ⁜ 90 ; ideo subditur Symbolum apostolorum, scilicet, Credo in Deum Patrem; cujus expositionem in Scrutiniorum tractatu, Deo propitiante, ponemus. Confessio subjungitur, quia post confessionem peccata venialia dimittuntur; sine quibus, ab ovibus et operariis praesens vita non ducitur: Preces pro ipso qui loquitur operario, pro pastoribus, pro regibus, pro populo, pro vivis et pro defunctis: Miserere mei, Deus ⁜ 91 , pro poenitentibus, et oratio pro astantibus [Col. 0179A] multiplicantur; quia per tales fructus pulvis a pedibus operariorum excutitur, et oves a pestiferis pascuis liberantur, et poenitentes Domino reconciliantur. Ob eamdem etiam causam septem psalmi poenitentiales, in Quadragesima et litaniae cantantur. Sed attende quod sacerdos qui prius prostratus orabat, et nunc surgit, et stans orat summum Patremfamilias, Christum significat, qui prius conversatus in terris ⁜ 92 , oravit pro peccatoribus ⁜ 93 , et postea resurgens ⁜ 94 et ascendens in coelum, interpellat pro nobis ⁜ 95 , quod ad nostram salutem spectat. Ideoque praecedit et sequitur salutatio; nam cum Dominus surrexit, discipulos salutavit dicens: «Pax vobis ⁜ 96 ,» et post interpellationem, salutabit; quia salutem aeternam donabit. Benedicamus [Col. 0179B] Domino significat benedictionem qua Christus benedixit discipulis post resurrectionem ⁜ 97 ; unde ipsi gratias egere. Vel est laus finalis, quae erit in gloria, cum gratiarum actione. Demum quia solent pastores greges ad alia pascua minare, et pabulo salem, ut melius sapiat, admiscere; sic praelatus fratres in capitulum ducit, quibus per pabulum salis sanctorum exempla in Martyrologio proponuntur; et per versum: Pretiosa in conspectu Domini mors sanctorum ejus ⁜ 98 , ad patientiam invitantur, et orationem. Sancta Maria, etc., sanctorum auxilia postulantur; postmodum, quia pro diversitate locorum occurrit diversitas adversariorum, pastor divinum ter petit auxilium contra insidias diaboli, [Col. 0179C] carnis et mundi cum dicit: Deus in adjutorium meum intende ⁜ 99 ; deinde simul omnes orant et misericordiam petunt, dicentes: Kyrie eleison et Libera nos a malo. Dicentes: Pater noster, et operum dilectionem, dicentes in bonum: Respice, Domine, in servos ⁜ 100 . Exinde pastor tanquam per se et pro ovibus sollicitior, eas dirigi, et in lege Domini postulat sanctificari et custodiri, dicens: Dirigere et sanctificare, regere et gubernare. Demum lectionis et praedicationis pabulo reficiuntur maxime qui in monasteriis degunt, qui in omni hora Dei servitio sunt occupati, semper avidi Scripturarum pabulo satiari. De officio et ordine tractari, est de sequenti; pascua, et dicta ovibus providere, quod sequitur. Adjutorium nostrum in nomine Domini, et Benedicite, [Col. 0179D] licentiantur oves ad pascua, et operarii ad cultum vineae festinare ⁜ 1 , ut valeant in mundi vespera denarium retributionis accipere.

Daniel tribus temporibus in die flectebat genua sua, et orabat, ut in ejusdem libro legitur ⁜ 2 ; per quae tria tempora, tertia, sexta et nona secundum Hieronymum intelliguntur. Post Danielem, Esdras quater in die cum populo Domino confitebatur ⁜ 3 , hoc est, secundum Bedam, hora prima, tertia, [Col. 0180A] sexta et nona. Sexta quoque, tempore gratiae, volens Petrus comedere, ad orationem ascendit coenaculum ⁜ 4 ; nona praeterea Petrus et Joannes pergebant ad templum ⁜ 5 : ideoque tertia, sexta et nona celebri officio auctoritate veterum decorantur. Igitur in his tribus horis in primordio, more solito divinum imploramus auxilium, quod est in omni opere bono faciendum. Exinde Trinitas glorificatur, Deus in hymno laudatur: postea ternis psalmis psallitur; quia in nostris operibus Trinitas veneratur. Item in prima, tertia, sexta et nona per octonarios psallimus, quia tunc bene gregem pascimus, et vineam colimus, dum octo beatitudinibus intendimus, quos combinamus, si duo praecepta charitatis observamus. Et vide quod undecim facimus [Col. 0180B] combinationes, ad emendandum undenarium nostrae transgressionis, vel ut pro quavis hora diei, in qua deliquimus, unum Domino, legis et charitatis, binarium offeramus, ut pro prima. Beati, pro secunda; retribue, pro tertia; Legem pone, pro quarta, Memor esto; pro quinta Bonitatem fecisti; pro sexta, Defecit; pro septima, Quomodo dilexi; pro octava, Iniquos odio habui; pro nona, Mirabilia; pro decima Clamavi; pro undecima, Principes ⁜ 6 . Et est notabile quod in quolibet octonario aliquid de lege Domini memoratur; quia per eum vinea colitur, et denarius aeternitatis acquiritur ⁜ 7 . Rursus in quatuor horis ad psalmos duodecies Gloria canitur, ut pro quavis hora, in qua deliquimus, de remissione peccatorum Deo [Col. 0180C] gloriam rependamus. Verum in tribus horis, tertia, sexta et nona, triplex status innuitur praeliantium, proficientium, fatiscentium. In tertia praeliantes aiunt: Respondebo exprobrantibus mihi verbum ⁜ 8 . In sexta proficientes adjungunt: Tota die meditatio mea est ⁜ 9 . In nona fatiscentes, dicunt: Tribulationes et angustiae invenerunt me ⁜ 10 . Per antiphonas charitatem exprimimus, sub qua psalmos concludimus, si per eum nostra opera Domino commendamus, juxta illud: «Omnia opera vestra in charitate fiant ⁜ 11 .» Capitulum est boni pastoris ad opera exhortatio. Responsum est hilaris operariorum responsio. Versus, qui ostendit, quod ad Dominum mentem vertimus, est boni operis fructus. [Col. 0180D] Oratio est pastoris ad operarios commendatio. Benedicamus Domino, et Deo gratias, est operariorum ad pastorem gratiarum actio. Et sumitur hic ordo ab his, qui secundum Esdram ⁜ 12 murorum opera faciebant, alii vero armis operarios defendebant: sic et in his horis modo psallimus: psalmus autem operationem eorum significat, quos princeps docet per lectionem et munit per orationem. Vel sumitur a triplici genere musicorum. Musica namque fit aut pulsu digitorum, ut in psalterio, et similibus; aut cantu sicut in voce, aut flatu, sicut in sono tubae. De primo dicitur: Laudate eum in [Col. 0181A] psalterio et cithara ⁜ 13 ; de secundo: Psallite in vociferatione ⁜ 14 ; de tertio: Laudate eum in sono tubae ⁜ 15 . Quando psalmos dicimus, primum genus musicae adimplemus; quando legimus, secundum exercemus: quando cantamus, tertio genere delectamur, usque adeo ad altiora nos extendentes, ut ad Trinitatis gloriam in responsorio veniamus. Vel potius sumitur ab Apostolo qui ait: «Implemini Spiritu sancto loquentes vobismetipsis in psalmis, hymnis et canticis ⁜ 16 .» Psalmi pertinent ad operationem, hymni ad laudem, cantica vero ad evangelicam exsultationem: unde gloria eis continuatur: quia nusquam tanta gloria Deo confertur, quanta in coetu sanctorum et angelorum. In his etiam horis in ferialibus preces interseruntur, quae [Col. 0181B] in festivis rationabiliter omittuntur. In ferialibus enim ploramus nostram peregrinationem; ideoque utimur obsecrationibus, orationibus et postulationibus, pro nobis et omnibus in commune, ut: Ego dixi: Domine, miserere mei ⁜ 17 , etc. Sed in festivis recolimus nostram et Domini resurrectionem. Et qui hic manentem civitatem non habemus ⁜ 18 , coelestem Hierusalem nobis futuram inquirimus; ubi non habebit locum miseria, et ideo pro miseris non implorabitur misericordia.

Vespertina oratio ascendat ad te, Domine! Hic etiam ut in aliis horis praediximus, divinum auxilium [Col. 0181C] imploramus, et gloriam Trinitati ascribimus. Postmodum quinquies psallimus, propter quinque vulnera Christi, qui se pro nobis obtulit sacrificium in vespera mundi: quod patriarchae ante legem, prophetae sub lege praefiguraverunt, cum Domino ad vesperam sacrificia obtulerunt ⁜ 19 . Vel quinquies psallimus, ut nobis peccata quinque sensuum dimittantur: eadem ratione pectus quinque digitis tundimus ⁜ 20 . Hoc etenim fletum illorum insinuat, quibus occidit sol justitiae ⁜ 21 . Vel quinquies psallimus, quia pro labore quinque sensuum praemium exspectamus: nam et in hac hora dies clauditur, et finis operum, et initium sequitur praemiorum. Cantantur autem psalmi secundum materiam diei, ut in Dominica nocte, qua per resurrectionem [Col. 0181D] Christus vicit leonem, cantatur Benedictus Dominus Deus meus ⁜ 22 , qui continet victoriam David contra Goliath ⁜ 23 . Caeteri laudes personant. Et vide quod vespertinum et matutinum officium caeteris horis modis psalmidicis numero praeferuntur, eo quod in senaria operum distinctione vespere et mane solummodo memorantur ⁜ 24 . Et in veteri lege ⁜ 25 antiquitas matutini et vespertini officii commendatur. Antiphona est cantus animae, virtus dilectionis, quae psalmis intercantantur, ut opera [Col. 0182A] corporis in charitate fiant. Sequitur capitulum patrisfamilias, per quod excitat operarios assurgere Domino venienti. Deo gratias, vox est aggratulationis laborantium. In capitulo quod psalmos sequitur, futurae diei qualitas vicinatur; nam opera comitatur expositio poenarum, vel manifestatio praemiorum. In capitulo igitur officia dividentes, per praecedentia laborem, per sequentia praemium significamus: ideoque praecedentia consistunt in psalmis, et sequentia in hymnis, et canticis. Vel per praecedentia noctem praesentem, in qua plurimum laboramus; per sequentia diem futurae exaltationis accipimus; quia nox praecedit, dies autem appropinquabit ⁜ 26 . Ante noctem gloriosam, dies ab initio mundi noctem praecedebat ⁜ 27 , [Col. 0182B] significans quod a die paradisi descenderat homo ad noctem inferni. Sed in nocte resurrectionis, quae fuit utriusque diei communis, facta est reciprocatio, ut nox diem praecedat; innuens quod per Christi resurrectionem, post mortem carnis de profundo noctis tenebrosae transibimus ad claritatem lucis perpetuae. Inde est quare in vesperis officium sequentis diei incipimus, quia vespertina synaxis primum est officium secundum Esdrae consuetudinem, in quaternario nocturno. Unde vespertinum officium a vespera stella nominatur, quae in principio noctis oritur. Ideoque tunc debent hoc officium secundum Esdrae consuetudinem celebrare. Post capitulum quidam adjiciunt [Col. 0182C] responsorium, ut hilaritas operantium Patrisfamilias excitationi respondeat: et hoc dicunt in omnibus horis esse agendum, nisi in laudibus matutinis, ubi superfluum videretur in responsoriis delectari, cum nocturnalibus continuentur excubiis. Alii capitulo versum conjunctum adjiciunt; quia sicut responsorium excludit canticum Zachariae, sic et canticum Beatae Mariae. Hymnus qui sequitur est exsultatio laborantium de suo profectu. Versus est eorumdem laborantium in se vicaria excitatio, vel exhortatio. Vel hymnus est canticum victoriae; versus pulsatio ad ostium gloriae. Et vide quod versus aut debet notare statum temporis, aut officii: statum temporis notat versus primae, scilicet Exsurge, Christe, adjuva nos ⁜ 28 , [Col. 0182D] ubi cum dicitur: exsurge, minuitur initium operae Similiter in versu tertiae: Adjutor meus esto, ne derelinquas me ⁜ 29 , cum dicitur: Ne derelinquas me, notatur status pugnae; similiter in versiculo sextae, Dominus regit me, et nihil mihi deerit, in loco pascuae ibi me collocavit ⁜ 30 , significatur status profectus et perfectionis. In versiculo nonae: Ab occultis meis munda me, Domine, et ab alienis parce servo tuo ⁜ 31 ; status demonstratur frigescentis dilectionis. Statum quoque temporis innuunt versiculi, [Col. 0183A] qui in passione et resurrectione cantantur; sed versus vespertinales, officii statum insinuant, ut vespertina oratio, etc. Ex quibus verbis colligitur quod vespertina oratio actitatur.

Canticum beatae Mariae, scilicet: Magnificat, triplici de causa in vesperis frequentamus: ut incarnationem Domini recolamus; ut acta Virginis recolentes, ejus intercessionem precibus mereremur; ut ejusdem castitatis exempla sequamur. Magnificat ⁜ 32 autem in vesperis, quia Virgo portavit Dominum in vespera mundi; hoc canticum est exsultatio laborantium, quorum spiritus exsultat in Domino; quia fecit eis magna qui potens est, cujus misericordia est in saecula ⁜ 32* . Ob hanc exsultationem repraesentandam lampades accenduntur [Col. 0183B] in vesperis; vel pro hoc cantico principaliter accenduntur, eo quod Evangelium est, vel ut nos de numero adolescentularum, et quinque prudentum, curramus cum lampadibus bonorum operum, in odorem unguentorum ⁜ 33 beatae Virginis, intrantes cum ipsa in gaudium Domini nostri ⁜ 34 . Et quia opera non sunt in lampadibus radiantia, nisi fuerint charitate formata, ideo canticum clauditur sub antiphona. Interim a sacerdote, qui vicem tenet Aaron, incensatur altare illa ratione, quam praediximus in Benedictus. Preces etiam adjiciuntur in ferialibus diebus et excluduntur in festivis, illa ratione, quam in aliis horis superius praetaxavimus. Oratio est ultima Domini ad operarios benedictio; [Col. 0183C] quod orationes in fine dicuntur, ab Actibus sumitur apostolorum ⁜ 35 , qui, quando disjungebantur, positis genibus suis orabant; quae finales orationes collectae dicuntur, quod tractum est a Levitico ⁜ 36 , ut scenopegia ultimum festorum legalium collecta vocatur: quia ibi fiebat fructuum collectio, quae figurabat futuram nostrorum operum collectionem, cum dicetur: «Ecce homo, et omnia opera ejus cum eo ⁜ 37 .» Collectae illae ratione quam praediximus in tractatu missae. Benedicamus Domino, laus est finalis et ineffabilis exsultatio. Deo gratias, est de consummato cursu gratiarum actio.

«In pace in idipsum dormiam et requiescam [Col. 0183D] ⁜ 38 .» Collatio traxit originem a sanctis Patribus, qui solebant in vesperis convenire et de Scripturis conferre, ad instar operariorum ad recreationem invicem confabulantium. Ideoque vitas Patrum, et his similia, quae potius sunt delectationi quam honori, in nostris collationibus legimus; et nobis eruditiores licite, si dubium occurrerit, interrogamus. Completorium dicitur, quia opera nostra complentur, sed et usus quotidianus cibi, et potus, et communis eloquii; unde moris est, ut monachi, post completorium oris claustra muniant, et [Col. 0184A] significat finem vitae praesentis. In quo numero electorum completo, complebit Deus gaudium sanctis suis; unde quia Dominus judicat fines terrae ⁜ 39 ,» per Converte nos, Deus salutaris noster ⁜ 40 incipimus orantes, ut nos a malo convertat, et iram suam a nobis avertat, et quia merita non sufficiunt, ejus adjutorium postulamus, dicentes: Deus, in adjutorium meum intende ⁜ 41 . Quatuor psalmos ad placandam Dominum dicimus; quia corpus quod ex quatuor elementis constat, in morte resolvitur; quod Domino commendamus. Tres primi loquuntur de morte vel Domini passione; et ideo eis utimur in completorio nostrae vitae. Cum invocarem canimus, ut in pace in idipsum ⁜ 42 , id est immutabili dormiamus. In te, Domine, speravi ⁜ 43 subjungimus, [Col. 0184B] ut cum Christo in manus Patris spiritum commendemus ⁜ 44 , unde et in eo versu finem psalmi accipimus, quem Dominus exspirans in cruce dixit; et est sextus versus, quia in sexta aetate Christus obiit; et nos in eadem sic dormiamus, ut membra quiescant et cor ad Dominum vigilet, ut caro in sepulcro quievit, et divinitas vigilavit. Qui habitat in adjutorio altissimi subdimus, ut a quatuor tentationibus liberemur, scilicet a timore nocturno, a sagitta volante in die, a negotio perambulante in tenebris, ab incursu, et daemonio meridiano ⁜ 45 , id est ab incurrente daemonio. Prima est levis et occulta, secunda levis et manifesta, tertia gravis et occulta, quarta gravis et manifesta. Quarto [Col. 0184C] loco: Ecce nunc benedicite Dominum ⁜ 46 inter psalmos concludimus, ut post mortem in domo Domini, et a Domino benedicamur, et Domino benedicamus. In hymno, capitulo, versu, victoriam de nocturnis illusionibus rogamus, et custodiri, ut pupillam oculi ⁜ 47 deprecamur, aut victoriam de insidiis diaboli, carnis, et mundi, aut de quatuor supradictis cogitationibus postulamus, ut in Christo qui vicit mortem, mundum et diabolum, triumphemus ⁜ 48 . Hic ergo versus: Custodi nos, Domine, ut pupillam oculi, statum monstrat temporis et officii, scilicet, custodiam Salvatoris circa pericula noctis. Et attende quod, secundum quosdam, capitulum praecedit hymnum in hoc officio, sicut in vesperis et aliis horis, ut hymnus Evangelio, [Col. 0184D] quod hic dicitur continuetur, secundum alios hymnus praecedit capitulum, quod est per aliarum horarum apostrophem: nam in caeteris horis hymnus praecedit psalmum, hic psalmus hymnum, ut adimpleatur, quod invenitur in titulis psalmorum, psalmus cantici et canticum psalmi. Rursus quod capitulum hymnum, et hymnus praecedit capitulum, morem boni sequitur oratoris, in cujus ore modo laudes praeveniunt exhortationem, modo exhortatio laudes. Illud quoque notabile est quod cum septenae sint partes caeterarum horarum, scilicet [Col. 0185A] versus cum gloria, hymnus, psalmus, et lectio, cantus, preces et oratio; in tribus scilicet matutinis laudibus, vesperis et completorio additur et octava, canticum videlicet evangelicum; quoniam hae tres horae pertinent ad octavum, scilicet Domini resurrectionem, qui mane surrexit, in vespere se discipulis manifestavit, in completorio discipulis ait: «Pax vobis ⁜ 49 .» Eapropter in his tribus horis hymnus, qui est exemplum laetitiae, psalmos sequitur, ut continuetur Evangelio gratiae. Evangelium hujus officii est canticum Simeonis, scilicet: Nunc dimittis ⁜ 50 , in quo pacem rogamus aeternam, ut sicut Simeon transire cupiens, postquam vidit Christum, dimitti rogavit, sic nos post lumen fidei perveniamus ad splendorem speciei, ubi [Col. 0185B] erit pax aeterna. Preces etiam et Dominicam orationem adjungimus, ut nos ab hostibus, qui insidiantur in tenebris, et vitae calcaneo, muniamur ⁜ 51 . Et vide quoniam ad primam et completorium apostolorum Symbolum non omittimus; quia cuncta nostra opera in ejus nomine incipimus et concludimus in quem credimus. Similiter ad utrumque officium confessionem, et Miserere mei, Deus ⁜ 52 adjicimus, ut quidquid in nocte peccavimus aut in die deliquimus, per confessionem et poenitentiam diluamus, adimplentes illud: «Confitemini alterutrum peccata vestra, et orate pro invicem, ut salvemini ⁜ 53 .» Respicientes etiam illud quod olim sacerdos farinae assarium offerebat in die [Col. 0185C] vicis suae, medietatem mane, medietatem post meridiem ⁜ 54 .

Sacrificium autem nostrum est spiritus humiliatus ⁜ 55 ; similiter et utrumque soli Deo referimus ad instar primitiarum et decimarum ⁜ 56 . Unde pro supervenienti festo non mutantur, nisi Christi, qui Deus est ⁜ 57 (ut in Paschali tempore aiunt quidam) et beatae Virginis ad confirmandum, quod idem est Filius Dei et Filius hominis, et significant preces humilitatem, quae semper est necessaria, in principio, ad quod significandum humili voce servitium inchoatur, et in fine. Ideoque preces in fine ponuntur. Ultima oratio est ultima benedictio. Benedicamus Domino, Deo gratias, laus est finalis, et ineffabilis, et de consummato cursu gratiarum actio. [Col. 0185D] Demum illud non est de officio negligendum, quod, ut quidam aiunt, nocturnale officium recolit tempus ab Adam ad Noe, matutinale a Noe ad Abraham, prima ab Abraham ad Moysen, tertia a Moyse ad David, sexta a David usque ad adventum Christi, nona ab adventu primo usque ad secundum, cum Dominus venerit ad judicandum. Per vesperas intelligunt Sabbatum animarum, quo requiescent a laboribus suis ⁜ 58 ; per completorium, illud tempus magnae solemnitatis, in quo venient electi percipere regnum ⁜ 59 , et consummabitur gaudium sanctorum, [Col. 0186A] cessabit lucta et pax succedet aeterna: in qua det sponsus sponsae dormire et immutabiliter requiescere ⁜ 60 .

«Celebra, Juda, festivitates tuas, et redde vota tua ⁜ 61 .» Nahum confitentes alloquitur, praecipiens vota reddere, quae propria voluntate vovere. Vovere quippe voluntatis est, sed vota reddere necessitatis; votum est conceptio mentis animi deliberatione firmata. Vota monachi continua sunt, obedientia, habitus vestium, abrenuntiatio propriorum, jejunium, silentium et regulare officium, de quo tractare, caeteris omissis, intendimus. Beatus itaque Benedictus aliter a canonicis ordinavit officium, nec est [Col. 0186B] ab Ecclesia reprobatum, sed a beato Gregorio roboratum, qui ait: «Sanctus vir non potuit aliter dare quam vixit.» Dicit ergo semel: Deus, in adjutorium meum intende ⁜ 62 , et post ter: Domine, labia mea aperies ⁜ 63 . propter reverentiam unitatis et Trinitatis. Exinde psalmum: Domine, quid multiplicati sunt, eo quod a somno, secundum quosdam, dicit in eo: Ego dormivi et soporatus sum ⁜ 64 . Inde per invitatorium, et Venite, ad Ecclesiam venire invitat. Proinde Ambrosianus sequitur hymnus. De hymnis superius diximus. Sed hic adjiciendum putamus hymnos etiam patres veteres cecinisse ⁜ 65 , ut David, et tres pueros in fornace ⁜ 66 . Sed etiam ipsius Domini et apostolorum habemus exemplum ⁜ 67 . In [Col. 0186C] his demum quia beatus Ambrosius floruisse cognoscitur, ex ejus nomine Ambrosiani vocantur. Vel quod ab ipso sint conditi, vel quia ejus tempore coeperunt celeberrime in Ecclesia celebrari. Ad hoc septem psalmos cum antiphonis suis et quatuor lectiones, cum totidem responsoriis in primo nocturno adjecit, et totidem in secundo. Senarius vitam designat activam, in qua sex opera misericordiae nos convenit exercere, si ad vitae contemplativae perfectionem volumus pervenire ⁜ 68 , quae per quaternarium lectionum responsorium propter quatuor Evangelia designatur; vel per octonarium utrorumque propter octo beatitudines figuratur ⁜ 69 . In tertio nocturno idem vir vitae venerabilis tria cantica censuit esse cantanda in laudem Trinitatis, a [Col. 0186D] qua utriusque vitae perfectionem dari nobis credimus et speramus.

Quod cum Alleluia, quod est canticum coeleste, cantatur, innuit quod ad laudem Trinitatis non sufficiat laus vocis humanae vel quia pro laudibus Trinitatis perveniemus ad canticum coelestis laetitiae. Deinde quatuor lectiones de Evangelio, quae sequuntur, insinuant quod laudatores Trinitatis per doctrinam quatuor Evangeliorum, quatuor virtutibus insigniti, muniti et eruditi sunt; per quatuor responsoria, quae sequuntur, laudantium hilaritas [Col. 0187A] intelligitur. Et vide quod canonici novenario, monachi vero duodenario lectionum utuntur. Novenarius enim tetragonus est, scilicet aequis undique lateribus quadrus, et convenit praedicatoribus, quorum verbum et opus debent aequa lance proportionaliter trutinari. Duodenarius vero inaequalibus constat lateribus, quia ter quatuor, aut quatuor tria duodecim faciunt, et convenit monachis ad instar Jacob ⁜ 70 cum Deo luctantibus et pede altero claudicantibus; quia minus operantur, et amplius meditantur. Rursus quaternarius illius ordinis sancti quadratam significat stabilitatem ejusdem; quadrigas Aminadab ⁜ 71 , quadruplum videlicet sensum Scripturarum historicum, allegoricum, tropologicum et anagogicum, in quibus ille sanctus ordo [Col. 0187B] prae caeteris meditatur. Sed ne hoc agentes bonum sibi ascribant, sed totum Deo tribuant, se vero inutiles servos dicant ⁜ 72 , subjungunt: Te Deum Laudamus.

Post hoc legitur evangelium, quod denarium, scilicet, vitam designat aeternam, quae digne laudantibus in fine reddetur: unde solemniter et cum honore cantatur, ad quod sequitur Amen, id est fiat nobis quod ex Evangelio credimus et speramus. Per hymnum qui canitur in extremo, scilicet: Te decet laus, ultima intelligitur gratulatio, quando percepto denario exsultabunt sancti in Domino ⁜ 73 : ideoque magna cum delectatione cantatur et hymnus dicitur; nam, ut dicimus, hymnus est laus [Col. 0187C] Dei cum cantico. In matutinis laudibus pene totidem, et eosdem psalmos, hymnos et cantica, tam ferialibus quam festivis, ut superius exposuimus, et in eadem significatione beatus Benedictus instituit. Eo tamen mutato quod Deus, misereatur nostri ⁜ 74 , primo voluit indirectum absque antiphona decantari. Vel quia tenebris fatiscentibus diluculo matutinae cantantur; hic autem dicitur: Illuminet vultum suum super nos ⁜ 75 . Vel quia hoc officium ad Domini pertinet resurrectionem, per quam accepimus gratiam et benedictionem; quod sequitur: Miserere mei Deus secundum magnam misericordiam tuam ⁜ 76 , psalmus vel Jubilaeus recolit remissionem, tum propter psalmorum numerum, tum propter poenitentialem, quam in se continet humilitatem. [Col. 0187D] Rursus id specialius ordo monasticus habet, quod in matutinis et vesperis Dominicam orationem dicit in voce propter simplices, et versutos; sunt enim qui eam non intelligunt, aut obliviscuntur; et sunt qui spinam odii gerentes in corde fratrem odiunt, et dicere nolunt: dimitte nobis debita nostra, sicut et nos dimittimus, debitoribus nostris ⁜ 77 : hoc ergo dicere compelluntur in publico, ut purgentur ab illo vitio; et hoc in matutino, id est fine diei, ut noctem aut diem non pertranseat quis sine reconciliatione fratris; in aliis autem horis non dixit in voce dici; quia saepe contingit fratri fratrem [Col. 0188A] irasci, et quodam furoris impetu commoveri, qui licet statim animum non cohibeat, exspectandus est ad veniam; quia sufficit si «sol non occidat super iracundiam ⁜ 78 .» Ternarius psalmorum in prima, tertia, sexta, nona et completorio, fidem sanctae Trinitatis insinuat, ad quam sunt diurna opera referenda. Quaternarius psalmorum in vesperis, vel ad quadraturam superiorem nos dirigit; vel ad quaternarium cardinalium virtutum, circa quarum cardines expedit ut opera nostra vertantur.

Et attende a mysterio non vacare, quod monachi se toto corpore gyrent ab oriente in occidentem, significantes Deum ubique adorandum: quia ubique praesentem. Vel potius, quod cum rationabili [Col. 0188B] motu ab ortu nostrae nativitatis usque ad occasum mortis sequi tenemur, sicut firmamentum ab oriente naturaliter vertitur in occidentem. Hoc etiam transmontana designat Ecclesia cum dicit: Gloria Patri, se inclinat in orientem, et subdens, sicut erat, se vertit in occidentem. Et est haec quaedam species devotionis; devotionem autem statuit ille magister in officiis exhibendam: si enim credimus Deum ubique praesentem, tunc eum maxime credamus adesse, cum ad divinum opus corpore et mente assistimus, sed et angelorum praesentiam adesse non dubitamus. Servite itaque, fratres, Domino in timore ⁜ 79 , servite in psalmis, in lectionibus; exsultate in hymnis et jubilationibus; in timore [Col. 0188C] additur et tremore, ut servitium non sit negligens, nec exsultatio torpens. In psalmis, ut cum melodia cantentur, quo facilius animi ad compunctionem flectantur, ut qui verbis non compunguntur, modulationis dulcedine moveantur; ardentius enim, ut experimento cognovimus, per cantum anima movetur infirma ad pietatis affectum. In lectionibus, ut pronuntientur, in quibus est quidem non parva audientium aedificatio: unde licet cum psallitur, psallatur ab omnibus; et cum oratur, oretur ab omnibus: tamen cum legitur, faciendum est silentium et est ab omnibus audiendum. Unde si quis supervenerit, Deum capite inclinato adoret, frontem persignet, et aurem lectioni accommodet, ne obtentu orationis fructum perdat ejus quae legitur, [Col. 0188D] lectionis: nam eam non semper habebit, orandi vero potestas semper in promptu erit. In orationibus, ut sit devota, si enim principi saecularium, qui est cinis et vermis, est submissa voce loquendum, quanto majori devotione est Domino supplicandum, qui est creator omnium. Sit etiam brevis, quia «in multiloquio non deerit peccatum ⁜ 80 ;» ideoque Dominus ait: «Orantes nolite multum loqui ⁜ 81 .» inde quoque mos est Graecorum frequenter sed parum orare. Et attende quod in singulari oratione tamdiu prostrati jacere debemus, quousque cogitationes varias comprimamus, ut ait [Col. 0189A] Gregorius. In conventu vero breviter est orandum, et facto signo ab oratione surgendum. Et vide quod cum sacerdos in voce dixerit orationem, non debet aliis verbis orare, sed illam orationem corde attendere, ut ea dicta respondeat: Amen. Rursus quod usque adeo debent fratres prostrati jacere, quousque dicatur: In unitate Spiritus sancti Deus, excepto completorio, in quo prostrati jacemus, quousque dicatur: Benedictio Dei Patris omnipotentis, et Filii, et Spiritus sancti.

Tunc erigimur, ut Amen respondeamus. Sit praeterea oratio pura, ex cordis puritate procedens, lacrymarum compunctionem inducens, de irriguo superiori et inferiori ⁜ 82 ; nam, ut ait Gregorius, veraciter orare est amaros in compunctione gemitus, et non composita verba sonare. Sit etiam perseverans: [Col. 0190A] quia, «si quibus perseveraverit usque in finem salvus erit ⁜ 83 .» Sit quoque operibus concordans, ut vertatur os turturis ad axillam ⁜ 84 . In hymnis autem exsultandum, ut sit laus Dei cum cantico ⁜ 85 : nam si laus est et non Dei, non est hymnus; et si laus est, et Dei, sed non cantetur, proprie non est hymnus, licet largo vocabulo dicatur: «Hymno dicto, exiere in montem Oliveti ⁜ 86 .» In voce quoque exsultationis est Domino exsultandum ⁜ 87 , sic tamen ut mens voci concordet: quod et de caeteris intelligendum est, ut psallamus spiritu, psallamus et mente ⁜ 88 , psallamus Domino sapienter, id est corde, ore, cupientes non tam voces nostras, quam sensum et verba hominibus et Deo placere. Amen.

Excursis generalibus, specialia prosequamur de concordia et diversitatibus officiorum. Verum quia concordia consurgit ex multiplicitate librorum, et diversitas officiorum ex varietate temporum, idcirco de librorum pluralitate et temporum varietate utilia praemittamus. Cum igitur ecclesiasticum officium consistat in lectione et cantu, duae sunt maneries librorum ecclesiasticorum. Nam alii sunt lectionarii, alii cantuarii. Lectionarii sunt bibliotheca, passionarius, legendarius, nomiliarius, sermologus, epistolarius, evangeliarius, collectarius et [Col. 0189C] ordo. Bibliotheca dicitur a biblis, quod est liber; vel a biblo, quia quondam scribebatur in biblis, et theca, quod est positio et aequivocum ad armarium, ubi libri reponuntur, et ad magnum volumen, quod utrumque continet Testamentum. Vetus in tria partitur, in historiam, prophetiam, hagiographa; historia XXI volumina continet, scilicet: Pentateuchon, qui dicitur Thorah, scilicet lex. Hi quinque libri Moysi: Genesis, Exodus, Leviticus, Numeri, Deuteronomium, super quos jurant Hebraei, sicut nos super Evangelia, veluti sacratiora illa penes illos, ista penes nos. Pentateucho vero adduntur duo, scilicet, Josue, et Judicum, et vocatur Eptateuchos. Deinde sequitur liber Ruth et Regum quatuor partitiones. [Col. 0189D] Postea sequuntur duo libri Paralipomenon; duo Esdrae; duo Machabaeorum; liber Tobiae, Judith et Esther; et sunt XXI, quia docuere Decalogum corpore ac mente, in unitate fidei observandum. Prophetae sunt sexdecim - Isaias, Jeremias, Daniel, Ezechiel, et duodecim prophetae, qui sunt [Col. 0190B] sexdecim, quia docent decem praecepta per sex opera esse complenda. Sequuntur hagiographa, scilicet liber Psalmorum, Job, tres libri Salomonis, ut Parabolae, Ecclesiastes, Cantica. Libri Sapientiae et Ecclesiasticus, qui sunt septem; quia docent vitam aeternam per dona Spiritus sancti adipiscendam. [Apocrypha tamen esse dicuntur liber Tobiae, Machabaeorum, Sapientiae, Philonis, id est Diligite justitiam, et liber Jehu filii Sirach, Omnis sapientia a Domino Deo est, qui dicitur Ecclesiasticus; hos quatuor apocryphos Ecclesia non authenticat, quoniam eorum auctores ignorat. Nam duo tenent sententiam Salomonis et alios duos Esdram credimus composuisse, qui reparavit bibliothecam a Babiloniis [Col. 0190C] combustam.] Sequuntur libri Novi Testamenti, scilicet, quatuor evangelistae, Epistolae Pauli quatuordecim, Apocalypsis, Epistolae canonicae septem; Actus apostolorum. Hi libri duorum Testamentorum sunt pene septuaginta duo contra septuaginta duas linguas superborum, ut septuaginta duae linguae convertantur ad Dominum. Passionarius est in quo sunt passiones martyrum; legendarius, in quo est conversatio confessorum; homiliarius est, in quo sunt expositiones evangeliorum; sermologus est liber sermonum hiemalium et aestivalium; epistolarius et evangeliarius sunt partes bibliothecae; collectarius est liber collectarum, sicut hymnarius hymnorum, et ordo exorcismorum, et benedictionarius [Col. 0190D] benedictionum. Cantuarii libri sunt tres: antiphonarius, gradualis, trophalis. Antiphonarius a digniori nomen accepit, scilicet ab antiphonis, cum et ibi versus sint, et responsoria: legitur enim in Tripartita Historia, quod beatus Ignatius audivit angelos cantantes antiphonas; ideoque instituit [Col. 0191A] antiphonas cum psalmis in choro, quasi chorea cantari, et idcirco dicuntur antiphonae, quia sicut responsoria respondent ad historiam, sic antiphonae ad psalmodiam. Antiphonarium beatus Gregorius centonizavit et compilavit. Gradualis dicitur a gradibus, eo quod in diebus festis super gradus ascenditur, ibique in ambone cantatur. In profestis ante gradus altaris concinitur. Trophalis vel trophanarius est liber in quo trophi, et Kyrie eleison, cum prosis et sequentiae continentur, et dicitur a trophos quod est conversio; quia convertitur ad introitum; unde et trophium dicitur zona, quae vertitur ab umbilico ad umbilicum. Varietas vero temporum ex variis statibus accidit humanae conditionis: sicut enim annus solaris quatuor temporum successione [Col. 0191B] dilabitur, hiemis in qua semina jaciuntur, veris in quo semina prodeunt et in spicas acuuntur, aestatis, in qua messes albescunt et falce succiduntur, autumni, in quo grana separantur a paleis: paleae comburuntur, et grana in horreis recunduntur; sic et magnus annus vitae praesentis durans a principio mundi usque ad finem saeculi, quadripartita successione metitur; fuit enim primo tempus deviationis ab Adam usque ad Moysen, in quo omnes declinaverunt a cultu Dei, et simul inutiles facti sunt, et non fuit qui faceret bonum, non est usque ad unum ⁜ 89 ; serviebant enim creaturae potius quam Creatori ⁜ 90 . Secundum tempus fuit revocationis a Moyse usque ad Christum, in quo revocati sunt per legem [Col. 0191C] et prophetas, et edocti de adventu Christi, de vitatione peccati, de dilectione unius Dei. Tertium tempus fuit reconciliationis a Nativitate Domini usque ad Ascensionem; in quo divina reconciliantur humanis; quia facta est gloria in excelsis Deo, et in terra pax hominibus bonae voluntatis ⁜ 91 .» Quartum tempus est nostrae peregrinationis, ab ascensione Domini usque ad consummationem saeculi. Primum comparatur nocti, secundum mane, tertium meridiei, quartum vesperae. Sic et homo ingreditur in peccato, sed devians revocatur in baptismo, progreditur in opere, sed egreditur et consummatur in morte. Haec tempora magni anni videns Ecclesia pro varietate temporum, laudabili varietate utitur officiorum. Nam in Adventu recolit tempus [Col. 0191D] revocationis. In Septuagesima usque ad octavas Paschae tempus deviationis. In paschalibus diebus usque ad octavas Pentecostes tempus reconciliationis. Ab octavis Pentecostes usque in Adventum tempus peregrinationis. Propterea librorum compositionem hoc artificiali ordine prosequentes, secundum quatuor tempora quatuor faciemus in officiis divisiones. In hoc enim tempore incipit Ecclesia suae militiae spiritualis officia, quia figuram praetendit, ut diximus, revocationis, in quo tenet rem, et non sequitur ordinem: non enim decebat a tempore [Col. 0192A] deviationis incipere, quae desiderabat errorem vitare, et medicum invenire.

Aspiciens a longe, ecce video Dei potentiam venientem. Adventum Domini ex causa duplici celebramus: duplex est enim adventus Domini. Primus fuit in humilitate, secundus erit in majestate: advenire namque scilicet ad nos venire dicitur Dominus, qui ubique est per invisibilem praesentiam majestatis, dum assumpto eo, quod visibile est, se visibilem visibus nostrae carnis ostendit, quod tunc factum est, quando «Verbum caro factum est, et habitavit in nobis ⁜ 92 ,» et tunc [secundus] fiet, quando [Col. 0192B] videbimus Filium hominis venientem in nubibus coeli ⁜ 93 . Illud itaque tempus quod nativitatem Domini antecedit, propterea nominatur Adventus, quia in eo commemorantur partim ea quae ad primum, ut Ecce Virgo concipiet ⁜ 94 : partim quae ad secundum, ut Ecce in nubibus coeli ⁜ 95 ; partim quae ad utrumque spectare videntur, ut laetentur coeli et exsultet terra ⁜ 96 . Eorum vero quae ad primum pertinent, alia sunt epithalamia Virginis, alia paranymphi archangeli Gabrielis, alia sunt Praecursoris praeconia, alia crepitacula proficiscentis Salvatoris, alia sunt tripudia conversae gentilitatis. Nam paranymphus annuntiavit: «Virgo concepit ⁜ 97 ,» Praecursor digito demonstravit ⁜ 98 , Salvator advenit, gentilitas credidit. Quae vero ad [Col. 0192C] illa, vel ad illa pertineant providus lector in officialibus libris attendat. In officialibus autem quibusdam, ut in lectionario et evangeliario quinque notantur hebdomadae propter quinque aetates saeculi praecedentis, in quibus praecessit venturi praeconium Salvatoris: et in quibus electi fuere, qui credidere, speravere et dilexere Adventum Domini. In quibusdam vero, ut in antiphonario et graduali duntaxat quatuor attitulantur propter legem, psalmos, prophetias et gentilium libros, in quibus omnibus adventus Domini praenotabatur. Vel lector monet ad suscipiendum Christum purgare corporis hospitium ex quatuor elementorum materia compaginatum, vel lector monet activos per adventum Christi de terra aquilonis adduci: unde in Jeremia: Eduxit Dominus [Col. 0192D] semen Israel de terra aquilonis ⁜ 99 , scilicet de peccatis. Hi sunt quinquies mille viri Deum secuti, ex quinque panibus pasti, de quibus in Evangelio dicitur ⁜ 100 . Cantor vero ad altiorem conversationem excitat, et exhilarat contemplativos, qui vehuntur in quatuor quadrigis Aminadab ⁜ 1 . Hi sunt quatuor millia virorum septem panibus ⁜ 2 , id est septiformi gratia refectorum. Hujus causa distantiae, reor in introitu tabernaculi quinque, sed ante Sancta sanctorum columnas quatuor exstitisse ⁜ 3 ; quoniam incipientes castigantur per legis virgam, perfecti roborantur per [Col. 0193A] gratiam, ad quorum mentium gaudium repraesentandum fit renovatio cantuum; ad eos dicit versus vespertinalis: Rorate, coeli, desuper, et nubes pluant justum, aperiatur terra, et germinet Salvatorem ⁜ 4 . Ipsi enim sunt coeli, qui rorant subtilia de incarnatione Christi, ut «Verbum caro factum est ⁜ 5 .» Ipsi nubes, quae pluunt grossiora, ut Joseph desponsavit Mariam ⁜ 6 . Ad eosdem etiam versus matutinalis ait: Vox clamantis in deserto, parate viam Domini, rectas facite semitas Dei nostri ⁜ 7 . Viam parare est poenitentiam agere et praedicare; semitas rectas facere, post mandata consilia observare. Saepius tamen tres hebdomadae in Adventu coluntur propter tria tempora, ante legem, sub lege, sub gratia, de excursu quarum infra latius disputabimus. Principium autem [Col. 0193B] Adventus semper est in die Dominico celebrandum, non ante V Kalendas Decembris, nec post III Nonas ejusdem mensis, sed in his septem diebus ubicunque Dominicus occurrerit, ibi Adventus Domini celebretur. Nunc vero nocturnis et diurnis officiis insistamus

Ecce nomen Domini venit de longinquo, et claritas ejus replet orbem terrarum ⁜ 8 . Hoc in Isaia de secundo adventu exponitur, quod etiam de primo sic valet intelligi. Ecce vox demonstrativa temporis innuit brevitatem, nomen Domini est ipse Patris Filius, unde: «Non nobis, Domine, non nobis, sed nomini tuo da gloriam ⁜ 9 ;» Venit de longinquo, quia de coelo ad terram ⁜ 10 , de sinu Patris in uterum Virginis. Et claritas ejus, id est doctrina vel fama, replet orbem [Col. 0193C] terrarum; quia flagrat unguentis optimis, ut oleum effusum effunditur ⁜ 11 , cujus odore tota domus repletur ⁜ 12 .

Audite verbum Domini, gentes, et annuntiate in insulis, quae procul sunt, et dicite ⁜ 13 : Ecce Salvator noster adveniet, et jam nolite timere ⁜ 14 . Gentes convertendas Jeremias ad fidem Mediatoris invitat; quia non est aliud in quo nos salvari oporteat ⁜ 15 ; quem Mediatorem Verbum appellat, quoniam sicut ex verbo mentis intentio declaratur, sic per Filium Pater agnoscitur ⁜ 16 . Hoc est Verbum in quo et per quod omnia facta sunt ⁜ 17 ; de quo Psalmista: «Eructavit cor meum verbum bonum ⁜ 18 .» Est autem verbum inspiratum, ut hominis intellectus; est et indicatum, [Col. 0193D] ut divinus cultus; est et eructatum, ut Deus homo factus. Audite hoc verbum Domini, quo coeli firmati sunt ⁜ 19 , et annuntiate illud in finibus terrae ⁜ 20 ; quia reminiscentur, et convertentur ad Dominum omnes fines terrae, et dicite: Ecce salvator noster adveniet, quasi ad nos veniet; quia notum faciet Dominus salutare suum in conspectu gentium revelabit justitiam suam ⁜ 21 . Ergo nolite timere, sed «accedite ad eum et illuminamini, et facies vestrae non confundentur ⁜ 22 :» Dicite filiae Sion: Ecce Rex tuus [Col. 0194A] venit tibi mansuetus, ut salvet te ⁜ 23 . Ad custodes murorum, ad vigiles qui custodiunt civitatem, ad custodes filiae Sion sermonem dirigit Isaias, id est ad doctores Ecclesiae, ut dicant: Filia Sion, ecce Rex tuus venit mitis, id est annuntient credentibus et Deum spectantibus primum Salvatoris adventum qui in mansuetudine venit ad salutem.

Laetabitur deserta, et exsultabit solitudo, et florebit quasi lilium ⁜ 24 . Prophetat Isaias de conversione gentilitatis; quae ante Salvatoris adventum fuerat a Deo deserta, in via sine Christo, qui est «via, veritas et vita ⁜ 25 ;» solitudo sine lege, sine doctore. Sed per adventum, et post adventum laetabitur mente, exsultabit corpore, florebit bonae opinionis odore, quasi lilium, unde: «Sicut lilium inter spinas, sic amica [Col. 0194B] mea inter filias ⁜ 26 .» In medio namque nationis pravae atque perversae ⁜ 27 moratur Ecclesia rubens in martyribus, candens in confessoribus, virens in virginibus, redolens in doctoribus.

Erit in novissimis diebus mons domus Domini in vertice montium ⁜ 28 . De praelatione Christi loquitur Isaias dicens: In novissimis diebus, de quibus Jacob ⁜ 29 , ut annuntiem vobis quid futurum sit in novissimis diebus; in tempore, id est plenitudinis, et plenitudine temporis, in ultima scilicet aetate. Mons domus Domini qui est caput Ecclesiae Dei, quem quasi lapidem vidit abscisum de monte sine manibus et crevisse in magnum montem ⁜ 30 . Praeparatus a Deo praedestinatus; secundum hominem sola gratia praeelectus ⁜ 31 . Erit in vertice montium, id est omnes [Col. 0194C] super eos protegens, eisque de plenitudine ⁜ 32 sui fontis instillans: hi sunt angeli et omnes sancti, de quibus: «Montes in circuitu ejus ⁜ 33 .» Gabriel Angelus locutus est Mariae, dicens: Ave, gratia plena, Dominus tecum, benedicta tu inter mulieres, et benedictus fructus ventris tui ⁜ 34 . Lucas nomen angeli posuit, ut ex ipsa nominis interpretatione quid ministraturus venerat demonstres. Gabriel fortitudo Dei dicitur, quia illum annuntiat qui ad debellandum diabolum veniebat ⁜ 35 . Hic locutus est Mariae, maris stellae, quae lucem fluctuantibus in saeculo genuit; vel maris dominae, quae Dominum totius mundi portavit: Ave, gratia plena, per Evam mors intravit in mundum, per te salus et vita: unde merito salutaris [Col. 0194D] voce nomini Evae contraria. Illa gratia fuit evacuata, tu vero gratia plena triplici; quia virginitatis munus Domino obtulisti; quia visu et colloquio angeli perfrui meruisti; quia totius gratiae auctorem saeculo edidisti. Nam Dominus tecum, in animo tuo per dilectionem; in utero tuo per incarnationem; in auxilio tuo per virtutum collationem Benedicta tu inter mulieres, quia sine exemplo muliebris conditionis virgo es, mater es, theotocos es. Benedictus fructus ventris tui, de quo Propheta praedixit: [Col. 0195A] «De fructu ventris tui ponam super sedem tuam ⁜ 36 .»

Maria dixit, putas: Qualis est ista salutatio? quia conturbata est anima mea, et quia paritura sum Regem, qui claustrum virginitatis meae non violabit. De Luca sumitur beatae Mariae responsio, quae more virginis de aspectu virili et more humanae fragilitatis de angelica visione, et de insolita salutatione turbatur, et de novo concipiendi modo miratur, unde subdit: «Quomodo in me fiet istud?» «Ecce Dominus veniet, quem Joannes praedicavit venturum esse cum gloria:» hoc sumitur de Matthaeo; ait enim Joannes de Christo, sicut legitur in Matthaeo: «Fortior me est, qui post me venturus est ⁜ 37 :» Christum enim, licet jam venisset in mundum, tamen praedicavit [Col. 0195B] esse venturum; quia venturus erat ad praedicandum et baptizandum; unde sequitur: «Ille vos baptizabit Spiritu sancto, et igne ⁜ 38 ;» Spiritu sanctificationis in praesenti, igne purgationis in futuro. Venturus etiam erat cum gloria denique ad judicandum; quia «Pater omne judicium dedit Filio ⁜ 39 .» Unde «cujus ventilabrum in manu ejus ⁜ 40 ,» id est judicium in potestatem, Dominum Salvatorem nostrum exspectamus, qui dat salutem corpori nostro et confirmat in nobis claritatem suam. Haec dicit Apostolus ⁜ 41 ad Philippenses in persona Patrum antiquorum et modernorum. Exspectavere enim Patres antiqui Messiam ad redimendum, exspectamus et nos ad judicandum, et utrique ad salvandum. Illi ad animarum [Col. 0195C] salutem, nos ad corporum sanitatem. Salus proprie est animae; sanitas, corporis. Nunc est tempus salutis, quod antiqui exspectavere. Unde Apostolus: «Ecce nunc dies salutis ⁜ 42 .» In futuro erit tempus sanitatis, quod nos exspectamus quando hoc mortale induet immortalitatem, hoc corruptibile incorruptionem ⁜ 43 . Quando Salvator noster reformabit corpus humilitatis nostrae configuratum corpori claritatis suae ⁜ 44 . Utrumque tamen pro utroque ponitur. Unde: qui dat salutem corpori nostro et confirmat in nobis claritatem suam. In primo adventu confirmavit in nobis claritatem doctrinae vel gratiae; in futuro confirmabit claritatem gloriae.

Lapides qui sunt in via removete ⁜ 45 ; quia Dominus noster veniet cum salute; ad similitudinem corporum [Col. 0195D] parit nobis medicamen animarum; quandiu noxii sunt humores in corpore, inutile est nutritiva superaddere; quia non pura corpora quanto magis nutries, tanto magis laedes; et cum ferrum est in vulnere, non est malagma apponere; et sincerum est nisi vas, quodcunque infundis acescit, et «in malevolam animam non introibit sapientia; quia non habitat in corpore subdito peccatis ⁜ 46 ,» sed egressus vitii virtutum operatur ingressum. Ergo ejicite lapides de plateis, duritiam vitiorum de latitudine cordium; [Col. 0196A] si fuerit in progressu operum removete; nolite relinquere lapidem super lapidem ⁜ 47 ; quia Dominus noster veniet cum salute, quare «agite poenitentiam, appropinquabit enim regnum coelorum ⁜ 48 .»

Aspiciens a longe, ecce video Dei potentiam venientem, et nebulam totam terram tegentem, etc. Illud responsorium non est Gregorianum, sed a quodam monacho fuit appositum et compilatum. Caetera sunt a Gregorio compilata; unde non debet illud ista praecedere, nisi tantum invaluisset usus Ecclesiae. Cantatur autem hoc responsorium in persona Joannis Baptistae, vel sponsae dicentis: Aspiciens a longe, a terra videlicet ad coelum, video Dei potentiam venientem. Licet proprie Patri potentia, Filio sapientia, Spiritui sancto benignitas assignetur, [Col. 0196B] hic tamen potentiam accipe Filium Dei, cui «Data est potestas in coelo et in terra ⁜ 49 ;» qui est «Dominus potens in praelio ⁜ 50 .» Cui propheta: «Accingere gladio tuo super femur tuum, potentissime ⁜ 51 .» Hic venit, dum se visibilem demonstravit. Et nebulam totam terram tegentem: haec nebula est misericordia Dei, quae praestat refrigerium contra aestum vitiorum. Hanc Moyses intravit cum ad suscipiendam legem ascendit ⁜ 52 . Hanc Petrus intellexit, cum in nube lucida videns Dominum, Moysen et Eliam dixit: «Faciamus hic tria tabernacula ⁜ 53 .» Haec post dedicationem in templo apparuit ⁜ 54 . Haec populum in desertum deduxit et ab igne protexit ⁜ 55 . Haec est virtus Altissimi, quae Virgini obumbravit [Col. 0196C] ⁜ 56 ; quae totam terram tegit; quia «misericordia Domini plena est terra ⁜ 57 ;» quia «solem suum oriri facit super bonos et malos ⁜ 58 .» Vel nebulam dicit infidelitatem aut ignorantiam; ignorabat enim homo Deum, se ipsum, natale solum, et concupiscentiam esse peccatum. Haec nebula totam terram tegebat; quia «omnes declinaverunt, simul inutiles facti sunt ⁜ 59 ,» et «a planta pedis usque ad verticem, non erat in eis sanitas ⁜ 60 .»

Ite obviam ei, et dicite: Nuntia nobis si tu es ipse qui regnaturus es in populo Israel. Similia dixit Joannes discipulis: «Parate viam Domini ⁜ 61 .» Et per discipulos ad Christum: «Tu es qui venturus es, an alium exspectamus ⁜ 62 ?» Vel sunt sponsae verba ad adolescentulas dicentis: Ite obviam [Col. 0196D] sponso ⁜ 63 .

Via Dei ad nos fides est, vel misericordia; quia nostra ad ipsum charitas est; utramque propheta notavit, dicens: «Deus meus impolluta via ejus ⁜ 64 ,» scilicet, fides, posuit immaculatam viam meam, scilicet charitatem. Ite ergo per viam charitatis, et dicite: nuntia nobis, etc. Revela nobis per Scripturam, per inspirationem aeternam, magis ac magis, per tuam praesentiam, si tu es Messias in lege promissus, et si regnaturus es in populo Israel, in populo [Col. 0197A] quem praeparasti ad visionem tuam, ut tibi dicatur: «Libera Deus Israel ex omnibus tribulationibus suis ⁜ 65 .» Et quoniam lex, psalmodia et prophetia hunc Salvatoris adventum praenuntiavere, vel potius quia patres ante legem hunc adventum praevidere, patres sub lege desideravere, patres gratiae praedicavere. Idcirco tres versus sequuntur, per quos patres trium temporum intelliguntur. Dicit ergo Baptista, vel Ecclesia: Vos patres ante legem, quique terrigenae, et filii hominum, simul in unum dives, et pauper, Ite obviam ⁜ 66 , etc. Terrigenas dicit malos, qui sunt in parte Adae de terra plasmati, qui terrena sequuntur; filios hominum dicit bonos, qui sunt in parte servi Adae filii hominis; divites subdit quos terrigenas appellaverat, pauperes, quos filios hominum. [Col. 0197B] Vos ergo quique, id est quilibet terrigenae, malitia divites; et filii hominum spiritu pauperes ⁜ 67 , qui estis simul in unum. In uno ovili agni et haedi, in uno rete pisces boni et mali ⁜ 68 ; in uno utero Jacob et Esau ⁜ 69 ; in una arca Sem, Cham et Japhet; in una area granum et palea ⁜ 70 . Ite obviam, et vos mali per ingressum incipiatis, vos boni per progressum proficiatis. Vos etiam patres sub lege dicite: Qui regis Israel, intende; qui deducis velut ovem Joseph, nuntia nobis, etc. Qui regis Israel Judaicum populum per doctrinam legis Deum videntem; qui deducis de virtute in virtutem ⁜ 71 ducis veluti ovem innocentem Joseph, populum gentilem augmentatum per frumentum mortificatum ⁜ 72 ; intende, super [Col. 0197C] nos lumen pietatis infunde. Et nuntia nobis, etc. Vos quoque patres sub gratia dicite: Tollite portas, principes, vestras, et elevamini portae aeternales, et introibit ⁜ 73 qui regnaturus est, etc. O principes et potestates aeris hujus, et o genimina viperarum ⁜ 74 , auferte portas mortis, vitia, per quae diabolus intrat ad corda, et o portae aeternales, virtutes ad aeternitatem ducentes, elevamini contra vitia, et per vos introibit et habitabit Rex gloriae, qui regnaturus est in populo Israel.

Et attende quod ad tertium versum non respondetur: Nuntia nobis, quia patres Novi Testamenti certificati sunt de adventu Christi; Patres gratiae certi sunt de introitu Regis gloriae. Verum quia nunquam suffecit nec sufficit, nec sufficiet fides incarnationis [Col. 0197D] sine fide sanctissimae Trinitatis, ideo subcinitur: Gloria Patri, et Filio, et Spiritui sancto. Et quia qui venit in humilitate, venturus est etiam in majestate ⁜ 75 , ideo responsorium denuo repetitur; in repetitione vero nebulam accipias ad litteram: «Veniet enim in nubibus coeli ⁜ 76 .» Sicut nubes suscepit eum, sic erit nubes et caligo in circuitu ejus ⁜ 77 . Vel breviter, tres versus cum una Gloria repraesentant, quod patres Deum trinum et unum intellexere; [Col. 0198A] unde Abraham tres vidit, et unum adoravit ⁜ 78 .

Aspiciebam in visu noctis, et ecce in nubibus coeli Filius hominis veniebat, et datum est ei regnum, et honor, et omnis populus, tribus et linguae servient ei ⁜ 79 . Daniel coelestibus flagrans desideriis, unde, et vir desideriorum meruit appellari ⁜ 80 , accepto per angelum intellectu, his verbis investigabiles divitias sacramenti absconditi a saeculis, hoc est mysterium incarnationis Verbi, quod in principio erat apud Patrem ⁜ 81 , aperuit, dicens: Aspiciebam in visu, aut visione noctis. Triplex est visio, noctis, diei, lucis; nocturna ante gratiam, diurna sub gratia, lucida in gloria. In nocturna videre patriarchae et prophetae: omnes enim Patres nostri sub nube fuere ⁜ 82 ; nam [Col. 0198B] «brachium Domini cui revelatum est ⁜ 83 ;» velata fuit facies Moysi, velum pendebat in medio templi ⁜ 84 . Unde et hic Daniel aspiciebat in visu noctis. In diurna videre apostoli, quibus apparuit humanitas Salvatoris nostri ⁜ 85 ; a quibus in terra visus est, et cum eis conversatus est ⁜ 86 Emmanuel ⁜ 87 , id est nobiscum Deus; nobiscum formae participatione, carnis peccati similitudine et conversatione ⁜ 88 . In lucida videbunt filii Dei facie ad faciem ⁜ 89 , quando soluta erit corrigia calceamenti ⁜ 90 , quando secundum Zachariam ⁜ 91 non erit dies, vel nox, sed tantum lux: quia cessabit noctis et diei vicissitudo, et erit lucis continuatio. Hanc distinctionem visionum veritas in Evangelio innuit inquiens: «Abraham exsultavit, [Col. 0198C] ut videret diem meum, vidit et gavisus est ⁜ 92 .» Item: «Multi reges et prophetae voluere videre, quae vos videtis, et non viderunt ⁜ 93 ,» supple: quomodo vos videtis; illi enim viderunt in nocte, vos in die. Illi in figura, vos in veritate. Et ecce in nubibus coeli Filius hominis veniebat: nubes coeli, caro Verbi, non de coelo ducta, sed coelestis; quia Spiritus sancti operatione formata; de qua Isaias: «Ascendit Dominus super nubem levem ⁜ 94 ;» nubes est, quia praestat refrigerium contra aestum vitiorum; levis, quia a culpa immunis est. In hac nube venit Filius hominis, ut in Daniele continetur usque ad Antiquum dierum, id est aequalitatem Patris.

Unde «cum esset in forma Dei, non rapinam arbitratus est se esse aequalem Deo ⁜ 95 .» Et datum est [Col. 0198D] ei regnum, et honor, scilicet «nomen quod est super omne nomen ⁜ 96 ,» quod est ab aeterno datum, sed in tempore manifestatum: et res tunc dicitur fieri. quando innotescit. Unde: «Data est mihi potestas in coelo, et in terra ⁜ 97 . Et omnis populus, tribus et linguae servient ei; nam ut Isaias ait: «Et curvabuntur omnia genua, et jurabit omnis lingua in Domino ⁜ 98 .»

Potestas ejus, potestas aeterna, quae non auferetur, [Col. 0199A] et regnum ejus quod non corrumpetur. Nam regni ejus non erit finis.

Missus est Gabriel angelus ad Mariam virginem desponsatam Joseph. His verbis Lucas ⁜ 99 texuit ordinem annuntiationis. De desponsata Salvator nasci Voluit, ut per virum generationis ordo texeretur; et ut mater quasi adultera non lapidaretur, ut et virgo solatium viri, et testem integritatis haberet; ut diabolus incarnationis mysterium ignoraret.

Ave, Maria, gratia plena. His verbis idem Lucas modum conceptionis annexuit, subdens: Spiritus sanctus superveniet in te, et virtus Altissimi obumbrabit tibi; superveniet, inquam, te protegendo; te ab omni sorde purgando, et exinde virtus Altissimi, scilicet Verbum Dei, obumbrabit tibi, ex te [Col. 0199B] carnem sumendo. Umbra a lumine corpore objecto solet formari. Anima Virginis non sufficiebat capere plenitudinem divinitatis, et ideo virtus in virgine obumbravit, umbram fecit, dum lux incomprehensibilis divinitatis corpus in ea suscepit humanitatis. Quod enim ex te nascetur sanctum, vocabitur Filius Dei. Nos in peccato concepti ⁜ 100 , natura sumus irae filii ⁜ 1 , sed per gratiam possumus sanctificari; sed Christus, qui non est decimatus in lumbis Abrahae ⁜ 2 , non est conceptus ex virili semine, merito sancte nascitur, et Dei Filius appellatur. Quomodo in me fiet istud, quoniam virum non cognosco? Legerat Virgo: Ecce virgo concipiet ⁜ 3 non ergo dubitabat Virginem parituram; sciebat enim quod prophetiam [Col. 0199C] oportebat impleri, sed quia quomodo fieret non legerat, non audierat, quomodo impleretur inquirebat. Hoc est enim mysterium absconditum a sanctis, a prophetis non praedictum, angelo reservatum ⁜ 4 , quasi: Quomodo concipiam, quae proposui semper in virginitate permanere? Interrogative, et sunt duae dictiones; vel admirative, et est una dictio. Et attende ordinem: In primo responsorio divinitas adoratur, in secundo humanitas honoratur, in tertio et quarto, qualiter divinitas sit incarnata ostenditur. Quae incarnatio per Apostolum confirmatur qui dixit: Salvatorem exspectamus ⁜ 5 , per prophetas roboratur, qui aiunt: Audite verbum Domini. «Ecce Virgo concipiet ⁜ 6 .» Ecce dies veniunt, per legem comprobatur, ubi Moyses ait: Obsecro, Domine, [Col. 0199D] mitte quem missurus es ⁜ 7 . Et quia venit ideo «laetentur coeli et exsultet terra ⁜ 8 .»

Salvatorem exspectamus. Hoc Apostoli verbum ad secundum praecipue spectat adventum. Audite verbum Domini, superius exposuimus, exposita namque praeteribimus; non exposita, si quid tamen in eis ambiguitatis occurrerit, non praetermittemus.

Ecce virgo concipiet, et pariet filium, et vocabitur nomen ejus, admirabilis, Deus, fortis ⁜ 9 . Dicunt Judaei [Col. 0200A] quod hoc nomen virgo non est hic integritatis, sed aetatis, id est puella, sed secundum hoc non erit signum, nec intellectus explicabitur Isaiae: cum enim de liberatione civitatis et gentis suae desperasset Achaz, ait Dominus per Isaiam: «Pete tibi signum a Domino in profundum inferni, sive in excelsum supra ⁜ 10 :» Quasi vis ut terra scindatur, vel coelum aperiatur? Moyses accepit signum de terra, quando misit signa et prodigia in medio terrae Aegypti, et in Pharaonem, et in servos ejus, ranas, locustas, sciniphes, et similia ⁜ 11 . De coelo quoque, ut grandinem, et tenebras trium dierum ⁜ 12 . Saul de profundo inferni, quando Samuel est suscitatus ⁜ 13 . Ezechias de coelo, quando sol est decem lineis regressus ⁜ 14 . Cumque respondisset: «Non petam, non [Col. 0200B] tentabo Dominum ⁜ 15 ,» audivit: Ecce, quasi demonstro vobis, quod Virgo concipiet, et pariet filium; «Verbum caro factum est ⁜ 16 » nostrae liberationis et salutis indicium. Et vocabitur nomen ejus, etc. De nominibus Christi latius infra dicemus.

Super solium David, et super regnum ejus sedebit in aeternum, id est super humiles sicut fuit David; humiles enim solium sunt Christi dicentis: «Super quem requiescet spiritus meus, nisi super humilem, et quietum? ⁜ 17 » Hi regnum sunt Christi, quod tradet Deo et Patri ⁜ 18 . Obsecro, Domine, mitte quem missurus es; et vide afflictionem populi tui ⁜ 19 . Sicut locutus es: veni, et libera nos a solis ortu et occasu, ab aquilone, et mari ⁜ 20 . Cum dixisset Dominus ad [Col. 0200C] Moysen: «Vidi afflictionem populi mei in Aegypto, descendi ut liberem eum de manibus Aegyptiorum ⁜ 21 .» Veni et mittam te, ut educas filios Israel de Aegypto; ait Moyses: Obsecro, Domine, mitte quem missurus es, scilicet Filium tuum, ad liberandum populum tuum. Vide afflictionem populi tui, quantum in Aegypto, scilicet in mundo affligitur a Pharaone, id est diabolo, in luto luxuriae, in lateribus avaritiae. Sicut locutus es, dicens: Descendi ut liberem, sic veni et libera nos habitantes, a solis ortu et occasu; ab aquilone et mari ⁜ 22 , id est austro. Vel totum de secundo adventu: Mitte Filium ad judicandum, vide ad miserendum; veni ad liberandum; a solis ortu, etc. quia veniunt ab oriente et occidente; aquilone et meridie, qui recumbent [Col. 0200D] cum Abraham, Isaac et Jacob ⁜ 23 .

Ecce dies veniunt; dicit Dominus, et suscitabo David germen justum; et regnabit Rex, et sapiens, et faciet judicium, et justitiam in terra. Et hoc nomen quod vocabunt eum: Dominus justus noster. In diebus illis salvabitur Juda, et Israel habitabit confidenter. Haec dicit Jeremias ⁜ 24 , quae de primo adventu particulariter accipiuntur. Confortamini manus fatigatae, et genua debilia, roboramini: qui pusillo animo estis mente convalescite, ne timete, dicit [Col. 0201A] Dominus; quia venio disrumpere jugum captivitatis vestrae. Ecce dominator Dominus cum virtute veniet ⁜ 25 . Isaias hortatur, ut cor et caro exsultent in Deum vivum ⁜ 26 , dicens: vos manus a bonis operibus dissolutae, peccatorum oneribus fatigatae confortamini in fide, et vos genua debilia diversis ad idola cultibus claudicantia, roboramini spe, et vos pusillanimes convalescite in charitate: Nolite timere insidias diaboli, adversa mundi, eos qui corpus occidunt; sed eum timete, qui potest corpus et animam perdere in gehennam ⁜ 27 , scilicet dominatorem Dominum, qui veniet cum virtute, jugum nostrae captivitatis disrumpere.

Laetentur coeli, et exsultet terra ⁜ 28 : Coeli sunt majores et coelestes, ut praedicatores qui enarrant gloriam [Col. 0201B] Dei ⁜ 29 , vel angeli. Terra sunt minores et terreni, ut auditores qui compluuntur nubibus coeli. Jubilate, montes, laudem; quia Deus noster veniet, et pauperum suorum miserebitur. Orietur in diebus ejus justitia, et abundantia pacis ⁜ 30 . Montes sunt illi, in quibus fundata est Sion, in quos salit sponsus. Omnes invitantur ad laudem quia venit cum pauperum providentia. Pauperes dicit gentes sine lege. Venit etiam cum justitia et abundantia pacis. Et vide quia responsorium de Isaia, et versus assumitur de propheta, quod saepe invenies in antiphonario, ut ex diversis locis compilatio fiat. Leva, Hierusalem, oculos tuos, et vide potentiam regis. Ecce Salvator venit salvare te a vinculo ⁜ 31 . «Leva in circuitu oculos tuos ⁜ 32 ,» et vide potentem Regem. [Col. 0201C] Isaias hortatur Ecclesiam, vel animam, ut levet oculos mentis, et videat per intelligentiam regem potentem; quia venit eam solvere a vinculo peccati, poenae et diaboli.

Erumpant montes jucunditatem, et colles justitiam; quia lux mundi cum potentia venit. De Sion exibit lex, et verbum Domini de Hierusalem. Haec de Isaia sumuntur ⁜ 33 , qui majores et minores ad laetitiam, et justitiam observandam invitat, secundum quod eam Dominus in Hierusalem observandam mandavit, vel Ecclesia primitiva docuit, et observavit, quae fuit Sion per speculationem, et Hierusalem per pacis visionem.

Laudes matutinae utrumque sonant adventum. [Col. 0201D] Primum: In illa die, quando secundum prophetiam Joelis ⁜ 34 , montes, apostoli, stillabant dulcedinem praedicationis: et colles, doctores, fluebant lac et mel doctrinae minoribus et majoribus. Tunc jucundata est secundum Zachariam ⁜ 35 , Sion, id est ecclesia de Judaeis, et exsultavit Hierusalem, id est ecclesia de gentibus. Tunc omnes, id est de omni genere sitientes salutis et scientiae venere, secundum Isaiam ⁜ 36 , ad aquas baptismatis et doctrinae. Secundum: Ecce Dominus veniet, et omnes sancti ejus cum eo. Enoch ait, ut Judas ⁜ 37 asserit. «Ecce Dominus veniet in [Col. 0202A] sanctis millibus suis facere judicium contra omnes.» «Ecce veniet propheta magnus, et ipse renovabit Hierusalem, novam dando legem, et nova condendo praecepta. Haec, et responsoria cum versibus, quae cantantur ad horas: et quaedam feriales antiphonae de libris propheticis, quaedam vero de Evangelio colliguntur; quarum quasdam superius exposuimus, quasdam propter sui evidentiam lectori exponendas relinquimus. Officium vero diurnum primae Dominicae, primum significat Salvatoris adventum. Illud ante omnia generaliter non est praetermittendum, quod sanctum evangelium principale est omnium quae dicuntur ad missae officium; sicut enim caput praeeminet caeteris membris, et illi caetera membra subserviunt; sic evangelium toti praeeminet [Col. 0202B] officio missae, et omnia quae ibi cantantur et leguntur, illi consentiunt intellectuali ratione, verbi gratia, in hac prima Dominica de Adventu Domini legitur evangelium. Cum appropinquasset Dominus Hierusalem, misit duos ex discipulis suis solvere asinam alligatam, et adducere eam sibi, ut in soluta mansuetus sederet, et in Hierusalem reduceret ⁜ 38 . Vel propter illam clausulam: Benedictus qui venit in nomine Domini! Vel quia ipsum factum, quod ibi describitur, bene congruit tempore: ideo namque Dominus advenit, id est ad nos in carne venit, ut asinam, id est genus humanum a diabolo peccatorum vinculis alligatum miseratus absolveret, et in soluto quiesceret, et ipsum in coelestem Hierusalem, unde captivum abductum fuerat, per vias suas [Col. 0202C] equitatu salutis reduceret. Sed quia non reducitur, nisi ad Dominum levaverit animam; ideo in introitu cantat: Ad te levavi animam meam, Deus meus ⁜ 39 : et est vox generis humani, veteris originalis peccati et idololatriae vinculis alligati, in suam coelestem patriam redire volentis; ac si dicat: Tempore deviationis meae levavi manus meas, et cor meum ad opera manuum mearum dicens, ligno, vel lapidi: Tu es Deus meus ⁜ 40 ; nunc vero tempore curationis et renovationis meae: Ad te levavi animam meam, quia tu vere es Deus meus, et ideo in te confido ⁜ 41 . Unde: Non erubescam, neque irrideant me inimici mei ⁜ 42 , scilicet daemones vinculis peccatorum me diutius alligantes neque confundant me, et ita erit. Etenim universi, qui te exspectant, non confundentur [Col. 0202D] ⁜ 43 , et quia ad te levavi animam meam, ut ad te venirem; ideo, vias tuas, Domine, demonstra mihi, et semitas tuas edoce me ⁜ 44 , id est praecepta et consilia. Et quia de via saepius graditur ad devium, ideo quae viae sint ambulandae, et quae non ambulandae Paulus docet in epistola, dicens: «Scientes quia hora est jam nos de somno surgere ⁜ 45 . Via est de somno surgere, arma lucis induere, honeste ambulare ⁜ 46 . Devium est in nocte pigritari; opera tenebrarum operari, in comessationibus et similibus delectari; quod in epistola concluditur: «Induimini [Col. 0203A] Dominum Jesum Christum ⁜ 47 ;» idem est ac si dicat asinae: Ascensorem suscipe regem. Sed quia non est volentis, neque currentis, sed Domini miserentis ⁜ 48 , ideo subditur in Alleluia: Ostende nobis, Domine, misericordiam tuam ⁜ 49 .

Graduale et offertorium de introitu replicantur, et fit ideo replicatio, ut qui stat, videat ne cadat ⁜ 50 . Beatus homo, qui semper est pavidus ⁜ 51 . Ecce homo animam ad Dominum levavit, vias Domini didicit, de somno surrexit, et velut asina ascensorem accepit. Sed potest esse, ut anima ad terrena declinet, vias ignoret, mentis somnus obrepat, unde offensus eques suum velit mutare vehiculum: ideoque replicat in graduali: Universi qui te, etc.; et vias tuas, etc.; et perseverat in offertorio: Ad te levavi, etc. [Col. 0203B] Et etiam addit: Dirige me in veritate tua ⁜ 52 .