211

Hodie, fratres dilectissimi, sermo politus et plenus devotionis suave murmuraret in cordibus vestris, qui adventum Salvatoris digna laude attolleret, sed ab hac expectatione persona loquentis vos retrahit, quam neque sensus copia, nec ulla commendat imago sanctitatis. Veruntamen quia solennitas temporis communem nobis praebet materiam gaudiorum, licet incircuncisus verbo et sensu, eo tamen quo possum praeconio occurram domino venienti, et gaudiis vestris vel importunum me inseram, quibus specialiter praesentia data est salvatoris. Et quis filios sponsi ab affectu laetitiae cohibeat, quam diu cum ipsis est sponsus? (Matth. IX.) Ecce [Col. 0013B] Christus vos invitat ad gaudium, Salomon in diademate quo coronavit eum mater sua, decoratus incedit, Joseph indutus est talarem tunicam, et David in cithara diem festum agit vobis. Psallit, inquam, David noster, Christus videlicet homo factus, in cithara humanitatis assumptae, de qua scriptum est: Exurge gloria mea, exurge psalterium et cithara (Psal. LVI) : per quam triplicem sonum infundit cordibus nostris, videlicet humilem, suavem, et jocundum. Et videntur ad sonum humilem pertinere, [Col. 0014A] vagitus illi infantiae, amplexus materni, attrectationes uberum, crepundia novi partus, et caetera hujuscemodi quae majestas Verbi dignata est in se suscipere. Adhuc tamen sonum magis humilem cithara ista reddidit, et usque adeo humilem, quod nec etiam discipuli eum capere potuerunt, quando judaica eam tangens perfidia, manus et pedes clavis, lancea latus ejus aperuit, quae ad ultimum cruci appensa, sonum illum flebilem reddidit: In manus tuas, Domine, commendo spiritum meum (Psal. XXX; Luc. XXIII) . De hoc sono per prophetam ex persona salvatoris dicitur: Laboravi clamans raucae factae sunt fauces meae, defecerunt oculi mei, dum spero in Deum meum (Psal. LXVIII) . Raucae, inquit, factae sunt fauces meae, hoc est, inutiles [Col. 0014B] reputatae sunt voces meae, usque adeo quod etiam oculi mei, hoc est, discipuli mei, defecerunt dum spero in Deum meum. Suavis autem sonus fuit novitas miraculorum, operatio sanitatum, quando sanavit infirmos, et liberavit omnes oppressos a diabolo: sed adhuc suavior fuit vox illa ejus praedicationis, per quam legem vitae scripsit in cordibus filiorum hominum, docendo eos vivere: eos inquam, qui immanitate scelerum involuti non sciebant vivere, sed potius vitam confundere. Jocundus [Col. 0015A] vero sonus in resurrectione est inchoatus, sed in futuro consummabitur, quando filii adoptionis audient vocem Filii Dei dicentis: Venite, benedicti Patris mei (Matth. XXV) . Hujus citharae sonum voluerunt audire omnes justi, qui expectabant redemptionem Israel. Unde Daniel propheta computat annos et menses usque in id temporis quo consummetur praevaricatio, et deleatur iniquitas, et veniat justitia sempiterna, et ungatur sanctus sanctorum (Dan. IX) ; Balaam quoque seipsum consolatur, in spe Christi nascituri dicens: Videbo sed non modo, intuebor sed non prope, orietur stella ex Jacob, et consurget virga de Israel (Num. XXIV) . Et Esaias prae nimio seipsum non capiens desiderio loquens ad filium dicit: Utinam dirumperes coelos et venires (Isa. LXIV) . David quoque longa fractus expectatione vocem clamoris extollens in coelum, Emitte, inquit, manum tuam de alto (Psal. CXLIII) , hoc est, filium tuum de paternitatis tuae gremio. Et ecce desideria prophetarum completa sunt, nobis data est summa gaudiorum, ad quos Christus venit: imo (ut verius dixerim) venit propter nos, propter nos, inquam, ut nostra sanaret vulnera, et peccatum tolleret ipse pretium redemptionis et hostia factus pro peccato. Sed attende, homo qualem te invenit, quam durae addictum servituti, quam ingratum collatis beneficiis, et vix mirari sufficies, quod tam vilis res, et tam abjecta, talem ac tantum meruit redemptorem. Quis enim tuam considerans perfidiam vel dignum [Col. 0015C] venia te judicaret, qui abjectus Domino tuo, alienae servituti te subdidisti, et in spontaneam te dejiciens miseriam, collata tibi beneficia abjecisti? Volens enim redemptor tuus te feliciter vivere, tria bona tibi proposuerat:

Primum, innocentiam conditionis. Secundum, locum voluptatis. Tertium, beatitudinem aeternitatis. Duo prima contulerat in re, ne aliquo egens a Deo tuo recederes. Tertium vero contulerat in spe, ut per magnitudinem rei promissae firmius ei adhaereres. Sed ecce: Adam ubi es? Domine, inquit, audivi vocem tuam et abscondi me, eo quod nudus essem (Gen. II) . Vere nudus, id est, ab illa innocentiae veste spoliatus in tantam iniquitatis fecem te immersisti, ut vix meminisse possis quam benigna [Col. 0015D] circa te extitit liberalitas tui creatoris. Locus quoque voluptatis in exilium commutatus est: quod testantur quotidianae calamitates, videlicet angustiae mentis, corporis infirmitates, pericula foris, pestilentiae irruentes desuper, defectus immortalitatis, et ad ultimum expectatio mortis. Post haec omnia, ipsa beatitudo promissa in supplicium erat commutanda, nisi quia misericordia et veritas obviaverunt sibi, et tempore propitiationis imminente justitia et pax osculatae sunt (Psal. LXXXIV) . In nativitate enim Christi veritate apparente secundum promissum Dei, subsecuta est misericordia deliberationis peccatoris; sicque justitia et pax osculatae sunt, quando homo per gratiam Dei justificatus, [Col. 0016A] sublato pariete inimicitiarum, qui erat inter ipsum et Deum, Deo est reconciliatus (Ephes. II) . Veniens ergo redemptor noster infirmitates nostras sanare, tria secum medicinalia detulit, scilicet unguentum, cauterium, et antidotum. Fuit enim quasi unguentum superpositum vulneri verbum unicum nostrae mortalitati.

Attende hujus unguenti artificem, attende apothecam, attende materiam. Artifex enim ejus fuit Spiritus sanctus: apotheca, beata Dei Genitrix: materia vero, flos assumptae naturae et adeps divinitatis. Nonne videtur tibi artifex iste in apothecam hanc descendisse, quando dictum est Mariae ab angelo: Spiritus sanctus superveniet in te, et virtus Altissimi obumbrabit tibi (Luc. I) . Ibi artifex iste [Col. 0016B] hoc unguentum confecit, quando Filius Dei totum suscepit quod erat hominis, et assumptae naturae plenitudo divinitatis corporaliter se infudit. Miror ego si non et tu miraris in isto unguento tria haec, odorem, dulcorem, et liquorem. Odore enim hujus unguenti homines naturalis legis recreati sunt, quia a Christo nascituro adhuc longe positi, sola fidei devotione, quasi odore quodam de longe veniente, ipsum expectabant. Dulcore vero hujus unguenti homines scriptae legis delectati sunt, qui quasi in limine nascentis Christi positi, suavitatem promissionis in lege et prophetis acceperant, et in sacrificiis Christum figurantibus spiritalem dulcedinem rei significatae intelligebant. Liquore vero hujus unguenti [Col. 0016C] sanati sunt homines gratiae, quibus non solum Christus corporaliter est exhibitus, sed etiam sacramentis quae de latere ejus effluxerunt, salubriter perfusi sunt, utpote baptismate ad sanctificationem, caeteris ad confirmationem. Hoc est illud unguentum quod in alabastro repositum mulier peccatrix effudit super caput Jesu recumbentis, et domus impleta est odore unguenti (Matth. XXVI) . Siquidem unguentum in alabastro repositum, Verbum carni unitum fuit. Sed fracto alabastro, id est, Christi humanitate per passionem consummata, mulier peccatrix unguentum super caput Jesu effudit, quando Ecclesia prius peccatorum sordibus foedata, sed in sanguine Christi mundata, fidem Verbi incarnati Deo Patri obtulit. Caput enim Christi Deus est, sicut [Col. 0016D] dicit Apostolus (I Cor. II) . Domus vero Ecclesiae repleta est ex odore unguenti, quando Christus Deus dona gratiarum filiis Ecclesiae divisit. Unguentum super omnia necessarium, sine quo nec vulnera nostra curari, nec primae praevaricationis delictum expiari poterat. Neque enim qualitas morbi qui per primum hominem super nos venerat (Gen. II) , aliam viam medicinae videtur potuisse admittere, quam per Incarnationem Verbi: Quia si debitae satisfactionis ad culpam fiat collatio, congruum fuisse aestimabitur ab aliquo, ut sicut homo usque ad Deum superbiendo est elatus (voluit enim esse sicut Deus) ita in condigna satisfactione criminis Deus usque ad hominem fieret humiliatus. Qui ergo forte [Col. 0017A] aliter redimere non potuit, potuit tamen liberare aliter, ut solo jussu, vel eo quo voluisset modo captivitatem tolleret, et repelleret invasorem (fuit enim alius modus Deo possibilis, sicut scriptum est (Matth. XIX) , sed haec possibilitas ad potentiam liberatoris magis respicit, quam ad aequitatem redemptionis: ut in redemptione intelligas et justam satisfactionem delicti, et pretium captivitatis. Redimere enim est rei alienatae sub aestimatione aequipollentiae pretium dare. Sunt adhuc alia duo medicinalia a redemptore nostro nobis exhibita, videlicet cauterium, et antidotum. Cauterium quo nociva resecantur, amaritudo est tribulationum. Antidotum vero quod contra venena datur, est illud singulare vitiorum remedium, scilicet virtus humilitatis. [Col. 0017B] Ista duo in formam vitae nobis proposuit, quia non satis erat libertatem reddere, nisi per vitae sanctitatem custodiretur: sed nec aliunde ad patriam pater reditus, nisi in conversatione humili et patientia tribulationum.

Sed videmus multos Verbum incarnatum fide amplectentes, qui formam vitae ejus imitari nolunt, quibus si ostendas loca clavorum, si mittant manus in latus ejus, dicunt cum Thoma: Dominus meus et Deus meus (Joan. XX) : si autem ad passiones eos invitaveris et humilitatem, dicunt Domino Deo: recede a nobis, scientiam viarum tuarum nolumus (Sap. III) . Comprobant hoc plurimi studentes divitiis et honoribus, sive scientiae potius quam conscientiae, non ut abjecti et humiles, sed potius ne [Col. 0017C] tales reputentur: ut honorati videantur esse in seculo, et faciant sibi nomen juxta nomen magnorum qui sunt in terra. Hujus rei argumenta sunt labores innumeri, transmetatio terrarum, obsequia principum, studia in longum protelata, et caetera hujusmodi in quibus homines consumunt dies suos. Sed esto, pro voto tibi omnia respondeant, sis affluens divitiis, praeclarus scientia, praeditus honoribus, in his omnibus quaeso quid finaliter vis apprehendere, an salutem? an sublimitatem? Sed salus melius quaeritur paupertate quam divitiis, subjectione quam eminentia: et verum est illud Augustini verbum, quia frequenter indocti coelum rapiunt, et verba legis ponderantes cum litteris suis ad inferos [Col. 0017D] descendunt. Forte sublimis et magnus vis apparere, sed in omni labore tuo quo laboras sub sole, hoc assequi non poteris, quia semper meliores et sublimiores supra te aspicies, quorum comparatione quasi nanus inter gigantes reputaberis, et videberis in vanum deduxisse dies tuos, cum tamen nulla jactura gravior sit quam temporis. Ut quid o anima misera captas inanes auras, fumum vaporantem, quem si apprehenderis, vestem habebis infectam, palatum amarum, oculum caecutientem. Quo enim magis sanctae conversationis vestis inficitur, quam labore inutili, cum homo totum studium divitiis et honoribus impendit, virtuti autem nihil? Vel quo magis palatum rationis amarescit, quam voluptatibus vitae, cum nihil sapit rationi nisi quod condivit [Col. 0018A] amor seculi? Oculus etiam charitatis caecutiens efficitur, quando affectus dilectionis, qui Deum contemplari debuerat, crassa quadam nube obducitur avaritiae et cupiditatis. Tale genus hominum illis Helisei irrisoribus recte comparatur, qui dum ascenderet in domum Domini, calvitium ejus irridebant, unde et ursis ad devorandum traditi sunt (IV Reg. II) . Calvitium quippe Helisei, est amaritudo tribulationum, paupertas et humilitas Salvatoris, quae pueri, hoc est, stulti amatores hujus mundi, irrident, vel quando hoc realiter faciunt, vel quando ea imitari nolunt. Unde et ursis, id est, demonibus ad devorandum traduntur, ut in poenis agnoscant potentem, quem in terris despexerunt humilem. Vere irrisores sunt, non imitatores. Irriderent [Col. 0018B] enim, ni fallor, retia Petri, scenofactoriam Pauli, zonam pelliceam Joannis Baptistae, panem subcinericium Heliae, nuditatem Martini, sed et insaniam reputarent ipsum asellum Salvatoris. O si familiare nobis deesset exemplum, et nos qui facti sumus rebus pauperes etiam spiritu pauperes essemus et quod suscepit professio executio operis testaretur. Sed frequenter vasa figuli, quibus majorem adhibet diligentiam, in contumeliam prodeunt, et ea quibus minus curae impenditur, fiunt in honorem et in meliores usus. Sic virgulta in desertis locis sita si ad radices habeat humorem, si ramusculi ejus libertatem aeris et caloris assequantur, quandoque arborem speciosam, ramos, baculos, folia condensa, flores vernantes, et fructum utilem [Col. 0018C] ex se producit. E contrario vero novella plantatio in locis amoenis et virentibus posita, si perfundas eam amaritudine, si pungas eam spinis, dum debes apponere cophinum stercoris, si ramusculos erumpentes recurvos in terram teneas, si palis undique coarctes eos, ne in libertatem aeris exurgant, aestimo ego quod planta ista cum in robur evaserit, truncum incompositum, ramos retortos, folia rara, flores imperfectos, fructum fatuum producet, et minus suavem ad vescendum. Nonne legisti, quia non gentem propter locum, sed locum propter gentem elegit Dominus? (II Mach. V.) Certe mulier in paradiso facta est, vir extra paradisum, tamen citius et amplius peccavit mulier quam vir. Pharisaeus [Col. 0018D] quoque superbus plus peccavit in templo, quam Matthaeus publicanus in teloneo; et Judas plus in coena Domini, quam puella saltatrix in convivio Herodis. Quare hoc? Rebus enim necessariis occasiones periculi solent adjacere, et ex his quae in se bona sunt causis emergentibus contrarii prodeunt eventus. Sic tranquillo mari et ventis flantibus prosperis naturae malum et antennas erigunt, appendunt vela, caeteraque instaurant per quae facilius portum consequantur. Sed ventis irruentibus contrariis ipsa vela et caetera navis ornamenta quae ad portum ducere debuerant, fiunt causa naufragii, nisi provida hoc caveat diligentia gubernantis. Eodem modo et qui navem ingrediuntur monasterii suos secum gubernationis apparatus assumunt, [Col. 0019A] scilicet vilem habitum, victum tenuem, contemptum seculi, formam paupertatis, et caetera disciplinae instituta assumunt, per quae facilius attingant portum salutis. Sed memoria pristinae conversationis redeunte quandoque incipiunt esse amatores seculi, appetere voluptates, honores ambire, contemnere paupertatem: et dum pauperes et despecti cum Christo videri metuunt, viam humilitatis cum Christo, qui est dux viae, pariter abjiciunt. Sic olim Porphyrius infestissimus ille Christianorum persecutor, auditis Christi virtutibus quaesivit ab illo familiari suo daemone, si Christus bonus et si dignus esset imitatione? Cui ille: Christus quidem bonus est, sed omnes qui sequuntur eum miseri sunt. Sed miserias impius ille nolens sustinere, ex illa hora [Col. 0019B] coepit detestari et jurare quod non novisset hominem. Vera est procul dubio falsarii illius sententia, quia teste Apostolo, omnes qui volunt pie vivere in Christo, persecutiones patiuntur (II Tim. III) . Quid ergo Porphyrianus vis esse, et affluens omnibus bonis, an Christianus et miseriis subjacebis? Melius enim est ad tempus cum Christo miserias et pressuras sustinere: quia tristitia ista vertetur in gaudium, et tale gaudium quod nemo tollet a te (Joan. XVI) . Ita dico si prompta mente particeps fueris tribulationum. Et quis esuriens habuit piscem appositum, et comedit scorpionem? quis portum tenens affectavit naufragium? Affectatum plane naufragium dixerim, si is qui sanctae conversationis [Col. 0019C] habitu imaginem Christi induit, et quasi uno pede intravit in gaudium Domini sui, respiciens retro, voluptatibus vitae et curis secularibus velit implicari. In religiosis autem haec ideo affectata videntur, quia facile haec cavere possunt: quippe status et habitus et professio his contradicit: et sufficiens rerum temporalium administratio omnem necessitatem talia affectandi excludit. Propterea respice ad caetera malorum genera, videlicet ad ea quae fiunt per impotentiam et e contrario ad illa quae fiunt per deliberationem, et videbis quod affectata mala, id est, quae ex deliberatione fiunt, summam malorum attigerunt. Quae enim per subreptionem fiunt mala ex hoc leviora sunt, quod subito urgente motu animi praeveniunt judicium rationis: [Col. 0019D] ut si motu iracundiae fratri meo dicam racha sive fatue. Unde ipse incentor mali diabolus propter velocitatem hujus suggestionis avi comparatur in tali tentatione, ut ibi: Posuerunt morticina servorum tuorum escas volatilibus coeli (Psal. LXXXVIII) . Ea quoque quae per indiscretionem fiunt, ex hoc quodammodo excusantur, quod fallunt judicium rationis; videntur enim esse bona sed non sunt: ut si forte aliquis velit jejunare aliis comedentibus, vel psallere aliis dormientibus et hujusmodi. Unde et propter fraudem suggestionis in talibus vulpi comparatur, ut ibi: Capite nobis vulpes parvulas, quae demoliuntur vineam meam (Cant. II) . Similiter et in his quae per impotentiam fiunt, aliqua est attenuatio [Col. 0020A] culpae: quia adeo violenta est tentatio, quod non suppetunt vires resistendi: ut forte in edulio lentis Esau (Gen. XXV) , et in tentatione mulieris illius fatuae, quae apprehenso pallio Joseph dixit: Dormi mecum (Gen. XXXIX) . Quanto enim major est violentia tentationis, tanto minor est voluntas peccati: et e contrario, quanto minor est tentationis violentia, tanto major est voluntas peccati. Propter violentiam autem tentationis ipse suggestor mali apro comparatur, ut ibi: Exterminavit eam aper de silva, et singularis ferus depastus est eam (Psal. LXXIX) . Ergo qui suscepta paupertate et humilitate imaginem Christi induit, quid dicturus est si metallo regis imprimit imaginem Herodis? Hoc judicium non est servi, sed imperatoris. Unicum [Col. 0020B] ergo superest consilium, reformare in nobis imaginem Christi, restaurare regis pecuniam ut veniens ponere rationem cum servis suis, cum usuris exigat illam. Praeveniant judicem terribilem planctus poenitentiae, misericordiae opera, munditia vitae, quae hebetent aciem gladii illius versatilis, quamdiu suspenditur manus ferientis. Quis enim non timeat ictum illum insanabilem, ubi materia fragilis, gladius penetrabilis, percussor fortis? Obtineant ergo preces et lacrymae, ut gladius aeternae damnationis convertatur in virgam correctionis, quae sic in praesenti corripiat fratres, ut in futuro faciat haeredes illius haereditatis, quam immarcessibilem et incontaminatam sanctis suis conservavit in coelis [Col. 0020C] Jesus Christus Dominus noster, cujus regnum et imperium permanet in secula seculorum. Amen.

Sol stetit in medio coeli, et non festinavit occumbere spatio diei unius (Josue X) . Et si antiqua prodigia ad memoriam revocemus, videlicet magnalia quae fecit Deus in Aegypto, mirabilia quae operatus est in terra Cham, terribilia quae ostendit in mari Rubro (Psal. CV) , majora tamen praesentis temporis videmus mirabilia. Ecce enim juxta Hieremiae vaticinium, Novum fecit dominus super terram (Jer. III) . Quod novum? res mira, res inaudita, factum est in Virgine solstitium. Nec loquor modo [Col. 0020D] solstitium naturale, cum sol iste visibilis gradu reciproco a nobis avertitur, vel ad nos convertitur; non illud solstitium miraculi, quod ad Gabaon factum est, ubi filiis Israel pugnantibus sole defixo in medio coeli, dies duplicata est ut consequerentur victoriam de hostibus. Sed illud loquor solstitium ineffabile, quando Dei Filius, sol justitiae interminus et incomprehensibilis quodammodo se comprehensibilem fecit, et divinitatis suae majestate quasi in unum globum collecta, in uterum virginis corporaliter se infudit. Et est primum solstitium naturale. Secundum, miraculi. Quod vero factum est in virgine, solstitium est salutis. Congrua autem fortassis similitudine incarnationem Verbi solstitium appellaverim: qua sicut sol iste visibilis [Col. 0021A] dicitur solstitium facere, quando nobis e vicino positus ad nos amplius accedere non potest, sic Dei Filius sol justitiae, solstitium fecit, quando nostram naturam assumendo usque adeo sibi conjunxit, quod facta unione Dei et hominis ad ipsam amplius appropinquare non potuit. Quomodo enim amplius appropinquaret, qui et Deum hominem, et hominem Deum fecit? Ista ergo unio Dei et hominis nobis significata est illo verbo Josuae quod proposui: Sol stetit in medio coeli, etc. Cum coeli nomen in sacra pagina multis modis accipiatur, hoc in loco accipitur pro praesenti Ecclesia, hac similitudine: quia sicut coelum aethereum fulget et ornatur varia distinctione planetarum et siderum, ita praesens Ecclesia ornatur et fulget diversis virtutibus [Col. 0021B] et meritis sanctorum. Unde in Apocalypsi nomine coeli praesens Ecclesia, nomine stellarum viri sancti designantur, cum dicitur de serpente illo antiquo, videlicet diabolo: quia cauda sua trahebat tertiam partem stellarum coeli in terram (Apoc. XII) . Et alibi: Factum est silentium in coelo hora quasi dimidia (Apoc. VIII) . In coelo, hoc est, in praesenti Ecclesia. Quia enim in ea hora integra id est continue non potest haberi silentium contemplationis propter varias tentationes, quae animi quietem impediunt. Inde dicitur: Factum silentium in coelo quasi hora dimidia: quia et si non semper, interdum tamen sancta Ecclesia per coeleste desiderium sursum elevatur. Medium autem hujus [Col. 0021C] coeli fuit beata Virgo Maria, quae inter legem et gratiam quasi limes quidam medius constituta, solem justitiae, videlicet Dei filium in se concepit, quia cognitionis suae radios ad utrunque populum, id est, Judaeos et gentiles emitteret. Est igitur sol, Christus: coelum, praesens Ecclesia: medium coeli, beata virgo Maria: solstitium, Verbum incarnatum. Hujus autem solis justitiae duo signa solstitialia possumus assignare. Primum Evam: secundum, beatam Virginem Mariam. Eva peccatrix, per quam mors intravit in mundum, quae fuit janua perditionis, signum fuit solstitii hyemalis: quia per ipsam nocte peccati prolongata, sol justitiae a nobis longius recessit. Beata Virgo Maria signum fuit solstitii aestivalis: quia in ipsa redivivo quodam [Col. 0021D] calore gratiae sol justitiae ad nos appropinquavit. Inter haec autem duo signa, videlicet Evam et beatam Virginem Mariam, sol justitiae, quem diximus, per mundi hujus cursum paulatim radios suae cognitionis effudit, dum aliis per inspirationem, aliis per visiones, aliis per subjectam creaturam, aliis modis aliis seipsum notum facere voluit, quousque homo natus ex Virgine, super terram visus est, et cum hominibus conversatus est (Baruch. III) . Sol ergo stetit in medio coeli. Sed quid est quod sequitur: Non festinavit occumbere spatio diei unius. Quod licet ad historiam supra memoratam quantum ad literam, respiciat, ubi ad Gabaon sole defixo in coelo accrevit spatium diei unius filiis Israel [Col. 0022A] hostes suos expugnantibus, mystice tamen ad genus humanum pertinet, quod ab inimicis spiritalibus modo violenter, modo fraudulenter, modo occulte, modo aperte impugnabatur. Cujus primus hostis fuit affectus pravae conscientiae. Secundus vanitas mundanae gloriae. Tertius, timor mortis. Quartus, desperatio salutis. Quintus, spiritalia nequitiae in coelestibus. Sextus, subtus inhians infernus. Primus hostis agebat ut tolleret cordis mundiciam. Secundus, ne aspiraremus ad patriam. Tertius minabatur supplicium poenae. Quartus negabat spem misericordiae. Quintus agebat ut a Deo separaret. Sextus, ut captivos incarceraret. Et quis tam fortes adversarios una die expugnaret? accrevit ergo spatium diei unius, ut facilior victoria mora temporis [Col. 0022B] proveniret. Et fuit spatium primae diei, tempus legis: spatium secundae diei fuit, tempus gratiae sive novae legis. Lex siquidem dies fuit quae fugatis ignorantiae tenebris cultum unius Dei docuit ostendens quid Deo, quid proximo deberemus: quae poena peccatis, quae remuneratio virtutibus reponeretur. Haec autem dies non fuit sufficiens ad expugnationem hostium spiritalium: quia lex habebat vocem praecipientem non gratiam adjuvantem. Unde dicit Apostolus: Quia lex neminem ad perfectum produxit (Hebr. VII) . Et alibi: Si ex lege justitia, Christus ergo gratis mortuus est (Galat. II) . De Judaeis quoque in psalmo dicitur: Filii Effrem intendentes et mittentes arcum, conversi sunt in [Col. 0022C] die belli (Psal. LXXVII) . Quasi diceret, Filii Effrem, hoc est, ipsi Judaei, ut pars pro toto accipiatur, intendentes et mittentes arcum, hoc est, praeparationem quandam ad pugnam spiritalem, contra vitia facientes, dicentes: omnia quae jusserit nobis Dominus, faciemus. Ipsi conversi sunt in die belli, hoc est aversi sunt in tempore tentationis. Sic olim baculus Helisei filium mulieris mortuum suscitare non potuit, quousque in adventu Helisei caro pueri calefacta spiritum vitalem recepit (IV Reg. IV) . Baculus Helisei, hoc est, lex a Deo propter correctionem transgressorum posita, genus humanum in peccatis mortuum vivificare non potuit, quousque in adventu Helisei id est mediatoris Dei et hominum Jesu Christi, per gratiam adjuvantem inflammatum [Col. 0022D] ad viam salutis rediit. Prima ergo die non sufficiente ad victoriam de hostibus spatium diei duplicatum est, quando ad legem accessit gratia, ut per mediatorem Dei et hominum Jesum Christum hostes humani generis, hoc est, peccata cum suo autore diabolo vinceremus. Ecce, fratres dilectissimi, jam Heliseus venit, jam Christus humanatus nobiscum stat in acie. Si Deus pro nobis, quis contra nos? Ergo o anima fidelis et devota fortiter praeliare bella Dei tui. Jam non est quod timeas, non est quod expavescas: non enim solus ad hanc pugnam venit, quin potius stat multo milite comitatus. Nam lectulum ejus id est Incarnationis mysterium, sexaginta fortes ambiunt ex fortissimis [Col. 0023A] Israel, omnes tenentes gladios et ad bella doctissimi (Cant. III) , utpote prophetae, qui eum venturum praedixerunt, apostoli et martyres, qui constantia passionis testimonium ei perhibuerunt: alii miraculis corusci, alii praedicatione clari, omnes tenentes gladium spiritus, quod est verbum Dei (Ephes. VIII) . Attende anima Deo digna, quibus armis rex tuus induitur, ut et tu similibus induaris. Vis videre quibus? Ecce stat nostrae carnis tectus cilicio, humilis, patiens, despectus, mansuetus, plenus doloribus, pauper, peregrinus. Tu ergo indue armaturam regis si vis censeri nomine militis. Esto ergo patiens in injuriis, in obediendo humilis, in adversitate securus, in prosperitate modestus: jocundus in paupertate, mansuetus in [Col. 0023B] conversatione, in abstinentia severus, in charitate fervidus. Talis enim est dilectus tuus, et ipse est amicus tuus. Non sint tibi haec infirma Dei tui occasio scandali, quae debent esse causa salutis, sicut olim in illis impiis factum est, qui ejus mortalia contemnentes in faciem ejus inspuerunt, lanceis pupugerunt, qui exclamaverunt dicentes: Non habemus regem nisi Caesarem (Joan. XIX) : quin potius adora humanatum, amplexare infirmum, patienti et despecto condole, pauperi et egeno studia humanitatis impende: omnia enim ista pro te suscepit, non pro se. Propter te ad hanc pugnam venit: imo pro te in hac pugna occubuit. Quare occubuit? quia divino oraculo sic praeordinatum fuerat, ut ille [Col. 0023C] exercitus vinceret cujus dux in bello primo occumberet. Tamen sicut dicit Scriptura: Non festinavit occumbere spatio diei unius: qui non prius suscepit mortis supplicium, quam nostrae reparationis sacramenta consummaret. Unde in cruce positus, dixit: consummatum est (Joan. XIX) . Ut autem hanc pugnam spiritalem latius prosequamur, multos ad eam vocari videmus: qui belli impetu imminente tanquam desides et ignavi ab exercitu Domini separantur.

Sic enim in lege Moysi praecipitur, ut pugna imminente filiis Israel formidolosi, uxores ducentes, aedificantes domos ad propria revertantur. Et sunt formidolosi, qui dum veniunt pugnaturi contra vitia, per vigilias, per jejunia, per orationes, incipiunt [Col. 0023D] formidare pondus laboris, gravamen corporis, occasiones infirmitatis, et sic evenit ut dum molestias corporales effugere cupiunt, a suo proposito deficientes nihil virtuosum attentare praesumunt. Sed de jumento quod in opus domini sui conduxerunt, quod denario diurno appreciaverunt, sic eis dispensare non licet, ut mercedem divini operis accipiant, et opus diei non perficiant. Quis enim mercenarius bovem vel asinum patrifamilias despondeat, et non desudante animali praetaxatam mercedem expectet? Ecce nos miseri manum ad aratrum misimus: reficimus jumentum nostrum, hoc est, corpus de eleemosynis pauperum, de peccatis mortuorum, ut nostris spiritalibus carnalia eorum recompensemus, cum tamen simus tepentes in oratione, desides [Col. 0024A] in opere, in vigiliis pigri, in disciplina inordinati. Timeo vehementer ne pro nobis dicatur illud Ezechielis, quod subjungitur: Vidi, inquit, et ecce in ostio templi inter vestibulum et altare viginti quinque viri habentes dorsa contra templum, et facies ad orientem, et adorabant ad ortum solis (Ezech. VIII) . Per hos XXV viros, recte pusillanimes et ignavi figurantur, qui dum neque in templo cordis thimiama sanctae devotionis, neque in altari corporis sacrificium boni operis offerunt, quasi inter templum et altare positi otiosos se ostendunt. Unde congrue de his dicitur, quod habeant dorsa contra templum, et facies ad orientem: quia et disciplinam humiliata mente suscipere nolunt, et tamen consolationis, quae per orientem significatur, [Col. 0024B] participes esse volunt. Inde est quod adorant ad ortum solis adorare est in beneficiis et consolationibus Deo gratias agere. Unde dicitur: Confitebitur tibi cum benefeceris ei (Psal. XLVIII) . Et haec de formidolosis. Nam per eos qui a bello domini separentur eo quod uxores ducant, significantur luxuriae dediti, quae etiam sapientes infatuat, fortes prosternit, erectos incurvat, sublimes dejicit. Quis ergo tantae pestis non caveat insidias? Quis ejus dolis non timeat seduci? Ecce, inquit beatus Job, hi qui serviunt ei, hoc est viri sancti, sunt instabiles et in angelis suis reperit pravitatem, quanto magis nos qui inhabitamus domos luteas et terrenum gerimus fundamentum (Job IV) . Hostis iste [Col. 0024C] e vicino positus est, quod et si non semper praevaleat dum suggerit, interdum tamen loci et temporis opportunitate seducit. Sic olim Sichem filius Hemor in Dina (Gen. XXXIV) , David in Bersabeae (II Reg. XI) , senes Babylonis in Susanna (Dan. XIII) , Holofernes in Judith captus occubuit (Judith. XIII) , quorum nullus in concupiscentiam exarsisset nisi concupiscendi occasio e vicino posita se obtulisset. Attende ergo quam sit filia Babylonis, id est, carnis conditio, misera, utpote necessario moritura, victura brevi, custos sepulchri, socianda vermibus, judicio addicta: et nisi misericorditer liberata fuerit in aeternum peritura. Ut ergo liberemur ab hac servitute misera, sacrae Scripturae regamur magisterio, quae amatorem suum a terrenis contagiis sursum [Col. 0024D] elevat, dum eum primo per disciplinam instruit, in habitu et gestu corporis, secundo per scientiam in rebus agendis, tertio per prudentiam in moribus, quarto per sapientiam in coelestibus, sive in contemplatione coelestium. Dum enim primo avertit oculos suos homo ne videant vanitatem, non exaltat in risu vocem suam, non loquitur scurrilia, quae ad rem non pertinent, neque fert pedem quo non licet: jam per disciplinam bonae vitae initium, videlicet formam religionis est assecutus. Postmodum cum in operibus sive rebus agendis invenitur sollicitus, impiger, circumspectus, cautus, providus, jam magistrante scientia ipso exercitio boni operis occasionem peccandi praescindit. Tertio, cum jam placent ea quae dixi, paulatim incipit conscientia [Col. 0025A] purgari a vitiis, et subintrante prudentia ornari incipit virtutibus et bonis moribus. Quarto, cum jam virtutes est adeptus, parum est ei abstinere a vitiis, sed per suavitatem divinae sapientiae incipit sapere ea quae Dei sunt, ut jocundum sit ei fabulari cum Deo, rimari coelestia, dicendo cum propheta: Mihi autem adhaerere Deo bonum est, ponere in domino Deo spem meam (Psal. LXXII) . Hae sunt quatuor rotae, quibus sacra pagina amatorem suum informat, et sursum evehit, docens eum offerre corpus suum hostiam sanctam, viventem, Deo placentem (Rom. XII) , et immaculatum se custodire ab hoc seculo (Jac. I) . De quibus in propheta dicitur: quia cum elevarentur animalia, elevabantur et rotae pariter juxta ea (Ezech. I) . Quippe sancti viri [Col. 0025B] non aliter per coelestia desideria ad Deum respiciunt, nisi hic virtutum quadriga eos fuerit persecuta.

Per tertium genus hominum qui a bello domi separantur, eo quod domos aedificent, significantur curiosi, plusquam oportet curis exterioribus intenti, quales sunt homines hujus seculi, qui faciunt in mari viam, circumeunt terras, faciunt divitias et non in judicio, terminum copulant ad terminum, tanquam ipsi soli habitaturi sint super terram (Isa. V) . Sed quid nobis de his qui foris sunt judicare, qui hoc curiositatis malum in nobismetipsis invenimus, et tanto periculosius quo amplius aliorum facta vel dicta magis quam nostra discutimus. Quis enim nostrum de seipso adeo sollicitus, qui non curet exteriores administrationes et judicet officia inordinata? [Col. 0025C] Hic dicat plus rigoris esse quam oportet, ibi plus dispensationis, imo (ut plenius dicam quam sentio) dum plenius indagare volumus quae ab aliis fiant, fingendo ea quae non eveniunt, in detractionis vitium praecipitamur. Inquit enim alter alteri: nunquid novisti quid ille loquitur in silentio? quid agit in occulto? qualis est in incessu? qualis in habitu! veruntamen occultum teneas, donec res melius innotescat. Quid tu radix peccatrix occultum vis fieri, qui sanguinem fratris tui jam effudisti? Ecce sanguis ejus clamat ad dominum de terra (Gen. II) . Jam causa ejus in aeterni regis palatio omnibus innotuit, plangunt eum Cherubin et Seraphin: cui innocenti detraxisti, quem sanum vulnerasti, [Col. 0025D] cujus sanguinem injuste effudisti. Quid tibi potest esse animi recta sapienti, quando frater tuus hoc meditatur in oratione, hoc in lectione, hoc in opere, imo ubique locorum gemit cruentus vulnere quod tu injuste ei inflixisti? O consummata religio quae summam suae perfectionis constituit in detractione alienae virtutis. Dicis forte, quia vir spiritalis es qui omnia judicas et a nemine judicaris. Et ego tibi sine tui judicio illius ethnici versiculo respondebo: Quia omne animi vicium tanto conspectius in se crimen habet, quanto major qui peccat habetur. Demum si spiritalis es et contemplativus. Si contemplativus es, Deum vides. Non indigneris ergo si te interrogo, cum sim pulvis et cinis. Quando Deum vides, in ipso quid vides? Nisi [Col. 0026A] visus tuus fallitur, dices quia humilitatem, mansuetudinem, charitatem, patientiam ad omnes. Flecte oculum ad te ipsum, in te quid vides? Nisi te ipsum accusare erubescis, dices quia superbiam, impatientiam, insuavitatem, diffidentiam ad omnes. Recto ergo usus consilio, te ipsum primo loco reprehendis. Imo si justus es, in principio accusator es tui (Prov. XVIII) , sicut quondam Job ille justus, cum Deum oculo contemplationis respiceret, sua infirma intuens et accusans exclamavit dicens: Auditu auris audivi te, nunc autem oculus meus vidit te, idcirco me reprehendo (Job XLII) . Quasi diceret, primo audivi te per tuae voluntatis cognitionem, nunc autem oculus meus videt te per mentis contemplationem: et quia video te, idcirco ipse [Col. 0026B] me reprehendo. Me inquit, non te. Sic enim omnis vir spiritalis quanto magis ad Deum accedit, tanto magis quid sit ex se ante oculos statuit, quo amplius se per gratiam illuminatum recognoscit. His tamen omnibus quae dixi, non damno zelum religionis, qui ab omnibus bonis et amandus et tenendus est, sed arguo et reprehendo livorem detractionis. Quia ergo, fratres dilectissimi, non coronatur nisi qui legitime certaverit (II Tim. II) , assumat formidolosus virtutem, carnalis pudicitiam, curiosus animi quietem: et conversationem bonam habentes in charitate Dei, et patientia Christi inimicis nostris spiritalibus obviemus, quos non strepitu armorum sed virtutibus et bonis operibus [Col. 0026C] oportet repugnari. Fortis quidem pugna sed magna victoriae reponuntur praemia ubi luctus in gaudium, labor in quietem, paupertas in affluentiam, miseria in jocunditatem, mortalitas in aeternitatem convertitur: ubi sancti regnant cum Deo, et agnus Dei cum illis. Pari ergo desiderio, voto unanimi studeamus regi nostro militare, qui quamvis in adventu suo humili, tribulationis nos faciat participes, in secundo adventu cum venerit in majestate sua cum angelis suis regni sempiterni nos faciet haeredes, quod nos perducere dignetur ipse rex noster Jesus Christus dominus noster, cujus regnum et imperium permanet in secula seculorum. Amen.

[Col. 0026D] In illa die erit germen Domini in magnificentia et gloria, et fructus terrae sublimis (Isai. IV) . Diem adventus Christi diu multumque desideratam, quam propheta non poterat demonstrare digito, ardenti desiderio demonstrat dicens: In illa die, etc. Ac si diceret: Non loquor diem illam angustiae et tribulationis, cum erunt signa in sole et luna et stellis arescentibus hominibus prae timore et expectatione quae supervenient universo orbi (Luc. XXI) . Non denique diem illam desolationis, quando rupti sunt fontes abyssi magnae et cataractae coeli apertae sunt, ut inundatione facta delerent omnem animam viventem. Illam potius loquor diem, quando rorantibus coelis desuper illuxerunt coruscationes gratiae orbi terrae, et Dei Filius in carnis trabea apparens [Col. 0027A] mortis foedere sublato pacem mundo intulit, non qualemcunque dico, sed eam ut (mirabile dictu) habitaret lupus cum agno, et delectaretur infans super foramine aspidis, et manum ablactatus mitteret in cavernam reguli (Isa. XI) . In illa die tam solemni tantum expectata erit germen Domini in magnificentia, etc. Quod germen? Illud plane cujus semen Spiritus sanctus ejecit, angelus florem protulit, Maria fructum edidit, mater Ecclesia saporem suscepit. Et recte in angelo floruisse hoc germen dixerim, qui mysterium absconditum a seculis Virgini denuncians in ipso salutationis verbo monstravit, et quod in arcano divini consilii latuerat, quasi in flore fructum, ita et in salutatione virginis Christum promisit nasciturum. Ave (inquit) [Col. 0027B] Maria gratia plena (Luc. I) . Quis in flore tam suavis colloquii germen desperet proventurum, quod dispensavit bonitas, promisit veritas, evangelizavit fortitudo? Sed hoc dignum admiratione videbitur, quia non herbam, non plantam, non ramum denique vel arborem dicit fore in magnificentia, sed germen, quod non solum magnum non esse solet, sed mortui seminis vix erumpens germen modicum futuri fructus indicium. Veruntamen per quantitatem seminis germinis hujus magnificentiam pensare possumus. Quippe sicut in germine Verbi incarnati conceptionem, ita et semen Spiritus sancti operationem recte possumus intelligere. Quid enim magnificentius esse potest illo germine quod perfusum est gratia Spiritus sancti? Unde et de Spiritu [Col. 0027C] sancto conceptus esse dicitur Christus. Sicut enim quod de carne nascitur, caro est: ita quod de Spiritu sancto natus est, totum (dico) spirituale est (Joan. III) ; totum dico non secundum naturam spiritualem tantum: imo etiam secundum naturam carnis. Ut eum dicam quod verum esse credo, Christus secundum affectiones carnis adeo fuit spiritalis quantum Paulus, ea virtutis celsitudine qua non potuit separari a charitate Christi. Propterea germem istud alibi non solum monti, sed coagulato et pingui comparatur, coagulato propter humanitatis et Verbi unionem, pingui propter charismatum plenitudinem. In hoc siquidem germen septiformis gratiae non tanquam gutta modica, [Col. 0027D] sed tanquam fluvius ingens corporaliter descendit, a quo ad viros spiritales tanquam rivulus, et ab illis ad infima Ecclesiae membra tanquam stillicidium emanavit. Quid demum aliud significat Salomonis illud solium, cui in universis regnis aliud natura vel artificio non poterat comparari, quam illius germinis magnificentiam? Natura quippe assumpti hominis, in quo summa majestas tanquam in solio resedit, omnibus caeteris fuit supereminens propter puritatem humanitatis, et gratiarum plenitudinem: quasi quodam Spiritus sancti artificio prae caeteris filiis hominum insignita extitit. Quam etiam donorum plenitudinem figurabat lecythus olei ille, qui replens omnia viduae vasa ipse non est imminutus: quin potius filios illius liberatos a creditoribus de [Col. 0028A] sui superabundantia sustentavit, Sancta quippe Ecclesia jam olim vidua, utpote in qua Deus per infidelitatem extinctus fuerat Heliseo, hoc est, Deo patre benedicente lecythum oleo plenum (IV Reg. IV) , Christum videlicet septiformi perfusum gratia suscepit quo distillante gratiam in filios Ecclesiae, eosdem non solum ab exactore diabolo liberavit, sed etiam his qui in Dei filios adoptati fuerant, quo pie viverent de sua plenitudine copiosum gratiae munus infudit. O felix illa anima quae de tanta plenitudine gustavit ad modicum, et in die adventus Christi arram suae visitationis accepit, ne cum populo illo perfido audire mereatur: Cognovit hirundo nidum suum, et ciconia tempus adventus sui, Israel autem me non cognovit (Jer. VIII) . O munda [Col. 0028B] conscientia quae ad praesentiam regis sui adeo est mundata et ornata, ut secura videat eum in illa sublimitate gloriae, cum tremebunt angeli in conspectu ejus, et virtutes coelorum movebuntur (Luc. XXI) . Ipsum enim germen quod nunc in magnificentia, in futuro apparebit in gloria.

Quam sublimitatem gloriae propheta prosequitur dicens: Et erit fructus terrae sublimis. Quamvis enim sublimitas ista referri possit ad magnalia quae fecit in terra, qualis fuit curatio infirmitatum, suscitatio mortuorum, quod demum ambulavit super mare, et horum similia, aptius tamen ad gloriam resurrectionis respicit, qua exaltatus est super omnia benedictus in secula. Quam sublimitatem alibi propheta loquitur dicens: Erit radix Jesse [Col. 0028C] quae stat in signum populorum, ipsum gentes deprecabuntur (Isa. XI) . Quomodo enim signum esse potest omnium populorum nisi sit sublime? Quapropter hujus signi sublimitas, gloria est resurrectionis quae praecessit in capite: propterea signum populorum, ut et ipse spe resurrectionis ejusdem gloriae vivant in expectatione quam in autore suo vident praecessisse. Quod signum Propheta sibi imprecatur, cum dicit: Fac mecum signum in bono (Psal. LXXXV) . Sed sibi vult quod ille tam sublimis radix appellatur, cum radix inter omnes ramos arboris magis sit humilis? erit, inquit, radix Jesse et caetera. Sed Christus in hoc radici comparatur, quia sicut radix arborem, ita Christus alios sustentavit, non ab ipsis sustentatus est. Vel potius in radice, Christi humilitas [Col. 0028D] figurata est: quia prius Christus fuit humilis, postea sublimis. Cujus humilitatis manifesta indicia sunt, si recolimus ea quae prophetae, evangelia et caeterae Scripturae de ipso loquuntur. Sed ecce signum nobis est in sublimitate, utinam etiam signum sit in sua humilitate. Omnis enim Christi actio (ut dicit Scriptura) nostra est instructio. Vos, inquit Christus, vocatis me magister et Domine, et bene dicitis. Sum etenim (Joan. XIII) . Certe si ipse magister et nos discipuli sumus, in nostro studio ejus disciplinam debemus imitari.

Attendat ergo quilibet verum qui discipulum ejus se esse dicit, si forte invitatus fuerit ad ejus humilitatem, patientiam, mansuetudinem: ad paupertates et [Col. 0029A] injurias pro nomine ejus sustinendas, nunquid in hac parte erit discipulus hominis istius? Timeo vehementer ne voce illa Petri respondeat: homo nescio quid dicis (Luc. XX) . Quin potius maledicat ei qui se invitavit dicens: tu discipulus illius sis, ego autem discipulus Moysi (Joan. IX) . Quomodo enim discipulus ejus sum, cum ipse praecipiat humilitatem, ego sequor superbiam: ille patientiam jubet, ego teneo impatientiam; ille monet injurias sustinere, ego non solum non sustineo injurias, imo etiam aliis sine causa injurias infero. Audi si placet, Psalmistam qualem oporteat discipulum esse Christi: Myrrha, inquit, et gutta et cassia a vestimentis (Psal. XLIV) , hoc est, a sanctis tuis. In myrrha, quae amara est, patientia tribulationum: in gutta, quae dolores lenit [Col. 0029B] et inflaturas sedat, virtus humilitatis: in cassia, quae in aquosis crescit locis et in altum surgit, desideria sanctae devotionis figurantur. Ista debent manare a domibus eburneis, hoc est, a conscientiis virtutibus et castitate dealbatis, ex quibus delectantur filiae regum, hoc est animae bene se regentium in timore tuo.

Certe dicunt scholastici et vehementer id verum est, quoniam in omni studio quatuor sunt necessaria, videlicet mens humilis, vita quieta, exercitata meditatio, et amor mediocritatis. Exigitur mens humilis, ne per superbiam faciat contra mandata magistri, quam habebat ille qui dicebat: Domine non est exaltatum cor meum, neque elati sunt oculi [Col. 0029C] mei, neque ambulavi in magnis, neque in mirabilibus super me (Psal. CXXX) . Exigitur etiam vita quieta, ne tumultibus variis in diversa distracta, minus intente prosequatur finem sui studii quod bene inchoavit. Sicut de quibusdam inquietis dicitur: Turbati sunt et moti sunt sicut ebrius, et omnis sapientia eorum devorata est (Psal. CVI) . Tertium est exercitata meditatio quatenus meditetur mens semper in eo quod concepit in studiis, ne forte vacans otio per illicita desideria effluat. Hanc meditationem habebat Propheta cum diceret: Et meditatus sum nocte, id est, in defectu hujus vitae, cum corde meo, et exercitabor sic meditando super his quae recta sunt, et scopebam (Psal. LXXVI) ; hoc est ab illicitis desideriis purgabam spiritum [Col. 0029D] meum. Quartum vero eorum quae bona exigunt studia, est amor mediocritatis, ne animus in delicias dissolutus ambitione rerum temporalium a proposito suo desistat. Qua mediocritate contentus erat qui dixit: divitias et paupertates ne dederis mihi, sed tantum victui meo tribue necessaria (Prov. XXX) , Ista omnia in Christo magistro nostra fuisse scimus, dum legimus eum humilem et quietum (Matth. XI) , coelo semper meditatione intentum, et non solum mediocritate contentum, sed nec etiam habentem ubi reclinaret caput suum (Luc. IX) .

Clamat nobis Apostolus: quoniam qui dicit se in Christo manere, debet sicut ille ambulavit et ipse ambulare (I Joan II) . Nos quomodo eum imitamur? Sedit populus manducare et bibere, et surrexerunt [Col. 0030A] ludere. Et certe disciplinam Christi, quam summis labiis profitemur, utrum in re ipsa teneamus, ex ipso fine ad quem tendere debemus, potest colligi: habent certe cursoria et pugillatoria finem suum videlicet coronam victoriae, habent mechanicae artes suum finem, quae ad vitae subsidium finaliter inventae sunt. Sic oratoris studium finaliter persuadere nititur, quod videatur justum vel utile sive honestum. Nostri autem studii finis Christus esse debet, qui est finis ad justitiam omni credenti (Rom. X) . Vel saltem mundi philosopho minus non habeamus, cum oratore finaliter quaerentes quod justum vel utile vel honestum videatur. Sed quomodo finem utilis consequitur, qui nulli proficit? quomodo finem honesti qui non suam tantum, sed etiam alterius [Col. 0030B] opinionem semper laedit? Neque etiam finem justi habere dicetur, qui praecepta justitiae contemnit. Finis enim utilis in proventu, finis honesti in opinione bonae famae, finis justi in radice charitatis consistit, ut reddatur homini quod hominis est, et quod Dei Deo. Imo (ut expressius loquar) finem injusti te sequi dixerim, et vide quomodo clamat ipse Dominus: Vae homini per quem scandalum venit. (Matth. XVIII.) Intonat tuba evangelica: Qui scandalizaverit unum de his minimis, expedit ei ut suspendatur mola asinaria ad collum ejus, etc. (Ibid.) Vociferatur Apostolus: nulli malum pro malo reddentes, patientes estote ad omnes. (Rom. XII.) Quomodo ergo finem justi attingit, qui seipsum [Col. 0030C] praevaricatorem mandatorum Dei non arguit, et in eum qui processioni non interfuit tota mentis commotione insurgit. Vae vobis scribae et pharisaei culicem colantes et camelum transglutientes. (Matth. XXV.) Propter Deum te attestor cum audis nomen scandali quid sonat in auribus tuis? Certe licet scandalizare quandoque pro contristare accipiatur, ut Dominus ait ad Petrum: Vade retro Satana, scandalum tu mihi es (Matth. XVI) , hoc est contristas me, tamen secundum quod in evangelio prohibetur nomen scandali importat mortem fratris. Est enim scandalizare, dicto vel facto fratri suo occasionem mortalis peccati praestare. O munda conscientia quae dicto vel opere suo gaudet in sanguine fratris sui. Audit forte aliquis qui libenter scandala facit, et excusationes [Col. 0030D] quaerit in illius Scripturae testimonio quae dicit: Si scandalum pro veritate nascitur, melius scandalum admittitur, quam veritas relinquatur. Vis ergo audire ubi scandala sunt admittenda et ubi fugienda? Si in malo opere meo scandalizatur frater meus, cessare debeo et pro me et pro illo. Si autem in bono opere meo scandalizatur, est ubi scandalum admittere debeo, est ubi non. Si enim ad bonum quod facio, teneor de mandato Dei, vel de professione ordinis mei, et inde scandalizatur frater meus, non propter hoc cessare debeo: quia hic tutius scandalum admittitur quam veritas relinquatur. Si vero ad bonum quod facio, non teneor de mandato vel voto, quin potius bonum illud voluntarium est, et de libero arbitrio, et inde scandalizatur [Col. 0031A] frater meus, etiamsi maximum bonum illud sit, utpote jejunare biduanas vel triduanas, secretae vigiliae, privatae orationes, propter scandalum ab illis debeo abstinere. Ego, inquam, qui in congregatione constitutus unanimis debeo habitare in domo, et quantum in me est a scandalo cavere animae fratris mei. Ideo autem dixi, qui in congregatione sum positus, quia aliquis privatam ducens vitam, etiam bona voluntaria non tenetur omittere propter scandalum alterius. Unde etiam ad cautelam scandalorum Anselmus Cantuariensis scientia et religione perfectus dicit: Si quis coenobitarum forte propositum aggreditur, expedit ut quodcunque monasterium ingressus fuerit ibi radicibus charitatis radicetur: nisi forte tale sit monasterium in quo invitus [Col. 0031B] malum facere cogatur, nec aliorum mores, etiam si inutiles videantur, judicet, dummodo contra praecepta divina non videantur. Haec est forma disciplinae Jesu quam ipse tenuit, et nobis mandavit retinendam, ad quam nos invitavit opere, et informavit praeceptis, ne alicujus ignorantiae nebula culpam nostram possimus palliare. Si ergo discipuli ejus sumus, revereamur eum tanquam magistrum: si filii, amemus tanquam patrem: si servi, tanquam dominum timeamus: ne ejus praesentiam non solum nobis inutilem, verum etiam nobis faciamus damnosam. Quis, inquam, vidit piscem et accepit scorpionem? quis erravit in invio et cognovit viam? quis ambulavit in tenebris et advertit lucem? Ecce [Col. 0031C] lux mundi coram nobis posita est, a cujus radio nemo privatur nisi is, qui oculis clausis ab illa voluerit averti. Ambulemus ergo, fratres charissimi, in hac luce dum tempus habemus, sequentes vestigia humilitatis ejus et patientiae documenta, quatenus in praesenti vita ad formam ejus humilitatis eruditi, in futuro transferamur ad regnum claritatis ejus, ipso praestante Domino nostro Jesu Christo, cujus regnum et imperium permanet in secula seculorum, Amen.

Descendet sicut pluvia in vellus, et sicut stillicidia stillantia super terram (Psal. LXXI) . Videns propheta Dei in spiritu nostrae dejectionis consolationem imminere, [Col. 0031D] consolationem iis qui sedebant in tenebris et umbra mortis, voluit promittere: ne nimium diuturna captivitas in desperationem mitteret, si spes futurae liberationis miseriae cumulum non temperaret. Modum itaque nostrae visitationis aperiens in vocem exultationis et laetitiae erumpit dicens:

Descendet sicut pluvia in vellus. Primo igitur videamus vellerum discrimina quoniam est vellus nativitatis, et est vellus vetustatis, est etiam et vellus novitatis. Vellus nativitatis habemus a natura, vellus vetustatis a culpa, et vellus novitatis a gratia. Ubi dictum est: Et rursum circumdabor pelle mea (Job XIX) intellige vellus naturae; et in Hieremia: Vetustam fecit pellem meam et carnem meam [Col. 0032A] (Thren. III) , intellige vellus culpae. In Canticis quoque Spiritus sanctus significans vellus novitatis ait: Nigra sum sed formosa, filiae Jerusalem, sicut tabernacula Cedar (Cant. I) , sicut pellis Salomonis. Tabernaculis Cedar se comparat propter nigredinem vitiorum; pellibus Salomonis se comparat propter ornatum virtutum. Descendet, inquit, sicut pluvia in vellus, et sicut stillicidia stillantia super terram. Pluvia in vellere primo lanam irrigat, secundo eam purgat, tertio super naturae beneficium ipsam dealbat. Descendit igitur Dei Filius sicut pluvia in vellus, quando naturam nostram per gratiam visitans, mundat nos a macula vetustatis, et profectu virtutum induit vestimentis novitatis. Descendit, inquit, sicut pluvia in vellus etc. Pluvia aquarum impetu [Col. 0032B] mundat, ros matutinus temperat, stillicidium vero quasi guttis intercisis terram humectat. Dei itaque Filius quasi stillicidia stillantia super terram descendit, dum secundum varietatem temporis et modum tentationis mentibus nostris gratiam consolationis infundit. Unde et propheta David incipientium consolationes explicans ait: In stillicidiis ejus laetabitur germinans (Psal. LXIV) . Descendet, inquit sicut pluvia in vellus.

Quatuor descensus Dei ad hominem principales sacrae Scripturae testimonio astruere possumus, quorum primus est liberationis, secundus eruditionis, tertius consolationis, quartus examinationis. Primo liberamur ab Aegypto, secundo erudimur in deserto [Col. 0032C] tertio confortamur in pugna, quarto judicantur uniuscujusque merita. Si sit in nobis, fratres charissimi, qui cor vivum habeat et spiritum Dei non hominis imitari studeat, profecto in his mens provida inveniet unde materiam timoris eliciat, unde etiam spei erecta solatio tempus miserendi et diem visitationis suae recognoscat. Quis enim advertens Deum ad terras descendere pro salute hominum desperare potuit? Aut quis expectans judicem tam terribilem securus unquam fuit? O quam caute quam curiose ambulandum, ubi unus et idem Dominus fortis propugnator ad salvandum, et tam districtus judex ad un uscujusque opus quale sit discutiendum! Cum igitur miserationum tuarum Domine, quae a seculo sunt (Psal. XXIV) , in memetipso recordor, dico: [Col. 0032D] Mihi adhaerere Deo bonum est, ponere in Domino Deo spem meam (Psal. LXXII) . Cum autem ad judicium respicio, libet abscondi jam in inferno donec pertranseat furor tuus (Job IV) . Si tamen constituas mihi tempus in quo mei recorderis, quia tamen misericordia superexaltat judicium. Fugiamus ad dominum servi, ad redemptorem captivi, ad consolatorem miseri dicentes cum propheta: Recordare, Domine, quid acciderit nobis, intuere et respice opprobrium nostrum (Thren. V) , liberasti nos de Aegypto, et murmuravimus dicentes: Utinam mortui essemus in Aegypto cum sedebamus super ollas carnium (Exod. XVI) , dedisti nobis legem et diximus: Recede a nobis, scientiam viarum tuarum nolumus [Col. 0033A] (Sap. III) , venis ad nos per gratiam ut solvas a peccatis, sed nos ingrati beneficiis dicimus: Quis est hic qui etiam peccata dimittat? (Luc. V.) Nil sine te possumus, et tamen te sequi tecum esse recusamus.

Prosequamur igitur, si placet, quatuor illos descensus Dei ad hominem, quos superius notavimus, et Dei beneficia, et nostras iniquitates in sinu memoriae altius reponamus. Videns, inquit, vidi afflictionem populi mei qui est in Aegypto, descendi liberare eum (Exod. III) . Si ad moralem intelligentiam velimus recurrere, Aegyptus ista est vita hominum carnalis facientium curam carnis in desideriis. Cum enim corpus quod corrumpitur aggravet animam, et deprimat terrena inhabitatio sensum multa cogitantem [Col. 0033B] (Sap. IX) , qui vitiis et concupiscentiis quamdiu est in hoc mortali corpore superatur, profecto Aegyptiis in luto et latere et palea servire compellitur. Venit enim ex Aegypto bellatrix quaedam quae dicitur carnis concupiscentia et dicit: bonum est frui deliciis et uti bonis. Quis enim unquam naturae fuit inimicus? quis unquam carnem suam odio habuit? et respondet anima misera: ecce adsum, recte indicasti. Eia inquit avaritia, congrega argenteos, amplifica loculos, parce vivas, multa possideas, quantum enim habes tantum vales: et respondet infelix anima: Haec omnia servavi ab adolescentia mea (Luc. XVIII) . Et superbia inquit: Ascende in montem hunc excelsum valde, apprehende arma et [Col. 0033C] scutum, et exurge in adjutorium mihi (Psal. XXXIV) ; studeamus minores contemnere, pares opprimere, majoribus derogare, non advertent simplices, non insurgunt patientes, dissimulant sapientes, non praevalebunt rebelles, et respondens dicis: ecce festino, propero, sequar te quocunque ieris (Matth. VIII) . Ecce quam miserabilis servitus. Veniunt Aegyptii et dicunt animae nostrae, incurvare ut transeamus, et nos exhibentes obedientiam sine mora, contradicere aut nolumus aut non valemus. Forsan istae sunt tres civitates quas filii Israel aedificaverunt Pharaoni, quarum una dicta est Ramesse, secunda Phitona, tertia vero Heliopolis (Exod. I) . Ramesse commotio tineae, Phithona os sive profundum abyssi, Heliopolis vero interpretatur civitas solis. Per Ramesse igitur [Col. 0033D] avaritiam intellige, quae prohibetur in illo loco ubi dicitur: nolite vobis thesaurizare thesauros in terra, ubi tinea et erugo demolitur, et fures effodiunt et furantur (Matth. VI) . Per Phithonam vero, quae os sive profundum dicitur, carnalia desideria et caeterae passiones prohibentur, de quibus Scriptura dicit: Quia impius cum venerit in profundum vitiorum contemnit (Prov. XVIII) . Per Heliopolim vero quae civitas solis dicitur, superbiam accipe, quae comitante vana gloria vult longe lateque radiare, et detrahendo, commovendo alios incessanter urere. Et quis nos ab hac servitute liberabit? Si filius, inquit, nos liberaverit, tunc vere liberi erimus (Joan. VIII) . Sed induratum est cor Pharaonis (Exod. VII) , [Col. 0034A] nec dimittet nos nisi in angelo percutienti, nisi in manu forti. Volens itaque nos eripere de manu pessimorum, mittit angelum suum, qui percutiat primogenita Aegypti, id est timorem, qui accusante conscientia minetur poenam aeterni supplicii. Et quis vestrum (inquit timor) habitare poterit cum flamma devorante? (Isa. XXX.) Quis permanebit cum ardoribus sempiternis? (Isa. XXXIII.) Dum igitur timor poenae aeternae animae peccanti vias suas malas ad memoriam reducit, profecto primogenita, id est prava opera in priori tempore perpetrata, in gladio contritionis occidit. Iste fortassis est angelus qui percusso latere Petri excitavit eum dicens: Surge velociter (Act. XII) . Ad Petrum namque, qui agnoscens interpretatur, angelus ingreditur, dum [Col. 0034B] quilibet peccata sua recognoscens formidine poenae concutitur: quem a latere percutit, dum praeteritas delectationes, in quibus sibi quiescere videbatur, relinquere compellit. Surge, inquit, homo, quasi diceret, hora est jam te de somno surgere. Surge qui dormis, ne forte damneris cum impiis in adventu judicis.

Quaelibet igitur fidelis anima angelo percutiente ab Aegypto liberata, secundo descensu Dei opus habet, quo legem Domini immaculatam et convertentem animas in corde ejus scribat, et viam mandatorum Domini ipsum currere doceat, ne per varios circuitus erroris iterum revertatur in Aegyptum, hoc est, in mare et fluctus vitiorum. Unde etiam et Moysi, qui sumptus vel salvatus ex aquis [Col. 0034C] interpretatur, lex Domini data fuisse prohibetur. Ei profecto mandata Dei et disciplina sunt utilia, qui conversus a via sua pessima vitia detestatur, et Pharaoni servire contemnens carnalia desideria in se extinguere conatur. Ut autem lex ista ab inquietatione sit libera, datur non in Aegypto, sed in eremo, id est in claustro, in sanctae religionis loco, ubi erepti ab hoc seculo psallunt spiritu, psallunt et mente, et scrutantes testimonia ejus (I Cor. XIV) in lege Dei meditantur die ac nocte (Psal. CXVIII) . Iste autem descensus Dei ad hominem ubi legem accipit, fit in caligine, in tonitruo, in fulgure, et in igne. In caligine peccatorum recordatio, in tonitruo peccatorum afflictio, in fulgure terror discordiae [Col. 0034D] et seditionis, in igne vero affectus fraternae dilectionis. In caligine itaque nos docet ex recordatione peccatorum humiliari; in tonitruo pro eisdem in fame et siti, vigiliis et jejuniis affligi; in fulgure viam religionis et disciplinam in timore et mansuetudine suscipere; in igne vero studio charitatis eadem opere implere. In his profecto quatuor omnis via religionis continetur: in interiori contritione, in exteriori afflictione, in mansuetudine conversationis, et in vinculo fraternae charitatis. Hinc est quod Abraham immolaturus filium, fertur secum tulisse ignem et gladium (Gen. XXII) : per gladium qui incidit ex utraque parte, poenitentiam interiorem et poenitentiam exteriorem possumus intelligere. Interior enim poenitentia incidit per contritionem [Col. 0035A] cordis, exterior per castigationem corporis. Similiter et in igne duo inveniuntur, scilicet splendor et calor. In splendore potest intelligi mansuetudo conversationis, de qua dicitur: Luceat lux vestra coram hominibus (Matth. V) . In calore vero ardor supernae dilectionis. Qui ergo vult seipsum offerre Deo, sacrificium secum ferat, scilicet ignem et gladium, ut per gladium seipsum corripiat, et per ignem pacem proximi custodiat et nutriat.

Isti sunt custodes super Jerusalem constituti, qui tota die ac nocte non cessant laudare nomen Domini. Huic siquidem nostrae civitati quatuor isti custodes sunt deputati, scilicet dolor in corde, labor in corpore, mansuetudo in conversatione, amor in supernorum dilectione. Custodit igitur dolor [Col. 0035B] fideliter, labor viriliter, mansuetudo suaviter, charitas confidenter.

In hac nostra Jerusalem duae sunt turres munitissimae quadris lapidibus ab imis et deinceps aedificatae, quarum una dicitur turris fortitudinis, reliqua vero domus pacis. Prima est curiosa, secunda pacifica. Primam tenet Martha, secundam Maria. Unde Dominus: Martha, Martha, sollicita es, et turbaris erga plurima (Luc. X) . Sollicita es labore, turbaris dolore, si ergo custodia hujus turris est Marthae, procul dubio custoditur dolore et labore: dolore per contritionem cordis, labore per exhibitionem boni operis. Sed Mariae non est curae quod relinquit sororem suam solam ministrare. Audi quid dicat Scriptura: Maria, inquit, domi sedebat, sedebat [Col. 0035C] quieta, sedebat secura: quieta per virtutem mansuetudinis, secura per virtutem charitatis. Secura quidem, quoniam perfecta charitas foras mittit timorem (I Joan. IV) . Haec sunt illa quatuor ostiola, de quibus in ingressu templi positis Regum loquitur historia, quae hoc modo erant disposita (III Reg. VI) . Ut unum duplex ostium constituerent duo et duo ad se invicem conjuncta, ut si forte placeret ea aperiri quodam modo sese celantia, alterum post alterum posset duplicari. Unum igitur duplex ostium, dolor et labor constituunt, qui adeo connexi sunt, quod vel raro vel nunquam sese derelinquent. Reliquum vero duplex ostium ex charitate et mansuetudine construitur, quae etiam adeo connexa sunt, [Col. 0035D] ut ex charitate mansuetudo generetur. Illud autem duplex ostium, quod est ex labore et dolore, per vinculum fortitudinis conjungitur: quia nisi adsit fortitudo animi, labor quandoque ab interiori contritione separatur. Reliquum vero quod est ex mansuetudine et charitate, vinculum patientiae connectit: quia si non adsit patientia, mansuetudo quandoque a charitate recedit. Volvuntur autem ista ostia in cardine humilitatis, clauduntur repagulo discretionis, ut per humilitatem jactantiam caveant, et per discretionem intemperantiam sive stultitiam non admittant. Est igitur ostium istud humilitate volubile, fortitudine durabile, discretione mensurabile, patientia laudabile, dolore circumspectum, labore solidum, charitate splendidum, [Col. 0036A] mansuetudine levigatum. Fecit enim, inquit, ostia duo de lignis abiegnis: et utrumque duplex erat, et se invicem tenens aperiebatur (ibid.) . Abies, ut dicitur, arbor est in superficie pulchra, proceritate alta, ramis dilatatis circumquaque diffusa. Haec igitur ostia debent esse de lignis abiegnis, hoc est, pulchra in spiritus hilaritate, alta longanimitate, lata pietate, sive proximi compassione. Sed jam lege Domini in sancta professione accepta, tertius Dei descensus ad hominem, quem consolationis diximus, est necessarius, cujus eo magis egemus praesidio, quanto fortior est pugna cum adersario. Cum enim novus Christi miles securum esse se credit, et jam in propositi sui via viriliter incedit, ecce ex adverso impetus fortium insurgunt in circuitu ejus, [Col. 0036B] undique fugiendi viam obstruunt et acutissima tela jaciunt, quae non solum corpus, verum etiam animam afficiunt. Ingerit se illa nimium amabilis spes sive copia divitiarum, occurrit crebra et vehementer importuna memoria litterarum, seculares illae et jocundae recreationes, sed et carnales infestant tentationes. In hoc tempestatis periculo venit ad nos Dei sapientia confortando per gratiam consolationis, et illuminando per cognitionem veritatis. In hoc tempestatis articulo confortat pusillanimem, consolatur desperantem, fatiscentem recreat, proficienti opem fidei ministrat, sicut de eo conscriptum est: Quia calamum quassatum non conteret, et linum fumigans non extinguet (Isa. XLII) . Audi ergo [Col. 0036C] tu quia jam segregatus es a saeculo, qui novisti votum Deo Jacob, qui tentationibus in diversum traheris, quem delectat vitae praeteritae, ut aestimas, felicitas, quem terret sanctae religionis asperitas, audi, inquam, quid loquatur in te Dominus Deus: quia, ut aestimo, loquetur pacem in plebem suam (Psal. LXXXIV) . Primum volo te argentum, aurum, ornatum vestium, et caetera quibus delectatur humana curiositas, ante faciem tuam ponere, et oculo intellectuali non carnali diligenter examinare: quod si feceris non consolationes, imo potius maximas desolationes invenire poteris. Quae enim in eo felicitas esse potest, quod cum labore acquiritur, cum timore possidetur, cum dolore amittitur? Unde quidam irridens talem felicitatem ironice exclamavit [Col. 0036D] dicens: O praeclaras opum divitias, quas cum adeptus fueris, securus esse desistis. Memento illius divitis qui in Evangelio amplificare horrea sua praeparabat, cui dictum est: Stulte, in hac nocte animam tuam tollent a te, et haec quae congregasti cujus erunt? (Luc. XII.) Et ita factum est. Et propheta David de his qui gloriam hujus mundi dilexerunt, ait: Et dominabuntur eorum justi in matutino, et auxilium eorum veterascet in inferno a gloria eorum (Psal. XLVIII) . Secundum mensuram enim gloriae, qui usi sunt gloria hujus mundi, justo Dei judicio cum mortuis deputati, suscipient in inferno angustias tormenti. Unde et duo philosophorum peritissimi, cum hujus mundi gloriam et sanctam conversationem, quae est in Christo Jesu vellent [Col. 0037A] typice figurare, alter eorum inferni ingressu arborem habentem ramum aureum descripsit: alter vero catenam auream de coelo in terras dependentem somniavit. Quid aliud, quaeso, per ramum illum aureum, quam mundi hujus decor et gloria significatur? quae et in introitu inferni ideo esse dicitur, quia per amorem hujus mundi ejus amatores ad infernum transmittuntur. Timeat ergo omne semen Israel hanc arborem contingere, quia facilis descensus Averni. Sed revocare gradum, superasque evadere ad auras, hic labor, hic gemitus. Sed et alter per catenam auream vitam sanctorum voluit significare, quae in terris constituta coelestibus tantum jungitur sancta meditatione, pia devotione, sicut dicit Apostolus: Nostra autem conversatio [Col. 0037B] in coelis est (Philipp. III) . Et si enim viri religiosi in terra sint positi, virtutum tamen gradibus et bonis operibus quasi per catenam sunt connexi.

Quod si amor litterarum te tentaverit, illud primum recole, quoniam indocti plerunque coelum rapiunt, et viri periti cum litterarum notitia multoties ad profundum inferni descendunt. Sed ipse qui in te loquitur, a te scire desiderat, an in hoc tuo desiderio finem constituas vanitatis, an cognitionem veritatis? Sed quid si vanitatem tibi finem ponis, erras et te ipsum decipis, cum illis deputandus, qui cum cognovissent Deum, non sicut Deum glorificaverunt, et ideo stulti facti sunt et defecerunt in vanitatibus suis (Rom. I) . Si autem per scientiam veritatem investigare conaris, [Col. 0037C] in hoc etiam erras et teipsum decipis, et cum Pilato quaerens quid est veritas (Joan. XVIII) , ipse tamen veritatem deprehendisti. Ego, inquit, sum via, veritas, et vita; via in ditione, veritas in cognitione, vita in fruitione. Via in merito, veritas in promisso, vita in praemio. Ego, inquit, sum via, veritas, et vita. Et Propheta: Beatus quem tu erudieris, Domine, et de lege tua docueris eum (Joan. XIV) . Ipse enim quippe est qui docet hominem scientiam (Psal. XLIII) , non per inanem philosophiam aut in doctis humanae sapientiae verbis, sed in spiritu Dei (I Cor. I) , legem divinam scribit in libro cordis. Sed et si veram sapientiam, hoc est, sapientiam sanctam quaeris, melius hanc tibi revelabit exercitium orationis quam studium lectionis. Sed [Col. 0037D] delectabit fortassis te facundia Tullii, sapientia Platonis, ingenium Aristotelis, qui sapientes nescios, et stultos peritos reddit. Sed quae est conventio Christi ad Belial? Auferte ista hinc, et nolite facere domum Patris vestri domum negociationis (Joan. II) ; non enim regnat spiritus Christi, ubi damnatur spiritus Aristotelis. His et hujusmodi consolationibus confortatos, Christus, qui nos eripuit mundo, non patietur nos supra id quod possumus tentari, ne cum semel miserimus manum ad aratrum, respicientes retro indigni efficiamur regno Dei (Luc. IX) . Muniti ergo, fratres dilectissimi, per opera justitiae a dextris et a sinistris praeparemus viam Domini, rectas faciamus in hac solitudine [Col. 0038A] semitas Dei nostri, et currentes viam mandatorum ejus, in mansuetudine disciplinae, et obsequio obedientiae in anteriora semper extendamus, ingredientes de virtute in virtutem mereamur videre Deum Deorum in Sion (Psal. LXXXIII) . Non simus ei ingrati qui liberavit de Aegypto, hoc est, de praesenti seculo, teneamus legem quam nos docuit in deserto, id est in hoc terrestri paradiso, scilicet monasterio. Veneremur adventum nostrae visitationis, ubi in se suscipit nostra infirma, hoc est, consolatur nos in omni tribulatione et angustia nostra, ut illum ultimum adventum examinationis secure possimus expectare, quando filius hominis veniet in virtute magna et majestate (Matth. XIX) . Quod nobis praestare dignetur idem judex noster creator et [Col. 0038B] redemptor noster Jesus Christus, cujus regnum et imperium permanet in secula seculorum. Amen.

Descendere faciam ad vos imbrem matutinum et serotinum, et reddam vobis annos quos comedit locusta et brucus, rubigo, et eruca (Joel II) . Verbum quod audistis, fratres dilectissimi, promissum tenet nostrae liberationis et affectum paternae consolationis, utpote transmissum nobis a Deo patre orphanorum, et judice viduarum.

Pater etenim misericordiarum annum benignitatis, diem remissionis, tempus miserendi annuncians, imbrem matutinum et serotinum promittit in abundantia, ut in stillicidiis ejus foecundata aperiatur [Col. 0038C] terra et germinet salvatorem. Descendere, inquit, faciam ad vos imbrem matutinum et serotinum: imbrem intellige non corporalem sed spiritalem, de quo Propheta: Descendet sicut pluvia in vellus (Psal. LXIV) . Et Isaias: Sicut imber descendit de coelo et inebriat terram, et infundit eam, sic erit verbum quod egreditur de ore meo (Isa. LV) . Imbrem Verbum Dei, Filium Virginis significare voluit, qui instar pluviae criminosos lavat, novellas plantationes in domo Dei educat, sitientes justitiam (viros perfectos loquor) potat. Lavat igitur in compunctione, educat in provectione, potat in consummatione. Vis videre hunc imbrem lavantem? Accipe lacrymas Mariae peccatricis, poenitentia Pauli persequentis, [Col. 0038D] confessionem Petri negantis, deprecationem latronis supplicantis. Si abluerit, inquit propheta, sordes filiarum Sion, et sanguinem Jerusalem laverit de medio ejus in spiritu judicii et spiritu ardoris (Isa. IV) , quasi dicat, tunc sanctus vocabitur omnis qui relictus fuerit in Jerusalem. Attende, si placet, consequenter educantem, et adjuvabit, inquit, eos Dominus, et liberabit eos, et eruet eos, a peccatoribus et salvabit eos, quia speraverunt in eo (Marc. XIV) . Quos adjuvabit? Eos utique quos segregavit a seculo, et vocavit per gratiam suam, qui cum ipso ferventes spiritu stant in acie dicentes cum Petro: etiamsi oportuerit me mori tecum, non te negabo: fortes quidem proposito sanctitatis, infirmi tamen constantia virtutis. Hos, inquam, adjuvat [Col. 0039A] Dominus in pugna hostium, liberat a servitute vitiorum, eruit a peccatoribus, hoc est, a scandalo proximorum: tandem salvabit eos, quia speraverunt in eo. O quam suavis est educatio haec, quae ducit a flore primaevae conversationis usque ad fructum extremae remunerationis! Vis hunc imbrem videre potantem? Recordare quantum ad historiam fontem Agar a facie dominae suae fugientis (Gen. XXI) , vas aquae Heliam reficientis (III Reg. XVII) , aquas murmurantis populi in deserto (Exod. XV) , aut demum nuptias architriclini (Joan. II) . Sic certe spiritaliter alios potat magnitudine revelationum, alios profunditate Scripturarum, quosdam exercitio sanctae meditationis, alios suavitate devotionis. Et imber quidem talis est, sed ubi est ejus descensus? [Col. 0039B] Sic enim dictum est: descendere faciam. Parvum ne descensum existimas Filium Dei pannis involvi, pendere ad ubera matris, incarnari, demum crucifigi? Audi descensum: Similis, inquit, factus sum pellicano solitudinis, factus sum sicut nycticorax in domicilio (Psal. CI) . Pellicanus avis est macilenta, et corpore tenuis: nycticorax avis est nocturna, et colore deformis. Et ipse quidem similis factus pellicano, quando nostrae naturae assumpsit maciem: factus est sicut nycticorax, quando pependit in cruce non habens speciem nec decorem. Et alibi: Traditus sum et non egrediebar, oculi mei languerunt prae inopia (Psal. LXXXVII) : Traditus sum, id est, expositus passioni, secundum infirmitatem corporis, non egrediebar demonstrando potentiam divinitatis.

[Col. 0039C] Magnus est iste descensus, magna humiliatio, magna demum dignatio medici intrare infirmariam aegroti. Et multi quidem infirmi in ea jacebant, utpote socrus Petri (Luc. IV) , filius reguli (Joan. IV) , puer centurionis (Matth. VIII) , sed et multitudo magna languentium, caecorum, claudorum, aridorum (Joan. IV) , desiderantium salutaris medici adventum. An non vere caecus qui ait: Cor meum conturbatum est, dereliquit me virtus mea, et lumen oculorum meorum, et ipsum non est mecum (Psal. XXXVII) Similiter et aridus qui dixit: Dies mei sicut umbra declinaverunt, et ego sicut foenum arui (Psal. CI) . Et alibi de claudis dicitur: Filii alieni mentiti sunt mihi, filii alieni inveterati sunt, [Col. 0039D] et claudicaverunt a semitis suis (Psal. XVII) . Et caeci quidem ignorando Deum, claudi per defectum bonorum operum, aridi sine humore virtutum. Intravit itaque Dei Filius hanc infirmariam, id est, nostrae mortalitatis miseriam, quando languores nostros ipse suscepit, et nostrae naturae participium in beata Virgine sibi univit. Unde hujus infirmariae januam recte dixerim beatam virginem Mariam: ipsa etenim est porta de qua propheta dicit: Porta haec clausa erit et non aperietur, et vir non transibit per eam, quia Dominus exercituum ingressus est per eam (Ezech. XLIV) . Sed quando, vel ubi introivit per hanc portam? Interrogemus archangelum Gabrielem qui et ingressum diligenter observavit, et [Col. 0040A] fideliter annunciavit: Ave, inquit, Maria, gratia plena, Dominus tecum (Luc. II) . Dominus tecum per protectionem, Dominus in te per inhabitationem, Dominus ex te per Incarnationem. Ecce ingressus paulo ante cum patre in coelis, modo incarnatus in utero virginis: Ave Maria, inquit, gratia plena, Dominus tecum. Quid est ave? Forsitan hoc est, sine vae. Eva mater praevaricationis, vae multiplex in poenam inobedientiae excepit. Et primum quidem vae: Multiplicabo aerumnas tuas: secundum, in dolore paries filios: tertium, sub viri potestate eris (Gen. II) . Et quid horum in beata Virgine reperies? Neque aerumnam in conceptu, nec dolorem in partu, sed nec viro subdita perpetuae virginitatis obtentu.

[Col. 0040B] Hoc est ergo quod dicit angelus: Ave Maria, hoc est, sine vae, quae gratia plena, id est Spiritu sancto foecunda fuit: Plenam siquidem gratia esse expedivit per quam quasi per carnale quoddam fons divinae gratiae ad universitatem humani generis redundavit. Ipsa etenim est terra de qua fons ille scaturivit, de quo in Genesi scriptum est: Nondum enim Dominus pluerat super terram, nec erat homo qui operaretur terram, sed fons ascendebat de terra qui irrigavit superficiem terrae (Gen. II) . Fons equidem de terra ascendit, quando splendor gloriae et fons vitae Dei Filius de beata Virgine nasci voluit. Superficiem terrae irrigavit, quando ipsos peccatores et abundantes in seculo, tam Judaeos quam gentiles ad fidei gratiam convertit, et non [Col. 0040C] solum convertit, verum etiam a laqueo mortis redemit, sicut scriptum est de ipso: Quia venit filius hominis quaerere et salvum facere quod perierat: et animam suam dare in redemptionem pro multis (Luc. XIX) . Et fortassis expressius pro omnibus dixerim: quia peccaverant omnes et egebant gloria Dei (Rom. III) , ideoque clamaverunt ad Dominum dum tribularentur, et de necessitatibus eorum liberavit eos (Psal. CVI) . Quid aliud quaeso significant quatuor versus illi in nocturnis laudibus, primo responsorio accantati, nisi commune omnium desiderium pro communi liberatione? Primus siquidem versus, Quisque terrigenae et filii hominum, (Psal. XVIII) pertinet ad homines terrenos qui fuerunt ante legem. Secundus, Qui regis Israel intende [Col. 0040D] (Psal. LXXIX) , ad Israelitas qui legis acceperant cognitionem. Tertius, Excita potentiam tuam (ibid.) ad homines gratiae in secundo adventu quaerentes mortalitatis liberationem. Quartus id est Gloria patri, comunem omnium in aeternitate jocundam felicitatem. Et imbrem quidem et ejus descensum jam charitas vestra audivit, sed quomodo matutinum et serotinum?

Ut autem ad nostram aedificationem haec referamus, dies nostra est claritas piae conversationis, de qua dicitur: luceat lux vestra coram hominibus (Matth. V) . Mane hujus diei bonae vitae inchoatio, sero ejusdem consummatio. Quid ergo aliud dixerim imbrem matutinum, nisi quod cum se infundit Deus [Col. 0041A] peccatori per compunctionem: vel imbrem serotinum, nisi cum bene inchoatum ducit in virum perfectum consummatione virtutis? Quasi enim imber tempestivus de terra semen producit, quando cor terrenum et animale per spiritum compunctionis Deus in lachrymas resolvit. Imbrem serotinum effundit, cum jam totus homo conversus in spiritum dolet habitare cum habitantibus Cedar, cupiens dissolvi et esse cum Christo. Vis videre imbrem matutinum? Exitus aquarum deduxerunt oculi mei, quia non custodierunt legem tuam. Et Jeremias: Oculus meus deducens aquam, quia longe factus est a me consolator convertens animam meam (Rom. VIII) . Audi et imbrem serotinum: Quis me liberabit de corpore mortis hujus? Jam enim desiderio [Col. 0041B] vitae aeternae perfusus, non corpus mortale, sed mortis appellat. Quia omne id mortem aestimat quidquid a vita aeterna, quae est Christus, retardat vel separat. Hunc imbrem serotinum in anima beati Job distillasse arbitror cum diceret: Elegit suspendium anima mea et mortem ossa mea (Job VII) . Suspendium significare volens celsitudinem contemplationis: mortem ossium, mortificationem carnis.

Et certe dulce est suspendium oratione coelum pulsare, sancta meditatione penetrare, mirari angelorum felicitatem, venerari justorum beatitudinem, devotione Deum quaerere, dilectione apprehendere. Utinam spiritus assumat me cum propheta inter coelum et terram, ut qui assurgere nequeo ad [Col. 0041C] celsitudinem contemplationis, saltem a terra paulisper elevatus, non appropinquem ad portas mortis. Expergiscere, anima mea, et quae non potes ad alta Dei assurgere, infirma ejus (incarnationem loquor et passionem) virtute qua vales amplexare: quae ad Dei sublimia cum viris perfectis non potes assurgere, dirige mentis aciem ad fixuram clavorum, ad cicatrices vulnerum, depone de cruce mortuum, quem non potes intueri regnantem super choros angelorum. Vade et tu, peccator, quem accusat testimonium conscientiae, praepara cor tuum ad imbrem matutinum, ut reddat tibi annos quos comedit locusta, et brucus, rubigo et eruca. Haec sunt quatuor vitia quae Jerusalem et Judam ventilant [Col. 0041D] in omnem ventum quae nec te nec alium intentatum relinquunt, quae omnes in via Dei ambulantes quantum valent impediunt. Locusta saltus dans et cito cadens, superbiam signat: brucus qui totus est in gutture, gastrimargiam sive gulam: rubigo, impacientiam; eruca quae est vermis foetidus, luxuriam. Surgit enim primo superbia et dicit intra se: Cum eras in seculo, cingebas te et ambulabas ubi volebas, libere currebas ad exitus viarum, ad conventicula chorearum, et postremo ubi erat impetus spiritus, illuc gradiebaris, nec revertebaris cum ambulares. Durum est in statum parvuli reduci, increpationes sustinere, flagellis dorsum exponere, semper portare formam servi, per omnia obedire alienae voluntati. Sic caro machinatur castitati, [Col. 0042A] in illicitis desideriis: gula sobrietati, in cibis et potibus superflue appetendis: impatientia mansuetudini, in detractionibus et contumeliis. Sed tu, vir bone, qui vovisti votum Deo Jacob (Psal. CXXXI) , ne adquiescas eis. Attende miseriam hujus carceris, brevitatem temporum, quam sit mors repentina, quam sit poena peccati diutina. An nescis quia fur ille evangelicus quotidie perfodit domum tuam? Frequenter corpus febre corripitur, caput dolore vexatur, caligant oculi, languor se ingerit frequenter incurabilis, mors festinata, sepulchrum in evidenti. Cur ergo non vigilas? Quis paterfamilias videns parietes ruinosos, ligna putrefacta, laquearia diruta, debile fundamentum, tectum undique perforatum, non timeat latrones, non fugiat [Col. 0042B] hostes? Fugiamus ergo, fratres dilectissimi, hostes animae humanum sanguinem sitientes, tendentes in insidiis laqueos, plurimos capientes. Fugiamus (dico) orantes secundum consilium Domini, ne fiat fuga nostra hyeme vel Sabbato (Matth. XXIV) . In hyeme fuga est laboriosa propter intemperiem frigoris, in Sabbato illicita propter transgressionem legis. Est autem hyems obstinatio mentis: fuga, poenitentia: Sabbatum, requies aeternitatis.

Non est differenda poenitentia usque in hyemem, quia tunc obstat peccati dominium: neque in Sabbatum, quia in futuro poenitentia non habet locum. Quomodo ergo fugiendum?

[Col. 0042C] Occidenda sunt primogenita Aegypti, resistendum est in principio illicitae suggestioni. Percussisti (inquit) caput de domo impii, denudasti fundamentum ejus usque ad collum, maledixisti sceptris ejus (Habac. III) . Caput impii, id est origo impietatis, recordatio est nostrae pravae conversationis: fundamentum, occultum est illicitae cogitationis: sceptrum, quod est insigne regiae potestatis, peccati est dominium. Percutiendum ergo est caput de domo impii, ne recordatio pravae conversationis nos afficiat: denudandum est fundamentum, ut confiteamur occulta cogitationis: maledicendum sceptris, per detestationem pravae operationis. Ergo, si placet, fugam Heliae nobis proponamus. Videamus [Col. 0042D] qualiter ipse fugerit, ut et nos ita faciamus. Scriptum est de Helia, quia fugit a facie Jezabel in solitudine, ibi projecit se sub umbra juniperi et obdormivit, postmodum refectus pane subcinericio et potu aquae, in fortitudine cibi illius ambulavit usque ad montem Dei Oreb (III Reg. XIX) . Jezabel quae sterquilinium vocatur, Heliam persequitur, quando quilibet amator castitatis, a carnis concupiscentia impugnatur. Fugiendum est ergo in solitudinem, id est solitariae vitae habitaculum, sive in claustralis vitae conversationem, ubi nec oculus videat quod concupiscat, et ipsa solitudo inanis gloriae occasionem praecidat. Sed nec ibi tutus eris, nisi projicias te sub umbra juniperi, id est nisi conformeris humilitati et passioni Jesu Christi. Juniperus [Col. 0043A] arbor est humilis, contemptibilis, hispida et infructuosa, et Christum designat. Ipse enim fuit contemptibilis, incarnatus. Unde propheta: Vidimus nec reputavimus eum (Isa. LIII) . Hispidus, id est spinis coronatus: infructuosus secundum multorum existimationem cruci appensus. Unde dixerunt: Nos autem sperabamus quod ipse esset redempturus Israel (Luc. XXIV) . Sub umbra hujus juniperi debemus nos projicere, ejus conversationi nos conformare, in laboribus et aerumnis, in vigiliis et oratione. Sed de junipero quid dicit poeta?

Umbra juniperi gravis et infirma est corpori, sic [Col. 0043B] certe laboriosum est et grave e vestigio Christum imitari, corpus macerare, orationibus et vigiliis insistere, aequanimiter ferre silentium claustri, duritiam lectuli, diuturnitatem vigiliarum, tractus et dispendia horarum, et propterea plerique cum Jona fugimus a facie Domini in Tharsis, quod sonat explorationem gaudii. Declinamus ab umbra juniperi, ne gravem feramus corporis laborem. Ideoque terrenas et transitorias consolationes quaerimus dicentes: quia bonum est uti delitiis et frui bonis. Haec tamen est via, haec est arcta illa semita, quae ducit ad vitam (Matth. VII) : quia nonnisi per multas tribulationes intratur in regnum coelorum. Quid denique magnum sine labore conquiritur? Sic certe inter pericula navis ad portum dirigitur, aes multis [Col. 0043C] tonsionibus in aurichalcum vertitur. Bissus multa attritione in candorem mutatur, et vasa figuli probat fornax, et virum justum probatio tribulationis (Eccli. XXVII) . Projiciamus ergo nos sub umbra juniperi, reficiamur potu aquae et subcinericio pane. Panis subcinericius est memoria mortis: vas aquae, lachrymae devotae confessionis. In hujus cibi formidine ambulabimus usque ad montem Dei Oreb, id est usque ad coelestem Jerusalem, propter indeficientem sanctorum charitatem. Memoria etenim mortis custodit nos ne peccemus in via, sicut dicit sapiens: Fili, memorare novissima tua et in aeternum non peccabis (Eccli. VII) . Lachrymae confessionis ad viam reducunt post delicta. Ergo, fratres [Col. 0043D] dilectissimi, dum tempus habemus, ambulemus hac via, quia brevis est via, et transitoria vita. Supplicemus Mediatori nostro Jesu Christo ut ipse sit dux viae et largitor gratiae, donec perveniamus ad montem Dei Oreb, id est ad coelestem Jerusalem, ipso praeeunte et conducente Jesu Christo Domino nostro, cujus regnum et imperium permanet in secula seculorum, Amen.

Dum medium silentium tenerent omnia, et nox in suo cursu medium iter haberet, omnipotens sermo tuus, Domine, a regalibus sedibus venit (Sap. XVIII) .

Multifarie multisque modis locutus est homini Deus [Col. 0044A] ab initio, ut familiaritate colloquii creatura Creatorem agnosceret, et omni subtracta silentii occasione nunquam cessaret a laude Dei sui. Tria igitur verba principalia locutus est Deus, quibus homo instrueretur ad vitam. Primum fuit verbum mundi creationis, secundum fuit verbum prophetalis praenunciationis, tertium fuit verbum humanae reconciliationis. Primum verbum, id est immensitas creaturarum praedicabat invisibilem Dei virtutem (Rom. I) , quatenus tam potentem timeret homo offendere per culpam. Secundum verbum, id est vaticinium prophetiae venturi Salvatoris bonitatem praenunciabat, ut peccator speraret veniam. Tertium verbum quod caro factum est et habitavit in nobis promittebat homini beatitudinem, ut juste et pie vivendo festinaret [Col. 0044B] ad gloriam.

His tribus verbis tria successerunt silentia. Primum silentium fuit defectus humanae rationis: medium silentium fuit desiderium adimplendae promissionis: tertium silentium fuit secretum internae contemplationis. Post primum enim verbum homo siluit, quia succumbente humana ratione invisibilia Dei per creaturas cognoscere non poterat, et ideo longe projectus est a Deo, non laudans neque invocans nomen ejus. Post secundum verbum similiter homo conticuit, quia accepta repermissione illum solum desiderabat, cujus erat repositum, in quo finem acciperet peccatum et tolleretur praevaricatio, et veniret justitia sempiterna, Christo vero in carne apparente. Tertium subintravit silentium, id [Col. 0044C] est pax et tranquillitas cordis, in quo silentio viri sancti requiescunt a strepitu hujus mundi: qui a vana conversatione sua et operibus mortuis ad Deum conversi sunt: et illi serviunt in jocunditate spiritus et affectu bonae voluntatis. Dum ergo medium silentium tenerent omnia. Quae omnia? Certe elementa mundi hujus Christi adventum desiderabant, ut Creatori suo impenderent servitutem. Homo Christi adventum desiderabat, ut captivus acciperet libertatem. Angelus Christi adventum desiderabat, propter angelicae ruinae reparationem: et, si dici liceat, ipse Deus Christi adventum desiderabat, propter adimplendae promissionis veritatem. Dum ergo medium silentium tenerent omnia, et nox in [Col. 0044D] suo cursu medium iter haberet, nox peccati primum iter in coelo habuit, quando merito suae superbiae, dejectus est praevaricator angelus. Medium iter habuit in mundo, quando ante adventum Christi omnia erant conclusa sub peccato, nec erant qui de meritis suis possent gloriari. Tertium iter habuit in inferno, ubi filii Adam ratione delicti poenali subdebantur supplicio. Vides quantus cursus noctis hujus erat, quae cucurrit a summo coeli usque ad profundum inferni. Dum ergo nox ista medium iter haberet, omnipotens sermo tuus, Domine, a regalibus sedibus venit. Sedes Christi natura est divina, in qua sedet per stabilitatem aeternitatis. Unde dictum est: Sedes tua, Deus, in seculum seculi (Psal. XLIV) . Sedes Dei sunt et angelici spiritus in quibus sedet [Col. 0045A] per quietem contemplationis. Unde dictum est: Qui sedes super cherubin manifestare (Psal. LXXIX) . Sedes Dei sunt animae justorum in quibus sedet per gratiam justificationis. Unde dictum est: Anima justi sedes est Dei (Sap. VII) . A regalibus ergo sedibus venit ad nos Christus, quando praesentiam suam quam beatis spiritibus exhibebat per divinitatem, homini etiam ostendit per assumptae humanitatis dignationem. Dum ergo medium silentium tenerent omnia, per desiderium adimplendae promissionis, et nox in suo cursu medium iter haberet, id est dum peccatum omnia suo subdidisset imperio, omnipotens sermo tuus a regalibus sedibus venit. Dum Christus angelicis spiritibus cognitus secundum naturam divinam, hominibus se manifestum [Col. 0045B] praebuit secundum naturam humanam. Sermo autem iste ideo omnipotens, quia Dei sermo est. Sermo autem Dei, Deus est, id est Christus.

Nunc ergo diligenter audi sermonem istum et eum in corde tuo quasi in libro scribe: quia non in vanitate multiloquii, non in verborum sublimitate, sed in via humilitatis et infirmitatis conscientia, et paupertatis exemplo docet te viam salutis. Proponit tibi sermo iste Christi humilitatem, ut cum ipsum humilem et despectum videris, despicias et tu quidquid hoc mundo videtur superbum et sublime. Proponit tibi infirma Christi, ut cum videris eum tantis vallatum infirmitatibus et miseriis, contemnas omnia mundi hujus fortia, quae promittunt aliquam in se firmitatem. Proponit tibi sermo iste paupertatem [Col. 0045C] Christi, ut cum videris eum vilibus pannis involvi, non habentem ubi reclinet caput suum, nec etiam dignum aestimatione judices quidquid in hac vita amabile et jocundum possidetur. Verumtamen hanc vivendi viam ipsa natura te docuit ab initio, quae multis circumdatum doloribus nudum introduxit in hanc lucem. Sed semitis quibusdam erroneis seductus es, et ad tempus ab ea deviasti. Accessit enim intus ad te quaedam praesumptio spiritus, ut altum de te sapiens infirma tua non cognosceres. Accessit foris ad te rerum visibilium species, quibus et iterum illectus es, ut nativae paupertatis tuae oblitus in illis felicitatem aestimares: et propterea sermo Dei ad te directus est, ut reducat te ad viam quam perdidisti, quatenus dum in via mortalitatis [Col. 0045D] hujus nihil appetendum docuerit, et libentius audias, et firmius commendes memoriae verba salutis. Vis audire quae verba? Pauca sunt verba sermonis hujus: quia brevis et compendiosus est, in tantum ut sex verborum numero consummatus sit.

Primum verbum sermonis hujus, est ablutio culpae, secundum restitutio gratiae, tertium evasio exilii, quartum consecutio regni, quintum consortium divinitatis, sextum adeptio aeternitatis. O utinam tu qui multum discis, vel unum ex verbis istis retinens, et non in doctis humanae sapientiae verbis, sed in verbis quae justificant impium, et justum beatificant disceres gloriari. Scrutare modo angulos cordis tui, et loquere cum conscientia tua si [Col. 0046A] forte aliquod ex verbis istis murmuret in illa. Si planxisti scelera tua, si vera confessione et digna satisfactione illa diluisti, primum verbum, quod est ablutio culpae, sonat in corde tuo. Si jam justificatus ambulas in mandatis Domini et facis opera justitiae, secundum verbum, quod est restitutio gratiae, pervenit ad aures cordis tui. Caetera verba quae sequuntur, in hac vita loquuntur tibi tantum ad consolationem, ne forte deficias in tribulationibus hujus seculi, quia in futura vita melius illa cognosces, quando audiens ea vives in eis. His verbis sermo Dei dictante divina sapientia tibi loquitur, et verbis quibusdam fallacibus repellis ea a corde tuo, ut eo ipso gravius judicium portes, qui audiens verba Dei nolueris ea opere adimplere.

[Col. 0046B] Sunt enim humanae sapientiae tres species, quae sermoni huic penitus contradicunt. Prima est sapientia mundialis, de qua dictum est: Sapientia hujus mundi, stultitia est apud Deum (I Cor. I) . Secunda est sapientia carnalis, de qua dicitur: Sapientia carnis inimica est Deo (Rom. VIII) . Tertia sapientia animalis, pro qua dictum est: Animalis homo non percipit ea quae Dei sunt (I Cor. I) . Sapientia mundi pertinet ad superbiam quae facit hominem ingeniosum ad ambiendum honores, ad sectandum lucra, ad dilatandas possessiones, et caetera hujusmodi, ut animus occupatus rebus transitoriis, dum nimis concupisceret temporalia, obliviscatur aeterna. Sapientia carnis ad concupiscentiam pertinet, ipsa est quae docet hominem facere [Col. 0046C] carnis curam in desideriis, in comessationibus et ebrietatibus, in cubilibus et impudicitiis, et caeteris hujusmodi, quae ad carnis pertinent voluptates, de quibus scriptum est: Quoniam qui talia agunt, regnum Dei non consequentur (Gal. V) . Sapientia animalis ad superbiam videtur pertinere, ipsa est magistra eorum, qui dictis et exemplis sanctorum Patrum dedignantur inniti, et ideo dogmatizant perversa, et fidei contraria: et dum singulari praesumptione spiritus sui gradiuntur mysteria Dei penetrare non possunt, quae melius vivendo pie quam ratiocinando subtiliter intelliguntur. O quanti verba sapientiae hujus, libenter audiunt, et, contempta sapientia Dei quae de coelo loquitur, omnem sensum et studium cordis sui ad hoc inclinare nituntur, [Col. 0046D] ut in perficiendis voluptatibus, in supplantatione proximorum, et curis seculi sapientes esse videantur. Vere comparandi sunt hujuscemodi homines ei qui piscatur in hamo aureo, quem dum in aquam turbidam miserit aliqua re vili et infructuosa detinetur in profundum, nec poterit jactura illius aliqua praecedenti captura piscium instaurari. Quid enim aliud est aciem ingenii sui ad studia prava convertere, quam hamum aureum in aquam turbidam mittere? Sed cum imago incorruptibilis Dei, id est humanus animus, qui recte per aurum significatur, in profundum vitiorum detentus fuerit, non poterit damnum hoc aliquo temporali commodo aestimari. Quid enim prodest homini si mundum [Col. 0047A] universum lucretur, animae vero suae detrimentum patiatur? (Luc. IX.) Nihil prorsus. Et fortassis hunc hamum aureum mittunt in aquam turbidam hi, qui figmenta poetica, et caetera scripta ethnicorum libenter discunt et docent, et legem Domini immaculatam et convertentem animas (Psal. XVIII) surda aure praetereunt. Frequentem sermonem habent de nuptiis Mercurii et philologiae, rarum vel nullum de copula Christi et fidelis animae. Diligenter scrutantur unde macula in luna, sed advertere nolunt si macula sit in conscientia. Certe metuendum est eis, ne cum illis in suppliciis ardeant, quorum studia tanta veneratione et diligentia voluerunt imitari.

Ecce sapientia Dei clamat, dicens: Plange, [Col. 0047B] plange, resipisce, resipisce, et dicunt omnes: Durus est hic sermo, et quis potest eum audire? (Joan. VI.) Vociferatur sapientia humana: Fruere voluptatibus, sequere desideria cordis tui; et dicunt omnes, quoniam bene. Comedamus et bibamus, cras enim moriemur (Isa. XXII) . Quid tibi, o misera anima, in fluctibus vitae hujus, vel ipsa vexatio non dat intellectum (Isa. XXVIII) , ubi non pax, non securitas, non ulla vitae certitudo? Quis unquam in mari constitutus, ventis et procellis jactatus undique fracto gubernaculo de vita securus fuit? Certe tu in fluctibus maris hujus positus es, et ignorasti usque adhuc, vel forte potius dissimulasti. Nam quid aliud est vita humana quam navis quaedam, [Col. 0047C] quae bonis operibus velut quibusdam mercibus onusta, ad diem futuri judicii tendere debet?

Hujus gubernaculum sermo Dei est, qui in mari vitae hujus inter prospera et adversa, et varias tentationes, conducere eam debet ad portum salutis. Sed cum anima peccatrix verbum Dei repulerit a corde suo, tunc ventis et procellis irruentibus undique, quasi fracto gubernaculo periclitatur tempestate viciorum.

Ab oriente concutit eam ventus propriae voluntatis, per inobedientiam. A meridie eam concutit ventus secularis conversationis, per inanem gloriam. Ab occidente concutit eam ventus alienae vexationis per impacientiam. Ab aquilone concutit eam ventus diabolicae suggestionis, per malitiam. [Col. 0047D] Vides, ni fallor, quam periculosum sit tibi his jactari fluctibus. Sed una salutis via superest, quia terra continens prae oculis est. Tunica ergo praecinctus mitte te in mare, et hanc terram si potes apprehende.

In ea enim sunt montes excelsi, quibus conscendere expedit propter impetum procellarum. In ea sunt valles humiles, in quibus delitescere potes propter violentiam ventorum. In ea sunt cavernae, in quibus abscondi potes propter metum hostium. Terra ista homo Christus est, qui terra de terra, homo de Virgine est genitus. Ipse est terra continens, quia contra omnem viciorum alluvionem firmus et stabilis permansit. Hujus terrae montes sunt, eminentiae virtutum et miraculorum: valles, humilia [Col. 0048A] et infirma nativitatis ejus: cavernae sunt, loca clavorum et aperturae vulnerum ejus, de quibus sanguis nostrae redemptionis emanavit. Ascende ergo in montes virtutum ejus, si magnus es. Delitesce in vallibus humilitatis et infirmitatis ejus, si parvus es. Abscondere in cavernis, id est respice ad medicinam vulnerum ejus, si formidolosus es. In Christo enim ubique salus, ubique protectio invenitur. Et ecce terra ista pro oculis est. Christus enim hodierna die nobis est natus, hodie a regalibus sedibus ad nos venit. Respiciamus ergo in ipsum oculis cordis nostri, ut timeamus ipsum judicem, et diligamus redemptorem. Suscipiamus illum manibus, ut operibus justiciae et misericordiae studiis serviamus illi. Suscipiamus inquam eum, nec dimittamus, [Col. 0048B] donec introducat nos in domum matris nostrae, et in cubiculum genitricis nostrae (Cant. III) , scilicet supernae Jerusalem, ubi pax et securitas et laetitia sempiterna, in qua vivit cum Patre in unitate Spiritus sancti Deus, per omnia secula seculorum. Amen.

Butyrum et mel comedet, ut sciat reprobare malum et eligere bonum (Esdr. VII) .

Desideratam nati Salvatoris natalis diem devotione potius quam sermone loqui oportet, ubi profunditas rerum magnitudinis mole non solum linguae, sed et [Col. 0048C] sensus nostri premit officium. Sicut in libro Job scriptum est: Excelsior est coelo et quid faciam? Profundior inferno, et unde cognoscam? (Job XI) . Longior est terra mensura ejus et latitudo mari. Hinc est quod non loquitur ei Moyses nisi in caligine (Exod. XVI) . Vidit Helias tamen posteriora transeuntis (Isa. LIII) , nescit Isaias generationem ejus texere, non Joannes calciamenti ejus corrigiam solvere (Joan. I) , hoc est, mysterium incarnationis ejus explicare. Quia tamen hodie carnis tectus cilicio nobiscum dignatus est discumbere, nobiscum epulari, accedam et ego cum invitatis ad regis nati convivium, recumbens vel in novissimo loco, ut cum catellis de mensa ejus aliquid accipiam, quod et vestrae proponam charitati, et propriae subministrem devotioni. Libet ergo [Col. 0048D] illud Isaiae vaticinium attentare, in quo Verbi Incarnati mysteria continentur, ubi ait: Butyrum et mel comedet, etc. Sed quis iste est tam tenellus, tam delicatus filius, qui pane non pascitur, vinum fastidit, sed et caetera omnia quae terra marique nutriuntur, tamen butyrum et mel comedet, quorum alterum saginat, alterum delectat? Ipse, ni fallor, magni est regis filius, quem Deus Pater constituit haeredem universorum, per quem fecit et secula (Hebr. I) . Verumtamen quam diu haeres parvulus est, nihil differt a servo, cum sit Dominus omnium (Galat. IV) , ideoque lautioribus ferculis pascitur: ne solidis cibis tenera indignata infantia potius ea vertat in fastidium quam in nutrimentum. Interim ergo butyrum et mel comedet, ut sciat reprobare [Col. 0049A] malum et eligere bonum. Sed quod consequentiae habere videtur, ut si butyrum et mel comedat, ideo sciat reprobare malum et eligere bonum? Quod ideo dictum intellige, quia, juxta sententiam philosophi, idem est sensus contrariorum, id est eo sensu quo unum contrariorum discernitur et reliquum, ut si tactu suave, tactu et asperum: si gustu dulce, gustu et amarum discernitur. Butyrum autem suave est, cui opponitur asperum: mel dulce, cui contrarium est amarum. Ergo Emmanuel noster butyrum et mel comedet, ut in his appetendo suave et dulce sciat eligere bonum, eorumdemque sensuum judicio damnet asperum et amarum, quod est reprobare malum. Quia tamen Emmanuelis nostri cibus spiritalis est, videamus quid significent ista fercula, [Col. 0049B] quorum alterum, id est butyrum, de uberibus, reliquum, id est, mel, de floribus elicitur. Sicut ergo in melle Christi divinitas, ita et in butyro ejus humanitas significata est. Et congrua fortassis similitudine, per butyrum humana natura in Christo figuratur. Est enim butyrum pingue, suave, liquefactivuum et nutritivum. Pinguedo itaque butyri refertur ad mysterium conceptionis, suavitas ad humilitatem nativitatis, liquefactio ad amaritudinem passionis, refectio ad sacramenta nostrae redemptionis. Nonne in conceptione quamdam butyri pinguedinem Christus homo videtur tibi accepisse, quando unctione charismatum unctus est prae participibus suis, quando vitulus ille saginatus in utero Virginis [Col. 0049C] est praeparatus, ut filio prodigo redeunti de terra dissimilitudinis pingue convivium instauraret, et usque adeo pingue, ut omnes electos ad illud convivium invitatos sua pinguedine saginaret? Suavitatem etiam hujus butyri advertere poteris, si recogites humilitatem nativitatis, praesepis diversorium, pannorum vilitatem, pastum mulierculae, et quod demum is, qui est super omnia Deus benedictus, erat subditus illi. O necessaria suavitas, quae et remedium pariter nobis attulit et exemplum! Quisquis ergo doloribus anxiaris, spinis peccatorum pungeris, si vis doloris mitigationem, appone butyri istius suavitatem. Si nobilitas te extollit, nihil Christo potentius. Si scientia inflat, nihil ipso sapientius. Si divitiis intumescis, nihil eo ditius. Et [Col. 0049D] tamen adeo suavis et humiliatus in mundo apparuit, quod in propria venientem sui non solum non receperunt, sed etiam spreverunt eum. Tandem hoc butyrum igne passionis liquefactum, quaedam stillicidia gratiarum in Ecclesiam transfudit: alios fecit charitate pingues, alios humilitate suaves: quosdam fortes constantia passionis, quosdam sacramenti refectione sanctificavit. Accepit Maria Magdalenae ab hoc butyro unctionem pinguedine devotionis, David suavitatem virtute humilitatis, Petrus sensit ejus liquefactionem cruci appensus per amaritudinem passionis, et quotquot in Christo renati sunt, sacramentorum ejus participatione sunt refecti. Hoc butyrum de duobus uberibus, Judaea videlicet et gentilitate expressum est: quia de utroque [Col. 0050A] populo Christus secundum humanam naturam descendit factus lapis angularis, qui fecit utraque unum, solvens medium parietem inimicitiarum in carne sua (Ephes. II) . Neque enim tamen de semine David descendit secundum repromissionem, sed etiam missus est de petra deserti ad montem filiae Sion. De petra deserti, id est de duricia et infidelitate gentilitatis. De his uberibus in Canticis sponsus ad sponsam loquitur dicens: Duo ubera tua, sicut duo hinnuli capreae gemelli, qui pascuntur in liliis donec aspiret dies, et inclinentur umbrae (Cant. II) . De ubere etiam Synagogae, in lege Moysi scriptum est: Pecus cum genitum fuerit, septem diebus erit sub ubere matris, ab octavo autem die et deinceps poterit offerri Domino (Levit. XXII) . Ubi [Col. 0050B] per septem dies, vita carnalis, per octavum diem, vita spiritalis designatur. Filii etenim Synagogae quandiu carnalibus serviebant cerimoniis, tanquam parvuli erant sub ubere synagogae, donec Christus in carne apparens, fecit sacrificium Domino per vitae spiritalis novitatem. Unde et Paulus dicit: Postquam placuit ei qui me segregavit ab utero, et vocavit per gratiam suam, ut revelaret in me Filium suum, continuo non acquievi carni et sanguini (Galat. I) . De his uberibus non solum butyrum, sed et sanguis expressus est. Nam sicut dicit Salomon: Qui fortiter premit ubera ad eliciendum lac, exprimit butyrum, et qui nimis emungit, sanguinem elicit (Prov. XXX) . Sanguis iste cruenti fuerunt Christi [Col. 0050C] persecutores, qui dixerunt: Insidiemur ejus sanguini, abscondamus tendiculas contra insontem, frustra deglutiamus eum sicut infernus viventem (Prov. I) : ad ultimum vociferati sunt: Sanguis ejus super nos et super filios nostros (Matth. XXVII) . Unde et de sanguine fornicantis Jerusalem Ezechiel propheta dicit: Sanguis ejus in medio ejus, super limpidissimam petram effudit eum (Ezech. XXIV) . Non est effusus super terram ut posset operiri pulvere. Sanguis enim ejus super limpidissimam petram effusus est, quando viri sanguinum in Christum, qui est limpidissima petra, suae crudelitatis malitiam exercuerunt. Non est, inquit, effusus super terram, id est, super terrenum aliquem et peccatorem, ut posset operiri pulvere, hoc est, ut ratione [Col. 0050D] delicti aliquam haberet imaginem excusationis. Vides in butyro suavitatem, quae tanquam bonum eligenda, et in sanguine asperitatem quae veluti malum merito reprobanda fuit. Ideoque Emmanuel noster butyrum comedit, ut sciret reprobare malum et eligere bonum. Nec tantum butyrum comedit Emmanuel noster, sed etiam et mel. Mel divinae naturae comparatur propter tria. Est enim mel purgativum, conservativum, et dulce. Siquidem et in gustu dulcedinem habet, et corruptiones purgat, et ea quae in se suscipit, a corruptione illaesa custodit. Est ergo divina natura, mel purgativum, dum remissis peccatis justificat impium. Mel conservativum, quando augendo gratiam dirigit justum. Est et mel dulce, dum in perennis illius vitae iocunditate largitur [Col. 0051A] praemium. Eo ipse intelligere potes quod Emmanuel noster mel comedendo reprobavit malum et elegit bonum: quia divinitatis suae natura et mortem nostram moriendo destruxit, et vitam resurgendo reparavit. Flores vero de quibus mel istud extractum est fuerunt opera Dei, quae operatus est ab initio, ut notum faceret potentiam suam: sempiterna siquidem Dei virtus et divinitas, quae in se aeterna est, mundo quodammodo germinavit sub lege naturali, dum velut aurora quadam consurgente, tantum in creaturis vestigia Deitatis modica apparebant. Floruit vero mel istud tempore scriptae legis, quando data lege multitudine praeceptorum cognitio Dei amplior innotuit. Fructus vero hujus mellis provenit dum eminente plenitudine temporis [Col. 0051B] terra nostra dedit fructum suum: et Christus factus est Emmanuel, id est, nobiscum Deus, Deum pariter et hominem se demonstrans, ut in eo quod Deus butyrum comederet naturam humanam assumendo, et in eo quod homo mel comederet, divinitatis dulcedinem in se suscipiendo.

Nec te praetereat quod est mel dulcedo et etiam mel dulcedinis. Est mel dulce et est mel quod dulcoratum potest appellari. Mel dulcedo divinitas est verbi. Mel dulcedinis, suavitas est evangelicae praedicationis. Ideo autem mel istud dulcedinis dicitur, quia evangelica praedicatio a Christo dulcedine aedita est vel alias inspirata. Mel dulce est Scripturarum intelligentia spiritalis. Mel dulcoratum subtilitas est philosophicae inquisitionis. De primo melle [Col. 0051C] dicitur: Comedi favum cum melle meo (Cant. V) . Favus cum melle, humanitas est cum divinitate. De secundo melle Dominus ad Ezechielem dicit: Accipe librum istum et devora eum, et fiet in ore tuo dulcis tanquam mel (Ezech. III) . Joannes etiam in deserto mel silvestre edebat (Marc. I) , quando evangelicae praedicationis dulcedinem incredulis ministrabat. Tamen sicut dicit historiographus, non revera mel fuit quo Joannes utebatur, sed sicut asserit, crescit in deserto Judaeae arbor quaedam humilis albentibus foliis, quae confricata si gustentur, saporem habent mellis, et hoc ait esse mel sylvestre, quod Joannes in deserto comedebat. Nihil tamen refert dummodo per tale mel evangelica [Col. 0051D] praedicatio figuretur. De tertio melle, quod est spiritalis intelligentia Scripturarum, Salomon dicit: Fili, mel invenisti, comede quod sufficit, ne forte satiatus evomas illud (Prov. XXV) . Comede, inquit, quod sufficit, hoc est, ad aedificationem non ad curiositatem arcana Scripturarum perscruteris. Sicut enim alibi dicit Salomon: Qui scrutator est majestatis, opprimetur a gloria (Prov. XXV) . De quarto melle quod dulcoratum dixi, in lege fit mentio, cum mellis primitiae prohibentur poni super altare Domini. Emmanuel itaque noster comedit mel dulcoratum, quando divinam et humanam naturam in unam personam univit. Mel dulcedinis comedit, cum praedicando vias vitae mundo notas fecit. Mel dulce comedit cum Scripturarum mysteria discipulis [Col. 0052A] aperuit. Mel vero dulcoratum partim comedit partim reprobavit.

Si vis eum videre mel istud comedentem, reduc ad memoriam problema illud Sampsonis: De comedente exivit cibus, et de forti egressa est dulcedo. Sampson etenim de terra Philisthiim volens uxorem ducere, dum esset in itinere occurrentem sibi leonem interfecit, et post modicum tempus ad cadaver revertens invenit in ore ejus examen apum et favum mellis, et extractum gradiens per viam comedebat eum (Jud. XIV) . Sampson iste ducens uxorem de terra Philisthiim, Christus est conjungens sibi Ecclesiam de perfidia gentilitatis. Ipse etenim dum esset in via hujus nostrae peregrinationis leonem interfecit, dum Verbum caro factum [Col. 0052B] est, humani generis inimicum videlicet diabolum prostravit, in quo dum appetiit [iste] escam carnis transfixus est aculeo Divinitatis, sicut dicit beatus Gregorius. Examen apum gentilium philosophorum est multitudo, qui ideo in ore leonis fuisse dicuntur, quia cum cognovissent Deum, non sicut Deum glorificaverunt, et ideo reprobi facti sunt et evanuerunt in cogitationibus suis (Rom. I) . Favus mellis suavitas est philosophicae inquisitionis. Hunc extractum de ore leonis Emmanuel noster comedit: quoniam quae in sententiis philosophorum bene disputata fuerunt, quae pertinebant ad honestatem, vel ad morum aedificationem, ad utilitatem Ecclesiae, quae est corpus Christi, convertit.

Unde et in lege Domini dicitur, quod virginem [Col. 0052C] captam in praelio, rasis unguibus et capillis Judaeus poterat uxorem ducere (Deut. XXI) , quia secularem scientiam, quae per virginem talem designatur, Christianus vere Deum confitens, potest ad eruditionem suam assumere, rasis tamen unguibus et capillis, hoc est praecisis figmentis et superfluitatibus, quae in melle dulcorato ab Emmanuele nostro reprobata sunt, utpote quae subversioni audientium magis proficiunt quam utilitati. Quid enim habet in se utile de ideis Platonis disputare, Somnium Scipionis revolvere, aut certe illa popularis sophismatum implicatio et cognitio rerum subtilium, in quibus multi finem in debitum statuentes perierunt et exterminati sunt? et omnia palato non sano licet amara sint, dulcia videntur, usque adeo quod amplius [Col. 0052D] redditibus, spatioso patrimonio, et demum vitae discrimine velint ea comparare. O Graeci! Graeci, semper pueri estis, nec ulla in vobis cana scientia est. An nescitis quia stultam fecit Deus hujus mundi sapientiam (I Cor. I) , in qua pueris tantum radices proponuntur discendi, non provectis forma bene vivendi? Mel etenim dulcoratum permittitur parvulis, mel dulcedinis datur infirmis, mel dulce apponitur pueris, mel dulcedo reservatur beatis, qui in futuro oculis carnis videbunt eum ad gloriam, et spiritalibus oculis videbunt eum ad laeticiam, quam nobis praestare dignetur Jesu Christus Dominus noster qui vivit et regnat, etc.

Verbum caro factum est et habitavit in nobis (Joan. I) .

Satis est pro materia gaudiorum quod coelestis Regis unicus Filius, hodierna die, de sinu Patris egressus, homo factus venit in hunc mundum quaerere et salvum facere quod perierat: et quod humanum genus de meritis suis apud Deum invenire non potuit, ille hoc in thesauro indeficienti misericordiae suae clementer invenit. Vere ad reformandam pacem inter Deum et hominem Christus Jesus mediator idoneus, qui divinam naturam et humanam in unam personam socians, tanquam inter duo extrema sibi adversantia, medium se interposuit, in quo medio [Col. 0053B] dum ipsa extrema, videlicet Deus et homo, per unionem concorditer convenerunt, Deus Pater humano generi quasi quoddam reconciliationis porrexit osculum. Nam ut loquamur juxta rerum similitudines, verbum Dei os Patris est, in quo locutus est mundo: homo assumptus, os est humani generis, qui secundum naturam humanam advocatus est hominis, et interpellat pro nobis. Os ergo ori conjungitur, et efficitur osculum: quia natura humana verbo personaliter unitur, et consummatur Incarnationis mysterium. Propter hanc mediationem etiam Filius Dei recte Verbum appellatus est: quia sicut in rebus gerendis et in causis diffiniendis verbum humanum intercurrit medium, sic in causa Dei et hominis Dei Filius mediator fuit: quia, solutis [Col. 0053C] inimicitiis, Deum Patrem et hominem ad concordiam reduxit. Vel alia ratione Filius Dei Verbum appellatus est. Verbum enim in sua natura non visu, sed auditu percipitur.

Videamus ergo qualiter Verbum istud multipliciter sonuit, et per auditum usque ad cor humanum pervenit. Sonuit enim quandoque in secreto susurrio in mentibus Patrum per spiritalem revelationem, quibus mysterium Incarnationis Christi revelatum est, quod caeteri carnales audire non potuerunt. Sonuit verbum istud quandoque in jubilo, utpote in illis angelicis spiritibus, qui ab initio gaudio inenarrabili in Verbo Dei exultaverunt. Nam et jubilus sonus est spiritalis laeticiae, qui prae magnitudine [Col. 0053D] verbis explicari non potest. Unde Dominus in Job: Ubi eras, inquit, cum me omnes filii Dei laudarent, et jubilarent astra matutina? (Job XXXVIII.) Sonat hodierna die in cantico, cum sancta Ecclesia exultat et cantat spiritale canticum, de generatione Verbi Dei non solum aeterna, sed etiam temporali. Siquidem de aeterna ejus generatione vigiliis nocturnis canticum Ecclesiae audivimus cum psallebat: Dominus dixit ad me, Filius meus es tu (Psal. II) . Et alibi: Tecum principium in die virtutis tuae in splendoribus sanctorum (Psal. CIX) . Similiter et de humana ejus generatione canticum audivimus Ecclesiae dicentis: Puer natus est nobis, et filius datus est nobis (Isa. IX) . Et ibi: Apparuit benignitas et humanitas Salvatoris nostri Dei (Tit. III) . Omnes denique Filii Dei hodierna die cantant hoc canticum, qui spiritaliter gaudent de Christi nativitate. Nam qui gaudent inepta laeticia mundi hujus, utpote de voluptatibus carnis, de commessationibus, de fastu et superbia vitae hujus, cantant vetus canticum, non novum, in quo non Filio Dei nato, sed inimico humani generis obsequium persolvunt.

Hoc igitur Verbum de quo diximus caro factum est. Nomine carnis, non solum homo sed infirmus homo significatur, ratione similitudinis. Caro enim res fragilis est, de facili subjacens corruptioni, utpote quae modo inciditur, modo crematur, modo atteritur, vel quacunque alia deficit passione. Sic et Verbum Dei caro, id est homo [Col. 0054B] infirmus, factum est nobis, infirmis consimilis, quod formam nostrae fragilitatis assumpsit. Nec aliam formam decebat eum assumere: quia ad visitandum infirmos in hunc mundum venerat. Sicut peritus medicus qui ad visitandum aegrotum ingreditur, formam assumit compatientis ut aeger relevetur. Nam si cum risu, cum plausu manuum, cum inepta laeticia ad infirmum ingrediatur, non curat eum sed aggravat. Alia etiam ratione ad hominem languidum venit, magis in forma compatientis quam in forma majestatis. Forma siquidem majestatis terribilis est, et signum exigendae ultionis. Forma vero humilitatis signum est piae compassionis. Sed compassio de fonte misericordiae Dei naturaliter procedit: ultio vero de justitia Dei tanquam [Col. 0054C] a remoto provenit. Et ideo Filius qui non ad exercendam vindictam, sed ad exhibendam compassionem in carne apparuit, magis formam humilem quam terribilem nobis voluit exhibere. Cognosce persimile quod diximus: mater modo lactat et nutrit et fovet filium suum, modo flagellat et increpat eundem, magis tamen de pietate materni pectoris procedit nutrire et pascere, quam flagellare et increpare. Hoc enim naturali pietate facit, illud a filio provocata. Sic et Filius Dei naturaliter nobis exhibet pietatem, provocatus per scelera nostra infert ultionem. Unde in Isaia cum planctu dicit se criminosis hominibus illaturum ultionem, ubi ait: Heu consolabor de hostibus meis, vindicabor de [Col. 0054D] inimicis meis. (Isa. I) .

Dicitur etiam Verbum caro factum, quia nutrit et pascit humanitas Christi ad similitudinem carnis: et sunt morsus quidam istius carnis conceptio, nativitas, passio, resurrectio et ascensio, quibus anima spiritaliter pascitur, dum fides nativitatis passionis et caeterorum, quae diximus, mente retinetur. Ista caro, videlicet humanitas Christi, dum spiritaliter comeditur, carnium diversi generis nobis saporem et esum praetendit. Si enim ad similitudinem Christi innocenter et mansuete conversaris inter homines, carnes Agni comedisti. Si in praelatione constitutus ad Christi similitudinem habes diligentem curam gregis tui, spiritalia et temporalia solicite eis largiens, carnes arietis comedisti. Si injurias et tribulationes [Col. 0055A] pro Christo pateris, si carnem tuam crucifigis cum vitiis et concupiscentiis, sicut et Christus crucifixus est, carnes vituli comedisti. Si sancta devotione in coelum defers peccata populi interpellans pro eis, carnes hirci emissarii comedisti. Si contemplatione coelestia penetras, inter angelos conversaris, et Deo adhaeres quasi unus spiritus cum eo effectus, carnes columbae comedisti. Si suspiras praesentis vitae taedio et amore futurae quam desideras sicut ille qui dixit: Heu mihi, quia incolatus meus prolongatus est (Psal., CXIX) , carnes turturis comedisti. Sic ergo in carne Christi, id est in ejus humanitate, et compassionem pariter et refectionem invenimus.

Possumus et aliter intelligere quod dicitur, Verbum [Col. 0055B] caro factum est. Siquidem Verbum Dei moraliter habet ossa, similiter et carnem. Ossa verbi virtutes sunt, et spiritalia charismata, quibus anima roboratur ad justificationem. Caro verbi sunt bona corporalia, quibus corpus reficitur ad consolationem. In spiritalibus ergo viris verbum spiritus est, qui Filium Dei propter seipsum diligunt, et contemptis bonis temporalibus ei adhaerent in justitia et sanctitate. In amatoribus hujus mundi verbum caro fit, qui Filium Dei non propter se diligunt, sed propter bona temporalia, quae ab eo accipiuntur: et omissa omnium spiritali dulcedine, bonis temporalibus adhaerent summa intentione. Nonne tibi videtur Verbum caro factum in his qui tantum Christiani [Col. 0055C] nominis participes, omni studio vacant voluptatibus vitae hujus, comessationibus et ebrietatibus, carnis illecebris, divitiis congregandis? Nonne tibi videtur Verbum caro factum in his, qui de patrimonio Crucifixi viventes, exinde pascunt non pauperes sed canes, accipitres, histriones, et erogant illud in pravos usus et sacrilegos, quos verbis explicare inhonestum et audientibus forte scandalum inferret? O anima misera, quae bonis istis temporalibus per amorem tam pertinaciter insedisti, disce quid facere debeas ab homine qui accipitrem portat in laeva ut jactet eum ad dexteram et sic praedam capiat, cui insidias tetendit. Nam si evolare eum faciat ad sinistram, nihil proficit sed perdit operam et impensam. Sic et tu homo secularis, cujus cor in [Col. 0055D] laeva, id est, in bonis temporalibus per amorem requiescit, fac evolare accipitrem tuum, id est, animum tuum, ad dexteram, id est, ad capiendam vitam aeternam, ut sic a laeva ad dextram transeat dum bona temporalia in pias causas erogat: et sic adipiscitur summam illam beatitudinem quae per dexteram significatur. Nam et isto etiam modo, Verbum caro factum est et habitat in nobis, dum sic diligimus bona temporalia ut in illis erogandis conemur ad coelestia pervenire. Per virtutem siquidem Verbum habitat in nobis, sicut Paulus dicit: Christum per fidem habitare in cordibus nostris. (Ephe. VII.) Sed tu, homo, qui Christum vis in te habere habitatorem, et domum conscientiae tuae per fidem ei praeparasti, vide diligenter an fides per charitatem [Col. 0056A] vivat in te, sic enim Christus habitat in te. Nam si fides tua sine charitate est, fides tua mortua est, et sic Christus in te mortuus est. Nemo ergo sibi blandiatur de bona spe exterioris conversationis formam pietatis foris praetendens in bonis operibus, si conscientia criminosa est, si desideriis carnalibus intus aestuat, si odio vel invidia caeterisque vitiis spiritalibus intus obsessus est, quia bonis exterioribus Christus non pascitur, quae charitatis pinguedine non informantur. Et sicut homo mortuus cibos delicatos si ei offerantur, non suscipit ad nutrimentum, sic et Dei Filius opera bona respuit, quae facta per malos ad bonum finem non tendunt.

Sunt autem tria quae hominem a domo sua materiali expellunt, scilicet fumus, stillicidium, et mulier [Col. 0056B] litigiosa: et eadem tria spiritaliter intellecta Christum expellunt de cordibus nostris. Fumus ergo vanitas est rerum temporalium, quae mutatibilitate, mortalitate vel omnimodo defectu tanquam fumus evanescunt, utpote divitiae, honores, nobilitas, forma, et potentia hujus seculi, et caetera talia, quae amatores mundi tanquam perpetua sine mensura super omnia diligunt: quae dum sicut fumus pertranseunt replentes cor hominis amaritudine, Christum habitatorem de conscientia expellunt. Certe quicquid in mundo isto utile, formosum, vel delectabile apparet, possumus histrioni comparare, qui gestus modo laetantis, modo dolentis in se suscipit, ita ut videatur aliquando summa laeticia, aliquando [Col. 0056C] summa tristitia affectus. Sed qui perfecte eum cognoverit, in utroque gestu stultum et quasi dementem reputabit. Eodem modo et bona ista temporalia speciem nobis ostendunt histrionis, dum sua pulchritudine pariter et utilitate ad ineptam nos trahunt laeticiam, et in defectu suo mentes nostras ad moestitiam inducunt. Qui ergo sanum mentis habet oculum, sic ad ista temporalia visum dirigat ut contemnere ea potius velit quam amare. Nam si quis diligit mundum istum, non est dilectio Dei in eo (I Joan. II) . Per stillicidium quod expellit hominem de domo sua, verba discordiae et detractionum intelliguntur. Sicut enim guttae stillicidii cum tectum penetrant non sinunt esse quietos illos super quos ceciderint, sic et verba hujuscemodi [Col. 0056D] a quiete mentis hominem ejiciunt, cum a malevolis hominibus, in alios jaciuntur. Inde enim nutriuntur discordiae, commoventur simplices, turbantur discreti, impatientes litigant, et malitiosi fomitem malitiae suae inde assumunt, sicque hujusmodi stillicidium pax illa mentis, quae Deus est, ab homine expellitur: quia non nisi in pace habitat Deus, sicut scriptum est: Et factus est in pace locus ejus (Psal. LXXIV) . Quicunque ergo vult Verbum Dei in se habere habitatorem, domum suam oportet tecto pacientiae protegere, ut stillicidium istud a tecto defluat in terram, ita ut per virtutem pacientiae protecta quies, cum verbis malevolis non perturbetur. Mulier litigiosa quae expellit hominem de domo sua, caro nostra est, per carnalia desideria [Col. 0057A] semper adversus animam militans. Caro enim concupiscit adversus spiritum, et spiritus adversus carnem. (Gal. V.) Ista ergo mulier litigiosa, id est, caro nostra, Christum expellit de cordibus nostris, quando carnales cogitationes, delectationes rerum temporalium et amor voluptatum hujus seculi dominantur in nobis. Si ergo experimentum vis capere an Christus in te habitet, considera si praevalent in te affectiones pravae, si facis curam carnis in desideriis. Quia si hujusmodi passionibus subjectus es, Christum quem hospitem susceperas, in tui ipsius confusionem de domo tua expulisti. Econtra Christus habitans in domo tua, id est, in corde tuo, comites suos habet, qui sunt pax, pacientia, charitas, longanimitas, benignitas, bonitas, continentia, [Col. 0057B] castitas, et caeterae virtutes quae testante Paulo ad fructum spiritus pertinent: quas si habueris, Christus in te habet mansionem, et cum istis tecum perseverat usque ad consummationem vitae, ut cui in praesenti vita tu parasti mansionem, ipse in futura tibi largiatur aeternam beatitudinem, quam nobis praestare dignetur Jesus Christus, Dominus noster, qui vivit et regnat, et coetera.

Hodiernae solennitatis jubemur eminentia festivis occurrere gaudiis regi nostro adhuc parvulo et delicato, sed et magnifica praeparare munera quae deceant aetatem ipsius parvulam. ac etiam divinam in [Col. 0057C] ipso manentem majestatem: equidem debitores sumus tale ei servitutis obsequium impendere. Quoniam ipse praevenit nos in benedictionibus dulcedinis (Psal. XX) , prior ipse nobis offerens et largiens munera, ut tali liberalitate piis mentibus suum affectum commendaret. Quod evidenter ostenditur, si diei istius, quae Epiphania dicitur, aliarumque solennitatum, quas jam praeteritas recolimus id est natalis et circuncisionis beneficia velimus intueri. Die siquidem suae nativitatis munus paupertatis nobis contulit Christus, quia pauper et modicus huic mundo natus non habuit ubi caput suum reclinaret. Die circuncisionis suae, munus infirmitatis suae nobis contulit, dum ipse signaculo circuncisionis praeceptum [Col. 0057D] legis implens (Luc. IX) per experientiam dolores et angustias humanae infirmitatis in carne sustinuit. Die hodierna munus humilitatis nobis exhibuit, quando ipse Rex coelorum et dominus servo suo Joanni in tantum humiliatus est, ut sacramentum baptismi ab eo suscipere dignatus sit (Joan. III) .

Videamus jam tria dona, quibus Christus ad nos veniens suae adscriptos militiae voluit locupletare, videlicet paupertatem, infirmitatem, humilitatem. Ecce parata sunt stipendia, sed jam prodeat in medium bonus Christi imitator et amator paupertatis, qui non vult habere praecepta vel mancipia, non administrationes vel dignitates: qui divitias habitas abjicit, oblatas contemnit: procedat, inquam, in medium et suscipiat munus illud gloriosum paupertatis oblatum sibi a Domino. Sed non est qui titulo [Col. 0058A] paupertatis suo regi velit militare, eo quod ignominiosum quivis aestimet cum Christo pannis involvi, et urgente inopia reclinari in praesepe Domini Dei sui. Nunc saltem inveniatur aliquis amator infirmitatis, quam Christus pro nobis voluit suscipere, qui pro nomine ejus dolores et angustias libenter sustineat, famem et sitim, labores et pericula, qui contumeliis affectus maledictioni non respondeat, et quibuslibet injuriis sentum patientiae opponat, quia in his omnibus strenuitas apparet servi dominum suum qui haec omnia fecit fideliter imitantis. Et certe omnes manus suas ab hoc munere excutiunt, quia plus videtur afferre oneris quam honoris. At praecipuum illud humilitatis donum, quod tertium in numero diximus, aliquis devotus suscipiet, eoque per illud [Col. 0058B] fiet homo charus Deo et hominibus, dum scilicet humiliatur sub potenti manu Dei (I Petri II) , subjectus omni humanae creaturae propter Christum, dum vult ministrare omnibus (I Petr. V) , a nullo ministerium accipere, eligens abjectus esse in domo Dei mei magis quam regnare in tabernaculis peccatorum (Psal. LXXXIII) . Sed nec hujus muneris aliquis apparet cupidus, eo quod humanae fecis habeat in se miseriam, elationis potius quam subjectionis amorem, nec sit aliquis qui cum Christo ministrare velit dummodo major caeteris possit aestimari. Liquet, ut arbitror, multos esse hujus regis ministros, si ad divitias et honores, mundique hujus delectationes invitentur, sed paucos admodum si [ad] miserias et dolores [Col. 0058C] et ad quaeque abjecta pro nomine ipsius sustinenda fuerint invitati, nimirum si sit qui acuto intuitu defectus humanos velit respicere. Quia sicut fundamento existente infirmo tota ruit fabrica, sic conscientia languente exterioris conversationis opera prava admodum sunt vel omnino infructuosa. Respiciamus nunc ad radicem arboris, qua viridi et incolumi existente stipes ipsius robustus, rami extensi, densa folia apparent: sed et flores et fructus idonei ex ipsa proveniunt tempore opportuno. Quod si radicem aridam habuerit truncus arboris stat inutilis, rami sine foliis, et exsiccati sine spe florum et fructus proventuri.

Ut autem simile, quod induximus, nobis adaptemus, [Col. 0058D] bona radix, bona est conscientia: infirma radix, infirma conscientia: haec Deum super omnia, illa mundum super omnia diligit. Infirmae conscientiae offer paupertatem, sed eam non suscipit, quia amor mundi et paupertas non conveniunt: nec dolores et miserias amplectitur, quia amatores mundi ista non appetunt. Rursus infirma conscientia humilitatem abjicit, quia in mundo vult apparere sublimis: econtra bona conscientia paupertatem appetit, quia ejus desiderium non in divitiis, sed in Deo est. Amat labores et molestias ferre propter Deum, quia non requiem quaerit hominum, sed eam quae in Deo est. Amat etiam humilitatem, quia haec est via quae ad Deum ducit et quae ex Deo est. Ergo ad hoc ut diligamus dona illa, quae Redemptor noster nobis praesentavit, necessarium est ut puram habeamus [Col. 0059A] conscientiam. Quia qualis est radix, talis est et fructus: et qualis conscientia, tale est opus ejus. Munda conscientia nunquam pravum opus facit, infirma conscientia nunquam opus magnum facit. Quia et si magna videatur facere, magna tamen non sunt, eo quod non bono animo nec bona intentione fiant. Deus autem pensat potius affectum quam censum, sicut scriptum est. Hinc est quod in vinea Domini (quae est Ecclesia) multi multum laborant, multas faciunt eleemosynas, peregrinationes, orationes et jejunia, et tamen parum proficiunt. Alii parum laborant, pauca foris faciunt, et tamen, quia mundi corde sunt, multum perficiunt, et (ut expressius dicam quod sentio) multi gloriantes in operibus suis magis in profundum inferni demersi sunt, eo quod [Col. 0059B] operum apparentiam magis quam munditiam conscientiae fuerint secuti. Ipsa enim puritas conscientiae apotheca est virtutum et bonorum operum, de qua omnis qui Deo vult placere, dona debet proferre ad obsequium illius.

De qua etiam hodie tres magi sive reges, qui nato Domino primitias spiritus acceperunt, venientes ab Oriente, aurum, thus et myrrham obtulerunt, nobisque eadem offerenda Deo docuerunt: quoniam non est ignobile exemplum, quia regia autoritate nobis est commendatum. Obtulerunt, inquam, aurum preciosae voluntatis, thus devotae orationis, myrrham laboriosae actionis. Haec enim tria per tria dona quae diximus hac ratione intelliguntur. Aurum enim fulget, thus redolet, myrrha est amara. [Col. 0059C] Ergo per aurum recta voluntas significatur, propter ignem in ea lucentis charitatis. Per thus oratio, propter odorem sive affectum devotionis. Per myrrham bonum opus propter amaritudinem laboris. Tres reges munera ista offerunt, quorum primus est vigor rationis, secundus est praeceptum sacrae eruditionis, tertius radius divinae aspirationis. Istis regibus in hac vita mortali nos regi et gubernari expedit. Si quaeras a ratione quae Deo offerre debemus, respondet tibi, puram voluntatem, sanctam orationem, bonam actionem. Idipsum mandatum Dei et gratia aspiratrix acclamabunt. Reges isti veniunt ab Oriente, quia in ratione oritur nobis sol per juditium discretionis, in praecepto Dei oritur nobis sol per illuminationem veritatis, in gratia aspirante [Col. 0059D] oritur nobis sol per infusionem virtutis. Quod si aliquis reges istos a magnitudine scientiae magos velit appellare, non dissonat a praedictis: quoniam quaecunque in notitiam nostram veniunt praecipue adminiculo rationis mandato Dei, et gratia aspirationis innotescunt.

Nos ergo praedicta dona, scilicet aurum, thus et myrrham, Christo sic offerimus, ut corde, ore, et opere Deus glorificetur a nobis: et juxta dictum beati Augustini: Psalmis et hymnis, cum oramus Deum, hoc teneamus voluntate et corde quod ore proferimus, ne dissimilitudo in affectu cordis, tollat virtutem orationis. Verumtamen cogitatio cordis quandoque est in eo quod ore dicitur, quandoque est [Col. 0060A] ad id quod dicitur, quandoque est sub eo quod dicitur, quandoque est contra id quod est. Tunc autem cogitatio est in eo quod dicitur, quando intentio orantis in virtute psalmi vel alterius orationis, et nihil aliud directe respicit: quae oratio animata est et Deo accepta, meritum habens juxta mensuram devotionis. Quandoque cogitatio fertur non in id quod ore profertur, sed ad aliud tantae vel majoris aestimationis utpote ad pascendum pauperem, ad vestiendum nudum, ad ministrandum infirmo, quae cogitatio est ad id quod ore dicitur, quia id ipsum obtinere contendit: et quoniam per Spiritum Dei promovetur, non minuit, sed auget frequenter meritum orationis. Sub eo vero quod ore dicitur est cogitatio, dum servo Dei orante, cogitatio ipsius ad aliquam [Col. 0060B] necessitatem corporalem relabitur: ut si post multum jejunium orans cogitet de refectione, post multas vigilias de somno, in infirmitate de proprio dolore. Et haec cogitatio quia necessitate quadam absque peccato ingeritur, non tollit omnino virtutem orationis: quia tamen ad naturalia respicit, et supra naturam non meretur, ex parte minuit meritum orantis. Ista cogitatio est sub eo quod ore dicitur, quoniam haec de spiritu hominis, istud, id est dictum oris, de spiritu Dei procedit. Contra id vero quod dicitur est cogitatio cordis, dum labiis Deum orantibus cor ad illicita et turpia cogitanda dejicitur, qualia sunt odia, perjuria, carnales illecebrae, mendacia, simulationes. Neque tunc vox, quae ore profertur, oratio bona, sed simulatio debet appellari: [Col. 0060C] quia simulata aequitas est duplex iniquitas, sic enim per simile videamus qualiter affectus cordis cum voce convenire debet, sic se habent adinvicem cogitatio et oratio, sicut vigil servans noctis vigilias ad eos qui sunt in castro. Si enim, hostili manu irruente, vigil ille solicite vociferetur ad eos qui in castro sunt, clamans ut surgant, ut evigilent, ut armentur, et se defendant et illi qui deintus sunt nihil horum faciant, ideoque ab inimicis fuerint comprehensi, nonne perit opera tota vigilantis? Tota prorsus. Eodem modo vox exterior quasi vigil et custos est hominis interioris. Dum enim psalmos vel alias orationes ore proferimus, ad hoc utique hoc facimus, ut interiorem hominem ad devotionem, ad [Col. 0060D] charitatem, ad serviendum Deo excitemus, ac si diceremus ei: Surge qui dormis, intende tibi, et illuminabit te Christus. Ad quam vocem si cor in vitiis obdormierit, nihil omnino profuit sonus orationis: nec aliud forte censendum est in his quae zelo justitiae videntur dici, utpote perversos corripere, vitia impugnare, malo resistere, et hujusmodi. Quia et in his etiam exigitur puritas conscientiae, ut intendat his qui loquitur prodesse potius quam obesse, et concordiae potius quam dissensionis fomitem ministrare. Sic enim et hoc loquendi genus Deo acceptum est, adeo, ut a pusillis et magnis justitiam zelari velit, et verbo defensionis malitiae resistendo, maxime cum oppressa veritate praevalet falsitas, et injustitia opprimit aequitatem. Unde de [Col. 0061A] simplicibus quamvis sanctis scriptum est, quoniam quantum exemplo bonae conversationis prosunt, tantum silentio obsunt. Resistere enim malo, iniquos corrigere, eleemosyna est singularis, quae extinguit peccatum, sicut aqua ignem: quippe et eleemosyna, aqua Dei interpretatur. Et cum sunt tres species principales eleemosynae, videlicet largitio temporalium, eruditio ignorantium, et correctio delinquentium. Ultima, de qua diximus, caeteris potior judicatur. Frequenter tamen accidit ut cor humanum sibi mentiens cogitata, dicta vel facta bona reputet, quae tamen bona non sunt: quod exemplo quodam simplici ad praesens libuit demonstrare. Audivimus in annis puerilibus regem praepotentem concilium hominum et bestiarum adunasse, [Col. 0061B] in quo cognosceret, quod animal parturisset venustiorem caeteris genituram. Quo facto simia in medium prodiit trahens natum suum caeteris deformiorem, et dixit illum speciosum prae filiis hominum judicandum. Quid rectius per simiam quam pravum cor accipitur? Cujus nati cum sint cogitationes malae, stultiloquia et opera perversa, tamen quandoque recte se sentire judicat, ubi vero judicio probatur desipuisse. Probandi ergo sunt spiritus utrum ex Deo sint (I Joan., IV) , hoc modo, ut quandoque ad principium, quandoque ad finem rei, quam proponimus, respiciamus. Principium enim nostrae cogitationis quandoque adeo honestum est, ut statim ex ipso id quod intendimus approbari possit, ut dum cogitamus dicere vel facere, ad quod [Col. 0061C] praecepto divino compellimur, quale est, Deum credere, patrem et matrem honorare. Quandoque principium nostrae cogitationis adeo vitiosum est, ut in ipso principio merito sit cum fine suo abjiciendum, ut dum cogitamus ea dicere vel facere quae lege Domini prohibentur, ut homicidia, adulteria et his similia. Quandoque vero principia cogitationum nostrarum dubia sunt, ut vel bona mala, vel mala bona appareant: in his judicium ex fine accipiendum est. Sicut enim Sapiens dicit: Prudentia rerum exitus metitur. Quod si finis inchoatae deliberationis tibi honestus, proximo utilis, Deo acceptus est, progredi expediens puta, sed cum ipse finis rei, tibi etiam honestum, proximo scandalum, [Col. 0061D] Deo offensam parat, cessare in principio magis necessarium. Et ut prosequar ea quae zelo correctionis dici videntur, et si amaritudinem foris sapiant, finaliter tamen ad concordiam et unitatem tendere debent, ut expugnatis vitiorum et discordiae tumultibus, omnes servent unitatem spiritus in vinculo pacis. Unitas etenim custos est cordium, quae amicos Dei facit etiam illos, qui ad perfectam conversationem attingere non possunt. Prima in reconciliatione cor humanum inhabitans, et ultima deferens, justificatum. Porro superna unitas per unum illum significatur, de quo scriptum est: Urbs de qua egrediebantur mille, egredientur centum, et de qua egrediebantur centum, egredientur decem, et de qua egrediebantur decem, egredietur [Col. 0062A] unus (Amos V) . Ibi per millenarium perfectio exempli, per centenarium perfectio consilii, per denarium perfectio mandati, per unum, superna unitas significata est. Qui ergo non potest perfectionem exempli habere quam habuerunt apostoli et martyres, qui praeceptis et consiliis aliquid in exemplum aliis addiderunt, teneat unitatem, et in ipsa Deum possidebit. Si non potest habere perfectionem consilii quam habuerunt hi, qui praeceptis consilia addiderunt, teneat unitatem; si non potest assequi perfectionem mandati, ut omnia Dei mandata ad unguem custodiat, teneat unitatem: quam si non tenuerit, cum illa etiam caetera perdidit, quae ad vitam illam conducere videbantur. Quia uno exeunte de civitate, remanet vastitas et desolatio. [Col. 0062B] Ex jam dictis, ni fallor, liquet, quod in divino obsequio cordis et oris, et eadem ratione cordis et operis concordia requiratur, et penes custodiam conscientiae meritum omne consistere: quoniam ex ipsa vita procedit, et propterea huic custodiae omnes operam dare debent.

Senes qui mundi cursu pene finito, quasi pedem unum jam extra portam hujus seculi posuerunt, ut purificata mente in gaudium Domini sui intrent (Matth. VII) . Hoc media aetate gradientes facere debent, qui huic portae jam appropinquaverunt, ne ducantur per viam illam spatiosam, quae ducit ad perditionem. Hoc etiam juniores facere debent, qui velut medium suae peregrinationis iter peregerunt, ne supplantati ab hostibus reliquum tempus vitae [Col. 0062C] suae in vanum ducere videantur. Scrutetur unusquisque vitam suam, si responsum habet bonae conscientiae, erumpat in confessionem laudis: si pungitur verme pravae conscientiae, plangat commissum crimen, accedat ad medicum, ostendat sua vulnera quamdiu prope est, qui ad hoc venit ut sanaret nostros dolores et dimitteret peccata. Nemo confidat in juventute vel in fortudine sua, post diuturnitatem temporis promittens sibi dies poenitentiae, et gratiam reconciliationis: quoniam qui hodie est, forsan non erit cras: et multi longa arripientes itinera, media via substiterunt. Et quid est magis a natura humana alienum, quam in infirmitate non quaerere sanitatem, in dolore non appetere [Col. 0062D] gaudium, maxime cum sanitas offertur et gaudium promittitur? Et gaudium quidem illud gaudium est quod in tristitiam non convertitur (Isa. LIV) , singulare, supereminens, summa omnium gaudiorum quod nec oculus vidit nec auris audivit (I Cor. II) , etc. Non dicat aliquis in corde suo immensitatem hujus gaudii ad se non respicere, quod sui defectus miseria non meretur, a quo per hujus vitae mortalitatem tanta distantia separatus est. Illi enim soli hoc gaudium non provenit, cui clausit introitum macula pravae voluntatis. Sunt siquidem qui hoc gaudium violenter rapiunt, et sunt qui illud mercantur, et sunt qui hoc gaudium furantur, et sunt qui ad illud compelluntur. Violenter hoc gaudium rapiunt viri spiritales, qui contemptis hujus mundi [Col. 0063A] delitiis soli Deo contendunt placere et famulari. Qui mercantur illud sunt, divites rebus, et pauperes virtutibus qui gaudium illud coeleste, quod celsitudine vitae non possunt attingere, largitate eleemosynarum sibi acquirunt. Qui vero gaudium istud furantur, sunt hi, qui post commissa peccata occulto poenitentiae fructu volunt accedere ad Dominum. In omnibus bonis quae aguntunam gloriam et aspectus hominum declinantes, qui recte significati sunt per mulierem illam evangelicam, quae stans retro tetigit fimbriam vestimenti Domini et sanata est (Matth. IX) . Qui vero ad hoc gaudium compelluntur, sunt contemptibiles hujus mundi, qui urgentibus miseriis ab omni humano solatio destituti sunt, necessitate compellente ad Deum, [Col. 0063B] qui neminem abjicit, convertuntur. Accedamus igitur omnes ad regem istum, qui propterea ad nos venit humilis, ut nobis daret hoc gaudium, et in eo nos faceret sublimes. Nec multum pensandum est si in vita ista praesenti suae paupertatis, infirmitatis et humilitatis facit nos esse participes. Quia pro paupertate divitias inaestimabiles, pro infirmitate sanitatem, pro humilitate largietur gloriam, ipse splendor gloriae et figura substantiae Jesus Christus Dominus noster (Hebr. I) , cujus regnum et imperium, etc.

Notum fecit Dominus salutare suum, in conspectu gentium revelavit justitiam suam (Psal. XCVII.)

[Col. 0063C] Hodiernae diei solennitatem, fratres charissimi, apparitionis festum vocat mater Ecclesia, tum quia hodie stella duce Deus Pater salutare suum, id est Filium suum magis notum facere voluit, tum quia ipse Filius se humilem et pannis involutum eis magis adorandum praebuit: vel quia in Jordane columba super eum descendens Dei Filium esse manifestavit. In prima igitur apparitione traxit exemplo novitatis, in secunda informavit exemplo humilitatis, in tertia, id est in baptismo sanctificavit sacramento necessitatis. Vis videre quo prima traxit apparitio? Stella nova excitavit admirationem, admiratio devotionem devotio obsequium, obsequium praeparavit ad cultum. Secunda apparitio, quae facta est in [Col. 0063D] domo, mensuram bonam, et confertam, et coagitatam, et supereffluentum in sinum nostrum contulit (Luc VI) : quia is qui prius vivere dederat, ibi recte vivere edocuit. Quantam enim humilitatis formam tibi exhibuit, quando rex et regis filius formam servi accipiens semeptisum exinanivit? Quantam aestimas charitatem, quando pro impiis et peccatoribus tam vilem, tam despectum se exhibere voluit?

Attende singula. Sicut enim in ortu novi syderis potestas et claritas demonstrata est divinitatis, sic cum parvulus magorum oculis se exhibuit humilitas et charitas monstrata est humanitatis. Hoc opus profecto nostrae salutis ordo depoposcerat, ut humilitate vinceret superbum, charitate liberaret hominem [Col. 0064A] captivum, potestate hostem spoliaret avarum, claritate glorificaret miserum. Humilitate igitur te docuit, charitate sanavit, potestate protexit, claritate in futuro glorificabit. Tertia in Jordane fuit apparitio, quando baptizandus venit rex ad militem, verbum ad praeconem, dominus ad servum, sponsus ad paranimphum. Et hoc quare? Ut vim regenerativam aquis conferens homini perdito redderet innocentiam per peccatorum remissionem, conferret justitiam per gratiae infusionem, sanctificaret per Spiritus sancti inhabitationem: et si haec omnia largitus est nobis beneficio sacramenti, quid nobis contulit triumpho passionis? Ibi iter ad coelum paravit, ibi januam regni aperuit. Quia fortassis non est hoc ex virtute sacramenti, sed ex sola virtute [Col. 0064B] passionis, quaeret forte aliquis quare in aquis hujus sacramenti virtutem ponere voluit? Hoc interim si placet, omissis aliis, pro ratione assignare possumus: quia aqua humida, frigida, vaga invenitur. In eo quod humida peccatum carnalitatis, in eo quod vaga peccatum vanitatis, in eo quod frigida peccatum maliciae sive iniquitatis figuravit. Et hoc triplici genere peccati, si velit quis attendere, omne genus actualis peccati invenitur inclusum. Vides igitur quam rationabiliter hoc factum est, ut aqua quae in suis proprietatibus omne genus peccati figuraret, tactu Dominici corporis sanctificata per Spiritum sanctum, omne peccati genus emundaret.

Habes igitur quomodo notum fecit Dominus salutare [Col. 0064C] suum. Primo stellae indicio, secundo cum a magis adoratus est in domo, tertio cum in Jordane baptizatus est a servo. Notum ergo fecit Dominus salutare suum. Primus tamen Deus Pater notum fecerat seipsum, postmodum notum fecit salutare suum. Prius enim Deus Pater severus nimis, et terroribus se innotescere voluit, postmodum notum faciens Filium minas et terrores dulcedine gratiae temperavit. Notus enim factus est Deus Pater primis parentibus in gravi increpatione dicens uni: Maledicta terra in opere tuo (Genes. III) . Alteri: In dolore paries filios (ibid.) . Notus etiam factus filiis Israelis per signa et prodigia, cum in datione legis visa sunt fulgura, et audita tonitrua (Exod. XIX) . [Col. 0064D] Prophetis quoque notus factus est per visiones et somnia: ubique terror ubique comminatio. Primo in Adam et Eva, severae sententiae prolatio: secundo filiis Israel sine gratia adjuvante praeceptio. Lex enim neminem ad perfectum duxit (Hebr. VII) , quia praeceptum gratiam adjuvantem non habuit. Tertio in prophetis obscura Salvatoris promissio. Unde de prophetarum obscuritate dictum est: Operuit montes umbra ejus, et arbusta ejus cedros Dei (Psal. LXXIX) . Montes, sunt prophetae, propter revelationis magnitudinem: umbra, velamen litterae, propter obscuritatem. Igitur montes Dei umbra operuit, quando intellectum prophetiae obscuritatis involucrum palliavit. Sequitur: Et arbusta ejus cedros Dei. Arbusta propter inutilitatem sunt legales observantiae: [Col. 0065A] cedri, altitudines promissionum patribus factae. Arbusta ergo cedros Dei operuerunt, dum veritatem promissionis Dei umbrae legalis observantiae caelaverunt. Vides ergo quantum ubique minae, terrores, obscuritates. Sic Aegyptiis apparuit Deus Pater in sanguine, Jacob in luctamine (Genes. XXXII) , Moysi in igne (Exod. III) , Heliae in turbine (IV Reg. II) .

Tandem in fine temporum notum fecit Dominus salutare suum, non in virga furoris, sed in spiritu mansuetudinis. Quomodo? Ut sanaret contritos corde, captivis praedicaret indulgentiam et remissionem peccatorum. Unde dictum est: In conspectu gentium revelavit justitiam suam (Isa. LXI) . Cujus suam? Suam Patris, vel suam salutaris, id est Filii. [Col. 0065B] Ipse enim in conspectu gentium revelavit justitiam suam, habendo innocentiam quantum ad seipsum, pacem ad proximum, devotionem sive dilectionem ad Deum. Vis videre innocentem? Ecce ego in innocentia mea ingressus sum (Psal. XXV) . Vis videre pacificum ad proximum? Pacem relinquo vobis, pacem meam do vobis (Joan. XIV) . Vis videre devotum? Et factus in agonia prolixius orabat, (Luc. XXII) . Haec omnia coepit Jesus primum facere et postea docere, quando in conspectu gentium justitiam suam voluit revelare. Sed hominis quae potest esse innocentia cum sit pulvis et cinis? Mihi ipsi loquor de me ipso. Quomodo custodiam innocentiam et videbo aequitatem qui totiens jaculis concupiscentiae vulneratus, invidia distractus, inani [Col. 0065C] gloria sum perditus? Quotiens fratrem meum signo scandalizavi, verbo detraxi, opere contristavi? Mihi tamen sicut et caeteris dictum est: Custodi innocentiam et vide aequitatem (Psal. XXXVI) .

Igitur, fratres dilectissimi, nostra debet esse innocentia, non quidem peccato carere, sed peccato non servire. Qui enim appetit peccatum, servus est peccati: omne autem mortale peccatum, adversarii nostri est obsequium. Unde, vir bone, qui posuisti manum ad aratrum, et jugum Domini suave et onus leve suscepisti, tibi, inquam, opus est pugna, si vis gaudere de innocentia. Si forte carnalis concupiscentia animam tuam invaserit, memento Scripturae quae dicit: Quia mors secus introitum delectationis [Col. 0065D] posita est. Quippe cum hostis antiquus illicitae delectationi aperuerit januam cordis, jam securus est de fructu totius arboris, cujus radicem veneno pravae delectationis sauciavit. Sicut enim voce prophetica dicitur: Quia sanguis sanguinem tetigit (Ose. IV) , sic unum peccatum reliquum attrahit et inducit. Cum enim primum quasi de foris prava cogitatio animum pulsat, delectatio sequitur, quae in lumine posita etiam virilem animum quandoque relaxat: tertio consensus enervat, quarto operatio maculat, quinto consuetudo ligat, sexto contemptus praecipitat. Isti sunt gradus quibus facili descensu pervenitur usque ad portas mortis. Quippe «facilis descensus averni.» Ergo in sensu delectationis siste gradum, si vis evadere periculum. Diligenter attende [Col. 0066A] quomodo Abraham pugnaverit, quomodo Paulus in tentatione fortis extitit. Non solum enim ad imperfectos, sed etiam ad perfectos usque injuria ista pervenit. Quidnam esse putas quod scriptum est: quia dum Abraham fruitur angelorum colloquio, Sara ridet in tabernaculo (Genes. XVIII) : quae tamen dum ab angelo corripitur, repromissionem filii meretur.

Abraham igitur fruitur angelorum colloquio, quotiens pius animus intendit orationi, vacat sancto desiderio. Sed interim Sara ridet post ostium tabernaculi, quando illicitas suggerit delectationes caro repugnans spiritui, quae postmodum correpta repromissionem accepit de filio: quia carne refrenata per spiritum etiam corpus suam mercedem [Col. 0066B] accipiet in futuro. Sicut et propheta dicit: Cor meum et caro mea exultaverunt in Deum vivum (Psal. LXXXIII) . Sic etiam Paulus dum a periculo maris eripitur, a serpente in terra invaditur, sed citius avertens periculum manum a bestia excussit, quo facto venenum evasit. Quis putas est Paulus qui de mari liberatur (Act. XXVIII) , nisi bonus claustralis qui de malicia seculi eripitur, qui dum vult ligna in ignem mittere, ab ipsis lignis serpens egreditur? Qui dum priora mala flamma charitatis vult consumere, ex ipsa malorum recordatione tentationis origo generatur. Quid ergo faciendum? citius debet manum excutere, id est pravae suggestioni consensum operis denegare. Quid plura? si vis innitens Christi vestigio tenere innocentiam [Col. 0066C] jugem, non solum cum carne, sed etiam cum caeteris vitiis oportet te habere discordiam. De pace autem et concordia quid dixerim: Pax multa diligentibus legem tuam, et non est illis scandalum (Psal. CXVIII) . Duo occurrunt praecipue quae ad pacem et concordiam debent nos invitare, id est magnitudo remunerationis, et consideratio rei inferioris.

De magnitudine remunerationis dicitur: Beati pacifici, quoniam filii Dei vocabuntur. (Matth. V) . Quid majus hoc promisso? Si enim filii, et haeredes (Rom. VIII) . Consideratio etiam rei inferioris debet nos trahere, ut qui ad exemplum nostri Redemptoris pacifici esse volumus, saltem a bestiis irrationabilibus [Col. 0066D] formam vivendi sumamus. Cum enim caetera omnia quadam lege naturae teneant concordiam, solus homo superbiendo paci contrarius suo infert Creatori contumeliam. O superbia, peccatum maximum, pestis mortifera, malum singulare! A te omnis peccati est initium (Eccle. X) , in te etiam Christi sanguine redempti, aut poenae omnes paciuntur recidivum. Quaelibet enim alia iniquitas, exercetur in malis operibus ut fiant, tu vero in bonis insidiaris operibus ut et pereant. Sicut enim ramusculus trunco superplantatus omnem terrae humorem, omnem virtutem arboris ad se attrahens, totius arboris fructum ad suam naturam reducit: sic quaecunque bona opera facias, si planta superbiae adfuerit, totam massam corrumpit. Primum igitur [Col. 0067A] pacis et concordiae vivum exemplum formica reliquit, quae suam comparem forte plus justo oneratam, naturali quadam charitate alleviat, ne supra vires grandi pressum onere modicum corpus deficiat. Sic grues in aere disposito ordine literato praecedentem, et quasi venti portantem impetum, sociali quadam benignitate reficiunt, dum illam jam lassatam ponentes in locum posteriorem, et a violentia ventorum, quasi sub alis suis protegunt. Sicut cervorum multitudo dum loca mutare appetit, quilibet dorso alterius caput suum superponit, ut antecedens omnes sustineat, postremus ab omnibus videatur sustentari, et in hunc modum sibi invicem succedentes alterius portantes onera suo modo implent legem Christi. Conformemur in hoc articulo [Col. 0067B] bestiis terrae, ut quod cor nostrum impoenitens ex beneficio sui Creatoris non vult accipere, saltem in suam confusionem, in re inferiori possit invenire. Vis tamen exemplo tui Salvatoris admoneri. Audi eum dicentem: Quod perierat requiram, quod abjectum fuerat reducam, quod confractum alligabo, quod infirmum sanabo (Ezech. XXXIV) . Et Isaias de ipso: Ecce Salvator tuus venit et merces ejus cum eo (Isa. LXII) . Ergo, fratres dilectissimi, tot exemplis admoniti tanta mercede invitati non blandiatur consideratio propriae virtutis, non extollat nota alienae infirmitatis, non distrahat studium inimicae detractionis. Consideratio enim propriae virtutis non vult habere socium, nota alienae infirmitatis parit contemptum, virus detractionis [Col. 0067C] pullulat in odium. Discamus pro Dei beneficiis humiliari, alienis infirmitatibus misereri, desperantes in Domino consolari, ut sic habitare possimus unius moris in domo. Ecce habemus aliquid de servanda innocentia similiter de pace et concordia.

Tertium dicendorum fuit dilectio Dei, in qua omnis virtutis est consummatio. Unde volenti vitam aeternam possidere, primum mandatum dilectionis insinuatum est a Domino, cum dixit: Diliges Dominum Deum tuum ex toto corde tuo, et tota anima tua, tota virtute tua, et tota mente tua (Deut. VI) . Haec inquit Dominus, fac et vives (Luc. X) . Vide quomodo in his vita, cor, anima, virtus, mens quatuor sunt: Et corde quidem de peccatis conterimur, [Col. 0067D] anima vivificamur, virtute exercemur, mente sursum elevamur. Et qui toto corde Deum diligit, qui omni cordis affectu peccata sua deflet et plangit nihil inconcussum secundum prophetae consilium: Effunde sicut aquam cor tuum coram Domino (Thren. III) . Sicut enim aqua cum effunditur, nihil remanet in vase, sic ubi vera contritio, nihil remanere debet in occulto conscientiae. Similiter tota virtute Deum diligit, qui totis viribus bonis operibus insistit, non improvidus inchoando, non tepidus agendo, non negligens omittendo, ne forte cum spiritu inchoaverit, carne consummatur. Ex qualium persona dicitur: Ascendunt usque ad coelos et descendunt usque ad abyssos. Tota mente Deum diligit, [Col. 0068A] qui quasi altior seculo effectus calcatis terrenis omnibus tantum ad ea quae Dei sunt toto mentis desiderio se convertit. Sed non omnes capiunt verbum hoc. Tota anima Deum diligit, qui in sancta conversatione perseverat quamdiu vivit. Anima enim vivimus, sicut jam dixi. Haec quatuor sunt gradus quidam quibus in coelum ascenditur: cordis enim contritio a peccato liberat, operatio virtutis offensam Dei placat, elevatio mentis sive contemplatio gustu suavitatis confortat, perseverantia boni confirmat, ut neque angeli, neque principatus, neque potestates, neque fames, neque gladius, neque instantia, neque profundum, neque creatura aliqua possit separare a charitate Dei (Rom. IX) , quousque comprehendamus cum omnibus sanctis ubi regnat [Col. 0068B] cum Patre et Spiritu sancto, per omnia saecula saeculorum, Amen.

Habemus ex Scripturis sanctis (I Cor. II) , quod adulti solido cibo, sed parvuli lacte nutriendi sunt, et inde nobis significatur, quoniam simplicium corda simplici sermone, qui vero subtilium sunt ingeniorum et magnis eruditi scientiis, altiori quadam verbi Dei virtute sunt erudiendi. Et quoniam multi ex vobis per multam Scripturarum scientiam parvulorum intellectum abunde excessistis, libet ad praesens humili loquendi modo parvulis verbi Dei panem frangere: quoniam sicut non indigentibus dare supervacuum est, ita et indigentibus subtrahere [Col. 0068C] avarum. Nec rusticitas eloquii cuiquam contemptum pariat, vel prurientem indignatione auditum: siquidem scrinia contemptibilia thesaurum quandoque preciosum continent, et vasa fictilia cibos delicatos, et sermo incompositus multa aedificationis suavitate et spiritali dulcedine quandoque repletus est. Sed neque praemiatoris summi donativa potest minuere defectus eloquii, si non sit in affectu syncerae voluntatis defectus, qui trium magorum parem devotionem pari coronavit praemio, cum tamen munera quae obtulerunt videlicet aurum, thus et myrrham inaequalis essent aestimationis, et in his quidem muneribus si loquendi sumamus initium, multam nobis praebent materiam laxandi retia in capturam, [Col. 0068D] eo quod plena sint mysteriis divinis. Nam auro rex, thure Deus, myrrha homo mortalis, ipse qui de Virgine natus est Christus Jesus, mystice designatur. Intuere modo, o anima, tuum Salvatorem, quam sublimis est, quam humilis, qui, in se rex omnipotens et Deus aeternus, pro te homo mortalis fieri dignatus est. Certe si purificatae mentis oculo vetis ad ipsum respicere, videbis quoniam in eo quod rex, minatur et percutit: in eo quod Deus, justificat et coronat: in eo quod mortalis, admonet et instruit. Tu quoque redde quae sunt hominis homini, quae sunt Caesaris Caesari, et quae sunt Dei Deo; hoc est, regi timorem et spiritalem militiam, Deo amorem et venerationem, homini vero mortali, qui propter te mortem experiri voluit, gratias et redhibitionem.

[Col. 0069A] Longe admodum profectus est a Deo et sui ipsius immemor, qui regem istum tam potentem non me tuit, imo qui non contremiscit ad memoriam illius: eo quod terreat minis intolerabilibus, et plagas insanabiles sine misericordia imponat, non parcens aetati vel conditioni, gladio semper extenso transgressores puniens juxta scelera sua. Respiciant ergo amatores hujus seculi regem istum venientem ad se cum ira magna, et paveant indignationem tam crudeliter comminantis, tam aspere ferientis. Respiciant omnes voluptatibus et carnalibus suffocati desideriis ad regem istum, et paveant aspectum tam crudeliter comminantis. Respiciant ad regem istum omnes illi, qui omnium iniquitatum genere latam perditionis viam ingressi sunt, et paveant [Col. 0069B] eum tam crudeliter comminantem, tam aspere ferientem. Neque enim comminatur tantum, sed sine misericordia, sine mitigatione eos subdit suppliciis, testante Propheta, qui ait: Quia non est respectus, id est, misericordia, morti eorum, et firmamentum id est firmitas et stabilitas, est in plaga eorum (Psal. LXXII) . Et merito: quoniam enim in vita sua cum viris sanctis laboribus et aerumnis propter Deum se subdere noluerunt. Ideo cum ipsis temporaliter puniti non sunt, sed potius daemoniorum cruciatui in futuro reservantur. Et hoc est quod subjungitur. In labore hominum, id est justorum, non sunt in hac vita, et ideo cum hominibus, id est cum justis, in vita praesenti, non flagellabuntur.

Volumus vobis exemplum proponere, si forte [Col. 0069C] persuadeat memoria similitudinis quod non potest virtus imbecillis orationis. Fuit vir quidam qui plantavit arborem secus decursum fluminis cum impetu magno et velocitate decurrentis, quae crevit et sublimis facta est multis decorata ramusculis, cujus etiam fructus pulcher et ad vescendum suavis erat. Advenit viator quidam transitum per eam faciens, qui fructus illius suavitate allectus ascendit in illam, et dum ramis ejusdem arboris innixus fructu illius avidissime delectaretur, venerunt volucres importunae et pertinaciter ramum cui ille incumbebat corrodentes, et dum carpendis fructibus miser ille totus inhiat, ramus quo sustentabatur corrosus ab avibus evulsus est, et homo ille in flumen corruens [Col. 0069D] impetu ejusdem fluminis in profundum absorptus est. Homo iste qui plantavit arborem, Deus est: arbor, mundus: cujus ramusculi, tempora quarumlibet creaturarum in genere suo accipiuntur: fructus, quaelibet curae et voluptates hujus seculi, quibus mundi hujus amatores libenter occupantur: viator, homo qui quasi fumus cito praeterit: flumen vero, mortis impetus accipiendus est: aves, sunt anni et dies quibus vita humana semper corroditur, et ad defectum tendit. Dum ergo homo uni ex ramis istis innixus, longiora sibi vitae promittens tempora, delitias mundi hujus carpit et colligit, in oblivionem salutis suae deductus ex improviso ab hac vita praeciditur, et in flumen mortis decidens cursu veloci, tandem in infernum demergitur. Sicut enim in diebus [Col. 0070A] Noe factum est quod hominibus comedentibus et bibentibus et uxores ducentibus subitis aquis diluvii absorpti sunt: et sicut diebus Loth factum est, quod hominibus aedificantibus et plantantibus (Matth. XXIV) , et voluptatibus hujus vitae intentis repente supervenit eis sulphur et ignis de coelo, et, perierunt omnes qui erant in civitatibus Sodomorum: sic et de his qui curis et delitiis seculi hujus spreto Dei timore se involvunt, quasi improvidi ex ipsis voluptatibus suis abstrahuntur mortis discrimine, descendentes ad inferos nihil secum praeter peccata portantes. O quanti fructibus hujus arboris nimis intenti obliti sunt Deum, qui salvavit eos, descendentes in profundum quasi lapis! Et ecce exempla in evidenti sunt. Cum enim homo dives et affluens [Col. 0070B] bonis hujus vitae factus fuerit, frequenter hanc solam sibi partem reputat, si diebus quos concessit ei Deus ad poenitentiam utatur, faciens carnis curam in desideriis. Si nobilis et potens fuerit nomen habens juxta nomen magnorum qui sunt in terra, tunc ei cura praecipua ludere in avibus coeli, curialium sequi incuriam, canibus grassari in bestiarum libertatem. Si subtilioris forte fuerit ingenii ad Scripturas investigandas, tunc praetermissa frequenter lege Domini immaculata et convertente animas (Psal. XVIII) , omnibus ad id studiis nititur, ut sciat quadrare circulum, et probare quod non contingit stadium pertransire. Aut certe fingit animam quam non creavit Deus altissimus studiis et vigiliis multis, ex dividua et individua substantia, ex [Col. 0070C] eadem et diversa natura illam compingens, et suam ipsius animam, quae ad imaginem Dei facta est, capacem summae et beatae illius divinitatis neque regit, neque immaculatam custodit propter hujusmodi curas et inquisitiones inutiles, quae ad vitam perennem neminem perducere possunt. Vere non est timor caelestis regis in hujusmodi, non sunt haec arma quibus spiritalis militia summo imperatori persolvatur: quin potius haec et his similia arma sunt iniquitatis, quibus melius daemoniis quam Deo militatur.

Revocemus, si placet, ad memoriam quibus armis David militiam coelestis regis agens contra Goliam, id est diabolum, dimicaverit (I Reg. XVII) . Legimus [Col. 0070D] quoniam David contra Goliam dimicaturus cum esset indutus armis Saul, quae militiae hujus seculi competebant, deposuit illa quoniam onerosa erant, et accepta funda cum lapide praevaluit Philisteo, et eum interfecit. Certe per Saulem homo quilibet secularis, qui judicio eorum qui terrena sapiunt momenti alicujus videtur, significatus est, utpote si dives, si potens, si nobilis fuerit aut sapientiam mundi hujus prae aliis sit assecutus. Arma vero Saul, curae et occupationes vitae hujus et delitiarum appetitus quae omnia gentes inquirunt. Sed David, id est quilibet vir spiritalis, contra Goliam, id est diabolum, pugnaturus, arma Saul, quae ponderosa sunt, deponit, id est, omnia quibus seculo huic militatur abiiciens timore Regis aeterni et assumpta [Col. 0071A] funda cum lapide Philisteum prosternit. Lapis Dei praeceptum est: funda vero, sancta meditatio, quae Dei mandatum semper memoriter tenet: manus vero, qua funda vertitur, bona operatio intelligitur: quoniam qui bene Regi coelesti militare intendit, oportet ut in lege Dei meditetur die ac nocte (Psal. I) , et quod in sancta meditatione conceperit bene operando, hoc pie vivendo exequatur. His igitur armis, praeceptis scilicet divinis, sancta meditatione, bona operatione Regi coelesti militare debemus. Sicut Scriptura alibi loquitur dicens: Sol et luna steterunt in habitaculo suo, in luce sagittarum tuarum ibunt, in splendore fulgurantis hastae tuae (Habac. III) , hoc est, in splendore bonae operationis de longe coruscantis. Sol et luna, id est, Christus [Col. 0071B] et Ecclesia steterunt in habitaculo suo: ibunt, hoc est proficient, electi in Ecclesia: in luce sagittarum tuarum, id est in justitia mandatorum tuorum: in splendore fulgurantis hastae tuae, hoc est in splendore bonae operationis de longe coruscantis. Nec te terreat qui Regem coelestem times, labor hujus militiae: quia larga sunt hujus regis donativa, larga sunt praemia. Si quaeris quae? Id in promptu est dicere: quia singulis militibus suis dat singulos denarios. Vel si hoc parvum munus aestimas, divitias gloriae suae omnes tibi proponit: imo donat secundum desideria cordis tui, ut eas in delitiis tuis possideas, dummodo timor ejus semper maneat apud te, nec desistas juste et pie vivendo illi militare. Neque tamen in timore Regis hujus finis ponendus [Col. 0071C] est nostrae spei, eo quod ipse rex Deus sit, cui debemus amorem, utique ut ipsum diligamus super omnia, et propter ipsum caetera charitatis affectu amplectamur.

Et quidem amor iste charitatis ignis spiritalis est sicut ipse Dominus dicit: Ignem veni mittere in terram (Luc. XII) . Et Propheta: Concaluit cor meum intra me, et in meditatione mea exardescit ignis (Psal. XXXVIII) . Ignis autem materialis, sicut nostis, tria habet in se: videlicet ardorem, calorem, et splendorem. Ardet enim ea quae in se sunt, calefacit quae prope sunt, et illuminat quae longe sunt. Similiter et iste ignis spiritalis facit. Ardet enim ignis charitatis vitia, quae sunt in homine per poenitentiam [Col. 0071D] et veram contritionem: calefacit eos, qui prope sunt per verbum vitae et spiritalem consolationem: illuminat eos, qui longe sunt a via justitiae, per bonam operationem. Anima ergo illa quae Deum diligit, primo necesse est ut igne charitatis consumat vitia quae in se invenit divinae voluntati contraria, quae juxta dictum Apostoli tria esse dicimus, videlicet lignum, foenum, et stipulam (I Cor. III) . Lignum perversae operationis, foenum pravae locutionis, stipulam inordinatae cogitationis. Igne ergo charitatis perversa opera consumenda sunt, eo quod gehennam aedificent animae pereunti: quoniam opus perversum aut est iniquum, id est, contra aequitatem et aufert homini proximum, aut est impudicum, et aufert homini seipsum, aut certe simulatorium, et [Col. 0072A] aufert homini Deum. Sic etiam sermo pravus igne isto comburatur necesse est: quoniam aut est supervacuus carens utilitate et ratione, aut est detractorius in proximorum corrosione, aut est adulatorius in falsi illius olei effusione, de quo scriptum est: Oleum autem peccatoris non impinguet caput meum (Psal. CXL) . Inordinatas similiter cogitationes quicumque Deum puro amore diligit exterminare debet, eo quod separent hominem a Deo, nec Spiritui sancto possit esse domicilium in conscientia quae vulnerata est per inordinatae cogitationis affectum.

Sunt autem tria genera cogitationum quae praecipue adversus animas nostras militant. Aut enim sordidae et turpes sunt cogitationes cordis nostri, et habent [Col. 0072B] originem a luxuria, aut res transitoriae nimis appetuntur vel retinentur, et habent originem ab avaricia, aut corda humana contra proximos inflantur vel supra eos eriguntur, et habent originem a superbia. Beatus omnino qui in nulla istarum cogitationum scandalizatus fuerit: quia ipsae sunt quae omnes aut pene omnes hujus peregrinationis incolas a via justitiae exorbitare faciunt. Et quoniam istae cogitationes magis infestae sunt cordi humano quam aliae, idcirco propheta jussus a Domino scrutari conscientiam hominis, magis istarum mentionem facit, quae frequentius cordi humano se ingerunt et difficilius hominem relinquunt. Cum enim Dominus Ezechieli dixisset: Fode parietem, post paululum subjungit idem propheta: Vidi et ecce [Col. 0072C] omnis similitudo animalium et reptilium, et idola domus Israel depicta erant in pariete (Ezech. VIII) . Paries iste quem Dominus fodi jussit, obscuritas est conscientiae quam sensus hominis hebetatus penetrare quandoque non praevalet, eo quod pondere peccatorum a luce veritatis longe relegatus nescit mala sua cognoscere, intelligere peccata sua, plangere infirmitates quibus opprimitur, ut revertatur ad Dominum et ignoscat ei. Iste profecto est paries quo plurimi putantes se religiosos et justos a via salutis exclusi sunt: quia seipsos non cognoscentes, et caeci effecti erraverunt in invio, et non in via (Psal. CVI) . Perfosso ergo hoc pariete similitudo animalium et reptilium, et idola depicta inveniuntur [Col. 0072D] in eo: quoniam dum subtilius homo cordis sui latebras rimari satagit, abominationes cogitationum, quae a Deo separant invenit, ibidem multiplici affectione depictas, videlicet cogitationes luxuriae, quae designantur per similitudines animalium, cogitationes avaritiae, quae designantur per similitudines reptilium, eo quod omnino terrae incumbunt: cogitationes etiam superbiae, quae per idola recte intelliguntur. Sicut enim humilitas proprie virtus Christi, ita superbia vitium diaboli. In purgandis ergo vitiis cogitationum necesse est ut anima vigilet, eo quod in puritate conscientiae vita et fructus exterioris operis consistat: quia sicut a radice procedit virtus totius arboris, sic a cogitatione virtus boni operis. Videmus certe frequenter, accidere, quod [Col. 0073A] dum radix arboris mala, et fructus ejus malus provenit: si radix bona, et fructus bonus: si radix arida et sicca, fructus ejus aut nullus est, aut omnino infructuosus. Eodem modo cogitationi conformatur opus exterius, ut malae cogitationi opus malum, bonae cogitationi opus bonum, aridae vero cogitationi opus infructuosum superaedificetur. Aridas appello cogitationes vanas, quae non ex proposito vel studio, sed ex levitate, instabilitate cordis humani frequentes et numerosae insurgunt: quae licet damnabiles in se non sunt: fructum tamen boni operis aut tollunt aut minuunt. Sicut enim Psalmista dicit: Cogitatio hominis confitebitur tibi, et reliquiae cogitationis diem festum agent tibi (Psal. LXXV) . Quare potius cogitatio confitetur Deo quam sermo vel opus? [Col. 0073B] non quin et opere et sermone Deo confiteamur, sed quia in cogitatione virtus utriusque illorum consistit. Reliquiae vero cogitationis sunt opera bona, quae diem festum Deo agunt, eo quod ei placeant et gaudeat de profectibus nostris. Consumptis ergo cogitationibus nostris inordinatis per ardorem charitatis, oportet ut is qui Deum vere diligit, ad eos qui circa se sunt, calorem hujus ignis, qui est charitas, emittat, ut doctrina et consolatione spiritali ab amore mundi hujus eos revocet et inflammet dulcedine Spiritus sancti.

Quia sicut terra fructificat secundum naturam jacti seminis, et sicut navis dirigitur secundum prosperitatem venti qui eam ducit, sic certe homo moribus informatur secundum modum magisterii quo [Col. 0073C] foris eruditur. Exempli causa, modo ad navem respiciamus, quae si prospero vento ducitur, incoepto itinere proficit, et velociter ad portum perducitur, quem gubernator disposuit expectandum. Si vero ventus fuerit contrarius, cito ad terram, de qua solverat gubernator, illam repercutit, vel quod deterius est, in mediis procellis tam diu colliditur quousque in profundum maris sine spe salutis absorbeatur. Eodem modo anima illa quae bona doctrina regitur et consolatione spiritali gaudet, et proficit de die in diem, et quasi vento flante prospero pervenit ad portum salutis. Si vero perversis maculetur colloquiis, quae etiam bonos mores corrumpunt (I Cor. XV) , et hominem a Deo separant, quasi [Col. 0073D] vento existente contrario, aut ad terram, id est, terrena et carnalia opera revertitur, aut si pravi operis deest opportunitas, tam diu procellis tentatationum interius colliditur, quousque demergatur in barathrum desperationis, ut postremo in profundum damnationis absorbeatur. Si ergo in ipso charitatem habes, eam si potes in proximo tuo accende, doce illum qualiter debeat esse custos conscientiae, amator disciplinae, sedulus in ministerio aliorum, patiens in injuriis, paratus ad obediendum, humilis ad perficienda quae a majoribus suis sibi fuerint imperata. Non sit tibi sermo communis cum infirmo de infirmitate spiritali, utpote cum avaro de divitiis, cum ambitioso de dignitate et honoribus, cum superbo de excellentia, cum eo qui rixas [Col. 0074A] diligit de discordia, cum carnali de luxuria: neque cum guloso de mensae delitiis confabuleris. Hoc enim non est calorem charitatis in eo fovere, sed potius extinguere. De hac aedificatione superna et spiritali in lege Moysi scriptum est: Quod si unus e duobus fratribus sine prole moritur, alter ducet uxorem illius, et suscitabit semen fratris sui: quae si noluerit facere, mulier expuet in faciem illius, et discalciabit illum, et vocabitur domus illius in Israel domus discalciati (Deut. XXV) . Homo qui mortuus est sine liberis, Jesus Christus est: quia dum in carne est passus, nondum discipuli ejus credebant in eum. Unde vox illa: Nos autem sperabamus quod ipse esset redempturus Israel (Luc. XXIV) . Frater illius quilibet nostrum est, qui cum ipso identitatem [Col. 0074B] illius naturae habemus quam ipse assumpsit de beata Virgine. Debemus ergo fratri nostro defuncto id est Christo, filios generare seminando verbum vitae in cordibus proximorum nostrorum, et excitando in eis charitatis affectum spiritali exhortatione. Quod qui noluerit facere, mulier, id est Ecclesia, expuet in faciem illius: quia opprobrium in Ecclesia sustinebit. Sed et mulier discalciabit illum. Calceamenta quae fructus mortui animalis sunt, fructum beatae illius vitae significare possunt, quam Christus sanguine suo nobis acquisivit, de qua dictum est: Vivificabit nos post duos dies, in die tertia suscitabit nos (Oseae. VI) . Qui ergo semen fratris sui verbum veritatis seminando, spiritaliter exhortando suscitare negligit, discalciabitur id est fructu [Col. 0074C] vitae aeternae privatus in facie Ecclesiae et sanctorum angelorum apparebit, eo quod fratrem suum, quem spiritali doctrina lucrari potuit, perversa doctrina a via salutis separavit.

Sed dum ignis charitatis ardet intus per fervorem devotionis, et dat foris calorem in doctrina et exhortatione spiritali, consequenter oportet ut det splendorem honestate conversationis et exemplo bonorum operum, ut his qui bona faciunt bono exemplo perseverantiam nutriant, et qui male agunt de luce bonorum operum illuminati mala sua derelinquant. Lux autem ista bonorum operum quandoque radiat desuper candelabrum, quandoque lumine hebetato per vitream egreditur, quandoque [Col. 0074D] vero lucet sub modio, ubi in se ipsa deficit nulli praestans commodi alicujus emolumentum. Candelabrum autem non hoc loco appellamus legalem obscuritatem, quae significatur per illud candelabrum Moysi, in quo describuntur spherulae et lilia (Exod. XXV) , sed neque prophetarum subtilitatem, quae significatur per candelabrum illud de quo in Zacharia legitur, in cujus cacumine duae olivae describuntur (Zach. IV) . Non etiam evangelicam veritatem, quae significatur per candelabrum illud de quo Dominus in Evangelio dicit: Nemo accendit lucernam et in abscondito ponit, neque sub modio sed super candelabrum, ut omnes qui in domo sunt lumen videant (Luc. VIII) : Sed potius candelabrum hic dicimus sanctam Ecclesiam, sicut Joannes in [Col. 0075A] Apocalypsi ait: Septem stellae, angeli septem sunt: et candelabra septem, Ecclesiae septem sunt (Apoc. I) . Lux ergo bonorum operum super candelabrum lucet, dum hi qui quodammodo super capita aliorum positi sunt, sive praelatione sive aliqua cura administrationis praesunt caeteris in solicitudine, et pro ipsis laborant, eisque praevident majori studio et alacritate quam sibi propria operarentur. Similiter et illorum opera super candelabrum lucent, qui operibus misericordiae insistentes de aliis curam agunt, qui sibi in suis necessitatibus non possunt adesse. Et generaliter hi omnes super candelabrum lucent, qui proximorum onera in quacunque opportunitate portant: quia haec est vera illa charitas de qua scriptum est: Quod non quaerit quae sua sunt (I Cor. XV) , quia communia propriis, non propria communibus anteponit. Lucet etiam lux bonorum per vitream non adeo radianti lumine, ut illa quae desuper candelabrum coruscat. Vitreae vero sunt quaedam spiritales, utpote virtus charitatis, per quam se infundit lux remissionis peccatorum. Humilitatis quoque puritas vitrea dicitur, per quam se infundit lux securitatis, et removet tenebras diffidentiae. Similiter vitrea dicitur intellectus subtilitas, per quam se infundit lux divinae cognitionis et repellit tenebras ignorantiae.

Sunt etiam vitreae corporales, de quibus modo loqui volumus, corpora videlicet humana aetate vel infirmitatibus debilitata, quae sicut vitrum dure alicui allisum modo frangitur, ita laboribus videlicet, jejuniis, [Col. 0075C] vigiliis caeterisque operibus ad macerationem carnis pertinentibus deficiunt et resolvuntur. Per has ergo vitreas illorum opera sunt et lucent, qui imbecillitate corporis ad strennue pro aliis operandum idonei non sunt, sed tamen in ipsa sua infirmitate id modicum quod sunt, in humilitate operantur: quales sunt senes illi virtutis qui longis libenter intersunt vigiliis, qui baculo subnixi divinis gaudent interesse mysteriis, et illi infirmi qui prae valetudine corporis lectuli spondam non valentes egredi, ibidem quo possunt modo Deum laudant et confitentur, reputantes beatos illos qui crucem Domini laboribus multis portare possunt, et se tanquam criminale aliquid fecerint judicantes quod pondus diei et aestus in vinea Domini nequeunt sustinere (Matth., XX) . Hi [Col. 0075D] sunt qui vere inter filios Dei computati sunt, et bona aliorum quae ipsi facere nequeunt, venerando et diligendo sua faciunt. Ex quarum persona propheta David verbum illud consolatorium dicit: Particeps ego sum omnium timentium te, et custodientium mandata tua (Psal. CXVIII) . Ecce jam habemus qualiter Regi nostro timorem, Deo amorem reddere debeamus. Sed in eo quod homo mortalis effectus est, debemus et nos ei redhibitionem. Nec aliam magis competere video, quam ut moriar pro illo, sicut et ipse pro nobis mori dignatus est. Et si forte tormentis vitam finire nolumus, saltem moriamur vitiis et concupiscentiis, ut justitiae vivamus. Nam hoc ipso timorem regi, amorem Deo, recompensationem [Col. 0076A] homini mortali exsolvemus Jesu Christo Domino nostro, cujus regnum et imperium permanet in saecula saeculorum, Amen.

Dissipa gentes quae bella volunt, venient legati ex Aegypto: Aethiopia praeveniet manus ejus Deo (Psal. LXVII) . Audistis, fratres dilectissimi, Paulo nos erudiente, quod Christus est pax nostra (Ephes. II) , pacificans ea quae in coelis sunt et quae in terris. In coelis pacem dedit, quando illum superbum et inquietum inde expulit: in terris, quando exsultavit ut gigas ad currendam viam, et lorica nostrae carnis indutus nobiscum stans in acie de inimicis, pace mundo reddita, triumphavit. Si enim veterum credimus [Col. 0076B] historiis, ante Christi Incarnationem bella et opiniones bellorum mundum universum occupaverant, quod probaverunt immutationes regnorum, Judaeorum dispersiones, terrarum exterminia, populorum mortes, quae in serie Scripturarum vos exemplariter didicistis. Sed haec omnia sub silentio praetereo, bella vitiorum locuturus, quae pacem cordium, in quibus Deus habitat, usque adeo turbaverant, ut illis undique irruentibus nemo posset de tranquillitate animi vel de puritate conscientiae gloriari. In his bellis Samson ille fortissimus occubuit (Judi. XVI) . Hic Salomon sapiens, suggerente filia Pharaonis, ad idololatriam ductus est (III Reg. II) . Hic David sanctissimus prophetarum prostratus est, cum adulterium pariter et homicidium perpetravit (II Reg. II) , sed et omnibus viris justis ante Christi Incarnationem hostes vitiorum plagas intulerunt. Quoniam autem in Christo pax erat mundo repromissa, ideo propheta David cum desiderio ejus auxilium invocat dicens: Dissipa gentes quae bella volunt. Isaias propheta pacem in ejus adventu nunciaverat cum dixit: Multiplicabitur ejus imperium, et pacis non erit finis (Isa. IX) . Et alibi: Dabis nobis Domine pacem, quia in te speravimus (Isa. XXVI) . Et David: Auferens bella usque ad fines terrae, arcum conteret et confringet arma, et scutum comburet igni (Psal. XLV) . Usque ad fines terrae bella abstulit Christus, qui hominem intus et exterius pacificavit. Confregit arma et arcum, destruendo omnes versutias [Col. 0076D] inimici. Scuta combussit igni, cum dura corda et pene impenetrabilia accendit flamma Spiritus sancti. Si vis scire qualiter Christus gentem vitiorum dissipavit, attende quomodo natus, quomodo conversatus, qualiter demum passus est. Dum enim nascitur in diversorio, dum vilibus involvitur pannis, formam dat paupertatis, per quam destruitur mundi hujus cupiditas. Postmodum vero cum aetate proficiens fuit subditus Joseph, cum tributum solvit Caesari, cum a servo Joanne est baptizatus, exemplum dedit humilitatis per quam dissipata est vana hujus mundi gloria. Per hoc quod dolores et miserias sustinuit, voluptas hujus saeculi debellata est, Dicit ergo Propheta: Dissipa gentes, quae bella volunt (Psal. LXVII) . Putasne cupiditas gentem modicam pugnaturam [Col. 0077A] secum adduxit quam sequebantur violentiae et rapinae, usurae et simoniae mendacia et perjuria, doli et injusta judicia? Nec impari comitatu irruit in omnes vana gloria sequentibus illam elatione, superbia, arrogantia, insolentia, contentione, contemptu, contumacia, protervitate, indignatione, irreverentia et majorum inobedientia. Gentem quoque pravam atque perversam secum traxit voluptas, sicut impudicitiam, inhonestatem, inverecundiam, immodestiam, intemperantiam, prodigalitatem, gulositatem, ebrietatem, scurrilitates et vaniloquia, quae omnia Christus forma paupertatis, exemplo humilitatis, pacientia tribulationum in electis suis destruxit.

Sed respiciamus modo ad statum nostri temporis, utrum aliqui inveniantur qui cum Christo procedant, [Col. 0077B] amore paupertatis contra cupiditatem dimicaturi: quia et ipse ad paupertatem vos invitat cum dicit: Vae vobis qui in praesenti habetis consolationem vestram (Luc. VI) . Et Paulus ad Timotheum scribens: praecipe, inquit, divitibus hujus saeculi non superbe sapere, nec sperare in incerto divitiarum (I Tim. VI) . Procedat ergo in medium bonus Christi imitator, qui honores contemnat, non ambiat dignitates: qui relinquat divitias, nec studeat illas adipisci, omnia tanquam stercora reputans ut Christum lucrifaciat (Philip. III) : sed non est qui hic illum imitari velit, vilibus pannis indui, reclinari in praesepio domini sui. Si vero humilem quaerimus qui eligat esse abjectus in domo Domini Dei sui (Psal. LXXXIII) , omnium fieri peripsema, [Col. 0077C] ministrare et non ministrari, et extrema vilitate contentus glorietur ab omnibus se contemni, respondet unusquisque: Fiant novissima mea talium similia: neque enim possum imitari istorum principium vel progressum, cum tamen ipse Dominus dicat: Si quis vult inter vos fieri primus, sit vester servus (Mar. IX) . Et Isaias: Ingredere, inquit, in petram, abscondere in fossa a facie furoris Domini (Isa. II) : per fossam virtutem humilitatis volens significare. Si ad pacientiam tribulationum Christus invitat, ubi modo invenitur qui dolores et miserias, famem et sitim, injurias et persecutiones velit sustinere? Nusquam plane, cum tamen multae sint tribulationes justorum, et Filii Dei voce beati [Col. 0077D] praedicentur, qui patiuntur persecutiones propter justitiam (Matth. V) . In libro etiam Regum dicitur (III Reg. VI) , quod lapides templi antequam in aedificium ponerentur caesi sunt et malleati, ita quod neque faber, neque securis audita sit cum in fabrica templi ponerentur. Hoc significante Spiritu sancto, quod qui in pace templi illius spiritalis, quod in coelestibus est regnis, vult componi, hic prius tunsionibus et pressuris debeat expoliri.

Dicunt enim delicati nostri temporis: Christus pauper factus est, ut nos divites faceret; humilis factus est, ut nos exaltaret: tribulationes passus, ut nos ab illis liberaret. Sed et patrimonium Ecclesiae quod suo sanguine acquisivit, divisit per dignitates et alia beneficia, ut nobis, qui in divinis ei [Col. 0078A] militamus obsequiis, stipendia conferret. Esto quod tibi qui haec loqueris Christus dignitates plures, praebendas quatuor, Ecclesias forte septem indulserit, quas tamen contra statuta canonum, contra legem charitatis in tuam ipsius pernitiem obtines. Nunquid concessit tibi sellas picturatas, calcaria deaurata, frena sericis loris dependentia, et thalamos variis coloribus depictos? Nunquid mutatoriis vestimentorum perticam fullonis voluit te vestire et nudum pauperem in asperitate frigoris non operire? Nunquid indulsit tibi in avibus coeli ludere, pascere mimos et joculatores, nutrire filios vel filias et concubinas, quarum non est numerus? Minime. Duplicis ergo sacrilegii necesse est reum te constituas. Primo, quia beneficia Dei male accipis. [Col. 0078B] Secundo, quia in malos usus illa expendis. Quam ergo portionem in victoria Christi habere putas, quam virtute paupertatis, humilitatis et pacientiae acquisivit electis suis? Ridiculum plane est si in ea aliquid tibi vendicare praesumas, sicut ridiculosum est si mulier, quae domi columba julat, velit spolia cum milite dividere qui in bello fortiter expugnavit adversarium suum. O utinam exempla istorum justorum trahant te ad Christi imitationem, quo se vestigio olympi novum sydus imitaturos in exemplum amatoribus hujus saeculi propheta promittebat dicens: Venient legati ex Aegypto. Istos legatos primitias gentium, videlicet tres reges intelligimus, qui hodierna die venerunt cum mulieribus adorare Dominum. Legati fuerunt, qui a Spiritu [Col. 0078C] sancto missi et ab eo inspirati: missi, inquam, non solum propter Christum, sed etiam propter nos, ut nobis praedicarent Christum natum, invitarent ad obsequium, suaderent cultum. Quod et fecerunt. Cum enim dicunt: Ubi est qui natus est rex Judaeorum (Matth. II) , Christi nativitatem evangelizant: cum offerunt ei munera, suadent obsequium: cum procidunt et adorant, invitant ad cultum. Exeuntes de Aegypto, ubi sunt, ollae carnium, pepones et cucumeres, projiciunt voluptatem: offerentes aurum, thus et myrrham, quae inter praecipua mortales desiderant, damnant cupiditatem. Dum humiliati procidunt, spiritum extinguunt elationis et inanis gloriae, amplectentes Christi [Col. 0078D] humilitatem. Venient, inquit, legati ex Aegypto, hoc est, de tenebris infidelitatis ad lucem divinae cognitionis. De tenebris inquit: Venerunt quidam de tenebris ad Christum, venerunt alii de luce ad Christum, alii venerunt de luce illuminati, alii de tenebris tenebrosi, filii de tenebris illuminati. Qui venerunt de luce illuminati, fuerunt justi viri sub lege qui cognoverant sibi per lucem legis et prophetarum repromissum, et ipsum venientem fideli devotione susceperunt, ut Simeon justus, Anna et multi alii. De luce venerunt ad Christum tenebrosi, qui Scripturarum noverant mysteria, ipsumque esse Messiam quem prophetae praedixerant, et tamen iniquitate sua excaecati per invidiam tradiderunt eum, sicut quidam Scribae et Pharisaei. Qui venerunt [Col. 0079A] de tenebris, tenebrosi gentiles fuerunt, qui nulla luce scientiae illuminati, manentes in suis tenebris Christum crucifixerunt, videlicet Herodes et Pilatus. Qui venerunt de tenebris illuminati fuerunt tres magi, qui intus docti Spiritus sancti magisterio ex stellae indicio, fideliter in Christum crediderunt: propter quod dicitur: venient legati ex Aegypto. Audiant amatores saeculi hujus qui tenebras peccatorum suorum adhuc diligunt, et delectantur sceleribus suis inquinari; audiant, inquam, et Christi mirentur clementiam. Dum enim cum legatis istis nolunt exire Aegyptum et Christum sobrie et pie vivendo suscipere, mittit eis legatos in Aegyptum tres, quos non incongrue timorem gehennae, pudorem culpae, praesumptionem veniae [Col. 0079B] possumus intelligere. Peccator enim in profundo vitiorum positus, dum recogitat supplicia, videlicet carcerem illum tenebrosum, fletus et stridorem dentium, catenas ferreas, vincula indissolubilia, quibus impii membris omnibus sunt alligandi, vermem qui non moritur, ignem qui non extinguitur, terram illam oblivionis, in qua prae angustia suppliciorum damnati non possunt Dei reminisci, eo quod (juxta Prophetam) non sit in morte qui memor sit tui (Psal. VI) ; dum, inquam, omnia ista peccator in Aegypto vitiorum positus ante oculos suos statuit, timore compungitur, et ipsa scelera sua abhorrere incipit, pro quibus obnoxius tenetur tantis generibus suppliciorum. Istum nuncium (quem timorem diximus) alius in vestigio sequitur, [Col. 0079C] videlicet pudor culpae. Dum enim impius quilibet recolit Dei erga se beneficia, quod eum in vitam istam perduxit, quod eum sanguine suo de morte redemit, quod eum habuit in periculis defensorem, in paupertate largitorem, quod tot beneficiis temporalibus eum consolatur, quod aeterna praemia repromittit; dum, inquam, ista recolit, pudet eum culpae, per quam offendit Dominum Deum suum, quem sibi tam propicium, tam beneficum, tam plenum pietatis visceribus meminit erga se exstitisse. Ex ipsa autem recordatione divinae clementiae, post pudorem tertius ad peccatorem mittitur nuncius, id est, praesumptio veniae. Quis enim peccatorum non speret veniam, quando meminit [Col. 0079D] latronis illius confitentis, Mariae lacrymantis, publicani pectus suum tundentis, mulieris Cananaeae peccata sua lugentis, Petri denique negantis, Pauli persequentis, qui omnes in plenitudine divinae misericordiae post tanta scelera non solum veniam, sed et gloriam consecuti sunt. His legatis peccator in Aegypto admonitus transit de Aegypto in Judaeam, ut ad magorum imitationem ibi cum muneribus adoret Dominum.

Per Judaeam siquidem transitus est illis, qui ad ipsum tendunt: quia in ea nascitur, et in ea invenitur. Judaea confessio interpretatur, in qua Christus invenitur: quia per veritatem confessionis exit homo de tenebris vitiorum, et attingit ad Christum, qui est verum lumen omnibus in se sperantibus. [Col. 0080A] In hac Judaea, hoc est, in vera confessione, invenit homo tria munera, quae nato Domino offerat, scilicet confessionem humilem, confessionem simplicem, confessionem fidelem. Qui enim nato Domino per confessionem vult appropinquare, primo oportet quod confessio ejus sit humilis, nullo elationis vel jactantiae nevo polluta, quales aliquando audiuntur: ut cum scholaris confitetur se subtiliter socium suum duxisse adfinem redargutionis, advocatus in causa injusta se docte obtinuisse, dum claustralis se plangit tentatum vana gloria quod plus oret, plus vigilet, aut psallat quam caeteri, in quibus omnibus, quia aliquid elationis admixtum est, non vera confessio, sed confessionis simulatio dici potest. Similiter veram [Col. 0080B] confessionem oportet esse simplicem, hoc est, sine excusatione vel attenuatione peccati. Neque enim illum vere confiteri dixerim, qui declinat cor suum in verba malitiae ad excusandas excusationes in peccatis: ut dum quis plangit se deceptum, se corruisse in peccatum luxuriae: gula deliquisse propter familiaritatem et gratiam sociorum, superfluis uti indumentis propter exigentiam temporum. Non enim in his omnibus est vera confessio, ubi simplicitatem confessionis excusatio delinquentis excludit. Oportet etiam confessionem esse fidelem, ut veniam, quam postulant planctus et lachrymae, peccator impetrare non diffidat ad exemplum filii illius prodigi, qui de loco horroris attritis pedibus ad patrem veniens, dum peccata sua [Col. 0080C] plangit, accipit stolam primam, annulum in manu et in convivio vitulum saginatum (Luc. XV) . Sic ergo, ut diximus, tribus legatis peccator in Aegypto visitatus transit in Judaeam, tria Christo ibi offerens munera, id est, humilitatem, simplicitatem, fidelitatem verae confessionis.

Satis praedictis consonat, quod sequitur Aethiopia praeveniet manus ejus Deo. Manus ejus manus Dei sunt, una, severitas divinae ultionis, de qua dicit Job: manum tuam longe fac a me (Job. XIII) . Altera bonitas divinae retributionis, de qua scriptum est: Aperis tu manum tuam, et imples omne animal benedictione (Psal. CXLIV) . Tamen in eo quod dicitur praeveniet, aliquid valde necessarium adjungitur, [Col. 0080D] scilicet quod cum festinatione de Aethiopia exeundum, et manus illae velociter anticipandae sunt. Cum enim per Aethiopiam idem quod per Aegyptum significetur, videlicet nigredo et obscuritas iniquae conversationis, quis inde exire non festinet? Aethiopia ista terra admodum arenosa est carens omni humore charitatis, et ideo ad fructum bonorum operum non proficit, habitatores ejus calore adusti, deterrimi facie, aspectu horribiles, conversatione dissoluti, et omnino peccatorum nigredine deformati sunt, et propterea non modico passu, non incessu lento, sed celeri cursu inde exeundum est. Multi enim passu parvo de Aethiopia exire volentes defecerunt, et in ea mortui sunt: quales illi fuerunt, qui repleti omni iniquitate, sola cogitatione [Col. 0081A] vix aliquando Dei meminerunt et interim a vitiis suis absorpti sunt. Incessu vero lento inde exire machinati sunt, qui post cogitationem bonam formam induerunt religionis, sed per commoda carnis et illicita desideria distracti, desides effecti sunt: et quanto amplius aetate profecerunt, tanto plus defecerunt religione. Restat ergo ut cursu veloci, hoc est, ferventi desiderio et multo studio bonae operationis de Aethiopia exeamus et sic praeveniamus ultrices manus Dei, scilicet poenas suppliciorum: quia et tempus breve est et hora incerta et via periculosa per quam ambulandum est: tempus breve est, quoniam vita quotidie nos deserit: hora incerta, quia nescimus quando venturus sit Dominus, ut extendat manum suam in retribuendo (Psal. LIV) : via periculosa, propter multiplices tentationes et seductiones inimici. Exeundum, inquam, est velociter, ut inde egressi, stella, hoc est, puritate conscientiae nos praecedente, per angustam viam mandatorum Dei veniamus ad domum illam non manufactam in coelis, in qua est puer, hoc est, in qua impassibilis et invariabilis permanet gloriosus in sua humanitate et in divinitate perfectus, in quam nos perducat Jesus Christus Deus et Dominus noster, cujus regnum et imperium permanet in secula seculorum. Amen.

Vidimus stellam ejus in oriente et venimus adorare eum (Matth. II) . Non jam verbum istud tanquam [Col. 0081C] ab ore magorum prolatum accipio, sed vox est gratulantis Ecclesiae, quae nato Salvatori laetabunda occurrit, et videntis stellam novi luminis, quae praecedentis noctis terminum et sequentis diei lucem nunciat imminere. Quicunque in Christo spem salutis adepti sunt, videntes hanc stellam gaudeant gaudio magno valde: stellam loquor spiritalem, id est Christum, quae magorum mentibus invisibiliter per fidem illuxit. Nec mirum si Christum nomine stellae appello, cum etiam quilibet sanctorum in Scripturis sanctis vocetur hoc nomine. De quibus scriptum est in Daniele: Qui autem docti fuerint, fulgebunt quasi splendor firmamenti: et qui ad justitiam erudiunt multos, quasi stellae in perpetuas [Col. 0081D] aeternitates (Daniel. XII) .

Et in Genesi Joseph patriarcha fratres suos stellas nominat cum dicit: Videbam quasi solem et lunam et stellas undecim adorare me (Gen. XXXVII) . In Evangelio etiam Dominus dicit: Sol obscurabitur, et luna non dabit lumen suum, et erunt stellae decidentes, et virtutes coelorum movebuntur (Matth. XXIV) . Sic etiam ipse Dominus in Apocalypsi stella matutina vocatus est (Apoc. II) : et in Job luciferi nomine appellatur, ubi de ipso dicitur: Nunquid adducis luciferum, aut vesperum super filios terrae producere poteris (Job. XXXVIII) . Et alibi de ipso: Orietur stella ex Jacob, et consurget virga de Israel (Num. XXIV) . Stella igitur Christus est, stella utique singularis, quoniam coruscat, radiat, et [Col. 0082A] scintillat. Coruscatio stellae istius est, splendor divinitatis, lux inaccessibilis, quae illuminat omnem hominem venientem in hunc mundum (Joan. I) . De quo splendore Abacuc propheta dicit: Splendor ejus ut lux erit, cornua in manibus ejus (Abacuc III) . et Isaias: Propter Sion non tacebo, donec egrediatur ut splendor justus ejus (Isa. LXII) . Et Paulus: Qui cum sit splendor gloriae et figura substantiae, sedet ad dexteram majestatis in excelsis (Heb. I) . Hoc ergo splendore coruscavit stella haec quando totum divinitatis suae lumen Christus assumptae humanitati corporaliter, id est, integraliter infudit. Vis videre stellam istam radiantem? Primo considera quoniam radius non est immensitas luminis, sed pars. Neque enim radium solis vel lunae videre dicimur, [Col. 0082B] quando lucent nobis in virtute sua: sed tunc, cum partem luminis sui per fenestram vel rimam usque ad nos dirigunt. Radiavit igitur stella ista in assumpta humana veritate, ubi infirmitate nostrae carnis divinitas obumbrata, per virtutes et opera tanquam radios quosdam suae majestatis Christus foris nobis ostendit, vel radiavit de beata Virgine nascendo. Quia sicut radius non minuit integritatem sideris, ita nec Christus nascendo minuit integritatem Virginis matris. Vel ideo radiavit, quoniam sicut radius materialiter non est substantia sideris, ita Verbum Dei de Virgine nascens in eo quod Verbum non fuit de substantia Virginis.

Scintillavit etiam stella haec dum Christus praecepta justitiae, verba vitae aeternae nos docuit. Quae [Col. 0082C] ideo scintillae dicuntur, quia sicut scintillae ignitae sunt, et materiam sibi proximam exurunt, ita et verba Dei corda audientium igne divini amoris accendunt. Unde Propheta: Ignitum eloquium tuum vehementer, et servus tuus dilexit illud (Psal. CXVIII) . Et discipuli euntes in Emmaus: Nonne, inquiunt, cor nostrum ardens erat in nobis de Jesu, dum loqueretur nobis in via? (Luc XXIV) . Ideo cum loqueretur corda ipsorum ardebant, Quia verba illius ad amorem eos inflammabant. Propter has scintillas Ezechiel propheta de ipso dicit: Quia aspectus ejus tanquam scintillae aeris candentis (Ezech. I) . Et alibi de sanctis scriptum est: Fulgebunt justi, et tanquam scintillae in arundineto discurrent (Sap. III) . [Col. 0082D] Sicut enim scintillae si arundines quae in altum consurgunt apprehenderint, eas in cinerem redigunt, ita verba sanctorum per praedicationis instantiam, quidquid sublime fuit in hoc seculo quasi in nihilo redegerunt: Scintillat ergo stella haec, dicit, ni fallor, mundi philosophus, quoniam stella si scintillat non est planeta. Scintillatio etenim stellae, signum est quod remotior a terris, caeteris stellis altior et coelo vicinior est. Vere stella de qua loquimur planeta non fuit, quia non erravit per latas hujus seculi vias, eo quod peccatum non fecerit, nec inventus sit dolus in ore ejus (I Petr. II) : quin potius à summo coelo egressio ejus. Qui de coelo venit super omnes est, Paulo attestante qui dicit: Qui est super omnia Deus benedictus in secula (Rom. IX) . [Col. 0083A] De hac ergo stella filii Ecclesiae in voce exultationis pronunciant: Vidimus stellam ejus. Hoc ita dictum intelligamus sicut dicitur, personam ejus, divinitatem ejus, lumen ejus, ita stellam ejus, hoc est, stellam quae ipse est.

Quod sequitur (in oriente) duobus modis determinari potest. Vel ut dicamus positam in oriente, vel positi in oriente. Stella siquidem ista, quae est Christus, quandoque posita fuit in oriente, quandoque in occidente, quandoque ad aquilonem, quandoque ad meridiem. In oriente posita fuit nascendo: in occidente, moriendo: ad aquilonem, ad inferos descendendo: ad meridiem, resurgendo. Ad orientem positam vident stellam, qui humilitatem nativitatis ejus imitantur, qui cum ipso vilibus pannis [Col. 0083B] involvuntur reclinati in praesepio, qui omne quod despectum est et vile humiliter faciunt propter eum, qui se in tantum humiliavit, ut semetipsum exinaniret et formam servi acciperet (Philip. II) . Ex quorum persona David dicit: Factus sum tanquam vas perditum, quoniam audivi vituperationem multorum commorantium in circuitu (Psal. XXX) . Sicut enim vas abjectum usibus quantumcunque vilibus adaptatur, ita servus Christi vere humilis dum aliis contemnitur et judicatur inutilis, exemplo humilitatis et patientiae omnibus utilis invenitur. Ad occidentem positam vident stellam hanc imitatores passionis Dominicae, qui mortificant membra sua super terram cum vitiis et concupiscentiis, ne serviant peccato (Coloss. III) : et velut [Col. 0083C] Christum in cruce pendentem inter ulnas suas suscipiunt, dum in hac vita custodiendo vias duras non recedunt a vestigio passionis ejus. De quorum numero Paulus erat qui dixit: In laboribus plurimis, in carceribus abundantius, in plagis supra modum, in mortibus frequenter (II Cor. XI) . Et in Psalmo: Quoniam propter te mortificamur tota die, aestimati sumus sicut oves occisionis (Psal. XLII) . Ad aquilonem positam vident stellam illi, qui fortes sunt contra tentationem diaboli, qui non superantur a carne, quos non allicit mundi vanitas, quos spiritales nequitiae non seducunt, sed viriliter stant in praelio Domini fortes ad conterendam potestatem inimici. Ad meridiem vident stellam hanc positam [Col. 0083D] contemptores mundi hujus, qui a terrenis affectibus per virtutem animi cum Christo surrexerunt: et seculo altiores per contemplationem Christum vident, ubi sedet in dextera Dei Patris.

Possumus etiam dicere quod videntium stellam hanc alii positi sunt in oriente, alii in occidente, alii ad aquilonem, alii ad meridiem. Ad orientem positi sunt, noviter conversi: ad occidentem, recidivi: ad aquilonem, obstinati: ad meridiem, perfecti. Nuper conversi ad orientem positi sunt, qui, relictis tenebris peccatorum, lumen gratiae velut ortum cujusdam solis susceperunt: et isti dum per bona opera Deo reconciliari student, velut per desiderium justitiae ad stellam respiciunt. Recidivi ad occidentem positi sunt, qui, relicto Sole justitiae, se [Col. 0084A] immerserunt vitiorum tenebris: et isti arguente eos conscientia pro ingratitudine beneficiorum Dei, cum servo illo nequam omne debitum praecedentium delictorum a Deo exiguntur. Obstinati ad aquilonem positi sunt, qui attriti frigore malitiae et nequitiae, nullum calorem divinae gratiae sentiunt: et concussi timore divinae ultionis nullam Dei misericordiam, sed potestatem irae ipsius in futuro expectant. Sicut enim nomen misericordiae Dei suave et jucundum est justis, ita et nomen potestatis non solum sanctum, imo terribile his, qui peccando a Deo se elongaverunt. Perfecti ad meridiem positi, qui intus ardent amore et foris lucent bona operatione, exemplo bonae vitae caeteros illuminantes (Joan. XII) . Unde et filii lucis dicuntur ubi dicitur: [Col. 0084B] Ut filii lucis ambulate. Et Dominus in Evangelio: Filii hujus seculi prudentiores sunt filiis lucis in generationibus suis (Luc. XVI) . Hic interim considerare libet, quo visu stella ista intuenda sit: neque enim visus iste corporalis est, sed spiritalis. Est igitur visus iste, quo Christum videmus, invisibilis illustratio mentis per gratiam, qua amando vel cognoscendo ipsum contemplamur. Triplici autem consideratione visus iste exercetur, videlicet consideratione spiritalis naturae, consideratione corporeae creaturae, consideratione sacrae Scripturae.

Consideratione spiritalis naturae, quia in ea lucet vestigium divinitatis, eo quod capax sit cognitionis et dilectionis. Per cognitionem enim ad imaginem facta [Col. 0084C] est, per dilectionem ad similitudinem ejus. Similiter consideratione corporeae creaturae visus iste exercetur: quoniam in eo quam immensa est Dei majestas, in eo quam pulchra est Dei sapientia, in eo quam utilis Dei bonitas invenitur. Et haec sunt illa invisibilia Dei, quae (sicut Paulus dicit) a creatura mundi per ea quae facta sunt intellecta conspiciuntur (Rom. I) . Consideratione sacrae Scripturae exercetur visus iste, in qua non solum ejus divinitas, sed etiam humanitas intelligitur, quam sicut per prophetas repromissam, ita et per legem Evangelii nobis exhibitam videmus. Christus ergo Deus et homo ipse est stella, in quam visus mentis nostrae dirigi debet, imo in quam velut horizonte quodam terminatur, [Col. 0084D] siquidem in humanitate ejus opus nostrae salutis videmus. Habet ergo visus spiritalis horizontem suum, sicut et corporalis. Horizon visus corporalis est, circularis illa conferentia, ubi ex defectu visus coelum terrae quodammodo conjungi videtur. Et, horizon visus spiritalis est, ubi celsitudo divinitatis ad suscipiendam humanam naturam inclinatur, si dicas quomodo visus ibi deficit. Similiter et hic mens humana capere non potest quomodo deitas et humanitas in unam personam uniantur. Christus ergo finis est desiderii nostri, quia, ipso habito, nihil ultra quaerendum est. Nec infra finem istum visus mentis nostrae consistere debet, ne mundanis affectibus, vel quibuscunque illicitis desideriis repellatur a contemplatione sui Creatoris. [Col. 0085A] Sunt autem multa impedimenta visus istius. Quandoque enim impeditur de superius, quandoque de inferius, quandoque de exterius. De superius per superbiam, de inferius per avaritiam, de interius per concupiscentiam, de exterius per letalem tristitiam impeditur. Et ut de superbia primo dicamus, quatuor sunt principaliter quae hominem superbire faciunt, videlicet culmen potestatis, nobilitas generis, magnitudo scientiae et elegantia formae. Cum ergo anima misera istis tanquam quibusdam floribus hujus seculi se caeteris praeminere videt, statim intus per elationem mentis quasi propria virtute considerata intumescit, et foris per jactantiam proximum suum despicit. Et sic dum superbia velut nubes quaedam inter ipsum et Deum [Col. 0085B] ponitur ad illum videndum visus mentis praepeditur. Ideo autem superbiam nube comparavimus, quia sicut nubes de montibus, ita superbia de tumidis cordibus provenit. Sed hoc superbis attendendum est: quia et fulmina montes feriunt, et superbi potenter tormenta patiuntur (Eccle. X) . Per avaritiam visus iste de inferius impeditur, quoniam avarus, quo nihil est scelestius, bruto animali comparatus, sicut illud per gulae desiderium semper oculos in terram defigit, ita et iste pro lucris terrenis, pro bonis hujus vitae transitoriis oculos mentis semper ad terrena convertit. Qui hujusmodi est, non solum Dei, imo etiam sui ipsius oblitus est. Nec enim homo brutum animal, sed rationale [Col. 0085C] mortale diffinitur. Animal dicitur, ut animam se habere cognoscat: rationale, ut recolens coelestis suae dignitatissursum ad Deum respiciat: mortale, ut in brevi se moriturum intelligens, bona hujus seculi non concupiscat. De interius per concupiscentiam visus mentis impeditur quia ipsa in homine habitat, et in ipso nascitur, sicut Paulus dicit: Video aliam legem in membris meis repugnantem legi Dei, captivantem me in legem peccati (Rom. VII) . Dum ergo anima intus per pravas cogitationes, per illicita desideria aestuat, velut glutino quodam pravae delectationis intercipitur visus mentis, ne per sanctum desiderium in Deum dirigatur. Unde David propheta conqueritur dicens: Quoniam humiliata est in pulvere anima nostra, conglutinatus est in [Col. 0085D] terra venter noster (Psal. XLIII) . Prius enim anima per pulverem malarum cogitationum humiliatur, postea sensualitas conglutinatur in terra, hoc est in carnalibus desideriis, ne ad spiritalem devotionem possit assurgere. De exterius per letalem tristitiam visus mentis impeditur, quando pro adversitate hujus seculi ita anima misera absorbetur tristitia, ut gaudiorum futurae vitae immemor ad Deum respirare non possit. Sed purgato mentis oculo filii matris Ecclesiae, tanquam nullo obstaculo impediente, visum spiritalem libere in Christum dirigunt.

Vidimus stellam ejus in oriente et venimus adorare eum. Sicut visus pertinet ad exercitium mentis, ita venire pertinet ad corporis operationem. Et [Col. 0086A] quoniam non omnes bene operando veniunt, dicamus quia alii veniunt, et stellam respiciunt: alii non veniunt, et stellam respiciunt. Primi sunt qui vitam suam tam sancte instituerunt, ut incedentes in omnibus mandatis Domini sine querela a via justitiae non exorbitent et in dies seipsis meliores effecti per bona opera Deo appropinquant. Unde et venire dicuntur, non venisse: quia obliti eorum quae retro sunt in anteriora se extendunt. Secundi id est illi qui non veniunt et stellam respiciunt, sunt qui multa vident et non custodiunt, qui dicunt et non faciunt, videntes Christum in libris et in conscientiis suis nihil invenientes. De quibus Propheta dicit: Fiat mensa eorum, id est Scriptura, coram ipsis in laqueum, et in scandalum (Psal. LXVIII) . Isti sunt ficulnea illa sterilis, in qua cum Dominus fructum quaereret, non nisi folia invenit. Habent enim folia verborum tantum sine fructu bonorum operum. Sed vereor ne tunc sero fructum facere velint cum sententia erit prolata a Domino: Jam non nascatur ex te fructus (Marc. XI) . Dic, anima misera quae cognoscis Deum, et non sicut Deum glorificas, ubi est fons ille hortorum et puteus aquarum quae fluunt impetu de Libano? (Cant. IV.) Aquae siquidem sacrae Scripturae, quae fons dicitur, ubi est plana, et puteus ubi est profunda? Fluere de Libano, hoc est, de candore bonae conscientiae, non de immunditia vitae: quod Joannes in Apocalypsi confirmat dicens: Et vox quam audivi tanquam [Col. 0086C] citharedorum citharizantium in citharis suis (Apo. XIV) . Cujus enim vox docendo vel praedicando auditur, citharizare debet in cithara corporis sui, ut sonum vocis sequatur testimonium boni operis: sic enim veniet in comitatu fidelium adorare eum. Si dixerimus, quod adorare est Deo spiritaliter propter semetipsum servire, non errabimus. Quia tamen finem verbi simplicioribus fratribus volumus proponere, quid sit adorare, vel quomodo adorari debeat simpliciter dicemus: adorare igitur est orando salutem, vel ea quae ad salutem pertinent, devote a Deo postulare. Tu ergo, vir bone, cum vis adorare Deum tria debes considerare, videlicet quis petat, quem petat et quid petat. Circa eum qui petit duo consideranda sunt, id est culpa et miseria. [Col. 0086D] Culpa, ut pro peccatis suis is qui petit, ante oculos divinae majestatis semper se reum statuat, sicut scriptum est: Justus in principio accusator est sui (Prov. XVIII) ; et in psalmo: Cogitavi vias et converti pedes meos in testimonia tua (Psal. CXVIII) . Debet etiam is qui petit ante oculos ponere miseriam suam, ut defectu virium suarum consideratio de se ipso nihil praesumat, et sic his duobus id est culpa et miseria ante oculos positis, adorabit humiliter. Similiter circa eum quem petit, is qui adorat duo attendere debet, id est bonitatem et potestatem. Bonitatem, quia justis precibus semper promptus est ad exaudiendum: potestatem, quia potens est ad tribuendum. Et haec duo, id est bonitas Dei et potestas, faciunt nos orare fiducialiter. [Col. 0087A] Circa id quod petitur similiter duo consideranda sunt, quid sit bonum, et quid sit necessarium, et haec duo faciunt orare perseveranter. Juxta tenorem ergo praedictorum, fratres charissimi, nos qui Christo in carne apparente gaudemus, mente illustrata videamus stellam ejus, et in oriente vereremur ipsius nativitatem, veniamus per bonam operationem, adoremus humiliter, fiducialiter, perseveranter ab ipso petendo salutem, ut is qui operatus est salutem in medio terrae, operetur salutem nostram in sua aeternitate Jesus Christus Dominus noster, cujus regnum et imperium permanet in secula seculorum. Amen.

[Col. 0087B] Gaude et laetare Sion occurrens Deo tuo. Qui majoris gratiae donum acceperunt a Domino, hodie cum sancto Simeone puerum Jesum portant in manibus, vel cum ipso ad templum sanctum suum venientes offerunt par turturum, aut duos pullos columbarum. Ego vero adhuc longe a Deo positus, et vetusta peccatorum rubigine adustus, e vicino ad ipsum accedere non praesumo: non dico ut accipiam eum in ulnas meas, sed neque ut tangam fimbriam vestimenti ejus.

Unum reperi mihi consilium, ut cum caeteris fidelibus, vel importunum me feram obvium Domino venienti, et sic celebrando hypapanti Domini praesentem qualemcunque affectum meae devotionis. Obviabo, inquam, securus in spe, quia neminem [Col. 0087C] devota mente sibi obviantem a misericordia sua excludit. Illos potius qui terga vertunt premit hostiliter, vel illos qui resistentes ei in faciem contradicunt mandatis ejus. Ut autem Graecum vocabulum quod est hypapanti, Latino nomine obviationem interpretemur, obviationum alia est reconciliationis, alia contradictionis, alia examinationis. Obviatio reconciliationis hodierna die facta est, quando sancta mater Ecclesia puerum Jesum diu desideratum devota suscepit, et sublato foedere, quod pepigerat cum morte in Christo, pacem reconciliationis invenit. Obviatio contradictionis fuit, quando populus ille gravis iniquitate filii alieni mentiti sunt ei, et expuentes in faciem colaphis [Col. 0087D] eum ceciderunt, et plectentes coronam de spinis super caput ejus genu flexo illudebant ei. Hoc enim et a justo Simeone prophetatum fuerat cum diceret: Ecce hic positus est in ruinam et in resurrectionem multorum in Israel, et in signum cui contradicetur (Luc. II) . Obviatio examinationis erit in die magno judicii, quando separabitur argentum a scoria, granum a palea, agni ab hoedis, reprobi ab electis. De qua obviatione in Evangelio dictum: Media nocte clamor factus est, ecce sponsus venit exite obviam ei (Matth. XXV) .

Invitatur ergo sancta Ecclesia ad gaudium pro pace reconciliationis inventa cum dicitur: Gaude et laetare Sion: et multiplicabitur verbum exsultationis pro inventa multiplici pace reconciliationis. [Col. 0088A] Est enim per Christum facta reconciliatio inter carnem et spiritum, inter hominem et angelum, inter gentilem et Judaeum, inter hominem et Deum. Discordabant caro et spiritus, quia caro carnalia, spiritus coelestia approbabat. Discordabant homo et angelus, quia homo qui primae apostasiae ruinam, quae in angelis facta est, reparare debuerat, ipse quoque corruens cum tertia parte stellarum coeli in terram tractus est. Discordabant gentilis et Judaeus, quia iste idolis, ille Deo serviebat. Discordabant homo et Deus, quoniam homo a servitio Domini sui recedens alienae se subjecerat potestati. Sed omnes istae discordiae in Christo pacificandae sunt, quando omnes creaturae rationales per charitatem unitae, factae sunt unius spiritus [Col. 0088B] participes et unius regni cohaeredes. Propter hoc ergo, gaude et laetare Sion, occurrens Deo tuo.

Libet modo intueri qua via, quibus modis, quali devotione ei occurrendum sit. Viarum enim quibus occurritur Domino, alia est irrigua, alia est inaquosa, alia regia, alia lucida. Via irrigua est, poenitentia: via inaquosa est, sanctimonia: via regia est, misericordia: via lucida est, sacra Scriptura. Per viam irriguam gradiuntur illi, qui, post multos lapsus criminum et circuitus errorum in se reversi, considerant in quantum profundum miseriae devoluti sunt, et lachrymis peccata sua abluentes, cum filio prodigo revertuntur ad Deum dicentes: Pater, peccavi in coelum et coram te, et non sum dignus [Col. 0088C] vocari filius tuus: fac me sicut unum de mercenariis tuis (Luc. XV) . Via inaquosa gradiuntur illi, qui non acquiescentes carni et sanguini servaverunt vestimenta sua candida, ne nudi appareant, et immaculatos se custodientes ab hoc saeculo, puero Jesu castitatem offerunt, illud Apostoli mandatum implentes: Habete sanctimoniam, sine qua nemo videbit Deum (Heb. XII) . Via regia gradiuntur illi, qui pleni sunt operibus bonis et eleemosynis, et timorati in mandatis Domini Dei, pedes sunt claudorum, oculi caecorum, manus debilium, patres orphanorum illud promissum expectantes: Beati misericordes, quoniam ipsi misericordiam consequentur (Matth. V) . Via lucida gradiuntur sacrae [Col. 0088D] Scripturae investigatores, legentes librum Dei legis intus et foris: intus per cognitionem veritatis, foris per exercitium boni operis. Intus in hoc libro scripta sunt multiplicia illa verba legis et prophetarum, mandata evangelica, dicta sanctorum Patrum, quae omnia via sunt eundi ad Dominum. Foris in hoc libro scripta sunt in vita sanctorum bona opera, videlicet agonia martyrum, constantia confessorum, omnium justorum pia conversatio, quibus venitur ad coelum Dei altissimi.

Qui per viam lucidam recte vult incedere, legat librum Dei legis intus per scientiam, foris per experientiam, ut probet quod sapiat maceratio corporis, pallor vigiliarum, patientia tribulationum, [Col. 0089A] siccitas jejuniorum, quorsum tendant poenitentium lachrymarumque suspiria, asperitas disciplinae: discant cum sancto David in vili habitu saltare ante arcam foederis (II Reg. VI) , et cum Paulo apostolo non solum abundare, sed etiam penuriam pati (Philip. IV) . Qui enim legunt librum legis Dei intus et non foris, hoc est, qui dicunt et non faciunt, magis incubatores sacrae Scripturae quam investigatores debent appellari. Triplici siquidem lumine per hanc viam incedentes debent irradiari, quorum primum est testimonium bonae conscientiae, secundum claritas intelligentiae, tertium honestas disciplinae. Testimonio bonae conscientiae debent intus illuminari per virtutem, claritate intelligentiae per veritatem, foris radiare debent honestate [Col. 0089B] disciplinae per bonam conversationem. Sic ergo directe occurrunt Domino qui per has vias gradiuntur, non omnes tamen uno modo occurrunt ei. Alii enim attrahuntur, alii portantur, alii gradiuntur, alii vero currunt sibi obviam. Sunt multi criminosi in hoc seculo qui terrena quaerunt, carnalia sapiunt, usque adeo sepulti in vitiis, quod nec etiam oculos possunt ad coelum levare: et squalore peccatorum confecti obliviscuntur patriam coelestem, ad quam deberent proficisci. Videres eos in voluptatibus vitam ducere, luxu hujus saeculi lascivire, cubilibus et impudicitiis operam dare, modo scandala, modo turpia operantes: et sanctum Israel blasphemantes statuunt idolum Veneris, ubi adoranda est sacrosancta passio Salvatoris. Quorum [Col. 0089C] confusionem pariter et supplicium Propheta commemorat dicens: Contaminaverunt testamentum ejus, divisi sunt ab ira vultus ejus, et appropinquavit cor illius (Psal. LIV) , Contaminaverunt, inquit, testamentum ejus, id est, promissionem vitae aeternae polluerunt, quantum in ipsis est, male vivendo. Ideo, quia divisi sunt a justis et electis prae ira vultus ejus, et appropinquavit cor illius, id est, manifesta est de illis voluntas ipsius, ut manifestum fiat hic, qui modo latent occulti, quam justo Dei judicio in futuro suscipiant sententiam aeternae damnationis. Hos tamen non deserit Dei misericordia, quoniam quod facere non cupiunt libertate spontanea, quandoque flagelli asperitate facere compelluntur: et modo paupertate, modo infirmitate, [Col. 0089D] modo alia tribulatione extrinseca, modo confusione quam pro sceleribus suis sustinent, violenter attracti ad Deum revertuntur (Psal. LXXXII) . Sic enim scriptum est: Imple facies eorum ignominia, et quaerent nomen tuum, Domine. Aliis tamen modis eosdem criminosos attrahit Dominus, videlicet exhibitione praecepti, ostensione exempli, inspiratione coelesti. Exhibitione praecepti eos attrahit, quando doctrina verbi Dei a malis suis revocantur: ostensione exempli attrahuntur, dum per bona opera justorum ad meliora provocantur: inspiratione coelesti attrahuntur, dum invisibili gratia intus illustrati gratis justificantur. Cum ergo quatuor praedictis modis peccatores attrahat Dominus, [Col. 0090A] primo modo, id est, asperitate flagelli violenter, reliquis tribus modis mitius attrahuntur.

Sunt alii qui portantur in occursum Dei, quales sunt illi qui renuntiaverunt operibus mortuis, et quodam fervore spiritus seculum deserentes Domino adhaeserunt, sed turbine carnalium desideriorum et secularis vitae retardati in via, qua ambulabant, procedere non sinuntur. Isti ergo exhortatione verbi Dei et consolatione spiritali portandi sunt; quibus denuo renovati, affectu mentis discant terrena despicere et amare coelestia. Quid enim confert flos qui cito decidit, et gaudium quod in momento transit? Ecce quicquid in hoc mundo speciosum est, vilescit, nec aliquid delectabile in eo [Col. 0090B] permanet: quia juventus praeterit, forma cadit, fortitudo debilitatur, potentia descendit, dignitas evacuatur, sanitas languescit, divitiae non possunt permanere: gaudium vertitur in dolorem, et jocunda omnia fine amaritudinis consummantur. Respiciamus qui fuerunt ante nos, quid profuit illis superbia eorum et jactatio divitiarum? Nihil omnino, imo velut fumus pertransierunt. O quam miseri sunt, qui ad modicum nolunt servire ut semper sint liberi, qui modicum laborem subterfugiunt ut semper sint quieti, qui in hac vita plorare renuunt ut in aeternum sint jocundi. Nec aestimari debent passiones hujus temporis ad futuram gloriam quae revelabitur in nobis (II Cor. III) : quoniam et negociatores hujus seculi multo sumptu et labore mercimonia [Col. 0090C] temporalia comparant, in quibus lucri super abundantiam in futuro se sperant adipisci. Tendamus igitur ad pondus gloriae quod vile est cum emitur, et preciosum cum possidetur, quo membra cum capite Christo felicitate perpetua perfruuntur.

Sunt alii plerique in seculo qui in occursum Domini gradiuntur passu temperato: quia adhuc amantes commoda vitae hujus ad virtutum eminentiam nequeunt ascendere, sed tamen, quantum valent, declinant peccata gravia, et profundum vitiorum. Per plana ergo campi floridi inter duas aquas positi suaviter incedunt, ubi societas carnis et spiritus mutuo se foveant solatio. Verbi gratia, quando spiritus qui promptus est, festinantius in obsequium Dei graditur, afflictione carnis cohibeatur et caro [Col. 0090D] infirma, dum nimis commoda appetit, vivacitate spiritus ad anteriora promoveatur. Ambulant ergo per campum floridum mundi hujus amantes divitias, aurum et argentum possidentes, vestiuntur discoloribus, caeterasque delitias vitae hujus non aspernantur, et sic eunt inter duas aquas virtutum et vitiorum in occursum ejus. Non tamen usque ad ipsum pervenire possunt, nisi amne transmisso (Job. XXVIII) : quoniam ille non invenitur in terra suaviter viventium, sicut Scriptura dicit. Tenenda est ergo virga Moysi, qua percusso flumine et diviso (Exod. IV) , sicco pede possunt pertransire: quoniam amatores vitae hujus virtutem discretionis, quae est virga Moysi, ita tenere debent, ut fluctus hujus seculi et [Col. 0091A] carnalia desideria, quae vitiis et concupiscentiis admixta sunt, ita scindunt per medium, ut quod ibi vitiosum est, deorsum sinant fluere in mare, ita quod apud eos non maneat: reliqua vero quae naturae sunt necessaria, et corpori utilia, ex parte altera pro munimine teneantur. Sic enim, scisso flumine, sicco vestigio transiri potest ad Dominum, etiam ab his qui bona ista temporalia non spreverunt.

Restant adhuc alii, qui cursu rapido feruntur in occursum Domini, qui videlicet viam perfectionis ingressi sunt renunciantes seculo in omnibus pompis ejus, et fervore spiritus altiores seculo effecti, nihil haber cupiunt, praeter ea quae ad beatam vitam conducunt. Videres eos modo gaudere in Domino, [Col. 0091B] quia segregavit eos a seculo, modo plangere tempora, quae moram facientes in seculari conversatione inutilia sibi reddiderunt, modo devota precum instantia paradisi portas aperire, modo Scripturae investigatione voluntatem Dei cognoscere: ad hoc solum studiosi, ut studium vitae hujus sine Dei offensa possint pertransire. Currentium autem alii currunt cito, alii citius, alii citissime. Cito currunt, qui tota diligentia servant mandata evangelicae doctrinae: citius currunt, qui illis superaddiderunt custodiam regularis disciplinae: citissime currunt, qui privato ducuntur spiritu, et quasi nihil satis sibi aestimantes adjecerunt onus singularis vitae.

Modo non est praetermittendum quali devotione [Col. 0091C] Domino occurrendum sit. Non enim debemus coram Domino vacui apparere, sed obsequio muneris protestari affectum nostrae devotionis. Ei qui inhabitat lucem inaccessibilem satis congruere videtur caereorum bajulatio, quos hodie portat in manibus sancta Ecclesia, tum quia caereus Salvatorem nostrum significat, tum quia in caereo status humani conditio nobis ad memoriam revocatur. Quomodo caereus figuram Salvatoris nostri teneat, tanquam notum breviter pertranseo: quoniam caera ad humanitatem, stupeum ad mortalitatem, flamma ad divinitatem, lux quae circumquaque diffunditur, ad virtutum illuminationem, quae ab ipso est, cognoscitur pertinere. Illud magis intuendum qualiter in caereo vitae nostrae processus significatus sit. Caera [Col. 0091D] virginea et munda primum statum humanae conditionis nobis repraesentat, in quo homo per innocentiam similis Deo factus est. Stupeum quod fragile est, mortalitatem nostram significat, per quam homo propter transgressionem punitus est: Lux quae de flamma procedit, reparationem nostram figurat, quae per Jesum Christum facta est: Flamma quae naturaliter sursum tendit, gloriam futuram significat, quae sanctis praeparata est, Cum ergo, homo, vides caeram virgineam, recole dignitatem tuam in qua creatus es: cum vides stupeum incinerari, plange peccata tua propter quae in condemnationem mortis projectus es. Quando luce irradiaris, lauda et gratias age Deo, per quem misericorditer reparatus es. Cum flammam intueris, festina ad illam gloriam [Col. 0092A] quae tibi in coelis praeparata est, largiente Domino nostro Jesu Christo, cui est honor et gloria in secula seculorum. Amen.

Postquam ablactaverat Anna puerum, adduxit eum ad domum Domini in Silo (I Reg. I) . Verba quae proposui sumpta de libro Samuelis, Annae loquuntur historiam, quae diu infoecunda et sterilis multo desiderio et precum instantia filium petivit a Domino, quem susceptum et ablactatum adduxit eum in Silo ad domum Domini, ut maneret ibi jugiter.

Spiritaliter tamen intellecta hodiernae festivitati possunt adaptari, eo quod adductio Samuelis ad domum Domini oblationem Jesu Christi in templo [Col. 0092B] congrue designet, sed et Anna, quae gratia interpraetatur, sanctam Ecclesiam. Samuel vero, qui postulatio Dei dicitur, Christum signat, sicut diligenti Patrum explanatione manifestum est. Sicut enim Anna filium, ita et Ecclesia, quae a primo Abel justo inchoata est, ante Christi Incarnationem, ferventissimo desiderio petivit a Domino dari sibi Sanctum sanctorum, virum unicae felicitatis, singularis sanctitatis, in quo tolleretur praevaricatio, et auferretur peccatum, et veniret justitia sempiterna. Jam enim omnes voces prophetarum obmutuerant: quia diuturnis clamoribus jam raucae factae, non poterant exhibere eum quem promiserant: et ideo omnium vota, universorum desideria in Christum inhiabant, [Col. 0092C] cui repositum erat, qui et ipse erat expectatio gentium (Isa. LXIII) . Non tamen adhuc videre cupiebant in ea forma qua est speciosus prae filiis hominum, non formosum in stola sua ascendentem in coelum in multitudine virtutis suae, non proficiscentem ad illa speciosa deserti, ad flores rosarum et lilia convallium, sed potius desiderabant eum accipere, cum Isaia, despectum et novissimum virorum (Isa. LIII) , et scientem infirmitates, cum Zacharia, sordidis indutum vestibus (Zach. III) : qualem propheta David eum praenunciat (Psal. LXVIII) , ubi ex persona ejus dicit: Ego sum pauper et dolens, salus tua Deus suscepit me. Qualem denique vir justus ex persona Ecclesiae in libro Sapientiae sibi dari postulat cum dicit: Mitte illam de sede magnitudinis tuae, ut mecum [Col. 0092D] sit et mecum laboret (Sap. IX) . Mecum sit, inquit, per similitudinem humanitatis, et mecum laboret, per experientiam passionis.

Ecce tantis motus precibus Dei Filius inclinavit coelos et descendit, et in carne mortali mundo apparens nobis, imo universis datus est, si tamen diu desideratus cum desiderio suscipiatur. An non recte illum nobis datum dixerim, qui pro nobis est natus, pro nobis hodie in templo oblatus, pro nobis tandem mortuus? vis videre quomodo haec omnia pro nobis? Certe nativitas nostra erat immunda, vita perversa, mors periculosa. Natus est ergo pro nobis, ut per suam nativitatem nostrae nativitatis immundiciam purgaret: oblatus est in templo pro nobis, ut legi subjectus vitam nostram obediendo informaret: [Col. 0093A] mortuus est pro nobis, ut sua morte mortem nostram destrueret. O anima misera, quae tantum Dei gratiam in vacuum recipis, et Salvatorem tuum tibi oblatum male vivendo a te repellis, erubesce et confundere in temetipsa. Nam et si sanctorum desideria duritiam cordis tui flectere non possunt, saltem ipsa dignatio Filii Dei te monere debuit, sed et inaestimabilis illa Patris dilectio, qua, ut servum redimeret, Filium unigenitum exposuit passioni. Resipisce ergo, resipisce, et cum parvulo efficere parvulus, cum oblato subditus, et mortuo commoriaris ut carnem tuam crucifigas cum vitiis et concupiscentiis, ut cum Paulo dicere possis: Mortui sumus cum Christo, et vita nostra abscondita est cum ipso in Deo (Colos. III) . Et ut superficiem capituli [Col. 0093B] quod propositum est ab initio prosequamur, pro nobis etiam Christus ablactatus est, hoc est, a lacte separatus. A quo lacte? Testimonio Scripturarum lac triplex distinguere possumus. Lac humanae naturae, de quo Sponsus ad sponsam in Canticis: Mel et lac sub lingua tua (Cant. IV) , hoc est, divinitas et humanitas sub carne tua. Lac simplicis doctrinae, de quo Paulus: Tanquam parvulis lac potum dedi vobis, non escam (I Cor. III) . Lac mundanae oblectationis, de quo carnali Judaeorum populo per Dominum fit repromissio cum dicitur (Deut. VI) : Dabo vobis terram lacte et melle manantem. Ut autem de lacte humanae naturae primo loquamur, ante Christi adventum sancta mater Ecclesia duo ubera habuit, videlicet legem et prophetas, in quibus lac humanitatis Christi per [Col. 0093C] repromissionem continebatur. Siquidem lex figuris et sacrificiis hominem Christum significabat, prophetae vero manifestis oraculis ipsum in carne venturum praenunciabant. Ab his uberibus verbum Dei lac extraxit, quando ipsum Verbum caro factum naturam humanam sibi univit. Unde lacte isto expresso eadem ubera aruerunt: quia in carne Christo apparente, illa suavitas spiritus, ille devotionis affectus, quem sancti Patres ex repromissione legis et prophetarum de Christo habebant, omnino defecit. Ecclesia vero Christum ablactavit, quando ipsum contra carnis jura genitum supra naturam humanam Deum credidit. Unde Evangelista: Quod enim nascetur ex te sanctum, vocabitur [Col. 0093D] Filius Dei (Luc. I) . Et Isaias de ipso: Vere tu es Deus absconditus, et absque te non est Deus (Isa. XLV) . Et alibi: Vidimus stellam ejus in oriente, et venimus adorare eum (Matth. II) . Est etiam Christus ablactatus a lacte simplicis doctrinae, quando literalem legis superficiem spiritaliter intelligendam esse docuit. Possumus tamen et simplicem doctrinam largius accipere, ut simplex doctrina appelletur, omnis illa quae spiritali intelligentia foecunda non est: secundum quod lac dici debet philosophica doctrina, et quaecunque alia secularis scientiae nomine censetur. Unde etiam illi qui lac istud sugunt, parvuli a quodam sapiente vocantur qui dicit: Graeci semper pueri estis, nec ulla in vobis cana scientia, etc. Ab isto ergo lacte cum Christo omnes [Col. 0094A] adulti ablactandi sunt, ut secularia documenta relinquentes, spiritalibus praeceptis tanquam solido cibo nutriantur. Quae enim in lacte isto potest esse suavitas spiritus, si Platonem, si Tullium intelligis, cum ista scientia amaritudine multa respersa sit, quae plerunque suis studiosis aufert spacium poenitentiae, fructum bonae vitae, coronam vitae aeternae? Aut quis finis utilis et honesti, si Aristotelis fallacias subtiliter rimaris? Nisi forte finem tibi statuas, alium redarguere falso inopinabili, caeterisque nugarum ineptiis proximum circumvenire, et sic statuas finem studii attigisse metam falsitatis. Non est iste finis consummans, sed consumens; non perficiens, sed deficiens, hoc est trahens ad defectum virtutum. Ille ergo finis magis nobis quaerendus [Col. 0094B] est, de quo David dicit: Omnis consummationis vidi finem, latum mandatum tuum nimis (Psal. CXVIII) . Et Paulus: Finis legis Christus est ad justitiam omni credenti (Rom. X) . Non est finis iste a nobis longe positus, quoniam Christus in se infinitus, pro nobis finitus factus est, et prope positus. Siquidem inaccessibilis, jam aditur, incomprehensibilis manibus justi Simeonis suscipitur: et quem coeli coelorum non capiunt, hodie parvulus in templo praesentatur.

Congaudeamus parvulo, qui nobis secum attulit gaudia aeternae salutis: ostendamus ei faciem hilarem, exhibeamus debitum obsequium, referamus pro beneficiis gratiarum actiones. Primo loco jocunda facies in hoc spiritali gaudio exhibenda est, [Col. 0094C] ut tamen faciem cordis sive conscientiae, non corporis significari intelligas; ista facies, id est conscientia tua, hilaris et pulchra esse debet, a vitiis et concupiscentiis purgata, et virtutibus ornata: quia non placet servitutis obsequium, nisi videatur cordis facies spiritali jocunditate decorata. Et quidem geminus est decor animae, quem homo Deo suo offerre debet, videlicet innocentia a vitiis, et virtus humilitatis. Primum decorem animae a Deo habuit, sed eum peccando perdidit, quando in Adam omnes ita peccaverunt, ut nemo unquam fuerit vel esse possit, qui de innocentiae puritate possit gloriari. Propterea ad secundum animae decorem, quae est humilitas, necesse habet homo confugere, ut pulchritudo [Col. 0094D] conscientiae peccatis denigrata, per matrem virtutum, id est humilitatem, reparetur.

Ad hoc autem triplex humilitas necessaria est, videlicet confessionis, subjectionis et propriae abjectionis. Ut prima humilitas culpam diluat, secunda virtutes nutriat, tertia vero custodiat. Istae tres humilitatis species in avibus, quae prae Domino oblatae sunt, hoc est turture et columba, significari videntur. Habent enim gemitum pro cantu, in quo exprimitur humilitas et dolor confessionis. Cedunt si ab alio animali impetantur, et in hoc figuratur humilitas subjectionis. Turtur vero, quae, amisso compare, nunquam virentibus ramis, sed aridis insidet, humilitatem significat propriae abjectionis. Haec postrema, praecipua humilitatis species, omnibus [Col. 0095A] admodum necessaria est, ut sine ea non relinquatur etiam sanctis viris ulla spes salutis. Decorem hujus virtutis Paulus habuit cum diceret (I Tim. I) : Venit Christus in hunc mundum peccatores salvos facere, quorum primus ego sum. Similiter et Petrus cum ait: Exi a me, Domine, quia homo peccator sum (Luc. V) . Et mulier illa evangelica: Si tetigero, inquit, fimbriam vestimenti ejus, salva ero (Marc. VI) . Quicunque igitur in conspectu Dei pulcher vis apparere, te ipsum vilem et despectum reputes, ita ut, consideratis propriis infirmitatibus, semper alium aestimes te meliorem. Debes enim peccata tua, quae magna et multa sunt, ante oculos tuos ponere: virtutes vero si quae in te esse videntur, eo quod tot peccatis permixtae sint, judicare infructuosas. [Col. 0095B] Aliorum vero bona, quae manifesta tibi sunt, debes venerari et magna aestimare; et eorum mala, quae tibi occulta sunt, non debes judicare, vel, si nota tibi fuerint, excusare charitatis affectu: ut sic ex consideratione tuae infirmitatis, quam manifeste intelligis, te judices despectum et vilem, proximum vero tuum, propter manifesta bona quae in eo vides, semper judices te meliorem; haec est jocundi illa facies et hilaris, quam Christo debemus ostendere. Prosequamur modo debitum obsequium, quo ei servire tenemur. Sed de obsequio exhibendo legis mandata servanda sunt, quae satis distinguunt quale obsequium Deo in templo maxime exhibendum sit, quae etiam illi ad templum oblato debeant hodie exhiberi.

[Col. 0095C] Jubentur siquidem per legem animalia super altare mactari, thus cremari, oleum purissimum arderi in honorem Dei. Primo ergo qui Christum ad templum venientem digne volunt suscipere, debent in altari cordis sui animalia, id est motus carnales, desideria concupiscentiarum, delectationes pravas occidere, jugulare eas cultro compunctionis, et cremare ea igne poenitentiae, ut sic exhibeant corpora sua Deo hostiam vivam, sanctam, viventem, Deo placentem (Rom. XII) . Non enim simul conveniunt delectatio carnalis, et jocunditas spiritalis, quae Deo exhibenda est: sicut non potest de eodem fonte emanare dulcis et amara aqua; nec eadem persona simul tristis et gaudens, ridens et [Col. 0095D] plorans, nec contrariis passionibus uno momento esse subjecta. Animalia igitur, sicut diximus, in templo Dei mactanda sunt. Nam qui bestias in feritate sua volunt aspicere, hi procul a templo Dei ad mundi hujus solitudinem recedant, in qua ursi, leones, aquilae, quae de rapto vivunt, reperiuntur. Ursi, inquam, hoc est foetidi homines, qui luxuria, immunditia seipsos inquinaverunt; leones, id est cupidi et avari, qui rapina, furto, ambitione, simonia, caeterisque generibus avaritiae tam Deo quam proximo suo injuriam intulerunt; aquilae, quae in altum volant et de rapto vivunt, ipsi sunt superbi, qui seipsos super se elevantes in oppressionibus et dejectione aliorum gloriantur. Thus etiam in obsequium Dei cremari praecipitur, in quo orationes [Col. 0096A] sanctorum sunt significatae congrua similitudine. Quando thus accenditur, tria concurrunt fumus, odor, ignis, quae tria et in oratione moraliter inveniri possunt. Qui enim fructuosam orationem Deo offerre intendit, primo miserias et iniquitates suas ante oculos statuere debet, unde oritur fumus compunctionis; secundo misericordiam Dei, quae magna est, qui tam facilis est ad ignoscendum, pronus ad parcendum benignus ad praemiandum; quibus consideratis, fervor accenditur charitatis, ut homo ardenter eum diligat, sine quo nec evadere suas miserias, nec apprehendere bona illa potest quae praeparavit Deus diligentibus se. Devote ergo Deum orans ex consideratione suae infirmitatis emittit fumum compunctionis. Considerata Dei misericordia [Col. 0096B] dat odorem sanctae devotionis; ex quibus consideratis fervor dilectionis sive ignis accenditur, ut jam dictum est.

Ad haec omnia necessarium est accendi oleum purissimum in lampadibus. Si lampades corda nostra velim appellare, oleum lampadarum non incongrue dixerim cordis dulcedinem, sive pietatis affectum. Sicut enim oleum olivarum ad usum triplicem se extendit, quia dolores mitigat, corpora pascit, et ardet in templo Dei: sic et spiritaliter virtus pietatis ad tria se habet. Ipsa enim dolores mitigat, quoniam subvenit miseris, consolatur pusillanimes, tristes confortat, ignorantes erudit, corrigit delinquentes. Pascit etiam animam refectione spiritalis gaudii, quoniam congaudet alienis profectibus, [Col. 0096C] applaudit proximorum virtuti, eosque dignitatibus sublimari, ampliari honoribus, crescere in religione desiderat, et quidquid gratiosum aliis accesserit, tanquam sibi proprium gaudet accrevisse. Ex his duobus, velut oleo purissimo nutritur, ignis charitatis, qui magis plerumque accenditur ex his pietatis affectibus quae ad proximum pertinent, quam spiritalibus exercitiis, quae immediate ad Deum respiciunt, quoniam lectio sine intellectu, oratio sine affectu est, quae virtute pietatis non conditur. Restat ultimo, Christo nobis praesentato, gratias agere.

Et sunt duo pro quibus maxime illi gratiae agendae sunt, videlicet modus nostrae visitationis, et magnitudo [Col. 0096D] remunerationis. Quis enim pii pectoris in laudes et gratiarum actiones non prorumpat, cum Dominum dominantium pro se factum fuisse servum, eum, cujus et orbis terrae et plenitudo ejus, factum egenum, incomprehensibilem, parvulum, et immortalem necessitati mortis addictum? Sic et magnitudo praemii ad gratiarum actiones nos invitat. Quid enim majus dare potuit nobis, quam potestatem suam, gaudium suum, et regnum? Potestatem suam illi habebunt, qui ipso largiente de hoc mundo judicabunt: gaudium habebunt, qui cum servo illo fideli et evangelico intrabunt in gaudium Domini sui: regnum, qui vocem illam audituri sunt: Venite benedicti Patris mei, percipite regnum, quod vobis paratum est a constitutione mundi (Matth. XXV) . A quo regno longe relegata sunt dolor et gemitus, infirmitas et miseria, peccatum et omnis malicia spiritalis, quod nunquam hoste concutitur, vel discordia turbatur, ubi tranquilla aeternitas et jocunda tranquillitas: Ad quam nos perducere dignetur Jesus Christus Dominus noster, cujus regnum et imperium permanet in secula seculorum. Amen.

Mulier, si suscepto semine peperit masculum, diebus purificabitur septem triginta tribus (Lev. XII) . Quid est, fratres et domini mei charissimi? quid, inquam, est, quod sermo incircumcisus eruditis sensibus perfectae sapientiae possit apponere. Quid est [Col. 0097B] quod homo peccator et magnus peccator sanctitati vestrae possit proficere? Nihil plane. Siquidem bonorum meorum non indigetis, qui ab eo, qui dat affluenter et non improperat, tum legendo tum orando copiose tempore opportuno accipiatis

Vos enim estis illi veri adoratores, qui adoratis Patrem in spiritu et veritate (Joan. IV) : qui consepulti Christo, et mortui peccato passionem Jesu Christi portatis jugiter in corpore vestro. Odistis enim animas vestras in hoc mundo, et voce illius beatissimi Thomae Didymi vociferati estis ardenti desiderio: Eamus et nos, ut moriamur cum illo (Joan. VIII) . Mori mundo, et vivere Deo. Mortui igitur estis mundo, qui regnum hujus mundi et omnem ornatum seculi propter amorem Dei contempsistis: Vivitis [Col. 0097C] Deo, quem mente geritis, opere quaeritis, verbo praedicatis. Mihi vero in peccatis nato res versa est in contrarium: quippe quotidie revivisco peccato ut quotidie moriar Deo. Vivo siquidem mundo per superbiam, per vanam gloriam: vivo carni per gulam, per concupiscentiam, vivo peccato per peccandi frequentiam et poenitentiae negligentiam. Quid ergo erit de me, Domine Jesu, responde pro me.

O utinam quaeratur et mihi speciosa illa David adolescentula, Dei dico sapientia, quae artus meos peccati frigore torpentes inspiratione divini amoris calefaciat: et quod tantae solennitati sit idoneum, et vestrae congruum exhortationi, illuminatione veritatis edoceat. Ipsa enim sola est, quae prestat loquenti fidutiam: quia sola praestat loquenti peritiam. [Col. 0097D] Quoniam igitur ex me non sufficio, ipsa loquatur in me, ipsa imperfectum meum perficiat, quae os Caiphae peccatoris in verba prophetiae aperuit (Joan. XVIII) , et sermone diserta est per os bruti animalis (Num. XXII) .

Mulier, inquit, si concepto semine peperit masculum. Auditis fratres charissimi, quo veteris legis praecepto mulieri parienti masculum, tempus purgationis quadraginta dierum injungitur, ut tandem die quadragesimo cum placatione hostiarum ad templum veniens legali ritu plene et perfecte purificetur. Verumtamen lex ista data est purificandae, non purificatae: peccatrici, non ab utero sanctificatae: mulieri, non virgini: corruptioni, non integritati. [Col. 0098A] Qua enim egeret purificatione quam Pater sanctificavit, quam Spiritus sanctus obumbravit, quae solo verbo Filium Dei concepit, absque dolore peperit? Nulla profecto opus est purificatione, ubi non praecessit aliqua macula culpae. Debuit tamen, licet non purificari, tamen dies purificationis observare: quia et ipsa nata sub lege paritura erat masculum, qui venit non solvere legem, sed adimplere (Matth. V) . Ipsa etenim est mulier, quae concepto semine peperit masculum: Mulier dico conditione, non fragilitate: natura non mollitie. Mulier dicitur, quasi mollier [mollior] a mollicie, ergo non mollis fuit sed fortis; fortis, inquam, illa quam Salomon quaerebat dicens: Mulierem fortem quis inveniet? (Prov. XXX.) Fortis siquidem debuit esse quae paritura erat [Col. 0098B] masculum, principem hujus mundi foras ejecit: eripiensque inopem de manu fortiorum ejus, propria virtute gloriosos terrae humiliavit. Igitur mulier ista peperit masculum, conceptum tamen semine et quo semine? Illo plane de quo dictum est Abrahae: Quia in semine tuo benedicentur omnes cognationes terrae (Gen. XXIII) . Hoc etiam semen significavit nobis Isaias, cum dixit: Nisi Dominus exercituum reliquisset nobis semen, quasi Sodoma fuissemus, et quasi Gomorra similes essemus (Isa. I) . Semen denique non carnale sed spiritale, non culpae sed gratiae, non viri sed Verbi Dei, non corruptionis sed credulitatis. Semen quo Dominus dedit benignitatem et terra nostra dabit fructum suum (Psal. LXXXIV) , ipsum est semen quod [Col. 0098C] cecidit in terram bonam, virginem dico Mariam: et attulit in aliis quidem fructum tricesimum, in aliis sexagesimum, et in aliis centesimum (Matth. XV) : in ipsa vero singulari privilegio simul tricesimum, sexagesimum et centesimum.

Tricesimum siquidem fructum semen hoc attulit, quando Christus sua praesentia nuptias consecravit (Joan. II) : sexagesimum fructum attulit, cum, tempore suae praedicationis, continentiam praedicavit et docuit: centesimum, quando matrem Virginem Joanni virgini in cruce commendavit (Joan. XIX) . Sed, quia nobis illa virgo Israel futura erat mater Dei, thalamus sponsi, dilecta dilecti, unica unici, ideo Dei Filius singulariter, imo mirabiliter in ipsa voluit operari: ut quae precium universitatis debeat [Col. 0098D] parere, cum statu quolibet universitatis haberet aliquid commune. Et cum conjugatis quidem habuit partum prolis, cum continentibus votum castitatis, cum virginibus perseverantiam virginitatis, ut dum continentes et conjugatas et virgines pariendo redimeret, simul ei fructus tricesimus, sexagesimus, et centesimus proveniret. Sed, o tu vir religiose, qui sentis de beata Virgine in bonitate, non minorem in ea fructum tricesimum quam sexagesimum, vel centesimum intellige. Secure asseras, quoniam non plus meruit pariendo, quam virginitatem conservando: pro varia ergo in ipsa comparatione Dei fructus ei debitus varia sortitur, quantum ad ipsam appellationem. In aliis tamen non sic: quia neque [Col. 0099A] continent sine difficultate, neque pariunt sine corruptione. Huic expositioni ratio numeri quem praemisimus concordare alicui videbitur, qui continet dies septem, triginta tres. Triginta etenim ad conjugatos, ternarius, qui parem in sui divisione non recipit, ad continentes; septenarius vero qui sacratus est numerus propter septiformem gratiam, refertur ad virgines. Dies igitur purgationis beata Virgo observavit, non tam pro necessitate purificationis, quam pro sacramento, ut diximus, mysticae significationis. Non solum autem Mariae, sed etiam cuilibet fideli animae verba praemissa morali expositione possunt adaptari.

Quaelibet enim anima Deo devota, est illa mulier, [Col. 0099B] quae, concepto semine gratiae spiritalis, parit masculum bonae operationis. Haec est mulier illa de qua in Apocalypsi legitur quod draco stabat ante mulierem quae paritura erat masculum, ut cum peperisset, devoraret filium ejus (Apoc. XII) . Ipsa est mulier Cananaea egressa de finibus Tyri et Sydonis, id est de profundo secularis conversationis, quae clamat ad Deum pro filia, id est pro peccatrice conscientia dicens: Fili David, miserere mei (Matth. XV) . Ipsa est mulier, quae patiebatur fluxum sanguinis, id est effusa erat sicut aqua per illicita desideria carnis: tandem fimbriam vestimenti ejus tetigit et sanata est (Marc. V) . Vestimentum Christi, habitus est virtutis: fimbria vestimenti, fructus est bonae operationis. Sicut enim fimbria exornat [Col. 0099C] vestem, sic bona operatio exornat virtutem. Mulier ergo illa fimbriam vestimenti tetigit, quando anima peccatrix exemplo bonorum operum provocata, bene operando pristinos errores derelinquit. Haec mulier tempus purgationis observare debet septem diebus, et triginta tribus, quae in summa quadraginta constituunt. In quadraginta vero est denarius per quaternarium multiplicatus: quippe quater decem quadraginta efficiunt. Per denarium ergo propter legis mandata accipimus legem, per quaternarium quadripartitam legis observationem, id est historiae, tropologiae, anagoges, et allegoriae.

Siquidem legis mandata neminem ad perfectum perduxerunt sine spiritali intelligentia (Hebr. VII) : [Col. 0099D] nam litera occidit, spiritus autem vivificat (II Cor. III) . Hinc est quod Moysi qui figuram legis gerit, terra promissionis ostenditur (Deut. XXIV) , sed in ipsam non introducitur: quia lex ostendebat per quam viam homines legis ad veram et coelestem terram promissionis deberent incedere, sed tamen in ipsam eos minime potuit introducere. Alibi quoque manus Moysi graves leguntur fuisse, sed auxilio Aaron sustentantur et eriguntur (Exod. XVII) , quia carnalia legis opera, quae per manus Moysi significata sunt, gravia erant et importabilia, nisi cum Aaron noster sacerdos, tamen secundum ordinem Melchisedech, illa temperabat et erigebat spiritali intelligentia. Ergo istorum quatuor observatio, id est historiae, tropologiae, anagoges, allegoriae, [Col. 0100A] quibus anima debet purificari, quibus Deo debet reconciliari, necessaria est.

Historia siquidem per mandatum homines foris instruit: tropologia per morum informationem animam intus regit: allegoria, quae est in contemplatione coelestium, ad perfectum perducit: historia viam bene operandi demonstrat: tropologia voluntatem informat: allegoria per fidem cor mundat: anagoge interiorem hominem sola ea quae Dei sunt, contemplando purificat. In historia, propter praeceptum invenitur obedientia: in tropologia, disciplina: in allegoria, fidei sinceritas: in anagoge invenitur charitas. Docet te historia qualiter per obedientiam ad superiorem vivas humiliter: tropologia, quomodo ad parem vel ad inferiorem socialiter: [Col. 0100B] allegoria docet te credere fideliter; anagoge docet te amare perseveranter. Et duo prima, ostendunt viam justitiae ad proximum: reliqua duo cultum pietatis ad Deum. Haec sunt quatuor alae cherubin, quarum duabus volant, et duabus tegunt corpora sua (Ezech. I) . Sancti enim viri qui sunt cherubin, id est plenitudine divinae scientiae illuminati, duabus alis tegunt corpora, quando per historiam et tropologiam, praesentem informant conversationem: duabus alis volant, quando allegoria et anagoge per fidem et charitatem sursum eriguntur ad contemplationem. Istae sunt illae quatuor rotae, quibus arca Dei de terra Philistiim ad tabernaculum foederis reducitur: et haec sunt illa quatuor [Col. 0100C] quibus anima a regione dissimilitudinis ad gremium matris Ecclesiae revocatur. Hoc etiam per tempus purificationis ostenditur, ubi nominantur dies septem et triginta tres: et inprimis quidem septem diebus admittitur ad consortium hominum, postmodum expletis triginta tribus diebus adducitur ad templum. Per septem itaque dies, quibus universum tempus volvitur, universitatem temporis intellige, quibus debemus ad communionem hominum admitti, hoc est, fraternae charitati studere. Vide quomodo, si non habes quod tribuas, saltem quod potes, affectum pietatis omnibus benigne impendas. Esto misericors ad miseros, compatiens ad infirmos, consolator ad desperatos. Neminem injusta operatione [Col. 0100D] concusseris, nulli detrahendo calumniam intuleris, non alicui malum pro malo reddas, injuriam tibi illatam in tribulatione gaudens patienter sustineas, benedic maledicentibus, ora pro persequentibus et calumniantibus, ut sis filius Patris tui qui in coelis est. Semper in corde tuo habeto illam veritatis sententiam: In patientia vestra possidebitis animas vestras (Luc. XXI) . His et his similibus modis in hoc praesenti tempore purificaberis, si fraternae charitati operam dederis per affectum misericordiae et pietatis. Per dies triginta tres illud beatae purificationis tempus intelligendum puto, quando quasi triginta trium annorum occurremus omnes in virum perfectum juxta mensuram aetatis plenitudinis Christi, quando ingrediemur in Sancta [Col. 0101A] sanctorum, id est in templum non manufactum in coelestibus, quando, sicut scriptum est, purificabimur ab omni inquinamento carnis et spiritus (II Cor. VII) . Ibi fratres, plene cognoscentes et cogniti, lux vestra non lucebit in tenebris, sed manifesta luce operum et cordium portabitis lucernas ardentes in manibus vestris: Lucernas dico non solum glorificati corporis, sed conscientiae lumine divini amoris radiantis. Quod fortassis praefigurant luminaria quae hodie offertis ad mensam Domini, hoc est ad altare, non sine lumine sed ardentia.

Attende, si placet, cerae operatricem apiculam qualiter operatur, quomodo negociatur. Volat per plana camporum, per compita hortorum, et condensa nemorum, flores habentes in se sementem dulcedinis [Col. 0101B] quaerit: postmodum inventis floribus ore mordaci virtutem saporis ex flore sugendo extrahit, et revertens ad alvearia mirabili artificio favum id est ceram cum melle perducit, sed operatione aliena post modum melle a cera sejuncto, in cereum cera formatur, qui accensus igne ad altare Christi praesentatur. Omnia haec, o anima fidelis, in te invenies, omnia tibi possunt assignari. Per apiculam enim in te sanctam accipe meditationem, quae volando huc illucque discurrit, dum misericordias Domini in praesenti seculo, praemia justorum et supplicia malorum in futuro studiosa cogitatione retractat et revolvit. Haec igitur apicula, id est, sancta meditatio duas alas habet, id est investigationem, et [Col. 0101C] admirationem. Sunt enim quaedam noscibilia Dei, quae a nobis in hac valle miseriae constitutis legendo, meditando, investigari et sciri possunt. Alia sunt profunda et inscrutabilia, qualia sunt quae nec oculus vidit, nec auris audivit, nec in cor hominis ascenderunt (I Cor. II) , quae omnia admirari quidem possumus, non scrutari.

Hoc enim est quod sponsus a sponsa in Canticis per fenestras et cancellos quasi laqueatus amore aspicitur (Cant. II) : quippe per fenestras sive cancellos alium intuetur, nec totum se manifestat, nec totum se abscondit. Sic et Christus in hac vita sponsae suae, hoc est, fideli animae, partim se occultat, ut habeat quo per desiderium se extendat: partim se manifestat, ut ex gustu divinae suavitatis [Col. 0101D] amplius in amorem ejus inardescat. Si enim totum sponsae complexibus praeberet, ex sui praesentia fortassis fastidium faceret. Sic et in Isaia, seraphin alis suis pedes et faciem Dei velare dicuntur, mediis tantum patentibus (Isa. VI) : quia sublimia quaedam de Deo nobis incognita sunt et velata, aliis ad nostram noticiam pervenientibus.

Nostra igitur apicula duabus alis, id est investigatione et admiratione in campum pergit. In quem campum? In campum Scripturarum, de quo Dominus ad Ezechielem: Egredere in campum et ibi loquar tecum (Ezech. III) . In Scripturis enim nobis Deus loquitur, cum per ipsas nobis ostendit quid agere debeamus. Iste campus est ager ille, ubi [Col. 0102A] invenitur preciosa margarita, quam qui invenit, vendidit omnia quae habuit et comparavit (Matth. XIII) . Ipse est ager, in quo crescit flos campi et lilium convallium. Flos et lilium ipse Christus est: in campo invenitur, quoniam omnis sacra pagina ei testimonium perhibet: et flos quidem propter decorem, lilium propter odorem. Et decor quidem exterius visu dinoscitur: odor non sensu, sed affectu interius percipitur. Christus igitur flos est, per manifesta opera justitiae: lilium est, per occultum desiderium coelestis patriae. Vel forte flos est in vita activa, lilium vero in contemplativa. In hoc igitur campo nostra apicula flores quaerit diversarum sententiarum, a quibus succum dulcem extrahit: quia intellectum spiritalem ore memoriae extrahens [Col. 0102B] in alveario cordis reportat et deponit. Postea favum operatur sua industria in quo (sicut diximus) invenitur melle cera admixta. Per ceram humanae naturae fragilitatem intelligimus: quia sicut cera quamlibet imaginem facile in se suscipit, sic et nos imaginem modo veteris, modo novi hominis pro varietate temporis in nobis portamus. Unde Apostolus: Sicut portastis, inquit, imaginem terreni hominis, sic portetis imaginem coelestis (I Cor. XV) . Favum igitur, id est, mel in cera operamur, quando sapore virtutum et gustu quodam divinae dulcedinis, quam in Scripturis divinis invenimus, fragilitatem nostram Dei cooperante gratia informamus. Quid plura? Tandem suffocata matre apicula, mel a cera sejungitur, et vitae nostrae imminente termino [Col. 0102C] omni meditationis cessante officio, anima, in qua sedes virtutum est, a corpore separatur. Cera in cereum aliena operatione perducitur, et natura nostra in die glorificationis in verum corpus reformabitur: cereus igne accenditur, et corpus per infusionem animae iterum vivificabitur. Stupa et cera ab igne consumitur, quia et mortalitas, quae per ceram intelligitur, virtute penitus exuretur. Modo enim corpus nostrum animale, tunc erit spiritale: tandem cereus ardens ad mensam Domini offertur ubi pane benedictionis reficimur, et nos ad ultimam coenam illam vitae coelestis, quae est tam interminabilis quam incomprehensibilis, admittemur. Ad quam nos perducere dignetur, quem cum beata [Col. 0102D] matre et Virgine Maria hodierna die veneramur Jesus Christus Deus noster, judex et salvator noster, cujus regnum et imperium permanet in secula seculorum. Amen.

Adhuc quadraginta dies, et Ninive subvertetur (Jonae. III) . Multifarie multisque modis, fratres dilectissimi, loquitur nobis Deus, modo scripturis, modo sermonibus et exemplis erudiens nos, ut abnegantes impietatem et secularia desideria sobrie, juste, et pie vivamus in hoc seculo (Tit. II) .

Ecce enim per vocem Domini salutarem jam omnes viam salutis audivimus qualiter ambulandum sit in ea, quae praemia sint reposita gradientibus [Col. 0103A] per illam: sed his omnibus minus quam oporteret affecti semper parvuli sensibus invenimur, recte comparati his qui audientes non intelligunt, vel caecutientes superveniente lumine fiunt magis tenebrosi. Nam, etsi monita salutaria, exempla virtutum, viam perfectionis quandoque libenter audimus, sed non amore virtutis, sed non studio imitationis, sed in superficie tantum, more puerorum, qui belli Trojani picturas in parietibus libenter aspiciunt: in qua si aliquem picturatum hominem videant viribus et armis prementem adversarios, mortibus et plagis hominum sibi nomen comparantem, laudant illum et magnificant dicentes: quia rem fortem fortiter operatus est; verum si ad aliquid simile fuerint invitati dum steterint in acie, et viderint fundi sanguinem, solo timore resoluti deficiunt, et sine commissione [Col. 0103B] pugnae in fugam convertuntur. Simili modo circa nos agitur, si defectus nostros perspicaciter velimus intueri. Nam ut omittens fortes agones militum Christi transeam ad minora, laudamus refectionem panis et aquae, non in mensa propria sed aliena, placet asperitas cilicii, virga correctionis, sed non in dorso nostro: jejunia et vigilias bona esse dicimus, dummodo boni istius cohaeredes non efficiamur. Non delectat nos aeternae illius promissionis jocunditas, non sustinemus tribulationes vitae praesentis, per quas oportet in vitam intrare, sed in utroque deficientes, illud improperium puerorum ludentium in foro suscipimus, qui dicunt: Cantavimus vobis tibiis, et non saltastis: lamentavimus, [Col. 0103C] et non plorastis (Luc. VII) . Videns tamen propheta in spiritu per dies paenitentiae reparandam esse peccatoribus viam salutis, repromissionem solatii seculis supervenientibus confidenter denunciabat dicens: Adhuc quadraginta et caetera. Quasi diceret: Ducat jam in bonis dies suos, affluat delitiis, sequatur voluptates: adhuc tamen venient quadraginta dies in quibus Ninive subvertetur: Ninive, inquam, illa ampla et spaciosa itinere dierum trium, portis et muris similiter extructa, inclyta in regnis, caput imperii, domina populorum, talis, inquam, et tanta quadraginta dierum numero subvertenda est. Videamus primo, si placet, qualiter civitas ista sit extructa, postea quibus modis subvertenda.

Cum ergo per Niniven, quae speciosa est interpretata, [Col. 0103D] mundus iste accipiatur, quatuor sunt portae per quas omnes in amorem hujus mundi ingrediuntur. Prima est, secularis sublimitas: secunda, corporalis voluptas: tertia, habendi cupiditas: quarta, transitoria prosperitas. Nonne vides quomodo haec quatuor omnia trahant ad se, qualiter currant et festinent omnes ingredi per portas has?

Ut enim de prima porta loquar, quae est secularis sublimitas, jam non datur sanctitati reverentia, non honor defertur scientiae aut virtuti: quin studiis et obsequiis unusquisque honorem sibi velit assumere, ne vilis et abjectus esse videatur: parumque est Deo fieri contemptibilem, dummodo sublimis in gloria mundi appareat. Et multi quidem [Col. 0104A] per hanc portam intrant, sed plures per eam, quam diximus corporalem voluptatem: eo quod ingressus patentior, via planior et suavior quae ducit ad illam: quod probant hi qui in comessationibus et ebrietatibus, in cubilibus et impudicitiis consumunt dies suos: qui induuntur purpura et bysso et epulantur quotidie splendide sternentes lectos suos et triclinia tapetibus ex Aegypto: qui varia oblectamenta foris sensibus ingerunt, et intus per illicita desideria distrahuntur. Videmus alios siti et cupiditate habendi aestuantes quaestum reputare pietatem, et nullam acquirendi avertere justitiam, dummodo quaesita possint adipisci (I Tit. VI) , furantes idola Laban, id est Satanae, quae sunt cupiditas et avaricia: non ut more Rachelis sedeant desuper operientes ea per humilem confessionem (Gen. XXXI) , [Col. 0104B] sed ut adorent ea et venerentur, et faciant inde deos suos: et hi sunt qui intrant per tertiam portam, quam habendi cupiditatem appellavimus. Successu quoque terrenae prosperitatis nonnulli radices altius figunt in seculo, dum cuncta prospera et salubria illis proveniunt: eo ipso projecti a Domino, quod non visitantur flagellis infirmitatum, nec foris aliquibus vexationibus pulsantur, arridet mundus, impendit solatia, gaudia multiplicat, ut transitoria prosperitate sepulti, obliviscantur maculas suas tergere, mundare conscientiam, componere mores, ordinare opera, regere vitam, disciplinam servare.

Ecce quatuor portae Ninivae, sed adhuc murus [Col. 0104C] in circuitu ejus undique est, ne aliquis potens viribus in magnitudine virtutis suae illam expugnare possit. Primum latus muri erigit corrupta sensualitas, quae tantum vana et transitoria sensibus exterioribus percepta appetit. Secundum latus muri construit excaecata ratio, quae tenebris ignorantiae et pondere peccatorum depressa, miseriam suam non valet discernere. Tertium perniciosa securitas, quae in profundum vitiorum veniens impunitatem sibi promittit. Quartum indurata perversitas, quae tantis stipata periculis correctionem non admittit.

Et haec civitas spaciosa itinere dierum trium. Iter primae diei est, mundi lascivia, quae per delectationem homines sibi attrahit: iter secundae diei [Col. 0104D] facit insidiosa fallacia, quae attractos falsa felicitate decipit: iter tertiae diei facit finalis malicia, quae consummatos in malis sine misericordia ad tormenta transmittit. Habemus jam civitatem illam refugii, Niniven loquor, ad quam omnes rei et criminosi confugiunt, non ut salventur in ea, sed potius ut perdant animas suas. Et ecce adsunt quadraginta dies illi, in quibus subvertenda est, bona tamen subversione: ut destruatur in ea regnum peccati, et convertatur ad Dominum Deum suum.

Accedant ergo viri fortes, et praelientur bella Dei sui, portas effringant, destruant muros, habitatores ducant in captivitatem, ne ultra gloriari possit in veneficiis et impietatibus suis. In prima [Col. 0105A] acie stare debent viri religiosi, tanquam primi certaminis potentes, corrigendo vitia exemplo innocentiae et sanctitatis: ut ipsi qui in specula hujus mundi sunt positi, coram Deo ambulent in justitia et sanctitate omnibus diebus suis: quatenus etiam ipsi peccatores et abundantes in seculo eorum bona conversatione aedificati glorificent Deum Patrem qui in coelis est, dicentes, quoniam vere Deus est qui habitat in illis. Ad hoc hortatur eos religiosus habitus, secretum solitariae conversationis, locus ipse Deo sanctificatus, in quo tanquam ad spiritales nuptias invitatus mansionem sibi praeelegit. Vis videre quomodo manet cum illis? In oratorio per devotionem orationis, in claustro per studium lectionis, in capitulo per humilem confessionem, in refectorio [Col. 0105B] per abstinentiae parcitatem, in xenodochio per hospitalitatem, in infirmaria per fraternam compassionem, in eleemosyna per misericordiam, intus et foris per regularem disciplinam. Attende ergo vir bone, et circunspectus esto si operaris ad quod venisti: pone juxta sancti viri illius consilium, rationem cum operibus tuis, et vide si vitam tuam, imo diem transigis sine invidia, sine superbia, sine murmuratione vel detractione, si cibo vel potu, somno vel otio est resolutus, si minus legis, minus oras, minus plangis quam oportet, si incipientem aliquo exemplo tuo destruxisti, si majori tuo fuisti inobediens, si ira, vel gula, vel quocunque alio vitio superatus es. Hoc enim non est Niniven subvertere, sed aedificare.

[Col. 0105C] Assistunt ex parte altera fortes auxiliarii, scilicet poenitentes, exsecrando vitia per lamenta poenitentiae et confessionis, recogitantes annos suos in amaritudine animae suae, confitentes adversum se injustitiam suam Domino, abluentes planctu et lachrimis peccata sua, subjicientes servituti membra, quae exhibuerunt arma iniquitatis ad iniquitatem. Istis dimicantibus vitia Ninivitarum subvertuntur, dum qui furabatur jam non furatur (Ephes. IV) : superbus efficitur humilis, luxuriosus apprehendit castitatem, impatiens mitis, iracundus suavis efficitur, invidus et avarus caeterique operarii iniquitatis modum ponunt iniquitatibus suis. Sed in hac poenitentium acie alii pugnant fallaciter, alii inutiliter, alii [Col. 0105D] viriliter: quia poenitentia alia simulatoria, alia frustratoria, alia fructuosa invenitur. Simulatoria est illorum poenitentia, qui ex parte confitentur peccata sua, et ex parte nolunt ea confiteri: magis volentes ferre maculam conscientiae in conspectu Domini, quam in facie hominum de peccatis suis erubescere.

Sunt tamen quatuor quae hanc imperfectionem poenitentiae praecipue operantur, scilicet pudor, timor, spes, et desperatio. Pudor imperfectionem poenitentiae operatur, quando aliqui vident peccata sua ignominiosa, et praeter communem peccandi legem enormia, ideoque erubescunt ea confiteri, de quibus dicitur: Confusi sunt, quoniam Deus sprevit eos (Psal. XXXII) . Timor etiam poenitentiam impedit, [Col. 0106A] quando aliqui ideo nolunt confiteri, quia timent se gravitatem satisfactionis sustinere non posse: quorum personam gerebat Adam ille terrenus cum diceret: Audivi vocem tuam in paradiso et timui, eo quod nudus essem, et abscondi me (Gen. II) . Spes etiam imperfectionem poenitentiae operatur, quando aliqui sperant se aliquid emolimenti adepturos in seculo, quod timerent perdere, si hominibus quales sunt interius notum fieret, quibus dicitur: Divitiae si affluant, nolite cor apponere, hoc est, in ipsis sperare (Psal. LXI) . Desperatio etiam imperfectam facit poenitentiam, quando aliqui peccandi consuetudine ligati, desperant se a vitiis abstinere posse, de quibus dicitur ab Apostolo: Quia venit ira Dei in filios diffidentiae (Ephes. V) .

[Col. 0106B] Frustratoria est illorum poenitentia, qui quadam consuetudine temporis tracti ad horam dicunt, sed non deflent peccata sua: quippe statim deponunt onus satisfactionis, revertuntur ad vitia, bibunt calicem confusionis usque ad fecem, et fiunt novissima talium pejora prioribus. Videres hujuscemodi homines, oblitos mandatorum Dei, etiam ipsos dies jejuniorum in derisum sibi potius, quam in fructum convertere: quia, etsi quandoque jejunent, neque integre, neque pie, neque sobrie jejunant. Non integre, quia semel aut bis in hebdomada jejunantes, caeteris diebus vacant comessationibus et calicibus epotandis: cum tamen omnes a quinto decimo anno et supra ad universum teneantur jejunium, [Col. 0106C] nisi infirmitate vel alia certa et rationabili causa excusantur. Non pie jejunant, quia etsi abstineant a cibis, sed a vitiis nunquam, cum tamen infructuosa sit ciborum abstinentia cui comes non est abstinentia vitiorum. Eo etiam pie non jejunant, quia quod corpori jejunando subtrahunt, in arca reponunt, iterum ventri offerendum: quod jejunium, teste beato Gregorio, non Dei, sed ventris debet appellari: eo quod alienae paupertati impendi debeat, quod per abstinentiam cibi nobis possumus defraudare. Non sobrie jejunant, quia aut avidius, aut splendidius, aut citius, aut abundatiore cibo et potu, quam oportet, jejunium solvunt. Avide enim comedere reprehenditur in Esau, qui propter avidam comestionem lenticulae primae geniturae perdidit dignitatem [Col. 0106D] (Gen. XXV) . Sic etiam splendide nimium comedere reprehenditur in divite evangelico, de quo dicitur: quia epulabatur quotidie splendide (Luc. XVI) . Citius etiam, quam oportet, jejunium solvere, ecclesiastica sanctio probat esse vitiosum, quae stabilivit jejunandum esse usque ad horam nonam. Unde beatus Hieronymus dicit: Tertiam et sextam et nonam, vesperum quoque et diluculum nemo est qui nesciat, nec cibus ante sumatur, quam istae orationes Deo solvantur. Quod utique de tempore jejuniorum recte intelligi potest. Abundantiore etiam cibo vel potu, quam decet, jejunium solvere, probat ipsa ratio esse vitiosum: quandoquidem hoc non est abstinere sed voluptati operam dare.

Fructuosa vero est illorum poenitentia, qui et [Col. 0107A] odio vitiorum et amore virtutis plangunt et confitentur delicta sua, qui fructum poenitentiae secum deferunt, jejuniis et eleemosynis aliisque bonis operibus, praeteritae vitae delectationem luctu et dolore commutantes: probatur hoc altis peccatorum suspiriis, ubertate fletuum, tonsionibus pectorum, voce lachrymosa, quibus his diebus resonat aula Dei, dum cessant chori et ludi theatrales, magnus laqueus diaboli projicitur alea, Deo et hominibus detestanda procul fiunt joculares illi gestus, quibus etiam viriles animi resolvuntur, silent cantilenae Veneris, et obscena carmina quoddam idololatriae genus repraesentantes. Ut tamen haec poenitentia perfecta sit, quinque debet habere comites, quae sunt: Contritio cordis, confessio oris, maceratio [Col. 0107B] carnis, correctio in opere, perseverantia in virtute.

Spiritualis enim languoris cura simile quiddam habet cum operibus curandis, quibus medici primo apponunt purgativa: secundo, mitigativa: tertio, sanativa: quarto, conservativa. Contritio cordis et confessio purgativa sunt, quia contritio peccatum abluit, ne animae adhaereat per pravam affectionem, quod postmodum confessio purgat et expellit, ne intus remaneat ad poenae obligationem: sicut in vase sordibus affecto videmus accidere, cui aqua infunditur ut abluantur sordes, ne vasi adhaereant per viscositatem: quae tamen postmodum ejiciendae sunt, ne intus remaneant ad vasi impuritatem. Maceratio vero carnis dolorem mitigat, ne per carnis curam vitia reviviscant in nobis: quin haec consuetudo [Col. 0107C] familiaris illius inimici, quem semper nobiscum ducimus, scilicet nostri corporis, ut quanto ampliora beneficia ei impendimus, tanto acriorem in suggestione vitiorum illum sentiamus. Correctio vero in opere sanitatem operatur, dum ea tantum facit homo, quae sibi salubria, proximo utilia, et Deo scit esse accepta: cujus sanitatis conservativa est perseverantia virtutis, sine qua omnis poenitentia imperfecta debet judicari.

Haec est vera illa poenitentia per quam Ninivitarum vitia subvertuntur, cujus verbum pervenit usque ad regem, propter quam parcitur universae civitati. Ecce enim rex Ninivae, imo Rex coelorum et Dominus descendens de solio paternae majestatis induitur [Col. 0107D] carnis cilicio, jejunat in deserto quadraginta diebus et quadraginta noctibus, ut formam poenitentiae suo exemplo ipse demonstraret. Quis enim audiens Filium Dei indutum cilicio, non metuat molli habitu et discoloribus indui? Quis audiens eum usque ad esuriem jejunasse, non erubescat his diebus delitias et mensae voluptates? In deserto etiam jejunat, non in civitate, non in conspectu hominum, ut doceat nos in bonis operibus inanem gloriam et laudes hominum declinare. Neque enim ideo tentationes desunt nobis, quia tentator ipse invisibili specie non apparet nobis, quia verberibus et contumeliis nos non afficit, sicut antiquos Christi agonistas impugnare solebat: imo idipsum in confusionem nostram respicit, quod visibilem se non exhibet nobis: [Col. 0108A] eo quod tanquam abjectos et viles nomines indignos nos violenta tentatione judicet, quos per superbiam et inanem gloriam, vel quibuscunque aliis etiam levibus vitiis a culmine virtutum videt praecipitari. Ut ergo planctu et gemitu Niniven possimus subvertere formam poenitentiae, nobis, praeostensam a Domino teneamus, abstinentes non solum a cibis sed etiam a peccatis, quatenus carnem nostram crucifigentes cum vitiis per austeritatem poenitentiae, perveniamus ad delicias patriae coelestis, praestante Domino nostro Jesu Christo, cujus regnum et imperium permanet in secula seculorum. Amen.

[Col. 0108B] Initium vitae hominis aqua et panis et vestimentum et domus protegens turpitudinem ejus (Eccl. XXV) . Quid est hoc, fratres et domini mei charissimi? quid, inquam, est quod facere voluistis? Quare hominem incircumcisum corde et auribus, in injuriam vestri dispensatorem verbi Dei constituistis? Non sum ego medicus animarum et panis verbi Dei non est in domo mea (Isa. III) , maxime vobis apponendus, qui pane suavi, pane spiritali soletis refici: praeterea sacri temporis observantia, in quo non solum calamitatis nostrae, sed etiam liberationis et laeticiae fit recordatio, sermonem vivum et efficacem exigeret pertingentem usque ad divisionem animae et spiritus (Hebr. VII) . In eo enim quod facies Ecclesiae immutatur tum in cultu, tum [Col. 0108C] in divini obsequii varietate, tum in frequentia plangendi et jejunii universitate, nostrae miseriae, quia per primum parentem incidimus, quasi captivitate suspirantes, recordamur. In eo vero quod vox hodie prorumpit in vocem exultationis, et laeticiae, quasi liberata de exilio dicens: Laetare, Jerusalem, et conventum facite omnes qui diligitis eam.

Memoria est illius jocunditatis, quam post hujus peregrinationis labores expectamus, transferendi in libertatem gloriae filiorum Dei. Licet ergo ad hoc non sim idoneus, dicam tamen aliquid pro tempore, excusatus obedientia, et vestris adjutus orationibus. Et ut de nostrae calamitatis initio loquendi sumam principium: Et quare o Adam, homo perdite, induxisti [Col. 0108D] super te, et super filios tuos peccatum grande? Quare a deliciis paradisi in has exilii sedes devenisti? Vere cum in honore esses, non intellexisti: quia cum in horto voluptatis omnia optata tibi succederent, ecce labor te cruciat, inedia macerat, servitus premit, dolor urit, periculum angustat, mors ad ultimum exterminat. Audi ergo, o fili hominis consilium, qualiter ad vitam redeas, qui in Adam mortis sententiam excepisti. Initium vitae hominis, aqua et panis et vestimentum. Cibus per omnia jejunio et poenitentiae congruus, aqua et panis. Sed sunt aquae quaedam nocturnae valde contrariae his, qui volunt inchoare bonam vitam, de quibus sponsus in Canticis conqueritur dicens: Caput meum plenum est rore, et cicinni mei guttis [Col. 0109A] noctium (Cant. V) : signat ros iste sive guttae noctium affectiones carnalium desideriorum. Est alia aqua maris salsa et impotabilis, quae non vivificat, de qua Propheta: In mari via tua, et semitae tuae in aquis multis (Psal. LXVII) : Et haec est amaritudo iniquae operationis.

Sed videmus alias aquas salubres, utpote quae a venis terrae ab imo sursum scaturiunt. Item alias quae desursum, id est a nubibus coeli ad terram usque descendunt. Tertias quae super coelos suis sedibus constitutae usque ad nos non perveniunt. In primis aquis, quae de terra sursum ebulliunt, significantur lachrymae poenitentiae: quia, dum peccator quilibet malorum suorum reminiscitur, qualiter terrenis operibus semper intentus fuerit, nil Deo, [Col. 0109B] totum se vixisse mundo, quandoque gratia Dei praeventus compungitur: et sic evenit ut dum praeterita peccata lachrymis abluit, quasi ab imo terrae aquae fontem producit: Et istae aquae sunt initium vitae hominis. Per secundas aquas quae a nubibus ad terras distillant, accipimus exempla sanctae conversationis, quae a viris justis ad nos usque perveniunt: quia dum eorum vitae peccatores bene agendo student conformes fieri, quasi ab altitudine nubium usque ad terram aqua descendit. Per tertias vero aquas quae super coelos sunt, affluentiam futurae gloriae intelligimus, de qua dicit Psalmista: Satiabor cum apparuerit gloria tua (Psal. XVI) : Istae etenim terris sunt incognitae: quippe quae nec oculus vidit, nec auris audivit, nec in cor hominis ascendit, quae praeparavit Deus diligentibus [Col. 0109C] se (I Cor. II) . Potest tamen alicui historialiter videri, quod firmamentum aquas illas continens porosum sit, et per poros ejus guttae roris ad terras usque perveniunt, in quo rore devotio mentis, quae est futurae vitae praelibatio, non incongrue figuratur. Sicut enim ros quandoque figura est peccati, sicut supra diximus, sic et in bona significatione accipitur, ut ibi: Det tibi Deus de rore coeli, et de pinguedine terrae abundantiam (Gen. XXVII) .

De hac aqua tripartita prima humectat, secunda lavat, tertia inebriat. Sed videmus multos aquis poenitentiae per contritionem cordis ad modicum humectari, qui secundis aquis non lavantur per studium boni operis: ideoque nec tertiis quae [Col. 0109D] super coelos sunt inebriantur per adeptionem glorificationis. Ecce enim mundi amatores hoc sacro tempore observantiae quodammodo tracti, statu temporis ad modicum compunguntur, sed, dum peccata sua debent redimere jejuniis, orationibus et eleemosynis, victi sua prava consuetudine ad pristina peccata revertuntur. Toto enim tempore jejunii animus eorum est in patinis, et si jejunant semel in die, comedendo recompensant vices comestionum, tum praeveniendo horam coenae, tum immoderate sumendo, tum lautioris cibi artificio, tum supra modum appetendo. Isti sunt quatuor satellites gastrimargiae sive gulae, quibus jejunii meritum minuit, aut certe omnino inutile facit. Corporale siquidem jejunium quatuor haec observare debet, [Col. 0110A] videlicet horam jejunii, sobrietatem abstinentiae, mediocritatem apparatus, et appetitus mensuram. Considerare ergo debet jejunans utrum aliquod istorum sibi desit; quod si hoc est, non est hoc jejunium quod elegit Dominus; quin potius sinistra dexterae commiscetur, potius jejunando ventri quam sobrietati. Jam habemus aliquid de aqua, quae est initium vitae hominis, sed ubi est panis? Initium, inquit, vitae hominis, aqua et panis, etc. (Eccli. XXIX.) Quatuor panum genera in sacra Scriptura invenimus autentica: primo panem subcinericium, quem legitur Helias comedisse in deserto (III Reg. XIX) . Item alios tres quod distinguit Moyses in Levitico, videlicet panem coctum in clibano, panem assatum in craticula, et tertium frixum oleo in sartagine (Lev. II) . Panis ergo subcinericius propter cinerem significat memoriam mortis, panis coctus in clibano significat tolerantiam tribulationis; ignis enim tribulationis signum est. Panis in craticula, ubi craticula inter ignem et panem media ponitur, affectum notat compassionis, quia dum aliorum calamitatibus viscera compassionis adhibemus, quasi craticula interposita, ignem tribulationis eorum temperamus. Panis vero quartus defrixus in oleo, dulcedinem notat divinae consolationis. Vere itaque poenitenti panis subcinericius admodum necessarius est, hoc est memoria mortis, ut in omni opere suo memoretur novissima sua, quam sit interitus festinus et dubius, quam mutabilis vita, quam sit hora incerta, ut semper memoria mortis praecidat voluptates, [Col. 0110C] quas mundus administraverit. Secundus similiter panis qui coctus est in clibano, et tertius assatus in craticula, ad bene vivendum pertinent, id est tolerantia tribulationis et compassionis affectus. Omnis enim volens bene vivere ad hoc studere debet, ne in illatis injuriis per impatientiam statum suae mentis immutet, et ut etiam proximorum injuriis compassionis affectu condescendat. Ergo si verbum increpationis, si correctionis flagellum, si detractionis vel opprobrii jaculum per te transierit, patienter sustineas, quia quod in praesenti est momentaneum et leve tribulationis nostrae, supra modum in sublimitate aeternae gloriae pondus operatur in nobis (II Cor. IV) . Vae, inquit [Col. 0110D] Scriptura, his qui perdiderunt sustinentiam (Eccli. II) . Qui enim malos patienter ferre non potuit, ipse sibi per impatientiam suam testis est, quia bonus non est. Vis audire affectum compassionis? Quis infirmatur, dicit Apostolus, et ego non infirmor? quis scandalizatur, et ego non uror? (II Cor. III.) Disce, homo, in membris corporis tui, quae sibi invicem subveniunt, qualiter compassionis visceribus necessitate proximi tui debeas subvenire. Nunquid enim si aliquod de membris tuis infirmitate laboret, in ministerium illius oculus negabit visum, auris auditum, pes gressum, manus obsequium? (I Cor. XII.) Nequaquam. Vade ergo, et tu fac similiter erga proximum tuum. Sumus enim, sicut dicit Apostolus, alter alterius membra (Rom. XII) . Quartus [Col. 0111A] panis, qui oleo est defrixus, suavitas est divinae consolationis, qui non solum ad bonae vitae initium, verum etiam ad consummationem est necessarius; quod vos caeterique viri sancti bene nostis, qui gustatis quam suavis est Dominus. O panis delicate, o panis dulcissime, quis mihi det ut anima mea esu tuo reficiatur, ut interioris hominis esuries te cibante satietur? Tu es enim ille panis, qui cor hominis confirmas (Psal. CIII) . Attendamus modo in quibus consistat panis hic spiritalis, videlicet suavitas divinae consolationis.

Consistit plane in devotione sanctae orationis, in meditatione divinae lectionis, in promisso aeternae felicitatis. Quid enim suavius esse potest homini, quam orationis affectu coelos pulsare, meditatione [Col. 0111B] sancta secreta coelestia penetrare, et in promissione beatitudinis exultare? Primus subcinericius est sine oleo, quia totus est in luctu; secundus, qui coquitur in clibano, et tertius qui ponitur in craticula, partim habent oleum, quia, sicut dicit legislator, debent esse oleo liti. Nam tolerantia tribulationis partem habet gaudii, partem moeroris, sicut de apostolis scribitur: Quia ibant gaudentes a conspectu concilii, quia digni habiti sunt pro nomine Jesu contumeliam pati (Act. V) . Similiter et compassio proximi oleum habet consolationis; non enim vere compatitur, qui, si potest, non consolatur. Ultimus vero panis et intus et exterius oleo est perfusus, quia totum palato jocundum est, quod [Col. 0111C] infundit dulcedo divinae consolationis. Et Ecclesia quidem adhuc militans in terris, interim oratione, meditatione, et spe promissionis, quam nondum consecuta est, se consolatur. Sed Jerusalem coelestis, videlicet sancti qui regnant cum Deo, jam manducat hunc panem adepta aeternitatis jocunditate. In cujus memoriam hodierna die exultat decantans canticum laetitiae vox Ecclesiae cum dicit: Laetare Jerusalem, et conventum facite omnes qui diligitis eam. Ac si diceret filiis suis: Consolamini, popule meus, quia adhuc modicum, et epulabimini cum fratribus vestris, et satiabimini ab uberibus consolationis vestrae. Jam habemus aquam et panem.

Tertium vero est vestimentum, quia initium vitae hominis aqua et panis et vestimentum. Vestimentum [Col. 0111D] hoc, ni fallor, est custodia humilitatis. Vestimentum per omnia necessarium quod nuditatem operit, arcet frigoris intemperiem, et nutrit calorem. Vis videre quomodo nuditatem nostram operit? Certe inter omnia malorum genera nihil magis infirmitatem nostram detegit, quam ventus immoderatae elationis. Sed hanc nuditatem custodia humilitatis tegit, cum operatur in homine contemptum sui, ut non altum de se sapiat (Rom. XII) , ut omnibus se inferiorem judicet, et non solum voce, sed habitu, vultu, gestu semper sit accusator sui dicens et verbo et opere: Ego sum vermis et non homo, opprobrium hominum, et abjectio plebis (Psal. XXI) . Arcet etiam hoc vestimentum intemperiem frigoris, id est seminarium aemulationis et discordiae, quia [Col. 0112A] eo ipso quod homo sui contemptor est, habet reverentiam proximi, ut paratus sit ad obsequium omnium, qui omnes se putat antecedere meritorum dignitate, et sic intemperies frigoris tollitur de medio, dum per reverentiam proximi studioso obsequio subjicit se omnium voluntati. Quia, ut dixit quidam, obsequium amicos, veritas odium parit. Nutrit etiam hoc vestimentum calorem per timorem Dei. Sicut enim Scriptura dicit: Bonarum mentium est ibi culpas agnoscere, hoc est timere ubi non sunt. Ut homo in conspectu Dei semper sit pavidus, ne ipsum aliqua interveniente culpa offendat, cui sociari toto mentis desiderio festinat; sicque fit ut dum metuit eum offendere quem diligit, semper magis et magis in ejus fervore dilectionis meus [Col. 0112B] solidetur et crescat. Habet igitur vestimentum hoc, videlicet custodia humilitatis, tria haec, contemptum sui, reverentiam proximi, timorem Dei. Videbitur forte durum alicui, scilicet humilem et despectum exhibere se omnibus, sed in hoc est consolatio, quia, ut dicit Apostolus: Disciplina in praesenti non est gaudii, sed moeroris, quae in futuro fructum recipiet pacatissimum (Hebr. XII) . Certe Rachel cum parturiret, egrediente anima, prae dolore, ut dicit Scriptura, vocavit filium suum Bennoni, hoc est filium doloris mei; pater vocavit eum Benjamin, hoc est filium dexterae (Gen. XXXV) . Rachel quippe, hoc est anima quaelibet videns Deum per sanctum desiderium, non sine dolore parit fructum bonorum [Col. 0112C] operum, quae opera a Deo Patre vocantur filius dexterae, quia propter ipsam consolationem recipient in aeternitate, quae per dexteram consignificatur.

Est ergo ad bonae vitae initium valde expediens non solum aqua et panis, sed etiam vestimentum, et praeterea quartum, scilicet domus protegens turpitudinem hominis. Magna videtur haec turpitudo, quam nec aqua omnino delet, nec vestimentum ex toto cooperire potest, ut amplitudine domus sit opus qua ista turpitudo possit cooperiri. Non est ista turpitudo in una parte humani corporis, quam unum indumentum non sufficit celare, quin potius usque adeo diffusa est, ut a planta pedis usque ad verticem capitis non reliquerit sanitatem; ipsa est corruptio peccati. De hac turpitudine beatus Job lamentatur [Col. 0112D] dicens: Induta est caro mea putredine, et sordibus pulveris (Job VII) . Quomodo induta? Omnino circundata. Offendit enim pes eundo, auris auditu, manus opere, lingua in verbo, visus in aspectu vanitatum, usque adeo, ut possimus cum illo gentili dicere: Non habet in nobis jam nova plaga locum. Hoc quidem jugum grave est super filios Adam a die nativitatis suae usque in diem sepulturae. Sub cujus onere gemit vir ille sanctus dicens: Quare exceptus genibus et cur ablactatus uberibus? Nunc enim dormiens silerem, et somno meo quiescerem cum regibus et consulibus terrae: aut quasi abortivum absconditum non subsisterem, aut qui concepti non viderunt lucem (Job III) . Sed quid dicam? tenemus morbum, necessarium est [Col. 0113A] quaerere remedium. Videmus ergo quae sit domus illa tam necessaria, ut hanc turpitudinem possit protegere. Ipsa est, ni fallor, disciplina claustralis conversationis, quae non solum conscientiam cordis, verum etiam omnia opera exterioris hominis moderatur et regit. Verbi gratia: Silentium linguam, claustrum pedem, obedientia manum, solitudo visum, divinus sermo informat auditum, ut in viris sanctis omnia foris fiant disciplinate, et intus pacifice. Quod enim est splendor in igne, serenitas in aere, tranquillitas in mari, amoenitas in terra, hoc est disciplina in congregatione, pax in corde. Hujus domus fundamentum sunt incipientes, parietes laborantes, tectum vero contemplantes. An non vere fundamentum ponunt, qui a mala conversatione conversi formam religionis suscipiunt? [Col. 0113B] Similiter laborantes parietes sunt, qui postquam inchoaverint fortiter agendo non solum in spiritalibus, sed etiam corporalibus administratione, providentia, executione operis Ecclesiae suae viriliter subveniunt. Contemplativi vero tectum consummant, qui laverunt pedes suos cum sponsa, nec volunt surgere ut coinquinent illos (Cant. V) . Quippe a terrenis occupationibus liberi coram Deo astant, et ei serviunt spiritu et mente, meditantes in lege ejus die ac nocte (Psal. I) . Ecce, fratres dilectissimi, passer, id est quilibet infirmus, invenit sibi domum, et turtur nidum sibi, ubi reponat pullos suos (Psal. LXXXIII) , id est spiritalis nidum. In hac siquidem domo et infirmus [sanat] morbum, et incolumis sanitatem [Col. 0113C] custodit, quae in praesenti mortalibus conceditur ad remedium donec ingrediamur in domum non manufactam, quae in coelis est, in futuro ad gaudium, cum abscondet nos in abscondito faciei suae a conturbatione hominum, proteget nos in tabernaculo suo in contradictione linguarum (Psal. XXX) ; quo nos perducat Jesus Christus, rex noster, homo humilis, et Deus sublimis, cujus regnum et imperium permanet in secula seculorum, Amen.

Initium vitae hominis aqua et panis, et vestimentum, et domus protegens turpitudinem ejus (Eccl. XXV) . Sicut gradus sunt descendendi in mortem, sic et gradus ascendendi ad vitam inveniuntur. Et [Col. 0113D] sunt tres gradus quibus in mortem descenditur, quorum primus est, mandata Dei negligere: secundus, voluptatibus carnis vacare: tertius, ad omnia vitia spiritalia pronum se exhibere. Similiter et tres gradus sunt ascendendi ad vitam, quorum primus est, devota conversio: secundus, bona conversatio: tertius, sancta consummatio.

Cum ergo initium vitae hominis sit conversio ad Deum, dicuntur tamen panis et aqua initium vitae hominis: quia converso ad Deum necessaria sunt aqua, videlicet poenitentiae, et panis sacrae Scripturae. Primo aqua lachrymarum necessaria est: quia sicut purgat oculum, ita et lachrymae purgant mentis affectum: si tamen in modum fontis de imo terrae scaturiant, id est si ex recordatione terrenae [Col. 0114A] sive peccatricis conversationis procedant. Necessaria est admodum aqua ista, si tamen habeat comites qui fructuose poenitentem debent comitari, videlicet suspirium, planctum, et plausum: Suspirium de cordibus, planctus de ore, plausus de manibus procedit: ut suspirium sit pro peccato cogitationis, planctus pro peccato locutionis, plausus pro peccato operis: quae omnia in recordatione peccatorum delenda sunt.

Veruntamen, tu vir bone, qui ad Deum conversus es, scire debes, quoniam frequens peccatorum recordatio quibusdam perniciosa est, quibusdam bona. His siquidem, qui spiritu ferventes sunt, et fortes in opere, frequens recordatio peccatorum est utilis: quoniam ex eorum detestatione ad amorem Dei magis accenduntur. Sed sunt alii, qui infirmam [Col. 0114B] habent conscientiam, et ad resistendum vitiis imbecilles sunt, quibus frequenter recordari peccata sua non expedit. Quoniam sicut corpus ex foetore alicujus cadaveris aliquando corrumpitur: ita aegra conscientia per frequentem recordationem peccatorum, contaminatur. Solent dicere physici, quoniam reliquiae infirmitatum, quae sunt in corporibus, subversiones faciunt, quod similiter evenit in reliquiis spiritualium infirmitatum. Nam sicut is, qui de infirmitate gravi convalescere incipit, si utatur cibo sibi contrario, quandoque recidivat, et in infirmitatem relabitur: ita et anima infirma per recordationem peccati affecta, plurimum ad peccati consensum trahitur.

[Col. 0114C] Panis etiam Scripturarum ad vitam necessarius est, de quo dicitur: Parvuli petierunt panem, et non erat qui frangeret eis (Thren. IV) . Et alibi de eodem: Quia cognoverunt Dominum in fractione panis (Luc. XXIV) : de quo etiam pane in Evangelio Dominus multa millia hominum satiasse perhibetur. Sacra siquidem Scriptura voluntatem hominis informat, tum per cognitionem veritatis, tum per amorem virtutis. Iste tamen panis non omnibus uniformiter apponendus est, sed pro modo legentium et capacitate sensuum variandus. Sunt enim aliqui, qui multa sciunt, et parum diligunt: alii, qui multum diligunt, et pauca sciunt: alii, qui multa cognoscunt et multum diligunt: alii, qui et pauca cognoscunt, et parum diligunt. Qui multa [Col. 0114D] cognoscunt et parum diligunt, debent legere scripturas morales, quae purgant affectum, charitatem accendunt: quales sunt scripta beati Gregorii, parabolae Salomonis, liber Sapientiae, et caeterae tales, quae pertinent ad morum aedificationem. Qui vero multum diligunt et parum cognoscunt, legere debent scripturas pro capacitate sensus sui, quae ad cognitionem veritatis intellectum illuminant, ut Genesim, Exodum, librum Regum, Paralypomenon, et caeteras tales quae pertinent ad scientiam veritatis. Qui multum cognoscunt et multum diligunt, legere debent scripturas sententiosas pariter et affectuosas, quibus intellectus et affectus simul nutriatur. Qui autem parum cognoscunt et parum diligunt, quamvis simplices scripturas licite possint legere, [Col. 0115A] tamen magis eis expedit audire verbum exhortationis ab eo qui scit exhortari in doctrina. Quoniam viva vox docet, et efficacior est ad eruditionem, quam serialis literae susceptio.

Hanc autem exhortationem facere debent illi, qui non solum per scientiam illuminati, sed etiam per charitatem accensi sunt: quoniam praedicator primo debet filios parturire in visceribus charitatis, postmodum parere verbo praedicationis. Unde Paulus: Filioli, quos iterum parturio, donec formetur in vobis Christus (Gal. IV) . Criminosus vero, etsi multam habeat scientiam, silentium tamen ei indicitur. Sicut scriptum est: Sepulchrum patens est guttur eorum, linguis suis dolose agebant (Psal. V) . Quia etsi sciant recta loqui per cognitionem veritatis, [Col. 0115B] tamen tortuosa et nociva frequenter loquuntur, impellente affectu pravae voluntatis.

Et attende, claustralis, quia alio tempore lectione, alio tempore oratione, alio tempore meditatione utendum est. Tempore tribulationis, quando vir bonus in angustia, et persecutione, et quacunque tribulatione positus est, oratione uti debet, ut ab his liberet eum Dominus. Unde Daniel in captivitate oravit, et Judith contra Holofernem dimicatura: sed et Jacob fratrem suum Esau metuens, oratione contra periculum dimicavit. In tentatione vero peccati, id est quando aliquis in peccatum criminale lapsus est, tunc lectione uti debet: quae ostendit homini viam justitiae, mores instruit, aperit tentationes diaboli, et quomodo ei sit resistendum, quibus [Col. 0115C] omnibus homo peccator ad gratiam Dei suscipiendam humilior efficitur. Tempore vero tranquillitatis meditatione utendum est, quae totam mentem hominis sibi vendicare debet, ut neque exteriori tribulatione, neque tentatione interiori ab eo quod mente cogitat retardetur. Similiter ad vitam proficienti vestimentum necessarium est, ne nudus ambulet et appareat turpitudo ejus. Secundum autoritates Scripturarum triplex vestimentum distinguere possumus, videlicet vestimentum cilicinum, de quo legitur: quia rex Ninivae indutus est sacco (Jonae III) : Vestimentum nuptiale, sicut in Evangelio de quodam dicitur: Quomodo huc intrasti non habens vestem nuptialem? (Matth. XXII.) Vestimentum jocunditatis, sicut de Judith legitur: quia exuit se vestibus [Col. 0115D] viduitatis suae, et induit sese vestimentis jocunditatis suae (Judith. X) . Est ergo vestimentum cilicinum, dolor contritionis: vestimentum nuptiale, virtus charitatis: vestimentum jocunditatis, gravitas exterioris conversationis. Hoc triplex vestimentum omni claustrali decentissime congruit, videlicet ut dolore contritionis peccata sua defleat; per charitatem ea quae bona sunt affectuose diligat, per gravitatem conversationis aliis ad exemplum bene vivendo proficiat.

Tria quae diximus, id est aqua, panis et vestimentum, tria vitia eliminant a claustralibus; per quae maxime retardantur in via perfectionis, quae sunt: securitas de praeteritis commissis, tepiditas in bonis agendis, levitas in gestu exterioris hominis. [Col. 0116A] Videmus siquidem multos, qui quando ingressi monasterium debent sibi assumere plangendi officium, praeteritae culpae jam immemores adeo securi fiunt, ut videantur non poenitentiae fructum, sed quoddam securitatis otium exhibere in sua conversatione. Disce, o claustralis, qui talis es, disce, inquam, in militia seculari quid te oporteat facere. Siquidem terreni imperatoris milites quando stant in acie, si agricolas, vinitores, si quicunque inepta laetitia exultantes videant, non eos movent haec omnia, ad hoc solum soliciti, ut fortiter premant adversarios, et victoria potiantur. Quanto magistu, claustralis, sollicitus esse debes et non securus, cui non est colluctatio adversus carnem et sanguinem, sed potius adversus principatus et potestates, adversus hujus mundi [Col. 0116B] rectores tenebrarum harum, contra spiritalia nequitiae in coelestibus.

Docet te Jacob, cujus figuram tenere debes in supplantatione vitiorum, in conversatione tua te non debere esse securum. Luctatus est siquidem Jacob cum Esau in utero, luctatus est cum Laban in Mesopotamia, luctatus est in Bethel cum Domino. Cum Esau luctatur Jacob in utero, quando claustralis pugnat contra affectum carnalem, quasi secum genitum in utero pravae voluntatis: cum Laban pugnat in Mesopotamia, quando in hoc seculo pugnat cum diabolo contra incentivam malitiae, et secularis vanitatis: pugnat in Bethel cum Domino, quando vir religiosus in domo Dei, hoc est, in claustro, in vigiliis et orationibus, in fame [Col. 0116C] et siti, aliisque laboribus plurimis a Domino regnum coelorum, quasi per violentiam nititur obtinere. Sicut enim scriptum est: Regnum coelorum, vim patitur, et violenti diripiunt illud (Matth. XI) .

Secundum vitium, de quo diximus, id est tepor animi in bonis agendis profectui claustralium maxime contrarium est: quoniam fervorem spiritus extinguit, tollit fructum boni operis, omnemque diligentiam spiritalis studii desidioso quodam torpore et negligentiam divini obsequii corrumpit. Hunc torporem animi etiam ipse Dominus abominatur, his qui tales sunt, exprobrans ubi ait: Utinam esses calidus aut frigidus; sed quia tepidus es, incipiam te evomere ex ore meo! (Apoc. III) . Respice ad aquam tepidam, quae gustanti nauseam [Col. 0116D] provocat, et fumum de se emittit densiorem, quam aqua calore fervens non facit: Ita et illi, qui tepidi sunt in sua conversatione, dum operibus remissi, et animo pusillanimes, gestu inordinati sunt, velut fumum quendam teterrimum de se emittunt, quo intuentium oculos velut caligine quadam obnubilant, dum exemplum desidiae praebent aliis, quo retardantur a conversatione spiritali. O quam miserabilis est vita illius claustralis, qui fratribus secum degentibus non lucem, sed tenebras infundit! Tertium vitium, quod est, levitas gestus exterioris, claustrali admodum fugiendum est, non solum propter peccatum, sed etiam propter scandalum. Cum enim gestus et habitus illius quasi speculum [Col. 0117A] esse debeat eorum qui foris sunt, si sit ad risum facilis, in verbis jocularis, vultu immaturus, gestu incompositus, haec omnia contra ipsum pronunciant, minus in eo esse virtutis, in quo foris apparent tot argumenta dissolutionis. Siquidem religiosam vitam professus, in fronte portare debet Thau, id est formam Crucifixi: quoniam qui dicit se in ipso manere, debet sicut ille ambulavit et ipse ambulare (I Joan. II) . Sed quicunque ille est, qui foris habitu immaturum se exhibet, non Thau, sed lepram in fronte portat: et propterea sicut leprosus in facie de consortio hominum ejicitur, ita et claustralis, qui talis est, ne alios pravo suo exemplo corrumpat, de collegio justorum est ejiciendus. Tria ergo quae ab initio diximus, id est [Col. 0117B] aqua poenitentiae, panis sacrae Scripturae, vestimentum maturae conversationis, quasi tria remedia contra tria vitia (de quibus locuti sumus, videlicet securitatem, tepiditatem, levitatem exterioris habitus) claustralibus data sunt, ut sit dolor poenitentiae, contra securitatem: lectio sacrae Scripturae, quae illuminat et accendit animum, contra tepiditatem: vestimentum maturitatis, contra exterioris habitus levitatem.

Sed neque abs re est, quod tendenti ad vitam domus necessaria esse dicitur, quae protegit turpitudinem ejus. Nam si domum istam velimus interpretari Ecclesiam sive congregationem fidelium, de qua dicitur: Sapientia aedificavit sibi domum (Prov. IX) , et alibi: In domo Patris mei mansiones multae sunt (Joan. XXIV) , in tali domo manere valde [Col. 0117C] necessarium est, valde fructuosum. In ea siquidem paterfamilias, id est, Christus, habet coenaculum, in quo pascitur: habet thalamum suum, in quo requiescit: habet secretarium suum, in quo disponit consilia sua: habet et sedem judicialem, in qua discernit judicia. Coenaculum istius domus, sunt viri misericordes, qui eleemosynis caeterisque operibus misericordiae, quibus Christus libenter vescitur, studiose insistunt. Thalamus ejusdem domus, sunt viri contemplativi, in quibus a curis et voluptatibus hujus seculi revocatis, Christus per tranquillitatem et amorem coelestium requiescit. Secretarium vero domus hujus, viri perfecti sunt, qui divina sapientia illuminati, dant aliis monita et [Col. 0117D] consilia quomodo ad vitam debeant proficisci. Sedes judicialis in hac domo, sunt praelati Ecclesiarum, in quibus Christus sedet ad discernendum justa judicia, vel ad correptionem delinquentium, vel ad pacem justorum. Tu ergo quicunque maculam in te vides turpitudinis, id est peccati, in hac domo potes protegere illam. Si es immisericors, et proximi tui compassione non tangeris, transi ad coenaculum domus istius, ut discas misericorditer operari. Si curis hujus seculi detraheris, transi ad thalamum domus hujus, ut discas vacare contemplationi. Si munus est tibi consilii vel scientiae, ut nescias vitam tuam regere, transi ad secretarium domus istius, ut a viris perfectis accipias monita vitae. Si in peccatum aliquod gravius corruisti, transi ad [Col. 0118A] sedem judicialem hujus domus, ut a praelatis ecclesiasticis suscipias virgam disciplinae. Et ut de praelatis Ecclesiarum dicam aliquid, ipsos tales esse oportet, ut dum alios judicant, per enormitatem vitae non appareant judicandi. Sicut enim beatus Gregorius dicit: Nemo est qui in Ecclesia Dei magis noceat, quam qui perverse vivens solum nomen sanctitatis portat.

Quatuor ergo sunt quae praelatum Ecclesiae habere oportet: mundam vitam, sanam doctrinam, zelum justitiae, amorem disciplinae. Munda vita praelato necessaria est, ut sancte vivat: quoniam cujus vita contemnitur, necesse est ut et doctrina contemnatur. Sed et sana doctrina ei necessaria est, sicut dicitur de praelatis: Erudimini, qui judicatis terram [Col. 0118B] (Psal. II) ; ut sive loquatur subditis ad exhortationem, sive doceat ad eruditionem, omnia secundum regulam catholicae religionis faciat, ne in aliquo veritati videatur obviare, qui praeco debet esse justitiae et veritatis. Debet etiam praelatus habere zelum justitiae, ut his qui in ordinate ambulant, libera voce constanter contradicat, gladio verbi Dei defendens justos, et corripiens inquietos. Iste zelus justitiae si praelato desit, omnino indignus est honore praelationis. Quartum eorum quae ad praelatum pertinent, est amor disciplinae, ut ipse forma sui gregis effectus disciplinam libens habeat, et ad omnia, quae vitae regularis ordo exigit, se exhibeat caeteris proniorem, ut quae docet sermone etiam impleat operis exhibitione; ne forte audiat in se directum illud evangelicum verbum: Quae dicunt [Col. 0118C] facite, opera autem ipsorum nolite facere (Matth. XXIII) . His omnibus rite observatis, claustralis tam subditus quam praelatus, invenit quid eum oportet facere, qualiter de sancta conversione migret ad bonam conversationem, et inde ad perfectae vitae consummationem, quousque perveniat in locum tabernaculi admirabilis usque ad domum Dei: ubi servis bonis et fidelibus gaudium Domini sui datur, et in hac vita legitime certantibus coronam justitiae largitur Dominus noster Jesus Christus, qui cum Patre et Spiritu sancto vivit et regnat Deus, per omnia secula seculorum. Amen.

[Col. 0118D] Virgam virtutis tuae emittet Dominus ex Sion: dominare in medio inimicorum tuorum (Psal. CIX) . Vellem, fratres charissimi, si benignus Jesus gratiam inspirasset, factis potius quam verbis sermonem vobis facere. Quippe plus aedificatione proficiunt facta quam verba: cum haec suavitate quadam eloquii virtutis contineant exhortationem, illa vero exemplo bonae conversationis trahant ad imitationem. Et ego quidem virtutis omnimodo vacuus, dum vestrae charitati qualecunque compellor exhortationis ministerium impendere, prudentis illius dicto me excusabo: Quia fungor vice cotis acutum Reddere quae ferrum valet, exors ipsa secandi (Hor. Art. poet. v. 304) . Sed nunquid, quia peccator sum solus, non accedam ad Dominum meum, solus nesciam ubi posuerunt [Col. 0119A] eum? Tu saltem vir bone, vir religiose, qui spiritali susurrio cum Deo tuo verbosaris die ac nocte, qui ad mensam consolationis ejus considerasti; tu, inquam, indica mihi ubi pascat, ubi cubet in meridie, et tu cum eum inveneris, renuncia mihi, ut et ego veniens adorem eum (Matth. XI) .

Aut certe, juxta Salvatoris mei consilium, ne verbi Dei dispensationem inermis aggrediar, vendam tunicam meam, et emam gladium (Luc. XXII) : tunicam peccati, tunicam vetustatis. Hanc pro meliori, hoc est, pro vitae novitate commutabo, in qua accipiam arma justitiae, et gladium spiritus, quod est verbum Dei (Galat. VI) . Et a verbo quidem, quod proposui secundum congruentiam solennitatis, congruum mihi videbor sumpsisse exordium. A prophetico illo eloquio [Col. 0119B] Verbi dicitur: Virgam virtutis tuae emittet Dominus ex Sion, etc. Quaenam putas alia est virga, nisi beata Dei Genitrix, de qua processit flos ille campi, flos (dico) fructu, odore, pulchritudine singularis? De cujus fructu amica sponsi in Cantico amoris satiata, gratulabunda proclamat dicens: Sub umbra illius quem desiderabam sedi, et fructus ejus dulcis gutturi meo (Cant. II) : fructum appellans charismatum dona. O fructus dulcis, o fructus suavis, quem appetit esuries sine tormento, manducat sine fastidio, quo satiatur sine superfluo, sanatur sine recidivo! O fructus bone, fructus sapidissime, omne habens delectamentum, omnem saporem suavitatis, his tamen qui gustaverunt, quam suavis Dominus! In aliis siquidem est manna propter dulcedinem, [Col. 0119C] in aliis lignum vitae propter aeternitatem, in aliis panis propter fortitudinem, in aliis vinum propter compunctionem, in plerisque autem oleum propter spiritus consolationem. De odore autem istius floris in Canticis scriptum est, ubi fidelis anima loquitur ad Deum dicens: Trahe me post te, curremus in odore unguentorum tuorum (Cant. I) . Et alibi: Ecce odor filii mei sicut odor agri pleni, cui benedixit Deus (Gen. XXVII) . Odor super omnia necessarius, utpote infirmis purgativus, proficientibus confortativus, perfectis vero sanativus. Ecce, inquit, odor filii mei sicut odor agri pleni. Nonne vides agrum istius mundi hoc odore plenum, cum videas alios justitia fortes, charitate ferventes, alios promptos ad obediendum et humilitatis obsequium, [Col. 0119D] hos lachrymis irriguos, et ad eleemosynas profusos, plerosque in laudem prorumpere, non solum pro eo quod veniam consecuti sunt, sed etiam pro eo quod gratiam pro gratia receperunt? De pulchritudine vero floris illius sancta Ecclesia sibi applaudit in Canticis dicens: Dilectus meus candidus est et rubicundus (Cant. V) : vere pulcher, vere speciosus, qui, licet rubicundus fuerit in passione, candidus tamen in essentia divinitatis permansit. Cujus etiam pulchritudinem Daniel propheta commemorans ait: Vestimenta ejus candida sicut nix, capilli albi sicut lana munda, corpus ejus sicut chrysolithus, thronus sicut flamma ignis (Dan. VII) .

Hujus ergo floris fructu, odore, pulchritudine [Col. 0120A] tam praeclari, virga beata Dei Genitrix fuit, cujus sementem angelus Gabriel hodierna die jecit, quando Christum Dei virtutem, Spiritus sancti operatione de ipsa nasciturum annunciavit. Unde Propheta virgam virtutis ejus eam appellat (Psal. CIX) : quia ipse Filius, qui est Dei virtus et Dei sapientia, sicut flos de virga, sic de beatae Virginis natura secundum carnem processit. Vel virga virtutis appellata est, quia in humanitate, quam assumpsit de illa, hostem illum antiquum potenter prostravit: sicut et Abacuc propheta testatur dicens: Cornua in manibus ejus (crucis subintellige), ibi abscondita est fortitudo ejus (Habac. III) . Dicit ergo propheta: O Christe Dominus emittet ex Sion, hoc est, de gente Judaeorum, virgam virtutis suae, videlicet beatam [Col. 0120B] virginem Mariam: Haec est virga illa Moysi, quae dracones Aegyptiorum devoravit. Quippe beata Dei Genitrix quae praenunciata est a Moyse et prophetis, venena peccatorum et tenebras hujus mundi per solem justitiae de se procedentem illuminavit. Unde et in laudem ejus dicitur: quia cunctas haereses sola interemisti in universo mundo. Ipsa est virga Aaron, quae in tabernaculo posita, inter caeteras tribuum Israel virgas floruit, et germinavit amygdala. Floruit plane pariendo Christum: germinavit amygdala, quando multa justorum millia suo exemplo ad vitae novitatem convertit. Quod si diligenti oculo velimus advertere, quare Maria virga sit appellata, in hoc virgae similitudinem videmus ei convenire, quia virga est flexibilis, gracilis, recta, [Col. 0120C] eminens, statura uniformis: uniformis dico, non ramis vel foliis circunquaque diffusa. Certe sicut scriptum est: Iniquitas sedet super talentum plumbi: ponderosa enim est, non gracilis, non subtilis. Quoniam ergo beata Dei Genitrix ab hac ponderositate peccati Spiritus sancti virtute liberata est, recte per gracilitatem virgae puritas innocentiae ejus intelligitur: cujus caro sic purificata per prophetam nubes levis appellatur, cum dicit: Ecce Dominus ascendit super nubem levem (Isa. IX) . In virgae autem flexibilitate, virtus obedientiae accipitur, quam in Maria invenies ubi dicit: Ecce ancilla Domini, fiat mihi secundum verbum tuum (Luc. I) .

Disce, o radix peccatrix, favilla ignis aeterni, [Col. 0120D] disce, inquam, exemplo Mariae Deo humiliari, et esse subjecta omni humanae creaturae propter Deum! An nescis quid Esaias clamat de superbis, qui ambulant in mirabilibus super se: Pro eo, inquit, quia elevatae sunt filiae Sion, et ambulaverunt extento collo, decalcabit Dominus verticem earum, et crinem nudabit (Isa. III) . Digne sic punitur superbia, quia, sicut dicit Clarae illius vallis magister Bernardus, Nec etiam virginitas Mariae sine humilitate Deo placuisset. In virgae autem rectitudine opera justitiae, in longitudine virtutis perseverantia, in eo quod uniformis, morum concordia figuratur. Ecce virga, quae omni petenti patriam proponitur imitanda, videat unusquisque an velit eam imitari: quoniam in virga furoris flagellabit Dominus eos, [Col. 0121A] qui illam contempserint. Sunt enim et aliae virgae Domini, quaedam ad justificationem bonorum, quaedam ad vindictam malorum. Est enim alia virtutis virga, alia virga haereditatis, alia virga directionis, alia virga furoris.

Virga haereditatis est, generatio rectorum, qui sunt haeredes regni, et participes futurae beatitudinis, de qua Psalmista dicit: Redemisti virgam haereditatis tuae (Psal. LXXIII) . Haec virga significata est in illo facto Jacob, quando sumpsit virgas populeas et amygdalinas et ex platanis, partimque eas decorticavit, et quasdam unius coloris retinuit, ut oves in aspectu earum, modo varios, modo uniformes conciperent foetus (Gen. XXX) . In his quae partim decorticatae fuerant, sanctos illos figurans, [Col. 0121B] qui pellem pro pelle dederunt, passiones, tormenta, injurias sustinendo. In his vero quae erant unius coloris, exprimens qui sine tormentis, orthodoxa fide, et doctrina, et morum pietate Ecclesiae Dei lumen dederunt, quas virgas oves, id est simplices debent inspicere, ut in earum aspectu concipiant. Quia illorum exemplis debent addiscere modo injurias, contumelias, malorum vexationes libenter ac patienter sustinere, aut certe in aliis, modo humilitatem, modo obedientiam, modo mansuetudinem caeterasque virtutes saluti necessarias. Virga autem directionis, rigor disciplinae accipitur, ut voce, vultu, gestu, habitu, verbo et opere, sancte, juste et pie conversemur. De hac virga dicit Propheta: Sedes tua Deus in seculum seculi, virga directionis, virga regni [Col. 0121C] tui (Psal. XLIV) . Virga furoris est diabolus et angeli ejus, per quos punit Deus eos, qui demersi sunt in lacu inferiori, et in umbra mortis, de qua virga dictum est: Virga furoris mei Assur, per Assur angelos Satanae significando. Ergo virga virtutis, quae in tentatione defendit infirmos (Isa. X) : virga haereditatis, quae dirigit justos: virga directionis est, quae corrigit tortuosos: virga furoris est, quae flagellat impios. Elige ergo tibi inter has virgas quam teneas, an velis inter amicos, an inter inimicos Dei computari? Pro quibus dicitur, dominare, id est, dominaberis in medio inimicorum tuorum. Aut enim dominabitur eis convertendo eos ad justitiam, aut puniendo eos ad vindictam.

[Col. 0121D] Sed sunt nonnulli, qui in domo Dei non virga sed columna immobilis volunt apparere. Si enim moneas eos, negligunt; si arguas, contemnunt; si obsecras, non exaudiunt: quin potius murmurant adversus Patrem familias dicentes: Hi novissimi una hora fecerunt, et pares illos fecisti nobis, qui portavimus pondus diei et aestus (Matth. XX) . Nos in vigiliis, inquiunt, nocturnis, nos in horis diurnis, nos in silentio claustri, nos in hymnis et canticis clamamus in coelum, ut misereatur nostri Deus noster. O utinam, fratres charissimi, psallamus non solum voce, sed et spiritu et mente! Sicut enim quidam ait: Cum vox vitam non remordet, dulcis est symphonia.

Plane musica ista vocalis ad laudem satis congrua, [Col. 0122A] sed est alia quam docet supernus ille musicus, et illa nostrae saluti magis est necessaria. Sed quae est illa musica, quam docet Deus? Ipsa profecto triplici specie subdistinguitur: alia est enim animalis, alia spiritalis, alia coelestis. Animalis est musica, quando sensus exteriores nihil superfluum appetunt, et a ductu rationis nequaquam discordant, ut visus non aspiciat vana, non auris audiat detractiones vel judicium sanguinis, non odoratus quaerat suavia, non gustus superflua, non manus extendatur ad illicita. Istae sunt quinque vocales animalis musicae facientes harmoniam, quae dicitur diapente, quod sonat de quinque. Constituitur enim de quinque corporis sensibus ordinate constitutis, sicut jam dictum est. Spiritalis musica consistit in [Col. 0122B] profectu virtutum, in gaudio spiritali et morum suavitate, in timore Dei et amore fraternitatis; per quam harmonia efficitur, quae diatessaron, hoc est, de quatuor, est appellata. Quatuor ergo virtutes principales illam efficiunt, videlicet fortitudo, justitia, temperantia, prudentia, ut sit in omnibus bene agendis fortitudo ad auxilium, justitia ad directionem sive ad judicium, temperantia ad solatium, prudentia ad consilium. Coelestis vero musica consistit in contemplatione Dei, in adeptione aeternitatis, in mentis jocunditate et immortalitate corporis: et facit haec musica harmoniam quae diapason dicitur, quod sonat de octo. Siquidem octo beatitudines eam efficiunt, cum paupertati regnum coelorum, mansuetudini terra viventium, lugentibus consolatio, [Col. 0122C] esurientibus satietas donatur, et sic de caeteris secundum quod in Evangelio describitur. His generibus musicae, frater mi dilectissime, exercere, qua docet supernus ille musicus magis in concordia morum, quam vocum decantare, magis eligens fortitudinem mentis prae fortitudine corporis, sicut dicit vir ille sanctus: Non in fortitudine equi voluntatem habebit, nec in tibiis viri beneplacitum erit Domino. Quid ergo beneplacitum est Domino? Super timentes eum, et in eis qui sperant super misericordia ejus (Psal. CXLVI) .

Postremo, tu qui militas in castris Israel et fortis es in bello Domini, quaero ego a te a qua parte custodis tabernaculum Domini; utrum ad orientem, [Col. 0122D] an ad meridiem, an ad aquilonem, an ad occidentem? Certe, sicut scribit Moyses, ad orientalem plagam tabernaculi excubant Isachar, Judas, et Zabulon: ad meridianam, Ruben, Gad, et Simeon: ad aquilonis plagam, Dan, Neptalim, et Aser: ad occidentalem, Effraim, Manasses, et Benjamin (Num. II) . Haec omnia ad nostram doctrinam scripta sunt.

Per orientalem plagam tabernaculi significatur ortus, sive inchoatio religionis; ibi excubat Isachar, qui interpretatur memoria Domini: et Judas, qui confitens, et Zabulon, qui habitaculum fortitudinis interpretatur. Omnis ergo qui vitae novitatem aggreditur, debet habere memoriam Domini per cordis contritionem pro commissis: similiter et [Col. 0123A] oris confessionem in accusatione sui: debet etiam esse habitaculum fortitudinis, tolerando fortiter asperitatem satisfactionis.

Per plagam vero meridianam intelligitur profectus sive incrementum virtutis, ubi excubant isti tres, videlicet Ruben, qui videns filius, Gad, qui accinctus, Simeon, qui exauditio Domini interpretatur. Qui enim in domo Domini proficere vult in virtutibus, debet esse videns filius, id est, circunspectus, ut diligenter videat quae sit voluntas Domini bona, beneplacens et perfecta: debet esse accinctus cingulo castitatis, per mundiciam carnis: debet etiam esse exauditio Domini, obediendo suo superiori secundum mandatum Dei.

Per plagam aquilonis significatur agonia tentationis, [Col. 0123B] in qua excubant, Dan qui judicium, Aser qui beatitudo, Neptalim, qui dilatatio interpretatur. Quicunque enim in tentationibus vult esse fortis, debet ante oculos statuere judicium illud sine misericordia, ubi separabuntur oves ab hoedis: futuram etiam beatitudinem quae debetur justis, sed et viam quae conducit ad illam, scilicet latitudinem charitatis, ut et timor judicii ab illicitis abstineat, et promissa beatitudo in latitudinem charitatis inducat.

Per plagam occidentalem, non ab occasu, sed ab occisione moraliter sic dictam, tranquillitas mentis accipitur, quando occisis vitiis per mortificationem carnis, caro et spiritus subjiciuntur divinae voluntati. In qua parte excubant Effraim qui frugifer, Manasses, qui obliviosus, Benjamin, qui filius dexterae [Col. 0123C] interpretatur. Quicunque enim mente tranquilla, interfectis jam vitiis vult Deo famulari, debet esse frugifer in operibus justiciae, obliviosus per deletionem vitae praeteritae, sed et filius dexterae per desiderium felicitatis aeternae. Ipsa enim est quae in Scripturis sanctis per dexteram nobis significatur. Sic ergo, o homo, qui de numero pugnatorum Israel te existimas, sis, inquam, Isachar, id est, memor Domini per contritionem cordis: Judas per confessionem oris: Zabulon, per laborem satisfactionis. Sis Ruben, per circunspectionem: Gad, per castitatem: Simeon, per obedientiam: Dan, per divini judicii formidinem: Neptalim, per dilatationem charitatis: Aser vero, in spe promissae [Col. 0123D] beatitudinis: Effraim, per studium boni operis: Manasses, per oblivionem praeteritae conversationis: Benjamin, per desiderium futurae jocunditatis. Tales enim debent esse qui tabernaculo Dei deserviunt.

Quid ergo erit de illis, qui tabernaculum Dei destruunt per scismata et scandala, per contumelias et detractiones? Timeo ne cum Dathan et Abyron descendant in infernum viventes, hoc est, iniquitatem suam intelligentes et cognoscentes; quomodo enim ignorare possunt quod per Scripturas divinas, per lectiones nocturnas per psalmos et cantica audiunt et intelligunt? Ideo viri Ninivitae exurgent in judicio contra generationem talem, qui ad praedicationem Jonae egerunt poenitentiam (Matth. XII) . [Col. 0124A] Praedicavit Jonas subversionem civitatis, et omnes conversi sunt a viis suis malis ad Dominum. Minatur Christus damnationem aeternae mortis, et non est qui exaudiat. Ergo, fratres dilectissimi, ne in illo tremendo judicio Christus Dominus loquatur nobis dure, sumamus de optimis terrae fructibus, et feramus ei munera, videlicet, modicum resinae, mellis, et stiracis, stactes , et terebinti, hoc est, virtutes et opera virtutum quae per ista significantur: quia forsitan ignoscet et relinquet post se benedictionem. Deus autem meus faciat eum placabilem et remittat, et hunc fratrem vestrum qui loquitur, et eum quem tenet in vinculis, id est illos qui ad obediendum Deo vinculis disciplinae se astrinxerunt, remittat, inquam, ad Patrem suum, ad summi et [Col. 0124B] aeterni illius Patris visionem, ubi vita sine termino, et gaudium sine nubilo: quo nos perducere dignetur ipse Jesus, rex et salvator noster, cujus regnum et imperium permanet in secula seculorum, Amen.

Spiritus sanctus superveniet in te, et virtus Altissimi obumbrabit tibi (Luc. I) . Hodiernae diei solennitas, fratres dilectissimi, Dominicae Annuntiationis vocabulo honoratur, quia salutis nostrae exordia hodie beatae Virgini creduntur denuntiata. Sapientia enim, quae in arcano Divinitatis ab aeterno luserat coram Patre, diadema carnis assumendo mundo etiam spectaculum facere voluit, sic attingendo a [Col. 0124C] fine usque in finem fortiter, a fine, inquam, majestatis summae usque ad finem extremae humilitatis. Quippe non satis erat ad restaurationem conditionis attigisse finem illum majestatis et gloriae, quo erat angelicae naturae ad gaudium, nisi etiam finem humilitatis attingeret, quo peccatoribus fieret remedium.

Ad hujus spectaculi novitatem, videlicet incarnationis Verbi, omnis illa patriarcharum et prophetarum turba, per quos Spiritus sanctus mundo intonuit, venturam generationem invitavit, ut in carne Sanctum sanctorum agnosceret, quem sanctorum multitudo praenunciasset. Quid enim Abraham facto illo significavit cum dixit: Pone manum tuam subter [Col. 0124D] femur meum, ut adjurem te per Deum coeli et terrae, ne accipias uxorem filio meo de filiabus Canaan (Gen. XXIV) . Manum quippe, quae in firmamentum fidei solet porrigi, subter femur ponere, est Christi humanitatem de Abraham descensuram fide tenere; Jurare per Deum coeli et terrae, eundem esse Deum ore pronunciare, ac si diceret: Tange femur meum, et jura per Deum meum. Eandem Christi humanitatem lumbare illud Hieremiae significabat, quod ad flumen Euphratem in petrae foramine absconditum computruit, ita quod nulli aptum usui videretur (Jer. XIII) . Lumbare siquidem assumptae carnis a Verbo ad flumen Euphraten, ad fluxum videlicet nostrae mortalitatis computruit, cum homo ille saturatus opprobriis, confossus plagis, [Col. 0125A] abjectio plebis factus est. Inde beatus Job ex personna Filii Dei dicit: Induta est caro mea putredine et sordibus pulveris (Job VII) .

Nec hoc praetereundum puto, quod in foramine petrae lumbare hoc computruisse dicitur: Foramen siquidem munimentum solet esse eorum, quae in ipso reponuntur, ne impetu aurae, vel quacunque ventorum violentia dissipentur. In petra ergo Christus, in foramine Christi accipitur obedientia, quae ipsum ab omni forinseca perturbatione et tentatione custodivit: in quo tamen foramine lumbare conputruit, quia factus est obediens Deo Patri usque ad mortem. Dominus quoque summo illi patriarchae promittit dicens: In semine tuo benedicentur omnes cognationes terrae (Gen. XXIII) : mysterium Incarnationis [Col. 0125B] de semine Abrahae venturum esse praenuncians. Veruntamen quod de semine Abraham sive David, Christus nasciturus esse dicitur, pia mens catholice debet accipere, non secundum seminis traductionem, neque enim Christus sic natus est ex virili semine, sed potius ex semine Abrahae natum esse dicat secundum generis successionem.

Ipse enim angelus non de viro, sed de Spiritu sancto nasciturum esse Mariae praedicit, ubi dicit: Spiritus sanctus superveniet in te, et caetera. Suscipe ergo virgo Maria verbum, quod tibi a Domino per angelum transmissum est. Non enim te alloquitur ut exterreat pavidam, ut circumveniat improvisam, ut concutiat infirmam. Quae enim nosti [Col. 0125C] in secreto cubiculi tui fabulari cum Domino, oratione penetrare coelos, visiones angelorum videre, quid timeas in eorum colloquiis, vel dubites de promissis? Plane Spiritus sanctus superveniet in te, ut executio promissionis nuncii fidelitatem possit comprobare. Superveniet, inquit; venit certe Spiritus ad Virginem per electionem, festinavit per sanctificationem, appropiavit per allocutionem, superveniens tandem, hoc est, superveniens per illam ineffabilem incarnationis operationem. Interrogemus omnes filias Evae, quae illarum ab illo triplici vae universae carnis libera fuerat, quod Adam transmisit posteris suis: quorum primum fuit in corruptione carnis: secundum, in praevaricatione animi: tertium, in poena damnationis. Nulli prorsus, donec [Col. 0125D] Spiritus sanctus superveniens, super vae, inquam, iens a beata Virgine, totum illud vae abstulit, usque adeo, ut nec corruptio carnis impuram, nec praevaricatio mentis ream, nec damnatio miseram constitueret. O quam efficax Spiritus sancti medicina, quae adeo sanam, adeo innocentem fecit illam! Puto quod in terra suaviter viventium inveniri non poterat, nec in nostrae convallis habitatione exordium sumpsit, et ideo supervenit; id est, desuper venit de summis ad infirma, ut natura nostra, quae per causas inferiores tutari non poterat (omnis quippe caro corruperat viam suam), saltem in sui languoris remedium de supernis acciperet medicinam. Placet adhuc medicinae hujus effectum intueri, et modum languoris cum illo comparare, si forte expediens [Col. 0126A] fuerit tali morbo tali obviare medicamento

Erant quippe duae infirmitates in nostra natura sanandae, quarum una procedebat ex superabundantia humoris, reliqua ex vehementia frigiditatis. Superabundantia humoris, ipsa est inundatio carnalium desideriorum: frigiditas, desperatio coelestium promissorum. His duobus duo contraria Spiritus sancti medicina in se habuit, videlicet calidum et siccum, quatenus contraria contrariis possent curari. Et calidum siquidem fuit, ardor sive desiderium coelestium: siccum vero fuit virtus castitatis, sive virginitatis propositum. Apposuit ergo Spiritus sanctus in beata Virgine calidum contra frigidum, ut ardore coelestium terrena despiceret. [Col. 0126B] Siccum quoque humido apposuit, ut proposito virginitatis et continentiae carnalia desideria in ea prorsus extingueret. Unde etiam subjungitur: Et virtus Altissimi obumbrabit tibi. Quod est, ab aestu carnalium desideriorum praestabit refrigerium. Sed si virtutem Altissimi Christum (qui, juxta Apostolum, est Dei virtus et Dei sapientia) appellamus, cum ipse Dei Filius lux inaccessibilis, sol justitiae, lucifer sive stella matutina appelletur, videtur potius debuisse dixisse: Virtus Altissimi illucebit tibi, quam obumbrabit: cum ea quae sunt lucida, magis claritatem quam umbram praestare soleant. Quod forte verum esset, ubi juxta formam rerum naturalium etiam Dei miracula pensare possemus. Omne siquidem umbrosum corpus in natura rerum, [Col. 0126C] suam umbram jacit in illud quod oppositum est ei, a quo claritas procedit. A simili attende qualiter virtus Altissimi obumbravit beatae Virgini. Res siquidem, a qua splendor processit, fuit divinitas Verbi; oppositum huic splendori, fragilitas nostrae mortalitatis; Christi vero humanitas in conception unita Verbo suscepit in se splendorem Divinitatis: sicque Divinitati et nostrae fragilitati interposita non solum Mariae, sed et universo orbi obumbravit, ut obumbrationem intelligas assumptae carnis mediationem.

Et sicut radius solaris jubaris umbram oppositorum sibi corporum ad diversa loca transmittit, quod testimonio quotidianae experientiae comprobatur: [Col. 0126D] sic Christus sol justitiae suae humanitatis obumbrationem extendit ad diversas partes Ecclesiae, diversis temporibus. Ad orientem etenim umbram fecit, cum in suae conceptionis ortu sive principio formam servi assumens, dedit humilitatis exemplum: ad occasum fecit umbram, cum in passione contulit peccati remedium: ad aquilonem fecit umbram, cum descendens ad inferos momordit infernum: ad meridiem jecit umbram, cum ascendendo testes gloriae suae transvexit in coelum. O si et nobis, fratres dilectissimi, velit Christus indicare ubi pascat, ubi cubet in meridie, quatenus et nos, non dico modo ut montes, sed tanquam arbusta illius umbra operiat. Quis enim in ea quievit, et est adustus? quis sedit sub illa, et non est protectus? [Col. 0127A] Hic calor concupiscentiae refrigerium, ventus elationis obstaculum, gastrimargiae temperamentum; quaecunque alia infirmitas remedium invenit; sed est quaedam obumbratio, quae facit propter intemperiem frigoris torpidum: alia contra vehementiam caloris praestat refrigerium. Qui enim in hyeme, longe a nobis sole posito, umbram quaerat, manifestum est quoniam eo fortius frigore arctatur. Si vero in diebus aestatis, cum sol nobis vicinius lucet in virtute sua, ad umbram quis transeat, obumbrationis habet solatium. An non similiter in illa obumbratione, quam facit virtus Altissimi ut his occasio sit periculi, aliis causa salutis? Est utique Christus, etenim quibusdam remotus per fervorem charitatis, quibus tamen obumbrat per sacramenta [Col. 0127B] fidei, sub alis Ecclesiae fovens eos, de qua ipsi sunt litera non spiritu, titulo non studio. Haec autem sacramentorum obumbratio, quia non adest fervor dilectionis, torpidos magis quam refrigeratos facit. Quia melius est viam veritatis non agnoscere, quam agnitae veritati studiis et operibus pravis contraire (II Petr. II) . Quos enim significant alios nisi fratres Joseph, qui ab eo frumento accepto, pecuniam, quam dare debuerant, et praeterea scyphum argenteum, in quo dominus terrae augurari solebat, in saccis suis inclusos retulerunt? (Gen. XLIV.) Nomine quippe frumenti, eucharistiae caeterorumque sacramentorum virtus accipitur, ut ibi: Cibavit eos ex adipe frumenti, et de petra [Col. 0127C] melle saturavit eos (Psal. LXXX) . Pecunia vero ipsa, sunt Dei dona, quibus ipsius beneficia, quae in unitate percipiunt Ecclesiae, recompensare debent; et scyphus argenteus in quo augurari solet Joseph, nitor est divini eloquii, in quo praemia justorum, poenas malorum futuras praedicit. Sed non solum pecuniam, sed et scyphum argenteum in saccis abscoundunt, cum et dona Dei accepta, et sacrae testimonia Scripturae, quae intelligunt, executione bonorum operum foris non ostendunt. Unde etiam et Propheta suspirans conqueritur dicens: In salicibus in medio ejus (Babylonem loquens) suspendimus organa nostra (Psal. CXXXVI) . Per salices quippe, quae infructuosae sunt arbores, homines peccatores et infructuosos accipimus, in quibus organa sacri [Col. 0127D] eloquii, quasi inutilia suspenduntur, cum leges et prophetas auditu percipiunt, sed tamen modulamine sanctae devotionis et harmonia bonorum operum minime resonant.

Nunquid in laudem Dei resonare possunt, quos lingua, conscientia, facta quoque simul condemnant? Qui non offendit in lingua (dicit Scriptura) hic perfectus est vir (Jac. III) , imo (ut dicam quod sentio) inter omnia quae lege Dei prohibentur, non est aliud frequentius a Deo separans, quam peccatum locutionis. Vis videre quam frequenter? Inter eos siquidem, qui dicuntur susurrones in populis, sunt quidam, qui mala ex se ipsis concipiunt, et postea alii referendo parturiunt. Alii vero ab aliis mala accipiunt, et aliis eadem referunt. Tertii vero sunt, [Col. 0128A] qui quidem crimina aliorum non referunt, sed tamen libenter referentes audiunt. Quod genus detractionis notat Propheta cum dicit: Et opprobrium non accepit adversus proximos suos: (Psal. XIV) et hos omnes, quos unum genus mortalis peccati involvit, expectat una poena damnationis, praesertim cum facientes et consentientes pari poena plectendi sunt. Sed non ideo, inquies, consentio, quoniam audio loquentes, quos non possum prohibere, litigare non volo, non aurem avertere, ne eo ipso contristem fratrem meum. Imo consentis plene et peccatum detractionis omnino tu consummas, quia nisi esset auditor, non esset detractor. Vis consensum intelligere? sicut certe in aliis, ita hoc peccandi genere, consensus quatuor modis [Col. 0128B] admittitur; videlicet instigando, cum quis alii suggerit ut opprobrium fratri suo objiciat; cooperando, cum defendit eum ut hoc dicendo impunitus maneat; tacendo, cum non admonet ut desistat praestando autoritatem, dum praelatus, qui debet corrigere errantes, detractorem non castigat: et ipse tanto gravius delinquit, quanto facilius posset corrigere, si operam fraterno profectui vellet adhibere. Es tamen vir sine detractionis nota, cum retractare potes crimen fratris tui. Quandoque enim retractatur causa correctionis, quandoque causa communis utilitatis, quandoque causa dejectionis.

Si ergo, te sciente, peccavit frater tuus, etiam occulto [Col. 0128C] existente crimine, cum tuam forte correptionem non admiserit, aut ei qui tenet locum praelationis, aut alicui bono et sancto viro habenti testimonium religionis, vel certe ei qui pollet autoritate scientiae, secreto potes hoc indicare, de quibus tamen firma opinione teneas quod et secretum custodiant, et charitatis visceribus correptioni fratris operam velint adhibere. Omnis enim, quem admittis ad conscientiam occulti criminis, talis esse debet, ut vel autoritate potestatis coercere, vel autoritate corrigere, vel autoritate scientiae in his quae agenda sunt, vel cavenda, instruere possit. Potest etiam causa communis utilitatis sine crimine crimen alterius retractari, ut si forte velint aliqui virum homicidam Ecclesiae Dei praeficere, vel aliquem publico notatum [Col. 0128D] crimine in fraternum inducere consortium, licet his qui contradicere volunt in suae contradictionis patrocinium crimen illius quod opinione publica celebratum est, in medium proferre. Si vero causa nocendi, ut scilicet vilior et dejectior habeatur, quis crimen illius sive publicum sive privatum retractet, ille qui hoc facit, eo ipso filius gehennae effectus est, quod contra fraternam egit charitatem, et hoc de locutione.

Ut autem ad testimonium transeam conscientiae, quis demum est adeo securus, qui non pungatur gladio conscientiae, audiens illud humilitatis praeconium in Evangelio: Si quis vult inter vos major esse, sit vester minister: et qui vult primus esse, sit vester servus (Matth. XX) . Sicut Filius hominis [Col. 0129A] non venit ministrari, sed ministrare. O beata illa sanctorum tempora, in quibus doctrina humilitatis floruit in opere, ut quidquid propriae excellentiae amor, sive vestitus vanae gloriae administraret, totum puritas conscientiae tanquam malum abjiceret! Virtutem quoque patientiae ad salutem esse necessariam, nulli dubium esse debet, quam non solum per seipsum, sed et per servos suos prophetas nobis retinendam mandavit Dominus. Unde et David dicit: In die mandavit Dominus misericordiam suam, et nocte canticum ejus. (Psal. XLI) In die, inquam, prosperitatis mandavit Dominus ferre misericordiam suam, hoc est, patienter tolerare injurias, vexationes, incommoda, quae etiam in beato Job nomine misericordiae appellantur, ut ibi (Job III) : [Col. 0129B] Nonne dissimulavi? nonne silui et jam quievi? et venit super me misericordia tua, Domine. In nocte vero adversitatis mandavit canticum ejus, hoc est, consolationem aeternae beatitudinis, ne deficiamus in tribulationibus. Consulat ergo unusquisque arcana cordis sui, et invenire poterit quod defleat. Si enim vindicare proprias injurias, in dura verba prorumpere, praeceptis majorum contradicere, debent censeri nomine impatientiae, putasne patientiam invenies super terram? Quandoquidem haec rara avis est in terris, nigroque simillima cyeno. Quis nostrum denique illam comminationem Evangelii timet: Qui irascitur fratri suo, reus erit judicio: qui dixerit, racha, reus erit concilio: Qui dixerit, fatue, reus erit gehennae ignis (Matth. V) . Ubique [Col. 0129C] subintellige, sine causa. Sed hoc semper sine causa fit, quando causa correctionis non intervenit, sive communis utilitatis. Et quoniam Domini legem acceptam opere non implemus, videtur illud Joannis in Apocalypsi jam in nobis impleri, ubi dicitur: Et factus est sol niger quasi saccus cilicinus (Apoc. VI) . Quippe Scriptura sancta, quae tanquam sol lucet nobis, ostendendo ea quae ad salutem conducunt, abjecta et vilis, dum non est qui eam opere impleat, reputatur. Ecce enim clamat lex naturae, quam Deus in corde hominis scripsit: Quod tibi non vis fieri, alii ne feceris, et non advertimus: legem Moysi abjicimus, Evangelii mandata non custodimus. Super quo ergo percutiet ultra addentes praevaricationem super praevaricationem? Non habet in nobis [Col. 0129D] jam nova plaga locum. O si redirent aurea illa secula, et sicut in primitiva Ecclesia, mitteret Dominus ignem illum Spiritus in terram, qui hanc vitiorum rubiginem consumeret, et ferrum induratae mentis nostrae posset emollire, ut saltem tunsionibus et pressuris, quas quotidie experimur, ad usum Dominici operis posset elimari.

In rebus materiatis videmus, quoniam ea quae duriora sunt in duobus, videlicet aqua et igne, temperantur, sic certe eisdem duobus spiritaliter acceptis, mentis duritia in suavitatem quandam spiritalis dulcedinis emollitur, per ignem, inquam, charitatis, et per aquam compunctionis. Animadvertite et videte, quoniam faber ferrarius ferri [Col. 0130A] materiam emollire volens, in ignem eam ponit, et carbonibus ignitis aquam aspergit, non tamen ut ignem extinguat, sed ut amplius faciat reviviscere, donec tandem fervore ignis concepto, ferrum malleationibus ad voluntatem artificis dirigatur. Credo quod non dissimiliter is, qui mentis suae faber curiosus esse desiderat, debet negotiari in igne et aqua, duram mentis obstinationem emolliendo, ut aqua contritionis et lachrymae poenitentiae praeterita peccata abluant, et ardor charitatis animum ad amorem virtutis accendat. Quid aliud sonant in Ecclesia gemitus contriti cordis, lachrymae confitentium, tunsiones pectoris, virga disciplinae, asperitas cilicii, crebra denique prostratio peccatoris? Omnia enim ista lachrymae plangentium peccata sua secum trahunt, ut tunsionibus hujusmodi homo [Col. 0130B] peccator elimatus, tandem virtutis amator incipiat existere, quousque ignis ille modicus, qui praeveniendo languescentem affectum animi excitavit ad compunctionem, profectibus quotidianis inardescens caminus fiat in zelo justitiae et amore virtutis. Et quoniam hoc non est currentis neque volentis, sed miserentis Dei qui operatur velle et perficere in omnibus, conemur id prece qua possumus ab eo obtinere, quatenus peccati frigore exterminato, et igne charitatis in cordibus nostris accenso, suae obumbrationis sentiamus refrigerium, donec tandem abscondat nos in abscondito faciei suae a conturbatione hominum, ubi est vita sine termino, et gaudium sine nubilo, ipso donante Domino nostro [Col. 0130C] Jesu Christo, cujus regnum et imperium permanet in secula seculorum, Amen.

Ave Maria gratia plena, Dominus tecum. Spiritus sanctus superveniet in te et virtus Altissimi obumbrabit tibi (Luc. I) . Verbum quod audistis, fratres charissimi, Dominicae annunciationis continet historiam, in qua Verbum, quod erat in principio apud Deum, venturum in carne annunciatur, sicut Joannes dicit: Verbum caro factum est et habitavit in nobis (Joan. I) . Ipsum est illud verbum abbreviatum, quod fecit Dominus super terram, imo vere brevissimum. Nam licet in natura suae divinitatis [Col. 0130D] incomprehensibile sit et infinitum, in nostra tamen natura adeo breve factum est, ut tegeretur velamine modici corporis, pannis involveretur, et caperetur ab utero virginis, quod a diebus aeternitatis totus mundus capere non potuit. Nec immerito Verbum, quod Christus est, annunciatur cum verbo salutationis, quia ipse Christus autor est nostrae salutis. Quod poteris intelligere, considerata ejus nativitate, vita, morte, et resurrectione. Nativitas enim ejus natura nostram purgavit, vita ejus vitam nostram instruxit, mors ejus mortem nostram destruxit, resurrectio ejus salutem nobis contulit.

Propterea cum voce salutationis angelus Virginem alloquitur dicens: Ave, Maria, tres salutationes [Col. 0131A] celebres in evangelica serie invenimus. Salutat enim Christus discipulos suos cum dicit: Pax vobis (Luc. XXIV) . Salutat angelus Mariam cum dicit: Ave, Maria, gratia plena (Luc. I) . Salutat Maria Elisabeth sicut legimus: quia ascendit Maria in montana cum festinatione in domum Zachariae, et salutavit Elisabeth. Hac triplici salutatione triplex concordia nobis significata est, videlicet Dei ad hominem, angeli ad hominem, hominis ad hominem. Discordabat enim Deus ab homine propter peccatum primae praevaricationis. Discordabat angelus ab homine, quia, cum conservi in obsequio Dei esse debuissent, homo se subdiderat dominio diaboli. Discordabat homo ab homine, Judaeus a gentili, eo quod iste Deum, ille vero idola coleret. In prima [Col. 0131B] ergo salutatione significatur concordia Dei ad hominem, quia Deus erat in Christo mundum reconcilians sibi. In secunda significatur concordia angeli ad hominem, qui per Christum cohaeredes vitae aeternae facti sunt. In tertia significatur concordia hominis ad hominem, quia Judaeus et gentilis mediante lapide angulari, qui Christus est, in una fide sociati sunt. Et quoniam haec triplex concordia per beatam Virginem facta est, dicat Deus, dicat angelus, dicat homo: Ave, Maria. Haec concordia, ut puto, in hoc etiam significata est, quod nomen primae matris, id est Eva, mutatur in verbum salutationis. Siquidem hoc nomen Eva duas voces geminam miseriam humanae naturae praetendentes in se habet, videlicet, etc. Cum duplici enim miseria homo in [Col. 0131C] hunc mundum nascitur, id est culpa et poena. Quando ergo nomine illo converso Mariae dicitur: Ave, per hoc datur intelligi quoniam, per beatam Virginem, et culpa in veniam, et poena in gloriam commutata est. Et attende si placet quod, ave quandoque est vox optantis, quandoque vox orantis, quandoque congratulantis. Vox optantis est, cum dico proximo meo: Ave, quia opto ei salutem: vox orantis est, cum dico: Ave, crux preciosa. Non enim ligno salutem opto, quam habere non potest, sed oro ut virtus crucis mihi salutem operetur. Vox congratulantis est, cum modo dicit Ecclesia: Ave, Maria, vel cum dicit: Salve, sancta parens. Ac si diceret: Congratulor, vel congaudeo tuae saluti.

[Col. 0131D] Dicat ergo Ecclesia congratulando, dicat angelus optando: Ave, Maria, quod interpretatur, maris stella. O si detur illius copia, qui eam vocavit stellam maris: o si conserte cum eo loqui liceat: quoniam quisquis fuit ille deorum, qui eam sic vocavit, non solum verbosum, sed et contentiosum me ei impendam. Quare non magis eam coeli stellam, quare non magis eam mundi stellam vocavit? Certe nomen maris amaritudinis significativum est. Nunquid de eodem fonte hauriunt dulcem et amaram aquam? nunquid ipsa, quae mater est misericordiae et pietatis, mater est amaritudinis? Absit! Propterea ergo non immerito et coeli stellam, et mundi stellam, et demum stellam maris appellabo eam. Coeli stellam, propter eminentis gloriae praemium: [Col. 0132A] mundi stellam, propter justorum solatium: maris stellam, propter miserorum refugium. Stella coeli est, quae sua claritate caeteros sanctos illuminat: mundi vero, id est justorum, qui propter munditiam cordis recte mundus vocantur: stella est, quia ipsi affectu devotionis ad illam respiciunt, contra pressuras hujus mundi consolationis beneficia consequuntur: maris vero stella est, quoniam omnes miseri, omnes in amaritudine criminum fluctuantes ab ipsa opem refugii exposcunt. Omnes ergo animae Virgini matri devotae laetabundae dicant: Ave coeli stella, ave mundi stella, ave maris stella, ave Maria. Vel ut modo video recte stella maris vocata est. Tempore enim hujus salutationis nulli erant in coelo beati, in mundo nulli justi, vel admodum [Col. 0132B] pauci, sed omnes erant in mari, hoc est, in amaritudine peccatorum involuti. Et ideo juste maris stella, id est miserorum stella nuncupata est. Sicut enim stella haec navigantibus in mari rectae viae inditium est, sic et Maria in hoc mundo tortuose viventibus, aliis rectam viam bonae operationis, aliis rectam viam humilitatis, aliis rectam viam castitatis ostendit. Ob hanc miseriam tollendam Gabriel ad Virginem missus est, qui fortitudo Dei interpretatur. Siquidem opus erat fortitudine, ut genus humanum a tanta miseria liberaretur.

Et attende quia nuntians fortitudo, nuntius fortitudo, nuntiatus fortitudo, sed nuntians fortitudo Deus, nuntius fortitudo Dei, nuntiatus fortitudo [Col. 0132C] deificata potest appellari. Nunciatum dicimus hominem assumptum a Verbo, qui deificatus est, id est Deus factus. Sicut enim magnus ille Hugo sancti Victoris dixit: Qui negat hominem assumptum esse Deum, negat eum assumptum esse in Deum. Nec obviat autoritas illa Hieronymi quae dicit: Legimus Deum humanatum, non hominem deificatum: quae sic intelligenda est, quia non prius homo, et postea Deus est factus, sed ex quo fuit, simul et homo et Deus fuit. Nuntius ergo fuit fortis, ut mandatum Dei fortiter impleret: nunciatus fortis, ut in carne assumpta diabolum fortiter vinceret: nuncians fortis, ut devictum diabolum fortiter alligaret.

Ut autem ad stellam nostram revertamur, qui in [Col. 0132D] mari sunt vident eam a remoto: qui in mundo, vident eam e vicino: qui in coelo, vident eam e proximo. Qui aliquid videt a remoto, rem quidem videt, sed neque genus neque personam rei discernit: qui e vicino videt aliquid, rem et genus rei discernit, sed non personam: qui e proximo videt aliquid, et rem et genus rei et personam cognoscit. Qui ergo in mari sunt, stellam nostram a remoto respiciunt: quia homines in magnis criminibus velut in mari fluctuantes, quamvis timore supplicii, affectu tenui quandoque ad Deum, vel ad ea quae Dei sunt respiciunt, tamen caligine peccatorum involuti, a contemplatione coelestium repelluntur, sicque nihil spiritalis gratiae in se experientes, [Col. 0133A] coelestia quodammodo a longe vident, sed non statum nec praesentiam eorum possunt advertere. Justi vero qui in mundo, id est in mundicia cordis positi sunt, stellam hanc vident e vicino, quia dum sancte vivendo in coelis habent conversationem, per stillicidia gratiae futuram vitam praegustantes, etiam statum sanctorum pro modo hujus vitae concipiunt. Qui vero in coelo sunt, stellam istam vident e proximo, quia immediate Deo fruentes, oculo contemplationis serenato, perspicaciter sanctorum praesentia pariter et visione delectantur.

Et hoc, pro eo quod dictum est, ave Maria. Sed quid magnum, quid supereminens Virgini matri attribuitur, cum dicitur gratia plena? Nam et Christus plenus gratiae et veritatis, Stephanus plenus [Col. 0133B] gratia (Act. VI) , et apostoli pleni gratia Spiritus sancti fuisse leguntur (Act. II) . Idcirco haec distinctio adhibenda est, quod est plenitudo aequa, est plenitudo apta, est plenitudo superfluens sive effusa. Plenitudo aequa est, cum in re impleta nihil vacuum relinquitur, ut in mensura vini vel olei. Plenitudo vero apta est, quae replet secundum rei congruentiam, ut cum dicitur: Civitas vel Ecclesia plena populo, non quod ibi nullus locus vacuus relinquatur, sed quia secundum congruentiam ibi existentes loco sufficiunt. Plenitudo superfluens est, quando res quae implet, mensurae capacitatem excedit. In beata virgine Maria plenitudo aequa fuit, quoniam spiritali gratia in tantum repleta est, [Col. 0133C] quod in ea nihil vacuum, id est nullus peccandi locus remansit. Unde Hieronymus dicit: Cum de peccatis agitur, nullam de beata Maria volo fieri mentionem. Ex quo enim Christum concepit, adeo est confirmata, quod peccare non potuit. In caeteris sanctis plenitudo apta fuit, non quod peccare non potuerint, quia et apostoli excutere pulverem pedum jussi sunt (Matth. X) , sed quoniam gratiae plenitudinem sufficientem ad salutem acceperunt. In Christo plenitudo superfluens fuit, quia ipse accepit gratiam sine mensura, ita ut de plenitudine ejus nos omnes acciperemus. Excellenter ergo Mariae dictum est, gratia plena. Est autem gratia naturalium bonorum, est gratia spiritualium charismatum, et est gratia coelestium donorum. Plena [Col. 0133D] gratia fuit naturalium bonorum, quoniam Spiritu sancto ei superveniente, integritatem naturalium secundum dignitatem primae conditionis sola inter filias Evae accepit: Plena fuit gratia spiritalium charismatum, quoniam Christo incarnato amplius peccare non potuit. Coelestium donorum gratia plena fuit, quia virtute contemplandi quodammodo patriae donata est. Quantum enim distat inter odorem et gustum speciei aromaticae, tanta inter contemplationem Mariae, et aliorum sanctorum distantia est. Sicut enim singularem activam a Christo accepit, videlicet humanam ejus naturam portare, lactare, et involvere pannis, caeteraque humanitatis officia ei exhibere, sic (ut dicam quod ministrat cordis mei devotio) etiam dulcedinem suae divinitatis [Col. 0134A] matri singulariter experiendam indulsit. Unde subjunxit: Dominus tecum. Dominus Pater tecum, quia tu sponsa ejus: Dominus Filius tecum, quia tu mater ejus: Dominus Spiritus sanctus tecum, quia tu amica ejus. Neque enim ipse qui amor est, affectum amoris tibi ostenderet, nisi tu vicem dilectionis ei exhiberes. Pater ergo tecum, cujus Filium conceptura: Filius tecum, quem conceptura: Spiritus sanctus tecum, de quo conceptura es. Quia Spiritus sanctus superveniet in te. Primo veniet per sanctificationem virginis, postea superveniet per sanctificationem conceptus virginei. Superveniet in te, quia de Spiritu sancto concipies. Tu qui hoc audis, quomodo Maria de Spiritu sancto conceperit, fideliter sic intellige: Sicut verbum Dei imago [Col. 0134B] Patris est, sic anima Christi imago est Spiritus sancti: Nec loquor modo de illa imagine, pro qua homo ad imaginem Dei factus esse dicitur. In rebus corporalibus imago alicujus esse dicitur, quod expresse formam illius, cujus est imago, habet. Sicut autem corporalia formas suas habent, ita et spiritalia. Forma autem Spiritus sancti gratia septiformis est, non forma quae sit in Spiritu, sed quae de Spiritu sancto: sicut claritas, quae est in pariete, dicitur claritas solis, non quae sit in sole, sed quae est de sole. Homo ergo Christus de Spiritu sancto conceptus est, quia formam Spiritus sancti excellenter accepit, hoc est, septiformem gratiam. Ut ergo de, non sit materiale sed formale, Christus de Spiritu sancto conceptus est, non cui Spiritus [Col. 0134C] sanctus materiam seminis attulit, sed cui formam sanctitatis inter omnes creaturas elegantius impressit. Sequitur: Et virtus Altissimi obumbrabit tibi. Virtutem hoc in loco accipe, de qua Psalmis a dicit: Notam fecisti in populis virtutem tuam, redemisti in brachio tuo populum tuum, filios Jacob et Joseph (Psal. LXXVI) . Et de qua Apostolus dicit: Christus est Dei virtus, et Dei sapientia (I Cor. I) . Haec ergo virtus Altissimi, quo Christus est, obumbravit quondam filiis illis nequam, populum loquor Judaeorum, obumbravit beatae Virgini, obumbravit etiam nobis. Umbra quae obumbravit genti Judaicae, literalis sensus velamen fuit, quo spiritalis intelligentia de Christo, et sacramentis ejus in lege velabatur, [Col. 0134D] ne eam intelligerent. Unde cum Moyses loqueretur filiis Israel, velamen ponebat super faciem suam: quia non poterant in eum aspicere propter gloriam vultus ejus, quae evacuatur. Haec umbra significata est per umbram hederae, sub qua sedebat Jonas juxta Niniven, ut videret quid accideret civitati. Umbra qua obumbravit beatae Virgini, infirmitas fuit assumptae carnis, qua splendor divinitatis ita temperatus pariter et obumbratus est, ut in hac obscuritate caperet eum uterus Virginis, quem in sua claritate omnium rerum amplitudo capere non potuit. De hac umbra ex persona beatae Virginis in Cantico amoris scriptum est: Sub umbra illius quem desiderabam sedi (Cant. II) . Umbra vero qua obumbravit nobis. sicut ignominia passionis. quando [Col. 0135A] speciosus ille forma prae filiis hominum, deformis et umbrosus factus est, ita ut esset lividus plagis, pallidus morte, et omnimodis opprobriis saturatus.

Haec circa ipsum mutatio, nostra obumbratio fuit, et cum multae circa ipsum mutationes fuerint, haec sola obumbravit nobis. Mutata est enim ejus sublimitas in humilitatem, quando formam servi assumpsit: mutata est infirmitas ejus in majestatem, quando assumpsit Petrum, et Jacobum, et Joannem, et duxit eos in montem excelsum, et transfiguratus est ante eos: mutata est ejus mutabilitas in aeternitatem, quando a mortuis resurrexit: mutata est ejus speciositas in deformitatem, quando in passione pro nobis in cruce suspensus est. Et [Col. 0135B] haec est umbra qua nos obumbravit, per quam nos in servitute Aegyptiaca et potestate diaboli liberavit. Sub hac sedebat Helias in solitudine, quia et de eo scriptum est: Sedebat, inquit, sub umbra juniperi, et petivit animae suae ut moreretur (III Reg. XIX) : Juniperus enim arbor est humilis et hispida, et signat Christum humiliatum et despectum in passione. Ad hanc umbram invitamur omnes hoc sacro tempore Dominicae passionis, ut sedeamus sub ea facti imitatores ipsius: nam qui dicit se in ipso manere, debet etiam post ipsum ambulare (Joan. II) . Hac umbra modo obumbrata est sancta Ecclesia, dum cessant ab ore ejus cantus laetitiae, cessat ornatus ministrorum, apparatus altarium, sed et animae [Col. 0135C] compunctae super peccatis suis, quod lachrymae et suspiria poenitentium confitentur.

Nunc ergo, o anima Christiana quae charactere Christi insignita es, reside sub umbra ista, converte gaudium tuum in luctum, et plange Dominum tuum: vel si non vis eum plangere, plange saltem mortuum tuum. Mortuus tuus spiritus tuus est, multitudine scelerum tanquam plagis multis extinctus: Mortuus, inquam, non quia subito casu comparuit, sed cui tu causam mortis intulisti. Nec est hic mortuus quatriduanus in sepulchro, qui a memoria tua jam exciderit: non est mortuus in porta qui jam evanescat ab oculis tuis, sed est in domo tua prae oculis tuis, ut semper eum videas, et horrore concutiaris, et indesinenter plangas mortuum, cui [Col. 0135D] viventi parcere noluisti. Judicium aequum a te postulo, tu ne detraxeris veritati. Quidam vir nobilis, et ejus servus contumax in custodia tibi dati sunt hac lege, ut servum pane et aqua more servi, nobilem autem secundum dignitatem natalium suorum splendide procurares. Tu vero in contrarium operatus es, qui nobilem virum fame et siti multisque aliis injuriis confectum subegisti: servum vero omni deliciarum genere fecisti insolentem et superbum, qui insurgens in Dominum suum confossum vulneribus multis occidit eum. Quid respondebis ei, qui utrunque tibi commendavit? Tu hoc crudelis fecisti, tu, inquam, nobilem virum occidisti, qui spiritum tuum nullis virtutibus, nulla pinguedine devotionis, vel bonorum operum refecisti. Tu [Col. 0136A] servum contumacem nutrivisti delicate, quando carnem tuam comessationibus, et ebrietatibus, caeterisque voluptatibus vitae hujus delectasti. Propterea te porrigente manum auxilii caro insurrexit in spiritum, cum vitiis carnis, hoc est luxuriae et immundiciae, eum servire coegit. Et o utinam tibi sufficeret occidisse tantum virum et non illuderes mortuo, non saevires in extinctum, non infligeres vulnera vulneribus, quod faciunt omnes qui peccatum peccato adjiciunt. Revoca ad memoriam famosos peccatores hujus seculi, qui monstruosis vitiis, contumeliis naturae, passionibus ignominiae spiritum affligunt: Simoniacos Spiritus sancti praedones, qui patrimonium Crucifixi duplici sacrilegio, id est male acquirendo et male vivendo, possident: tales omnes [Col. 0136B] grassantur in animam extinctam, in Creatoris injuriam.

Resipisce ergo, o anima misera, sede sub umbra Christi, conformare deformitati ejus, macera carnem tuam jejuniis et abstinentia voluptatum: quoniam per ista spiritus etiam extinctus reviviscit. Si enim umbra Petri potuit suscitare mortuos (Act. V) , non poterit hoc ipsum facere umbra Christi? Certe si laborares infirmitate aliqua corporali, et mandaret tibi Hippocrates vel Galenus per clientulum suum abstinere a vino et saginatis, modicas oblationes sumere, libenter obedires pro consequenda sanitate corporis. Mandat tibi eadem Deus Pater per Christum suum, ut saneris in anima, et [Col. 0136C] non exaudis: At magis oportebat Deo obedire, quam hominibus, sicut Petrus dicit (Act. V) . Ne dicas: volo sedere sub umbra Christi, sed non comparet deformitas vel ignominia passionis ejus. Respice omnes tribulatos, infirmos, incarceratos, pauperes fame et siti horridos, in his omnibus Christum vides umbrosum et repletum despectione. Sede ergo sub umbra Christi per proximi compassionem, ut vestias nudum, frangas esurienti panem tuum. Da eleemosynam necessitatem patienti, da, inquam, patienti: imo potius reserva tibi, quia in futuro centuplum accipies, et vitam aeternam possidebis. Si potens aliquis divitias multas tibi contulisset, et insurgerent in te inimici, qui propter tollendam pecuniam etiam vitam vellent auferre, et diceret [Col. 0136D] tibi is, qui te ditavit: Commenda mihi pecuniam tuam, liberabo te ab hostibus, conservabo tibi vitam tuam, et pecuniam ad integrum resignabo, nonne multas gratias agens acquiesceres illi? Ecce bona temporalia accepisti a Christo, insurgat in te luxuria, partem illorum sibi vult vendicare, et vitam tibi auferre: hoc ipsum facit gula, comessationes et ebrietates appetendo: facit hoc superbia, luxum vestium et pompam secularem ambiendo. Da ergo pauperi bona temporalia, imo Christo in paupere ea commenda, quo facto vitam conservasti tibi, et recipies ea in die necessitatis. Et ne forte grave videatur diu sub umbra Christi residere, et conformari passionibus ejus, scito quia non solum in umbra, sed etiam in speculo, et quandoque in facie se [Col. 0137A] exhibet cernendum. Speculum sacra Scriptura est, in qua imaginem suam speciosam valde ostendit nobis ad consolationem. In speculo isto videt anima, quam sit pura Christi divinitas, quam dulcis ejus bonitas, quam diuturna ejus aeternitas, quam inaestimabile gaudium, quod pro se patientibus repromittit. Nondum in speculo isto videtur species ejus sicuti est: ex parte enim cognoscimus, et ex parte prophetamus, sicut dicit Apostolus. Res siquidem, cujus imaginem in speculo videmus, retro nos est (I Cor. XIV) . Sic et Christus cujus speciem in sacra Scriptura videmus, adhuc in magna gloria venturus est, quando videbimus eum facie ad faciem. Sed eamus ergo modico tempore sub umbra passionis ejus per imitationem, videamus formam ejus [Col. 0137B] in speculo ad consolationem: ut tandem videamus eum in decore suo gaudium percipientes, quod nec voce exprimi, nec corde excogitari potest, quod nec luctu obumbrabitur, nec defectu finem accipiet, praestante Domino nostro Jesu Christo, cujus regnum et imperium permanet in secula seculorum. Amen.

Christus passus est pro nobis, vobis relinquens exemplum, ut sequamini vestigia ejus (I Petr. II) . Ecce, fratres dilectissimi, Christianae religionis vexillifer Christus Jesus pro salute hominum dimicaturus procedit: fortis utique propugnator ad salvandum, qui fortem illum armatum custodientem [Col. 0137C] atrium suum, fortior ipse superveniens de coetu sanctorum ejicit, ita ut non sit amplius in eo inventus locus. Hujus autem signum victoriae in ligno crucis constituere voluit, quia et juxta dictum prophetae, ibi abscondita erat fortitudo ejus (Habac. III) : in qua dum hostis antiquus appetiit escam carnis, transfixus est aculeo divinitatis. Et si vultis scire, quibus armis divinae potentiae Christus diabolum vicerit, ipsa fuerunt sapientiae ejus plenitudo, charitatis amplitudo, humilitatis fortitudo, misericordiae magnitudo.

Sapientiae plenitudo superavit fraudulentum, qui dolosa suggestione hominem innocentem creatum seduxerat, sicut ex historia libri Genesis manifestum [Col. 0137D] est: Charitatis amplitudine devicit invidum, qui hominem fraudulenter seductum ab aeternitatis felicitate per invidiam dejecerat: Humilitatis fortitudine devicit superbum, qui hominem nihil sibi debentem in injuriam Creatoris sui contumaciter possidebat: Misericordiae magnitudine devicit crudelem, qui hominem injuste possessum sine misericordia vexabat. Sed jam vertamus considerationis oculum, id diligentius attendentes, qua dispensationis ratione, Christus crucem subire voluerit, et tam ignominiosam mortem sustinere, quae utique et Judaeis scandalum, et Graecis stultitia reputata est. Tres interim rationabiles causae videntur posse assignari, quare Christus crucem subire voluerit, quarum prima est, communis omnium miseria: secunda, [Col. 0138A] filialis, quam Deo Patri debebat, obedientia: tertia, singularis de hoste victoria. Primam causam, hoc est, communem omnium miseriam, propheta David commemorat dicens: Propter miseriam inopum, et gemitum pauperum nunc exurgam, et manifestabor, dicit Dominus (Psal. XI) . Ponam causam humani generis in salutari, hoc est, in Christo, et non tepide, imo fiducialiter agam in eo, quod in hora passionis factum est. Ista miseria tripartita fuit, quia ponderosa, quia generalis, quia perennis. Ponderosa fuit, quia hominem mole peccatorum adeo presserat, ut nec coelum, nec coeli numina posset respicere. Unde Psalmista: Filii hominum, usquequo gravi corde? (Psal. IV.) Et beatus Job de hac gravitate dicit: Utinam appenderentur [Col. 0138B] peccata mea, quibus iram merui: et calamitas, quam patior in statera, quasi arena maris haec gravior appareret! (Job. VI.) Et alibi: Grave jugum super omnes filios Adam a die nativitatis suae, usque in diem sepulturae (Eccle. XL) . Illa etiam miseria generalis fuit, quia mors quae per unum hominem in mundum intraverat, adeo late pervagata erat, quod omnes justos et injustos, bonos et malos pariter involveret: ut universos puniret unum supplicium, quos unum involvebat paternae praevaricationis delictum. Fuit etiam illa miseria perennis, quia homo sine termino, et sine remedio illam miseriam sustinuisset, nisi mediator Dei et hominum Christus Jesus, morte sua interveniente, illi miseriae finem imposuisset. Secunda causa [Col. 0138C] quare crucem subire voluit, fuit filialis, quam Deo Patri debebat, obedientia, de qua Apostolus dicit: Christus factus est Deo Patri obediens usque ad mortem, mortem autem crucis (Philipp. II) . Et ipse Filius ad Patrem: Ego manifestavi te super terram: opus consummavi, quod dedisti mihi ut facerem (Joan. XVII) . Pro ista obedientia crucem subire voluit, ut per eam primae inobedientiae piaculum solveretur: et Christus usque ad crucem humiliatus pro homine satisfaceret, qui superbiendo usque ad aequalitatem Creatoris sui per inobedientiam se extulisset. Tertia causa, quare crucem subire voluit, fuit singularis de hoste victoria, ut ipse moriendo mortis autorem evinceret: et victoria [Col. 0138D] potitus non solum ipse esset victor, sed etiam suos imitatores faceret victores. De qua victoria Joannes dicit in Apocalypsi: Vicit leo de tribu Juda, radix David (Apoc. V) . Et Isaias: Quomodo cecidisti Lucifer, qui mane oriebaris? corruisti in terram qui vulnerabas gentes (Isa. XIV) .

Nunc ergo o anima Christiana, quae vexillum tenes hujus victoriae, sic portes crucem Domini, ut etiam crucifixum imiteris: quia vera crucis bajulatio, crucifixi imitatio est. Quatuor cornua crucis, quae sunt longitudo, latitudo, sublimitas, et profundum, quatuor nobis passionum genera demonstrant, quibus Christum debemus imitari, quorum primum est, passio corporalis angustiae: secundum, continua mortificatio carnalis concupiscentiae: [Col. 0139A] tertium, patientia illatae contumeliae: quartum, renunciatio voluntatis propriae. Primo passionum genere crucifixum imitati sunt fortes illi vitae hujus triumphatores, quos neque mors, neque vita, nec periculum, nec gladius, nec creatura alia separare potuit a charitate Christi, tradentes corpora sua ad supplicia propter Deum, de quibus dictum est: Isti sunt, qui venerunt ex magna tribulatione, et laverunt stolas suas, et dealbaverunt eas in sanguine Agni (Apoc. VII) . Secundo genere passionum imitantur illum, qui voluntaria attritione mortificant membra sua super terram: et ne peccatum dominetur in mortali ipsorum corpore, carnem suam crucifigunt cum vitiis et concupiscentiis. Tertio genere passionum imitantur illum, qui pro [Col. 0139B] causa justitiae sustinent injurias, opprobria et vexationes alienae malitiae, patientiae virtute illum imitantes, qui tanquam ovis ad occisionem ductus est, et coram tondente se obmutuit, et non aperuit os suum. Quarto genere passionum imitantur Christum, qui cum mundo, et his quae in mundo sunt, etiam propriae renunciant voluntati, et nihil sibi de seipsis reservant: sed propter Deum alieno se subjicientes imperio, illius tenent vestigia, qui non venit ministrari, sed ministrare, et animam suam dare in redemptionem pro multis. Unde alibi ipse Salvator dicit: Non veni facere voluntatem meam, sed voluntatem ejus qui misit me (Joan. V) . Qui his passionum generibus imitantur Christum, ipsi illius sanguinem venerantur quasi loco vulneris: cum [Col. 0139C] tamen sint alii, qui venerantur Christi sanguinem distillantem in membris ejus. Nonnulli etiam sunt, qui venerantur ipsum Christi sanguinem, pulverulentum et dilapsum in terram. Sed Christi sanguis in loco vulneris triumphalis est: in membris ejus distillans, medicinalis: lapsus in terram, consolatorius et subsidialis est.

Qui ergo minus fortes cum Christo crucem ascendere nequeunt, ipsi venerantur illius sanguinem distillantem in membris ejus: quod fit cum in sacramentis Ecclesiae, quae de latere ejus effluxerunt, peccatorum quaerunt veniam et causam salutis. Nam quod de latere ipsius sacramenta Ecclesiae emanaverunt, ipse Evangelista testatur cum dicit: [Col. 0139D] Unus militum lancea latus ejus aperuit, et continuo exivit sanguis et aqua (Joan. XIX) . Quod verbum expositor manifestans ait: non dicit percussit, non dicit vulneravit, sed aperuit, ut in latere ipsius ostium panderetur unde sacramenta Ecclesiae emanarent, sine quibus ad vitam non intratur. Membra vero illius sunt fideles quilibet, qui eodem spiritu cum capite suo vegetantur, et per charitatem in corpore Christi firmiter radicati, corporis illius, id est, Ecclesiae, diversa gerunt officia secundum divisiones gratiarum. Oculus enim Christi est, qui locum regiminis bene administrat: lingua Christi est, quae divinis affluens eloquiis, alios erudit et informat: auris, qui praeceptis divinis et mandatis obedientiae libenter auditum inclinat: humerus, qui in vinea [Col. 0140A] Domini portat pondus dici et aestus: pes Christi est, qui satagit circa frequens ministerium ad subveniendum necessitatibus aliorum, et sic de caeteris. Per haec igitur membra sanguis Christi decurrit, dum filii Ecclesiae modo per aquam sanctificationis, modo per corpus et sanguinem ejus, modo percipiendo alia Ecclesiae sacramenta, redemptionis illius fiant participes, quam in passione sua operatus est Dominus in medio terrae.

Sed occurrit verbum plenum doloris et angustiae, quia sicut quidam juste et pie vivendo corpus Christi construunt, ita alii per vitae enormitatem destruunt illud, eo utique Judaicam superantes perfidiam. Quoniam illi suspenderunt Jesum in patibulo, [Col. 0140B] isti vero membratim illum dilaniant, et dejectum in terram conculcant pedibus suis. Manum siquidem in corpore Christi praecidunt fures, praedones, scelerati, contaminati, fornicarii, homicidae, ignominiosi, quidam bonis operibus seipsos subtrahunt, quasi manum a corpore Christi praecidunt. Sunt alii mendaces, perjuri, blasphemi, detractores, verba turpia et scurrilia proferentes: et isti dum sanctis exhortationibus, et verbis aedificationis proximum non aedificant, procul dubio linguam a corpore Christi amputant. Aurem Christo opilat, qui obedientiae mandatis auditum non inclinat, et de caeteris in hunc modum. Quid est anima misera quod agis? Ipse Pilatus veretur Christum crucifigere dicens: Regem vestrum crucifigam, [Col. 0140C] (Joan. XIX) , et tu non times illum membratim dilaniare? Certe si videres hominem prope te assistere orbatum oculis, labiis praecisis, truncatis auribus, capulatum lingua, vel cruore suo perfusum undique, aestimo quia abhorreres aspectum illius, et detestareris autorem sceleris, qui haec facere praesumpsisset. Quare similiter et tu non abhorres manum mittere in Christum Dominum, et cum Juda traditore conspirare in necem ejus? Certe vel hoc exterrere te debuerat, quod ipsa arma tua, quibus corpus Christi lanias, in te ipsum convertuntur, telis tuis confoderis, sagittis tuis vulneraris et ipsa scelera tua, quibus te a corpore Christi praecidis, animam tuam miseram membratim lacerant, et inflictis [Col. 0140D] vulneribus cruentant illam. Nonne putas membra quaedam spiritalia animae esse sensum, memoriam, voluntatem, rationem, et intellectum? Istis membris anima mutilatur, quando nec sensus Deum quaerit, nec memoria recolit, nec voluntas appetit, nec ratio eligit, nec intellectus comprehendit, et sic anima misera, quam Deus tibi dedit sociam, ubicunque locorum fueris, si dormis, si vigilas, si ambulas, si sedes, contra te clamat volutata in suo sanguine quem tu effudisti. Revertere homo miserabilis ad Dominum Deum tuum. Nunquid cunctis filiis Israel in sanguine agni de Aegypto liberatis, tu solus Pharaoni servies? Nunquid petra producente aquas largissimas, ita ut bibant populus et jumenta, tu solus siti aresces? Nunquid patrefamilias [Col. 0141A] vitulum saginatum occidente, tu solus expers hujus convivii fame peris?

Ecce vidua de Sarepta colligit duo ligna, ut de farinula, quam habet penes se reconditam, faciat panem subcinericium (III Reg. 17) . Pete ab ea buccellam panis hujus, ne forte inedia consumaris. Panis iste subcinericius Christus est mortalis, vel potius pro nobis morti addictus: duo ligna quibus iste panis coquitur, crux Domini est, in aqua ipse passionis igne torretur. Istum panem vidua de Sarepta de subtili farinula conficit, cum de spiritali intelligentia legis et prophetarum Christum nasciturum et moriturum comprehendit. Panis vero istius buccellae sunt Christi incarnatio, nativitas, passio, resurrectio, et ascensio. De his ergo buccellis vel [Col. 0141B] unam postula, id est, Christi passionem, et eam in ore tuo rumina, et in ventre memoriae diligenter reconde, si forte vel ipse Christi sanguis duritiam cordis tui possit emollire.

Sed etiam ipse Moyses in deserto erigit tibi serpentem aeneum (Num. XXI) , quem si vis aspicere, recipies sanitatem, et ablutionem criminum tuorum, medicinam vulnerum, augmentum virtutum: et perfectae sanitati restitueris, si fideli mentis oculo velis illum intueri. In eo invenies fidei praesidium, spei solatium, charitatis solium, gratiae titulum, pietatis augmentum, misericordiae vehiculum, pacis vexillum. Hunc ergo serpentem aeneum in pertica erectum respice, hoc est, Christum crucifixum fidei [Col. 0141C] devotione recognosce. Respice illum oculo cognitionis, ut cognoscas eum verum Deum qui pro salute hominum missus est. Respice eum oculo dilectionis, ut charitate amplectaris cum qui pro te passus est: et sic sanguis illius super te quoque diffluet, si per charitatem membris illius unitus fueris.

Sunt alii qui venerantur Christi sanguinem non in loco vulneris, non distillantem in membris ejus, sed potius dilapsum in terram. Christi vero sanguinem tunc in terram distillasse dixerim, quando terrena ista et transitoria, quae Christi patrimonium appellamus, videlicet amplas possessiones, statuta decimarum, oblationum proventus, et caetera stipendia Ecclesiae, sanguine suo acquisivit, quae ad [Col. 0141D] consolationem illis dari voluit, qui essent cum ipso tribulationum participes, et imitatores passionum ejus. Illis etenim beneficia ista vult conferri, qui sic eis utuntur ut spiritalia non omittant: sicque comedunt peccata populi, ut obsequia mortuorum, celebria missarum, orationum, statuta solvendo pro animabus fidei intercessores inveniantur. Si, inquit Paulus, spiritalia vobis seminavimus, magnum est si carnalia vestra metamus (I Cor. IX) . Et propheta David: Sumite, inquit, psalmum, et date tympanum, psalterium jocundum cum cithara (Psal. LXXX) . Et ipse Dominus: Qui manducat, inquit, carnem meam, et bibit sanguinem meum, habet vitam aeternam (Joan. VI) . Christi carnem comedere est, corporalia Ecclesiae beneficia ad consolationem [Col. 0142A] percipere: sanguinem vero illius bibere est, tribulationibus illius et passioni communicare. O quanti in ecclesia Dei per characterem clericalem in sortem vocati Domini libenter comedunt, qui sanguinem ejus summopere detestantur, quaestu divitiarum clericos, habitu milites, conversatione neutros exhibentes, et dum ipsi corporalia beneficia ad voluptatem percipiunt, pro salute animarum semper benefacere cessant. Frequentius enim eos in foro, quam in choro videas, et saepius carmina decantare, quam peccata sua plangere, soli Samaritano custodiam animarum, sibi vero summam voluptatum reservantes. Huc accedit, quod ecclesiastica beneficia, quae non ad proprietatem, sed commodata pauperibus, pupillis et viduis eroganda acceperunt, [Col. 0142B] non indigentes, sed potius canes, accipitres, parasiti, joculatores accipiunt, et in patrimonium Christi admittuntur non solum filiae et filii, sed etiam consortes thori. Videres illos de eleemosynis pauperum comparare frena deaurata, calcaria nitentia, sellas picturatas, in quibus effigiatae virgines gestiunt in lasciviam, vestes pictas variis coloribus, non compatientes Christo, qui pro ipsis in cruce suspenditur.

O amici Dei, qui per varia tormenta vitam finistis quare et nos per hanc viam delitiosam ad crucem Domini non accessistis? Sed iste modus adorandae crucis nondum propalatus fuerat, Spiritu sancto temporibus istis eum reservante. Quid tu homo perdite [Col. 0142C] non consideras, quoniam crucifixus te videt? Videt certe modo, et in futuro arguet, et statuet contra faciem tuam, ut vel in tormentis agnoscas te non fuisse Christi haeredem sed violentum patrimonii ejus invasorem. Ubi exemplum, ubi vestigia, quae nobis imitanda reliquit, vobis, inquit, relinquens exemplum, ut sequamini vestigia ejus (I Petr. II) . Forte et adhuc aliqua inveniemus vestigia, si velimus ea imitari. Ut grossius loquamur nos, qui subtilia videre non possumus, vestigium est locus in quo pes viatoris ponitur, indicativus quodam modo praetereuntis. Et quis alius fuit iste viator, nisi Christus de quo scribitur: Exultavit ut gigas ad currendam viam (Psal. XVIII) . Et alibi: De torrente in via bibit, propterea exaltavit caput [Col. 0142D] (Psal. CIX) . Pes ejus viatoris est, sanctum animi desiderium, equo trahuntur viri justi ad bene operandum, de quo pede scriptum est: Pes meus stetit in directo, in ecclesiis benedicam te Domine (Psal. XXV) . Vestigia igitur Christi sunt, viri sancti, qui per sanctum desiderium ducuntur ad militandum Deo viventi. Vestigium Christi fuit Petrus per amorem voluntariae paupertatis cum dixit: Ecce nos reliquimus omnia, et secuti sumus te (Matth. IX) . Paulus fuit vestigium Christi per fortitudinem exercitii corporalis, qui ne aliquem gravaret, propriis manibus victum quaesivit. Joannes Baptista fuit vestigium Christi per abjectionem preciosi habitus, qui habebat vestimentum de pilis camelorum, et zonam pelliceam ad lumbos suos. Helias fuit Christi vestigium [Col. 0143A] Per austeritatem abstinentiae, David per contemptum mundanae vitae, Job per virtutem patientiae: sancti quoque martyres Christi fuerunt vestigia, quibus usque ad tolerantiam passionis pedem impressit. Talibus ergo vestigiis nos Christus ad viam revocat, ut si forte per amorem mundi, vel alias quascunque voluptates illicitas aberravimus, istorum exemplo ad viam redeamus, quae Christus est: in quo et laboris nostri terminum, et perennis vitae praemium accipiemus. Ipso praestante Domino nostro Jesu Christo, cujus regnum et imperium permanet in secula seculorum. Amen.

Mihi autem absit gloriari, nisi in cruce Domini [Col. 0143B] nostri Jesu Christi, per quem mihi mundus crucifixus est, et ego mundo (Galat. VI) .

Vos fratres charissimi, quos ipsa unctio docet de omnibus, sed et universi vos, qui scripturas memoriter retinetis, et hoc etiam bene recolitis, quoniam est tempus flendi, et tempus ridendi, et haec ipsa tempora spaciis quibusdam mediantibus a se invicem solent distingui. Verum hodie rationabili quadam discordia tempus flendi et tempus ridendi pariter conveniunt, dum facies Ecclesiae modo dilatatur gaudio, nunc contrahitur dolore, ipso autore temporum per ea quae circa ipsum gesta sunt, hujus varietatis causam nobis exhibente. Quia enim hac die Domino ingrediente in sanctam civitatem, pueri Hebraeorum exierunt obviam clamantes: Hosanna filio [Col. 0143C] David, aliis caedentibus ramos de arboribus, aliis sternentibus vestimenta sua in via (Matth. XXI) : inde gaudium festivae processionis. Et recordatione vero Dominicae passionis, in qua nobis revocatur ad memoriam quando is, qui peccatum nec fecit, neque inventus est dolus in ore ejus, saturatus est opprobriis: et ipse autor vitae, qui morti nihil debebat, pro nobis gustavit mortem: inde causa doloris. Quamvis enim Christus hodierna die historialiter passus non sit, tamen hodie passio ipsius merito recolitur, eo quod ipse voluntarius hac die venit inter manus peccatorum, ipso Patre illum exponente passioni, qui proprio Filio non pepercit, sed pro nobis omnibus tradidit illum. Non incongrue [Col. 0143D] tamen dicere possumus unam rem, scilicet passionem Domini, diversis de causis simul esse materiam doloris et laetitiae. Doloris, quia nos illi fuimus causa mortis: laetitiae, quia ejus passio fuit nobis causa salutis. An non etiam ad gaudendum in passione Domini nos invitat typica illa et legalis historia, quae narrat agno paschali imolato populum Israel liberatum fuisse de Aegypto? Pharao siquidem ipse est diabolus, decem plagis, hoc est, decem mandatis divinae legis percussus, ad plenum superatus non est, sed adhuc populum Dei in captivitate tenuit, quousque agno paschali imolato, hoc est, Christi sanguine effuso, populus Dei cum gaudio egreditur de domo servitutis in terram promissionis, sicut David propheta dicit: et eduxit [Col. 0144A] populum suum in exultatione, et electos suos in laetitia (Psal. CIV) .

Sic et mulier Sunamitis non gaudet de filio suo resuscitato, quousque Helisaeus magnus ille propheta contrahitur ad mensuram pueri mortui, quo incumbente super puerum ille vitalem spiritum recepit. (IV Reg. IV) Helisaeus etenim magnus ille propheta, hoc est, Christus, in natura suae divinitatis immensus et infinitus, ad mensuram pueri mortui contractus est, quando pro nobis mortalis fieri, imo pro nobis in natura humana mori voluit: ipsoque incumbente super puerum, hoc est, passionibus humani generis communicante, ipse puer, videlicet genus humanum, vitalem spiritum recepit: oscitavitque septies quando in multiplices Dei laudes prorupit. Unde [Col. 0144B] et mulier Sunamitis, hoc est, mater Ecclesia gavisa est. Symphonia quoque et chorus non audiuntur in domo patrisfamilias, donec, redeunte filio prodigo, vitulus saginatus occisus est (Luc. XVII) : quia Deus Pater gentili populo nonnisi in morte unigeniti Filii sui reconciliatur. His igitur exemplis quaelibet anima ad laetandum in cruce Deum invitata dicat:

Mihi autem absit gloriari, nisi in cruce Domini nostri Jesu Christi. Ibi enim ancora spei nostrae, pretium redemptionis, cataplasma vulneris, medicina sanitatis. Quis demum infirmus non gaudet de praesentia medici, aut vulneratus de medicina sanitatis? Vere ipsa Domini passio medicina fuit non solum sanativa, sed etiam penetrativa, et purgativa, Penetrativa, [Col. 0144C] quia in morte ejus velum templi scissum est, terra mota est, et petrae scissae sunt, et monimenta aperta. Penetrativa, quia portae mortis per illam confractae sunt, et cathenae ferreae, et vincula illa durissima, quibus captivi in inferno tenebantur, rupta sunt. Et carcer tenebrosus apertus est, quando dictum est his, qui in vinculis erant, exite, et his qui in tenebris erant, revelamini. Miror ego si et tu aliquando vim penetrativam hujus medicinae non es expertus: tu, inquam, homo peccator, qui jacebas sepultus in sepulchro mordacis conscientiae, et eras ligatus institis peccatorum, faciem habens velatam sudario illo pessimo oblivionis Dei, cum Lazaro jam foetens in monimento (Joan. XI) . Haec [Col. 0144D] siquidem medicina penetrativa effodit te de sepulchro turpis conscientiae per contritionem cordis, rupit vincula peccatorum quibus ligatus eras per remissionem peccati: Sudarium vero abstulit, quando velamen iniquitatis, quod tanquam chaos magnum inter Deum et te positum fuerat, misericorditer removit, ut revelata facie ad Deum respiceres, qui aliquando oblitus fueras Domini creatoris tui. Omnis ergo anima Deo devota, qui passionem Domini fide tenet, et pio affectu veneratur, dicat:

Mihi autem absit gloriari, nisi, etc. Et quamvis omnes gloriari debeamus in cruce Domini, tamen sunt aliqui qui specialiter gloriantur in Domino, alii qui specialiter gloriantur in cruce Domini. Qui [Col. 0145A] specialiter in Domino gloriantur, sunt viri sancti et perfecti, quibus familiaritas ausum accedendi ad Deum contemptus rerum temporalium praebuit, etium et aspiratio divinae gratiae dulcoravit affectum. Qui contemplantur naturam divinitatis, tanguntur spiritali dulcedine, oratione loquuntur cum Deo, devotione pulsant coelos, et intersunt secretis coelestibus, et cum Paulo dicere possunt: Nostra autem conversatio in coelis est (Philipp. III) . Sunt alii, qui rubigine peccatorum adhuc obscuratam habent conscientiam, et illicitis desideriis tracti a contemplatione Dei repelluntur, quos tantis delitiis indignos judicat Dominus, ut suavitate contemplationis futurae vitae gaudia possint praegustare.

Isti ergo tanquam infirmi devote respiciunt Christi [Col. 0145B] humanitatem, in qua suae salutis causam recognoscunt: stant juxta crucem Domini, et cum Thoma mittunt manum suam in loca clavorum, et devotissime suscipiunt sanguinem, qui effusus est in ablutionem peccatorum. Accedat igitur ad crucem Domini omnis, qui conscientia pavidus coram Deo reus assistit. Quo enim securius confugere poterit, quam ad refugium crucis? Ubi demum miles Christi tutior esse potest, quam sub vexillo sui imperatoris? Hic robur coelestis militiae, hic vulnerati in prima acie, et criminibus dejecti receperunt pristinam virtutem. Hic siquidem est justitia patriarcharum, hic constantia martyrum, hic omnium justorum innocentia, qui laverunt stolas suas et [Col. 0145C] dealbaverunt eas in sanguine Agni: Hic etiam magni illi peccatores, qui prophetas occiderunt, qui Christum pupugerunt, qui Ecclesiam Dei sunt persecuti: et omnes consecuti criminum suorum veniam, tibi quoque dant fidutiam veniae consequendae. Quid ergo moraris? cur venire trepidas? nulla est enim peccati enormitas, quam Christi sanguis expiare non possit. Si terret te magnitudo supplicii, apprehende crucis profundum: si delectat te celsitudo praemii, apprehende crucis sublimitatem: si anima tua arida est, et indiges beneficio virtutum, apprehende crucis latitudinem; si tentationibus pulsaris, apprehende crucis longitudinem. In profundo enim crucis exterminatio supplicii, in sublimitate celsitudo praemii, in latitudine amplitudo [Col. 0145D] beneficii, in longitudine robur auxilii.

Cum ergo omnes ad crucem Domini invitentur, tamen sunt aliqui qui a cruce Domini se elongant, sunt alii qui eidem appropinquant. Qui autem se elongant alii sunt remoti, alii remotiores, alii remotissimi: et qui appropinquant alii prope, alii propiores, alii proximi. Remoti sunt a cruce Domini, qui dediti vanitatibus hujus seculi, velut e dorso crucifixum respiciunt, in passione ipsius pascentes oculos magis, quam illam imitantes. Dum enim ad vitae hujus delitias per secularem conversationem se extendunt, quasi a cruce Domini elongantur. Sed quando in beneficiis ecclesiarum consequendis charactere crucifixi insigniri volunt, velut e dorso crucem Domini respiciunt. Tales sunt [Col. 0146A] delicati nostri temporis, qui in adeptione beneficiorum volunt esse clerici: in vestitu, principes: in tonsura, milites: in vita, nec hi nec illi volunt apparere. Neque enim pugnant ut milites, neque subditos suos regunt ut boni principes, et si de vita quaeritur frequentius in choreis saltantium, quam in choro Deo psallentium inveniuntur. Quaerat modo ab istis Christus, sicut olim a filiis Zebedaei, Potestis bibere calicem, quem ego bibiturus sum (Matth. XX) : Quid respondebunt ei, nunquid dicent, possumus? Videamus ergo: Bibit Christus calicem patientiae et laboris, bibit calicem angustiae et doloris, bibit calicem laetitiae et consolationis. Primum bibit quando maledicta, injurias, opprobria, et labores plurimos ante passionem in nostra [Col. 0146B] natura patienter sustinuit: ad cujus calicis potationem si invitentur illi de quibus jam diximus, prorsus illum fastidiunt: eo quod hanc partem suam reputent, uti delitiis, et frui bonis. Bibit Christus calicem doloris et angustiae, quando sputa et vincula, spineam coronam et mortem crucis expertus est. Sed hunc calicem nequaquam bibere poterunt, eo quod in illo sit exterminatio omnis temporalis gaudii, quod illi summo studio sectandum decreverunt. Sed nunquid poterunt bibere calicem laetitiae et consolationis, quem bibit Christus in resurrectione? Dicunt omnes, possumus. Sed hoc non esset calicem Domini bibere, imo potius confundere: quia juxta dictum sancti viri, tempora regnandi [Col. 0146C] non possunt praevenire tempora patiendi.

Sunt alii a cruce Domini remotiores, utpote illi qui disciplinam regularis vitae devoti suscipiunt, sed eam obedienter non prosequuntur. Disciplina regularis recte cruci comparatur, quia sicut crux mundum reparavit ad vitam, ita vita regularis hominem reparat ad innocentiam: et sicut Christus in cruce obedivit usque ad mortem, ita et homo disciplinae regulari debet obedire usque ad carnis mortificationem. Sed ab hac obedientia videmus quosdam remotiores fieri, quibus si injunguntur aliqua, ubi sint vestigia Dominicae passionis, habentia gustum amaritudinis et laboris, nuditatis et paupertatis, et obedire renuunt, murmurantes cum Jona fugiunt a facie Domini, dicentes: Non est hic [Col. 0146D] homo a Deo qui talia mandata decernit. Si vero injungatur eis obedientia, in qua sit seculare gaudium, et locus quidam dominationis, illam non solum humiliter, sed et libenter et velociter suscipiunt. Obedientiam illam loquor, ubi horrea messibus, torcularia vino abundant, ubi curia frequens est famulis et fabulis, ubi mensa plena poculis et ferculis, ubi phase cum fermentato celebrant, et agnum paschalem comedunt sine lactucis agrestibus. Isti ergo, quia per disciplinam regularem ad morum perfectionem non corriguntur, recte crucem Domini quam assumpserunt projicere dicuntur. Disciplina tua, inquit David, correxit me in finem et disciplina tua ipsa me docebit (Psal. XVII) . Habet certe malum finem suum, consummationem [Col. 0147A] virtutum. Disciplina ergo regularis corrigere debet in finem, quia hominem a profundo vitiorum perducere debet ad consummationem virtutum.

Remotissimi vero sunt a cruce Domini qui velut in profundo vitiorum absorpti sunt, et atrocitate scelerum, foeditate, immundicie, flammis cupiditatum longius caeteris a Christo recesserunt, et sicut enormiter vivendo sunt magis peccatores caeteris, ita etiam a crucifixo remotiores. Sed veniat Babylon illa magna quandoque in memoria ante Deum, quae veneficiis et fornicationibus suis inebriavit terram, ut bibat de calice irae Dei et fiat habitatio daemoniorum, et omnis immundiciae plangatque tandem in suppliciis, quod hic vestigia Dominicae passionis noluit imitari.

[Col. 0147B] Sunt alii prope crucifixum, utpote illi qui stant juxta crucem Domini: alii propiores ut illi qui membra supplicii myrrha et aloe condiunt. Proximi vero sunt qui bajulant crucem ejus. Juxta crucem igitur stant, qui affectu devotionis et desiderio patiendi ad Christum veniunt cupientes pro nomine ipsius injurias et tribulationes sustinere: sed, considerata infirmitate propria, quod sunt infirmi et debiles et impatientes laborum, hoc quod per desiderium affectaverant, per experientiam aggredi non praesumunt. Isti ergo ab effectu Dominicae passionis omnino alieni non sunt, quoniam etsi per experientiam tribulationum illam non imitantur, tamen bonis quibusdam affectibus ad ipsum venientes [Col. 0147C] desiderio juxta crucem stare videntur. Quatuor autem affectionibus hi, qui dura pro Christo pati non possunt, cruci approximare debent, videlicet recordatione peccatorum, memoria suppliciorum, consideratione hujus peregrinationis quod non habent hic manentem civitatem, spe futurae retributionis. Recordatio siquidem peccatorum in conspectu Dei facit eos humiles, memoria suppliciorum facit eos solicitos ad bene agendum et in mandatis Dei obedientes. Consideratio hujus peregrinationis quod non habent hic manentem civitatem, revocat eos a nimio appetitu rerum temporalium. Spe vero retributionis quandoque suspenduntur in amore coelestium bonorum. Et isti stant juxta crucem Domini. Alii tanquam propiores membra sepulti [Col. 0147D] condiunt myrrha et aloe, ut Joseph ab Arimathia fecisse legitur (Matth. XXVII) . Membra sepulti recte vocantur miseri, et contemptibiles hujus seculi, qui suis calamitatibus oppressi, quasi inter mortuos computantur: et sicut unione charitatis uniuntur membris Christi, ita et per angustias tribulationum illi consepulti sunt. Myrrha vero et aloe sunt affectus compatiendi, et solicitudo subveniendi. Qui ergo compatiuntur et subveniunt necessitatibus pauperum, anxietatibus oppressorum, perturbationibus tristium, doloribus infirmantium, caeterisque miserorum calamitatibus, Christi membra crucifixi myrrha et aloe recte condire dicuntur.

Qui vero sunt proximi, ipsi bajulant crucem ejus. Ideo autem dixi crucem ejus, quia non omnis [Col. 0148A] crux, Christi crux appellari debet. Est enim crux latronis qui pendebat a sinistris: est crux latronis qui pendebat a dextris: est crux Salvatoris qui pendebat in medio illorum. Crux latronis qui fuit a sinistris, poena est finaliter peccantium: crux latronis qui fuit a dexteris, poena est post lapsum poenitentium: crux Salvatoris est poena innocenter viventium. Illi ergo bajulant crucem Domini, qui cum vitae innocentiam teneant, et in justitia et sanctitate ambulent coram Deo, tamen ac si omnium criminum rei sint, tribulationibus multis et miseriis voluntarie propter Deum seipsos subjiciunt, aut vexatione alienae malitiae modo detractionibus linguarum, modo injustis oppressionibus: aut etiam a persecutoribus perfusionem sanguinis [Col. 0148B] cum Christo mortificantur gloriantes in cruce Domini, per quem eis mundus crucifixus est et ipsi mundo. Mundi crucifixio contemptus est rerum temporalium: sicut crucifixio sanctorum tolerantia tribulationum. Sanctis ergo viris qui portant crucem Domini mundus crucifixus est, quia omnem terrenam gloriam propter ipsum despiciunt, omnia tanquam stercora reputantes, ut Christum lucrifaciant (Philipp. III) . Sed et ipsi mundo crucifixi sunt, hoc est, amatoribus mundi a quibus sustinent amaritudines passionum. Et quoniam de reliquo reposita est eis corona justitiae, gaudent evestigio conformes fieri Dominicae passioni, scientes quod per patientiam tribulationum perveniunt ad gloriam [Col. 0148C] Dominicae resurrectionis, ipso praestante Domino nostro Jesu Christo, cujus regnum et imperium permanet in secula seculorum. Amen.

Expandit librum coram me, qui erat scriptus in tus et foris, et in eo scriptae erant lamentationes et carmen et vae (Ezech. II) . Vos fratres dilectissimi qui spiritum adoptionis filiorum accepistis, et sancta conversatione induistis Dominum nostrum Jesum Christum, memoria et moribus pariter retinetis, quod omnis Christi actio nostra lectio est, et propterea ipse recte libri censetur nomine, quia in ipso formam vitae nostrae legere debeamus.

Sed hujus libri seriem, qui totam reparationis [Col. 0148D] nostrae continet historiam, aliquis sanctus vir et pauper spiritu, cujus cor ardens esset de Jesu, melius exponeret: quia melius illam intelligit qui sanctius vivit: et lectione istius libri digni sunt, non hi qui pium nomen Domini Jesu summis labiis pronunciant, sed qui pietatem ejus vita et moribus assequuntur. Quia tamen silere non licet, et loqui nescio, loquatur in me Dominus Deus, et clavis David aperiat mysteria, quae potest aperire librum et solvere signacula ejus. Liber ergo cujus habita est mentio Christus est, de quo in Apocalypsi dicitur: Vidi in dextera sedentis super thronum librum qui erat scriptus intus et foris, signatum sigillis septem (Apoc. V) , de quo etiam in Daniele dicitur: In tempore illo salvus erit populus [Col. 0149A] tuus, omnis qui inventus fuerit scriptus in libro: et multi ex his, qui in terrae pulvere dormiunt, evigilabunt (Dan. XII) . Ipse est liber de quo Ezechiel dicit: Expandit librum coram me et caetera (Ezech. II) . Liber utique sufficiens omnibus qui et quantum delicatis ad delectationem proponit, et studiosis ad exercitium lectionem. Quantus libri istius ineffabilis illa unio Dei et hominis, ubi tanquam per septem reales voces ab imo usque ad summum ascenditur, ita ut humilitas homines usque in Deum sublimetur, et econtrario descendendo, celsitudo Dei usque ad humilitatem hominis inclinetur. Vis audire septem sonos cantus istius? Recole quam humilis, quam despectus Christus nascendo apparuit, et reddit tibi cantus iste sonum [Col. 0149B] humilem. Recole quam mansuetum, quam pium verbo et opere se exhibuit, et reddit tibi sonum dulcem. Ad memoriam revoca quantis signis et virtutibus claruit, et audis sonum subtilem: ad memoriam revoca, quod humanam et angelicam naturam in una charitate conjunxit, quod hominem Deo reconciliavit, et audis sonum concordem. Si recolis qualiter contumeliis affectus, vulneribus confossus, coronatus spinis, et tandem cruci affixus, reddit tibi cantus iste sonum gravem. Quando vero per divinitatis potentiam devicta morte resurrexit a mortuis, reddidit cantus iste sonum acutum: Quando vero victoriosus ascendit in coelum, reddidit sonum superacutum. Et quidem cantus iste non [Col. 0149C] delicatis hujus seculi, sed delicatis Dei proponitur, qui talia meditando delectantur sicut in omnibus divitiis. Lectio autem libri istius non minus necessaria: Neque enim docet decreta Gratiani concordare, non ponderare leges Justiniani, argutias sophismatum exsufflare, non semper discere et nihil proficere, sed potius docet culpas agnoscere, suspirare ad veniam, componere mores, ordinare vitam, salutem quaerere, Deum invenire.

Estque lectio ista modo in evidenti, sed non ita semper. Fuit enim liber iste quandoque signatus, quandoque clausus, sed modo apertus est. Ante Christi incarnationem liber iste septem sigillis signatus erat, quia ejus repromissio quibusdam obscuritatibus adeo involuta erat, quod vel nulli, vel [Col. 0149D] admodum pauci mysterium Incarnationis cognoscerent. Quid enim aliud, nisi sigilla quaedam fuerant personales illae patriarcharum exhibitiones, apparitiones angelicae, oblationes hostiarum, imagines revelationum, quae omnia Christum vel actu vel similitudine praefigurabant: quibus si adjicias obscuritates Scripturarum, dilationem promissionis, desperationem adimplendae veritatis, in summa septem sigilla invenies, quibus liber iste ante Incarnationem signatus fuit. Christo vero incarnato liber iste apparuit, sed clausus tenebatur: quoniam potentia divinitatis ejus per infirmitatem humanae naturae obumbrata foras non prodiit. Quoniam et si propheta potens in opere et sermone diceretur, non hoc divinae potentiae, sed meritis virtutum sancti [Col. 0150A] viri putabant adscribendum. (Si enim cognovissent, nunquam Dominum gloriae crucifixissent (I Cor. II) . Tandem in passione liber iste apertus est, et sempiterna virtus et divinitas, quae latebat in homine, foras erumpere coepit, quando creaturae Creatoris sui senserunt imperium, et petrae scissae sunt, terra contremuit, velum templi scissum est a summo usque deorsum. Rejecto siquidem sacco cilicino, quo sol veri luminis claudebatur, idem sol lucere coepit in virtute sua, ita ut radios suos circumquaque effunderet, et illuminaret non solum illos, qui sedebant in tenebris et umbra mortis, sed etiam cordibus multorum infidelium fidei lumen infunderet. Unde centurio ille evangelicus videns mirabilia quae fiebant, clamavit, dicens: Vere Filius [Col. 0150B] Dei erat iste.

Aperto ergo libro isto in passione, Scriptura ejus legi coepit, erat autem scriptus intus et foris. Et fuit scriptura interior, verbum Dei quod in carne Christi scriptum fuit operatione Spiritus sancti: exterior vero scriptura fuit, quam impii persecutores injuriis et plagis, sanguinis effusione et crucis ignominia, non aureis sed tetris literis corpori ejus indiderunt. Ista ergo scriptura extunc lecta, sed non ab omnibus intellecta est. Habet siquidem scriptura haec, sicut aliae scripturae tria, literam, sensum et sententiam. Et ut primo loquar de exteriori scriptura, litera ipsius est historialis passio Domini: sensus vero, qui ex illa litera concipitur, [Col. 0150C] imitatio est Dominicae passionis: sententia, quae juxta sensum perpenditur, fructus est nostrae redemptionis. Qui passionem Domini sola fide, et non operando tenet, puer est, et quod legit non intelligit: qui autem passionem Domini patientia et laboribus propter nomen Jesu custodiendo vias duras imitatur, legit scripturam hanc, et intelligendo proficit: qui vero usque in finem perseverat bajulando crucem Domini, hic est qui scripturam istam perfecte cognoscit. Similiter scriptura interior tria haec habet, cujus litera est, puritas fidei de verbo Dei: sensus est, affectus piae devotionis: sententia, gaudium divinae contemplationis. Hujus scripturae lectio maxime perfectis convenit, [Col. 0150D] quorum conversatio in coelis est, qui contempta terrena consolatione amore coelestium bonorum accenduntur. Et videmus quiddam mirabile circa hanc scripturam contingere, quoniam hic docet puer senem, insipiens prudentem, balbutiens disertum, magistrum discipulus, idiota literatum. Ecce aliquis vilis homuntio, pauper muliercula, carnem suam cilicio domant, vigiliis et jejuniis mortificantur tota die, panem, quem manu et arte quaeritant, pauperibus distribuunt, et omnino non recedunt a vestigio Dominicae passionis, cum econtrario nobiles et prudentes hujus seculi in luxu divitiarum, in voluptatum affluentia, et in desideriis hominum consumant dies suos, in tantum elongati a cruce Domini, ut illos solos miseros [Col. 0151A] reputent, qui Dominicae passionis miseriam fideliter imitantur.

Qui putas ex istis Scripturam, de qua locuti sumus, melius intelligunt? Aestimo quod illi qui melius afficiuntur, utpote qui melius affectu, quam intellectu comprehendunt. Sed jam utilius erit considerare, utrum aliquis librorum, quos legimus, ad exemplar libri vitae scriptus sit: quoniam quod scripto commendatur, et frequentius quandoque inspicitur, et memoriae melius commendatur. Nec incongrue omnes justorum conscientias, quae virtutibus Christi bene institutae sunt, libros dixerim, eo quod in illis imago quaedam virtutum Domini Jesu repraesentetur, de quibus libris in Daniele dicitur: Sedit judicium et aperti sunt libri (Dan. VII) . Et alibi: [Col. 0151B] Audi Israel mandata Dei tui, et ea in corde tuo, quasi in libro scribe. Et Propheta dicit: Lex Dei ejus in corde ipsius (Psal. XXXVI) . Isti libri ad exemplar libri vitae scripti sunt: quia de plenitudine ejus omnes accepimus, et quidquid boni, quidquid gratiae in nobis aspicimus, totum ab ipso, tanquam rivulus a fonte, in nos usque derivatum est. Videat ergo unusquisque si liber conscientiae ejus recte scriptus, bene virtutibus distinctus sit: ne falsarius ille qui mendax fuit ab initio, aliquam maculam criminis superduxerit scripturae veritatis. Si enim odio vel livore torqueris, liber tuus mendosus est: si aestuas ambitione vel avaritia, liber tuus mendosus est: si quacunque immunditia corporis pollutus es, liber [Col. 0151C] tuus mendosus est: imo quidquid in te inveneris Christo contrarium, hoc in libro tuo reputa vitiosum. Tu ergo Christiane, diligenter inspice librum conscientiae tuae, et illum virtutibus Salvatoris tui inscribe: ut illum praesentem semper in corde teneas, cujus innocentiae similitudinem per conscientiam mundam studes retinere. Nam quid prodest libros, quos in arca reponimus, tam studiose ornare, tanto labore corrigere et librum conscientiae, a qua vita procedit, relinquere incorrectum? Videmus multos in psalmis David preciosis coloribus citharoedum depingere, in prophetis senes quosdam canicie venerandos, et sparsim codices literis aureis facere preciosos, et librum conscientiae adeo neglectum, adeo foedum relinquere, quod lumine [Col. 0151D] gratiae suae non dignetur illam inhabitare Spiritus sanctus.

Sunt et alii, qui, abjecta vitali scientia Christi, toto studio seculari philosophiae se tradiderunt, et ne quid desit officii, imposuerunt eam portandam in humeros hominum festino quodam comitatu eam prosequentes. Recole vehiculum illud philosophiae, quod duobus pueris, qui sunt labor et amor, totidemque puellulis, quae sunt vigilia, et cura, portandum commiserunt, hoc significantes, quod ad philosophiae cognitionem non nisi per laborem et amorem, per vigiliam et curam potest perveniri. O labor infructuosus, o amor erroneus, o vigilia stulta, o cura superflua. Vere labor infructuosus est, qui nulla requie relevatur: amor erroneus, qui nullo igne [Col. 0152A] spiritali accenditur: stulta vigilia, quam nulla sequitur utilitas: cura superflua, quam nulla comitatur securitas. Dic anima misera, quod in his omnibus solatium spiritus, quod boni adminiculum, quae causa salutis? Nulla prorsus. Et propterea conscientiam tuam repara, librum vitae intuere, ut quod in tuo minus invenis per illum docearis. Ibi siquidem verba quaedam consolatoria, verba vitae aeternae invenies, quae te ad viam salutis reducant, a qua ambulando per latas hujus seculi vias deviasti.

Et cum in libro illo scripta sint lamentationes, carmen et vae, habet singulum istorum verba sua, quibus tibi loquitur, vel ad terrorem, vel ad correctionem, vel ad consolationem. Lamentationes igitur pertinent ad imitationem Dominicae passionis: [Col. 0152B] carmen, ad gloriam resurrectionis: vae, ad judicium extremae ultionis. In lamentationibus invenies verba aspera, pertinentia ad labores poenitentiae, utpote: In sudore vultus tui vesci pane tuo (Gen. I) . Effunde sicut aquam cor tuum coram Domino, planctu et gemitu te ipsum affligere, et in maceratione corporali corpus tuum redigere in servitutem, et caetera hujusmodi, quibus crucem Domini imitatur homo in hoc mortali corpore. In vae autem reperiuntur verba quaedam terribilia, quae sunt fletus et stridor dentium, acerbitas flammarum, tenebrarum densitas, crudelitas tortorum, et caetera tormentorum genera, quae parata sunt diabolo et angelis ejus. Carmen vero loquitur verba consolatoria, verba [Col. 0152C] jocunda, quae sunt plena absolutio culpae, restitutio gratiae, evasio exilii, collatio regni, consortium Divinitatis, adeptio aeternitatis. Si ergo adhuc peccator es, et in sepulchro mordacis conscientiae cum Lazaro adhuc foetidus jaces, lege verba illa terribilia, quae ad vae pertinent: ut saltem terrore suppliciorum concussa, a sceleribus tuis resipiscas. Si vero super peccatis tuis contritione fructuosa compunctus es, respice ad verba aspera, quae in lamentationibus reperies: ut per opera poenitentiae Deo, quem offendisti, satisfacias. Quod si bonis operibus jam justificatus es, intende verbis consolatoriis, quae ad carmen pertinent, in praesenti vita proposita ad consolationem, in futura, ad plenam jocunditatem. Omnis ergo Christi imitator, cui adhaerere Deo bonum est, sic in libro vitae exerceatur, ut evitatis [Col. 0152D] gehennae suppliciis, per tribulationes multas, et angustam viam tendat ad vitam, in qua omnes sancti evacuato quod ex parte est, librum vitae perfecte intelligentes, cognoscent Christum sicut ab eo cogniti sunt: ad cujus cognitionem nos perducat ipse Jesus Christus, cujus regnum et imperium permanet in secula seculorum. Amen.

De torrente in via bibit, propterea exaltavit caput (Psal. CIX) . Inter tot Christi triumphantis praecones laude impari, quasi voce quadam discordi, metuo dissimilis apparere: et dum Hosanna filio David digne cantare non valeo, ab his qui praecedunt increpari [Col. 0153A] potius ut taceam, quam ad confessionem laudis invitari. Veruntamen caeci illius informatus exemplo, vel verecundus, vel importunus sedebo et ego juxta viam et clamabo, et coelesti turba Jesum resurgentem suscipiente cum gaudio sequar affectu, sequar desiderio, dicens: Fili David miserere mei. Neque enim aliter sequi possum, quousque torrens iste, de quo et Christus bibit, separat me ab illo, qui in tantum praeceps, in tantum profundus est, ut qui volunt hinc transire ad Jesum non possunt, neque inde huc transmeare.

Est autem torrens iste, decursus hujus vitae mortalis, qui decurrit a propagine conceptionis, in carcerem mortalitatis, et inde in miseriam nativitatis, unde rursum progreditur in angustias mortis. Ad [Col. 0153B] ultimum vero terminantur, nisi subveniat misericordia supplicio aeternae damnationis. Periculosus est torrens iste plane, et ideo magis periculosus est, quoniam aquis quibusdam accessoriis excrescit in fluvium magnum. Unde et beatus Job hunc torrentem nomine fluvii appellat, cum de serpente illo antiquo loquitur dicens: Absorbebit fluvium, et non mirabitur: et spem habet, quod Jordanis fluat in os ejus (Job XL) . Quasi diceret, non magnum, non mirum reputat hostis humani generis si fluvium, hoc est, humanam naturam, peccatis et criminibus irretitam absorbeat secum in partem suae damnationis: sed etiam spem habet quod Jordanis, id est, populus in Christo renatus, influat in os ejus.

[Col. 0153C] Ascendunt itaque, ut dixi, aquae quaedam insipidae ad hunc torrentem, quae intumescere faciunt fluctus ejus. Hinc aquae palustres, quae ipsum limosum et turbulentum faciunt: illinc aquae marinae, quae illum faciunt amarum: inde aquae nivium, quae prae nimio frigore eumdem impotabilem reddunt. Sunt autem aquae palustres, carnalia desideria, quae hunc torrentem, id est, hujus vitae decursum, limosum quodammodo et turbulentum faciunt: quia quotiens anima a contemplatione sui creatoris carnis delectatione repletur, totiens quasi limosis quibusdam aquis corporeae paludis ingurgitatur. Aquae vero marinae, sunt curae et occupationes hujus seculi, quibus anima vacans inquietudine quadam [Col. 0153D] distracta, in se ipsa amarescit velut absinthium, dum amor hujus impellit, ut cupiat: labor, ut acquirat: timor anxiat, ne perdat: dolor si vel affectata non obtineat, vel acquisita derelinquat. Aquae vero nivium sunt affectatae malitiae cordis humani, utpote invidiae, sectae, haereses, odia, et fraternae unitatis discordia: quae ideo magis frigidae caeteris dicuntur, quoniam amplius a fervore charitatis recedunt. Vides quod aquae nivium desursum in terram descendunt, eamque diutius occupant, nisi caloris beneficio resolvantur. Spiritalia etenim vitia sursum, id est, in angelica natura, prius nata suggerente autore ipsorum diabolo in terram, id est, in terrenos, et peccatores homines descendunt, eosque diutius detinent, nisi flante clementiore spiritu per contritionem [Col. 0154A] cordis relaxentur. Ecce quam limosus, quam amarus, quam frigidus torrens iste est, et quis unquam bibit de illo? Christus utique, sed de torrente non de fluvio. Torrens enim respicit cursum naturae, fluvius vero praevaricationem culpae. Bibit, inquam, de torrente hoc Christus, dum infirma humanae naturae assumpsit, dum gustavit amaritudinem passionis: Bibit, inquam, et pertransiit, et invitat te ut sequaris ipsum.

Si ergo vis expeditus transire, ne forte demergat te tempestas hujus aquae, vel absorbeat te profundum, fac tibi pontem de lignis levigatis, columnas in eo eriges, et utrinque impones illis latera, tabulata sternens desuper, et firmabis clavis, sicque consummabis eum. Sunt autem columnae istae, viri [Col. 0154B] sancti, viri perfecti, quos in torrente hujus vitae sursum erigere, id est ante mentis nostrae aciem statuere debemus: ut quicquid laboris, quicquid tentationis in hac vita nobis provenerit, aequanimiter tolerantes exemplo virtutis eorum in bono opere non deficiamus. Et recte columnis tales comparantur: Sicut enim columnae non violentia ventorum, non alluvione imbrium, non procellarum impetu, a stabilitate sua moveri possunt: sic istos non tribulatio, non angustia, non periculum, non gladius, non demum calamitas aliqua separare potuit a charitate Christi. Istae, ni fallor, sunt columnae, quas Dei sapientia in domo, id est in massa humani generis, septem numero excidit: quia per [Col. 0154C] septem mundi aetates nunquam defuerunt viri sancti, qui exemplo bonae conversationis infirmiores quosque ad coelestia desideria provocarent, de quibus columnis in Apocalypsi scriptum est: Qui vicerit, faciam illum columnam in templo Dei mei (Apoc. III) .

Istis columnis superponi debent latera, ut ab ipsis portentur, et tabulata desuper portent. Haec sunt duo latera candelabri illius aurei, hoc est duo testamenta in Christo fundata, de quorum utroque tres calami egrediuntur, id est historiae, tropologiae, allegoriae, trinus intellectus. Haec sunt duo latera scalae Jacob, quae inferius terram tangere dicuntur, sursum vero coelos (Gen, XXVIII) . Eloquia enim Dei quasi inferius terram tangunt, quando per comminationem poenae terrenos homines in timorem concitant: coelos [Col. 0154D] vero tangere videntur, dum per repromissiones Dei justorum corda ad amorem coelestium inflammant. Portant autem praedictae columnae haec latera quasi sinistra parte, dum viri sancti testimonio Scripturarum ostendunt impiis quae sit ira venientis judicis, tenebrae carceris, crudelitas tortoris, immanitas supplicii, diuturnitas aeternae illius damnationis. Quasi a dextera vero parte columnae istae haec latera portant, dum secundum promissa Dei denunciant electis quae sit vita illa interminabilis, beatorum societas, immensitas praemii, jocunditas regni, quod paratum est sanctis a constitutione mundi. Quibus columnis et lateribus sic ordinatis, tabulata debent poni desuper: quia bona opera, quae per tabulata accipiuntur, praeceptis divinis debent [Col. 0155A] inniti, ut ea studeat facere strenuitas militis, quae voce praeconaria mandari sibi noverit jussu imperatoris. Mandata siquidem Dei decreta quaedam sunt summi regis, quae praecones verbi Dei mundo huic intonuerunt, ut facientes ea vivant in eis, contemptores vero puniantur: quia quantumcunque recti speciem teneant opera, si formam evangelicae doctrinae non tenent, a summo judice reproba judicantur.

Sunt certe nonnulli singularis vitae, qui jejuniis, vigiliis, orationibus extraordinariis multa sibi facere bona videntur, quae tamen bona non sunt: quia occasione scandali contra divina praecepta inveniuntur: alius immoderatum habens zelum justitiae, contra voluntatem Apostoli (Rom. XIV) judicat servum [Col. 0155B] alienum, alius specie mansuetudinis zelum subvertit justitiae et aequitatis. Quae omnia mala sunt, licet bona videantur, quia contra divina praecepta inveniuntur. Hoc est quod in templo Salomonis mare aeneum dicitur poni, in quo sacerdotes oblaturi hostias, manus suas lavabant. Ubi per mare aeneum lex divina, per manus operationes accipiendae sunt. Quicunque ergo sacrificium dignum Deo vult offerre, debet manus suas lavare in hoc mari aeneo, id est operationes suas secundum praecepta divina dirigere: hoc mare alibi crystallo comparatur, ut in Apocalypsi: Et in conspectu sedis, inquit, erat tanquam mare vitreum simile crystallo. Sicut enim crystallus lapis clarissimus, objectu solis scintillulas ignis ex se emittit, sic lex [Col. 0155C] divina opere adimpleta, exemplo bonorum operum in cordibus fidelium ignem charitatis accendit.

Sunt etiam et clavi necessarii, ut firmiter cohaereat machina totius operis, qui sunt quatuor virtutes principales: justitia, fortitudo, prudentia, temperantia, in quibus vita bonorum operum consistit, ut in his quae bene agenda sunt, justitia praebeat rectum judicium: fortitudo, auxilium: prudentia, consilium: temperantia, solatium. Ponte igitur hoc sic consummato, torrentis hujus patet transitus: nec est jam cur desperet pusillanimis, cur desistat debilis, cur deviat ignarus, cur paveat formidolosus cur non incipiat parvulus, cur non perveniat adultus. Christus enim dux viae factus est fortis, ut [Col. 0155D] custodiat: sapiens, ut dirigat: potens, ut perducat.

Si ergo vis hunc torrentem pertransire, si Christum cupis imitari, per hujus pontis medium iter tuum dirige: et si vis cavere praecipitium, non declines ad dexteram vel ad sinistram. Sunt enim aliqui, qui per hunc pontem e transverso gradiuntur, et ideo corruunt: alii per ipsum oblique gradiuntur, et deficiunt: alii directe, et pertranseunt. Qui e transverso super hunc pontem gradiuntur, sunt illi qui per lamenta confessionis et poenitentiae vias suas mala deserentes, iter bonae vitae quod ad Christum ducit, arripiunt: sed in ipsis principiis ad vitia, quae reliquerant, revertentes, modo luxuria dissoluti, modo superbia elati, modo ambitionibus caeterisque [Col. 0156A] vitiorum tumultibus distracti, quasi e transverso gradientes in praecipitium ruunt, de quibus in psalmo scriptum est: Veruntamen propter dolos posuisti eis, dejecisti eos dum allevarentur (Psal. LXXII) . Propter dolos, inquit, hoc est, quod dolosi sunt et in veritate non persistunt, posuisti eis delectationes istas temporales, ut in ipsis fallantur: dejecisti eos in ipsis suis delectationibus, dum alleviarentur, id est dum sibi alleviati viderentur. Qui vero oblique per hunc pontem incedunt sunt hi, qui multa devotione bona opera incipiunt, et assiduitate bonae conversationis Deo serviunt: nec recedentes a templo ejus die ac nocte, sed tempore tentationis imminente, dum vultus incipit pallere vigiliis, corpus jejuniis marcessere, dum hinc asina [Col. 0156B] gemit sub onere, illinc quandoque pungit vexatio alienae maliciae, retardari incipiunt, et in tentatione, ubi fortes esse debuerant, ibi a bono opere desistunt, de quibus scriptum est: Filii Ephrem intendentes et mittentes arcum, conversi sunt in die belli (Psal. LXXVII) . Filii Ephrem, id est fructificationis, qui fructum facere debuerant, intendentes et mittentes arcum, hoc est, pugnam fortiter aggredientes, conversi sunt retrorsum in die belli, hoc est, in tempore tentationis. Qui vero directe per ipsum gradiuntur sunt hi, qui in terra hujus mortalis vitae adhuc positi torrente interposito terram viventium voto et desiderio respiciunt: et exemplis sanctorum accensi, mandatis divinis eruditi, virtutes et opera, quae mente conceperunt, student [Col. 0156C] bene vivendo adimplere, bibentes cum Christo de torrente passionis, ut cum ipso inebrientur gaudio futurae resurrectionis. In hoc enim Christus de torrente in via bibit, in hoc exaltavit caput, ut hi qui per hujus seculi agones, per amaritudines passionum in praesenti vita humiliantur, in jocunditate futurae gloriae cum ipso capite suo exaltentur. Est autem caput istud Christus, de quo dicit Apostolus, quod constituit eum caput Ecclesiae, quae corpus ipsius est (Ephes. V) . Caput Ecclesiae autoritate creationis, caput Ecclesiae plenitudine gratiae et veritatis, caput Ecclesiae principio Christianae religionis. Hoc caput quatuor modis a nobis exaltatur: primo, immensitate suae majestatis; secundo, velamine nostrae [Col. 0156D] infirmitatis; tertio, cruce voluntariae passionis; quarto, per gloriam hodiernae resurrectionis. Immensitate suae majestatis a nobis exaltatur, quoniam in sui natura immensus et infinitus omnem creaturam excellit, unde Job: Excelsior est coelo, et quid faciam? profundior inferno, et unde cognoscam? Longior est terra mensura ejus, et latitudo mari (Job XI) . Velamine nostrae infirmitatis a nobis exaltatur, quoniam anima humana nube corporeae infirmitatis a nobis obscurata, non nisi per speculum et in enigmate ipsum contemplari praevalet, unde David: Accedet homo ad cor altum, et exaltabitur Deus (Psal. LIII) . Hoc est quod sponsa sponsum in Canticis per fenestras et cancellos, quasi stantem retro parietem, intuetur [Col. 0157A] (Cant. II) . Per fenestras quippe et cancellos, hoc est, ex parte eum respicit, quem pariete sive muro suae infirmitatis interposito ad plenum non comprehendit. Hoc etiam est, quod transeunte Domino Helias pallio suo vultum operuit. Iste transitus aspiratio quaedam divinae gratiae, qua anima ad horam visitatur, accipiendus est. In quo transitu Helias, id est vir quilibet contemplativus, pallio vultum suum cooperit (III Reg. XIX) , quando velamine humanae infirmitatis interposito, cognitionem, quae per vultum accipitur, ad Deum plenarie non extendit.

De exaltatione voluntariae passionis in Evangelio scriptum est: Ego si exaltatus fuero a terra, omnia traham ad meipsum (Joan. XII) . Et de hac exaltatione [Col. 0157B] sponsus in Canticis dicit: Ascendam in palmam, et apprehendam fructus ejus (Cant. VII) . De exaltatione vero hodiernae resurrectionis praesens solemnitas multa profert testimonia, quae non solum scientia, sed etiam firmiter tenent hi, qui a vana sua conversatione abstracti, justitia et sanctitate Christum induerunt: et in mortali corpore adhuc positi, profectu virtutum et bonorum operum cum ipso capite suo spiritali quadam resurrectione exaltantur. Si enim solum caput exaltatur, ubi pedes et manus? ubi caetera Ecclesiae membra, quae capiti suo desiderant copulari?

Exaltantur igitur et electi quatuor modis: primo, cum per contemptum mundi a terrenis affectibus abstrahuntur: secundo, dum [Col. 0157C] ad invisibilia Dei per fidem et cognitionem eriguntur: tertio, dum ad Deum quem super omnia diligunt, affectu devotionis sublevantur: quarto exaltabuntur, cum utriusque stolae, corporis videlicet et animae jocunditate cum capite suo fruentur. Istae sunt exaltationes, quas sanctus ille vir in psalmo nobis significavit, dicens: Beatus vir, cujus est auxilium abs te, ascensiones in corde suo disposuit in valle lachrymarum, in loco quem posuit (Psal. LXXXIII) . Istae etenim exaltationes sunt gradus quidam, quibus a vita ista mortali ad Deum ascenditur, dum a contemptu mundi transitur ad Dei cognitionem, a cognitione ad amorem, ab amore ad fruitionem. Tres primae exaltationes habentur in valle [Col. 0157D] ista lachrymarum, in loco videlicet hujus nostrae peregrinationis. Quarta vero reservatur in loco illo quem posuit, id est, in loco quem ad fruendum Deo sanctis suis praeparavit, in quo modo regnat Christus cum angelis, et in futuro regnabit cum omnibus sanctis, cujus regni cohaeredes nos faciat ipse Jesus Christus, cujus regnum et imperium permanet in secula seculorum. Amen.

Lingua canum tuorum ex inimicis ab ipso (Psal. LXVII) . Quando per rerum similitudines de Christo loqui volumus, convenientius id facimus per infirmas creaturas, quam per eas quae sunt excellentioris dignitatis: quoniam in his hoc est abjectioribus [Col. 0158A] creaturis, comparatio similior quandoque invenitur. Quamvis ergo Christum solem appellem, (Quia sicut sol mundum, ita ipse illuminat omnem hominem venientem in hunc mundum) aptius secundum aliquid cum Propheta illum vermem appellabo, qui ex persona ipsius dicit: Ego sum vermis, et non homo (Psal. XXI) : quia sicut vermis de terra sine patre nascitur, ita Christus de beata Virgine sine virili operatione progenitus est. Eodem modo et causa simili, rectores ecclesiarum convenientius plerunque per indigniores creaturas figurantur. Licet enim eos boves recte appellare possimus, quia praedicando, operando, ministerium implendo, terram Domini, hoc est, corda fidelium fortiter excolant, expressius tamen illos canes appellabo: quia [Col. 0158B] canum ad illos major similitudo invenitur. Unde ipse Dominus in Evangelio canes eos appellat, ubi de Lazaro dicit: Sed canes veniebant, et lingebant ulcera ejus (Luc. XVI) . Et Propheta: Lingua, inquit, canum tuorum ex inimicis ab ipso. Quod est dicere, ex inimicis tuis fiant canes tui, et hoc a te ipso et non ab alio. Tobiam quoque euntem in Rages, civitatem Medorum, canis prosequitur (Tob. VI) : quia Christum in hunc mundum venientem, doctorum multitudo comitatur. Et videte similitudinem animalis. Canis enim animal blanditiis domesticum, latratu extraneum, morsu lupum insequitur, lingua sanat, et cura diligenti noctis excubias observat. Ut autem ista omnia praelatis et subditis assignemus, sicuti per canes ecclesiarum rectores, ita [Col. 0158C] per domesticos boni ordinis observatores, per extraneos infirmi ordinis transgressores, per lupos contumaces ordinis invasores intelliguntur. Lingua canis, medicina poenitentialis: cura excubiarum, solicitudo pastoralis est. Usualiter domesticum solemus appellare eum, qui per affectum praecordialem, habitationem communem, vitam socialem conjunctus est. Sic et in Ecclesia domesticum recte vocamus illum, qui charitate omnibus est devotus, in congregatione assiduus, bona operatione quasi vita sociali omnibus acceptus. Talis ergo domesticus canum, hoc est, praelatorum blanditiis foveri debet, videlicet dulci affectu animi, impensa corporalis beneficii, exhibitione spiritalis solatii. Non enim [Col. 0158D] debent praelati sanctos viros opprimere terrore potestatis, sed potius amicos et socios se illis exhibere. Quia sicut lex non est justo posita (I Tim. I) , ita nec potestas, quae magis ad vindictam malefactorum, laudem vero bonorum ordinata est. Unde beatus Gregorius dicit, quod conditione naturae omnes homines aequales sunt, sed quia statu meritorum sunt dispares, necesse est quod ad vitia comprimenda alii ab aliis regantur. Antiqui etiam patres nostri non reges gentium, sed pastores ovium dicti sunt. Noe etiam et filiis ejus a Domino dicitur: Sit terror et tremor vester super cuncta animantia et bestias terrae (Gen. IX) . Non dicit super homines, ut ex hoc detur intelligi, quia non sancti viri et justi, sed potius bestiales et criminosi terrore potestatis premendi [Col. 0159A] sunt. Inter ipsos tamen sanctos viros quidam sunt parvuli, quidam adulti, quidam provecti. Parvuli vocantur simplices illi, qui multam habent sanctitatem, et modicam discretionem: adulti, qui sanctitatem habent pariter et discretionem: provecti vero, qui cum his diuturnam habent bonorum operum exercitationem. Qui multam habent sanctitatem et parvam discretionem, dilectione quidem et beneficiis fovendi sunt, sed in his quae minus discrete dicunt vel faciunt cum severitate quadam sunt reprimendi, ut ex tali repulsa vel correptione prudentiores et magis discreti fiant: Sicut magister scholarium parvulum innocentem postulantem ne vapulet, non exaudit, sed potius flagellat eum et corrigit, ut asperitate verborum et verberum ad meliora [Col. 0159B] postmodum enutriatur. Qui vero sanctitatem habent cum multa discretione, illos esse arbitror, qui de profunda seculi conversatione ad vitam claustralem venerunt, in qua seculari conversatione seculi prudentiam, et astutiam rerum gerendarum didicerunt. Sed postquam vocati sunt a Domino et justificati relicta seculi vanitate, prudentiam seculi retinuerunt, de quibus dictum est a Domino: Quoniam filii hujus seculi prudentiores sunt filiis lucis in generationibus suis (Luc. XVI) . Et isti non solum diligendi, sed etiam magis familiares caeteris haberi debent eo quod Ecclesiae magis utiles sunt. Qui autem longa exercitatione bonorum operum sunt provecti, ipsi sunt specularia quaedam sanctae Ecclesiae, [Col. 0159C] in quae lumine divinae gratiae excellentius coruscante, alii se mirari debent et respicere: ut ex tali speculorum intuitu corrigant in se quod vitiosum, et reservent quod virtuosum est. Et isti honore et reverentia magis digni sunt. Extranei autem sunt illi, quos neque unio charitatis, neque unitas communionis, neque uniformitas actionis nobis conjungit. Extraneum ab unione charitatis faciunt odia, invidiae, irae, rixae, dissensiones, et scissurae mentium, in quibus non habitat Deus: Extraneum ab unitate communionis faciunt lautiora cibaria, stramenta molliora, vestes inordinatae, tonsurae irregulares, quorum contraria ad communionem pertinent: Extraneum ab uniformitate actionis faciunt singularia jejunia, intempestivae vigiliae, insolitae orationes, et [Col. 0159D] caetera hujusmodi, quae in libertate Spiritus juste videntur posse fieri. Tales ergo latratu canum, hoc est, duris praelatorum increpationibus corripiendi sunt, primi propter peccatum, quia scindunt regnum charitatis: secundi propter periculum, ne illorum exemplo caeteri trahantur: tertii corripiendi sunt propter scandalum, quia vae homini per quem scandalum venit (Matth. XVIII) . Oritur tamen scandalum quandoque de malis, quandoque de necessariis, quandoque de indifferentibus. Si de malo scandalum oritur, statim malum resecandum est: si de necessariis, hoc est, de his quae ad vitam aeternam sunt necessaria, scandalum oritur, ibi melius admittitur scandalum, quam veritas relinquatur. Sed si de indifferentibus, id est de his, quae licite fieri vel omitti possunt, scandalum [Col. 0160A] oriatur, distinguendum est. Si enim de talibus oriatur scandalum universitati, vel magnae parti universitatis, tunc ab hujusmodi etiam bonis cessandum est. Quod si pro nobis indifferentibus, quae facio uni alicui, oriatur materia scandali, non propter hoc cessabo satisfacere propriae devotioni.

Corripiendi sunt ergo tales extranei, diversis tamen modis secundum diversitatem delinquentium. Sunt enim alii qui peccantes, qui timore Dei postposito, peccatum non metuunt: sunt alii, qui concupiscentiis illecti, nimis ardenter peccare diligunt: sunt alii, qui ita peccant, quod peccata sua non intelligunt. Illum, qui timore Dei postposito peccare non metuit, tu qui solus etiam peccatum illius nosti, corripe: non tamen per te, imo per alium, ut si [Col. 0160B] privatus es, intimes illud praelato Ecclesiae, ut ab eo correptus coerceatur timore potestatis. Illum, qui peccare nimis, ardenter diligit, tu qui solus nosti peccatum illius, intimare potes alicui sancto viro, ut ab eo correptus trahatur in odium peccati exemplo sanctitatis. Illum, qui peccatum suum non intelligit, etiam si solus nosti peccatum illius, per virum aliquem sapientem et literatum corripere potes, ut ab eo correptus et instructus veniat ad cognitionem delicti sui.

Lupi vero morsu canum insequendi sunt. Lupi sunt contumaces, justitiae invasores, qui non tracti infirmitate praecepta Dei transgrediuntur: sed potius per rebellionem et contumaciam, quasi hostes ea [Col. 0160C] diripiunt, parum aestimantes se ipsos a justitia cadere, nisi statum justitiae videant secum pariter corruisse. Qui lupis propter duo comparandi sunt: lupus enim non solum lacerando laniat, sed etiam hominem, quem prius aspexerit, visu venenato raucum facit, ita quod non nisi voce obscura et imperfecta loqui possit. Similiter contumaces, justitiae invasores, non solum vivendo corpus Ecclesiae laniant, sed etiam malis colloquiis semine discordiarum, jaculis detractionum, caeteros adeo elingues reddunt, ut in causa Dei pro libertate justitiae loqui non possint. Tales ergo lupi morsu canum, id est severitate disciplinae ecclesiasticae appetendi sunt, ut modo per excommunicationem, modo per suspensionem, aliquando disciplina corporali, aliquando [Col. 0160D] taedio silentii, quasi dentibus quibusdam fracti et comminuti correptiores in corpus Ecclesiae trajiciantur. Sic enim cera durior ad ignem liquefacta, in quamlibet imaginem facile vertitur, sic rubigo de ferro excutitur, sic vasa Domini inter malleum et incudem fabricantur, sic byssus attritione multa in candorem vertitur: et vinea quae longo astricta gelu gemmas emittere non potuit, adveniente calore postmodum fructum facit uberrimum: et peccator qui longe peccatorum gelu induratus est, accedente aestu tribulationis, et cum illo calore gratiae, postea emendatior efficitur. Lingua canis medicina poenitentialis est, qua sanantur illi, qui post graves lapsus peccatorum et criminum fortiores resurgunt. Dum [Col. 0161A] enim a praelatis ecclesiarum fructuosae poenitentiae visitantur consiliis, quasi linguatu canis pristinae restituuntur sanitati. Ad hanc sanitatem consequendam duo praecipue necessaria sunt, vera scilicet humiliatio delinquentis, et pia compassio pastoris: ut dum is qui deliquit, planctu et gemitu, confessione et lachrymis se ostendit correctum, bonus praelatus sic humiliatum et compunctum pia compassione benigne suscipiat, et consolatione paterna mulceat justificatum, quem prius amiserat criminosum. Sic bonus ille pastor ovem perditam reportavit in humeris suis gaudens, sic pater filio suo prodigo ad se revertenti occidit vitulum saginatum (Luc. XV) , sic Petrum lachrymantem Dominus misericorditer respexit, et Mariae Magdalenae dimissa sunt peccata [Col. 0161B] multa, quoniam dilexit multum (Luc. VII) . Et si per similitudinem rerum loquimur, bonus agricola terram, quae spinis extirpatis copiosum fructum portat, magis diligit, quam illam, quae nunquam spinas habuit, et nunquam uberem fructum fecit. Solet etiam dici, quoniam corvi pullos suos dum vident eos nigrescere, et sui similes effici, diligenti solicitudine provident illis et pascunt eos, sed quam diu vident eos albescere et recedere a forma paterni coloris, in providendo illis alimoniam non sunt soliciti. Eodem modo praelatus Ecclesiae dum videt subditum suum contritionem et operibus poenitentiae nigrescere, et confundi in peccatis suis, debet illum consolatione spiritali, et consilio salubri pascere, et in melius enutrire. Si vero criminosum subditum praelatus [Col. 0161C] videat albescere, hoc est, seipsum justificare, aliis se anteferre, et tanquam re bene gesta caeteros judicare, hunc non blanditiis, sed potius flagellis et scorpionibus caedi justum est. Quia cum laudatur peccator in desideriis animae suae, et iniquus benedicitur, exacerbat Dominum peccator.

Super haec omnia solicitudo pastoralis necessaria est. Ut autem de hac solicitudine pastorum colligamus aliqua ex rerum similium collatione operae pretium est: Bonus bubulcus, qui terram suam bene vult colere, diligenter aratrum suum sequitur, minat boves ut perficiat opus diei: ne forte torpens somno vel otio non recipiat fructum laboris sui, provida solicitudine boves aliquando cantu recreat, [Col. 0161D] aliquando pungit aculeo, aliquando pabulo reficit, ut his omnibus adjuti, terram bene excolant reddituram fructum suum in tempore opportuno. Eodem modo bonus pastor sive praelatus gregi suo cura pastorali debet assistere, ut forma gregis sui per exemplum bonae conversationis efficiatur. Sic cum fratribus in claustro ad lectionem, in oratorio ad orationem, in refectorio ad cibos communes, in dormitorio ad duriciam lectuli, in capitulo ad correctionem culparum, et ea quae ipse jubet alios facere, opere primus adimplere: habeat in ore suo cantum, id est promissionem futurae beatitudinis, societatis angelicae, ut ex tali promissione illi qui juste et sancte vivunt, in laboribus suis recreentur. Teneat etiam aculeum hoc est comminationem aeterni supplicii [Col. 0162A] ignis inextinguibilis, ut male conversantes timore supplicii a sceleribus suis coerceantur.

Debent etiam pabulo reficere, id est doctrina sana et spiritali exhortatione confortare pusillanimes, qui minus ferventes in divinis obsequiis inveniuntur, ut sic in praelato Ecclesiae facta et dicta, vita et doctrina conveniant: ne si forte dicat et non faciat, audiat illud verbum Domini contra se directum: Super cathedram Moysi sederunt scribae et pharisaei, quae dicunt facite, opera autem illorum nolite facere (Matth. XXI) . Dic quaeso quid mihi proderit si tu bibas aquam puram, mihi vero porrigas illam turbidam, et pedibus conturbatam? Hoc non est me reficere, sed magis potum mortis propinare. Cum ipsi, inquit propheta, aquam lympidissimam biberetis, [Col. 0162B] reliquam turbabatis pedibus vestris, et oves meae quae conculcata erant, vescebantur, et quae pedes vestri turbaverant, hoc bibebant (Ezech. XXXIV) . Pastores siquidem aquam lympidissimam bibere est, rectores ecclesiarum praecepta Dei, viam veritatis mente retinere. Eandem vero aquam pedibus conturbare est, ipsos Ecclesiae rectores quae recta dicunt vel sapiunt malis operibus confundere. Oves vero aquam pedibus conturbatam bibunt, quando subditi non ex his quae praelati recte sapiunt, sed ex his quae male faciunt, formam vivendi accipiunt. Sunt ergo in vestimento Aaron malogranata inserta tintinnabulis, id est virtutum et bonorum operum adunatio cum sono praedicationis, ne forte alios volens instruere, seipsum judicare videatur.

[Col. 0162C] Vis ergo scire qualis doctrina praelati esse debet? Necesse est ut cum usuali moneta habeat aliquid commune. Moneta usualis tria habere debet, materiam, pondus, et formam: Ut sit materia probata, pondus aequale, forma autentica. Similiter doctrina pastoris haec tria debet habere, ut sit probata, id est, justa ut non doceat nisi ea quae justa et bona sunt: ut sit etiam ponderosa, id est, ut ipse cum pondere doctrinam proponat, hoc est, ut studeat ea facere quae verbis vult dogmatizare. Similiter necesse est, ut doctrina praelati sit autentica, id est, autoritati sanctorum Patrum in nullo contraria, sed ea doceat quae autoritas sanctorum protulit, vel [Col. 0162D] quae Christi veridica sententia promulgavit. Propter quod in rationali, quod pontifex legalis gestabat in pectore, duodecim nomina filiorum Israel inscripta erant, cum his duobus nominibus doctrina et veritas, ut eo ipso significaretur doctrinam praelati sanctorum Patrum vestigiis debere inniti. Sic ergo rectores ecclesiarum exemplo bonae operationis subditos trahere et sana eruditione informare debent, ut bene vivendo et recta docendo sibi ipsis praemium, subditis vero provectum acquirant, et pro bona administratione temporalis officii in die retributionis una cum subditis mereantur intrare in gaudium Domini sui, praestante Domino nostro Jesu Christo, cujus regnum et imperium permanet in secula seculorum. Amen.

Facies vectes de lignis setim, quos operies auro purissimo, inducesque eos per anulos aureos, qui sunt in lateribus arcae ut portetur in eis (Exod. XXV) . Quae in lege Moysi historialiter scripta sunt et mandata, nos qui filii gratiae sumus, spiritaliter debemus opere adimplere: ut facientes mandata Dei non secundum literam occidentem, sed secundum spiritum vivificantem ambulemus. Quid enim utilitatis confert nobis de arca foederis, de vectibus quibus portatur, de anulis aureis, quibus vectes inserti sunt, de lateribus arcae quibus adhaerent anuli aurei, historialem habere noticiam, nisi et spiritaliter intelligantur. Per vectes igitur praelatos, per quatuor [Col. 0163B] anulos aureos quatuor exercitia praelatorum, per arcam Ecclesiam, per quatuor angulos arcae quatuor virtutes principales, id est prudentiam, temperantiam, fortitudinem, justitiam, per quas Ecclesia fortius roboratur, debemus accipere. Facies, inquit, vectes, etc. Ad vectem faciendum tria necessaria sunt, lignum, ferrum et humanum exercitium. In Scripturis per lignum vir justus frequenter significatur, sicut in libro Job: Lignum si praecisum fuerit, rursum virescit, et pullulant rami ejus (Job XIV) . Et in Evangelio Christus dicit: Si haec faciunt in viridi, subauditur ligno, in arido quid fiat? (Luc. XXIII.) Et in Psalmo: Erit tanquam lignum, quod plantatum est secus decursus aquarum (Psal. I) . Ad vectem ergo faciendum lignum necessarium est, [Col. 0163C] quia in praelatum vir justus et bonus est eligendus. Vectis iste non de quolibet ligno fit, sed de ligno setim. Lignum setim imputribile est et leve, albae spinae, ut dicitur, habens similitudinem: sic praelatus imputribilis esse debet per mundiciam mentis, id est a corruptione vitiorum immunis. Debet etiam esse levis, ut a pondere peccatorum liberatus, sursum feratur desiderio coelestis beatitudinis. Praelatus etiam albae spinae comparatur: sicut enim spina pungit, ita et ille severitate disciplinae vitia pungere debet zelo justitiae, non livore maliciae, quod notatur in eo quod non cuilibet spinae sed albae comparatur. Ferrum etiam ad vectem faciendum necessarium est, quod rami superflui praecidantur. [Col. 0163D] Hoc ferrum judicium discretionis accipiendum est, quo praelatus delitias et voluptates hujus seculi a se praecidere debet, puta luxum, superfluitatem ciborum, verba et facta secularium hominum vitam redolentia: ne in istis tanquam in ramis quibusdam a sua conversatione procedentibus subditi ipsius offendant. Nam si quis in via ab hominibus frequentata lignum ramosum ex transverso poneret, transeuntes in illo pedibus offenderent et plerunque lapsum paterentur. Sic etiam praelatus qui alios in via Dei praecedere debet, si voluntate seculari tanquam ramis quibusdam vita ejus pullulaverit, offensionem praestat his qui debent eum imitari. Ponamus exercitum cum duce suo constitutos in acie, et cum hostibus congressuros, si dux [Col. 0164A] belli forte oberraverit, milites in fugam convertuntur. Ita etiam praelatis et subditis cum steterint in praelio Domini contra spiritales nequitias pugnaturi. Hinc Dominus in Evangelio dicit: Qui scandalizaverit unum ex his pusillis, expedit ei ut mola asinaria suspendatur in collo ejus, et demergatur in profundum maris (Matth. XVIII) : testante beato Gregorio, per molam asinariam circuitus vitae secularis, per profundum maris, extrema damnatio intelligitur: et est sensus, praelato qui prava conversatione scandalizat aliquem de pusillis, id est subditis suis, expediret ei magis in seculo solum perire, quam sibi subditos secum in pernitiem trahere.

Ad vectem etiam faciendum humanum exercitium exigitur, per quod exempla priorum Patrum debent [Col. 0164B] accipi. Moderni enim praelati qui illis successerunt, vitam et doctrinam illorum debent imitari, ut potius imitatores illorum, quam in dignitate successores esse glorientur. Illi enim lucernae sunt non sub modio, sed super candelabrum positae, ut omnes qui ingrediuntur, lumen videant. Mandat etiam Moyses, ut vir fratris sui defuncti uxorem ducens suscitet semen fratris defuncti, ita ut liberi defuncti nomine nascantur: per quod significatur, quia praelati moderni tales filios nutrire debent, qui antiquorum Patrum vitam et mores imitentur, facies, inquit, vectes de lignis setim, quos operies auro purissimo.

Per aurum purissimum, divina sapientia designatur, per quam in praesenti vita erudimur ad sanctitatem, [Col. 0164C] et ad futurae vitae amorem accendimur, quam continet lex et prophetae et Evangelia et caeterae sacrae Scripturae, de qua scriptum est: Sapientia quae desursum est, primo quidem pudica, deinde pacifica (Jac. III) . Hac scientia praelatus quodammodo operiri debet, ut sciens mandata Dei, faciat ea: quia intellectus est bonus facientibus eum. Hoc est, quod sacerdos legalis in pectore portabat rationale, in quo erat scriptum doctrina et veritas. In superhumerali quod et super humeros portabat, scripta erant duodecim nomina filiorum Israel: quia praelatus doctrinam et veritatem debet portare in pectore, et nomina filiorum Israel in humeris, id est exemplo eorum benefaciendo vivere. Est et alia sapientia, quae dicitur industria [Col. 0164D] in gerendis negotiis, de qua Paulus dicit: Quod oportet episcopum esse prudentem, et domus suae bene praepositum (I Tim. III) : et ista sapientia praelato necessaria est, ut possit claustralibus, qui contemplationi vacant, necessaria ministrare. Dicitur etiam sapientia cognitio de causis creaturarum, quam Salomon habuisse legitur, ubi de eo scriptum est: Quia disputavit de omnibus ab hyssopo usque ad cedrum (III Reg. IV) , id est de minimis et maximis. Aristoteles etiam hanc habuit sapientiam, qui dum causas rerum omnium sapienter investigasset, ad causam supremam quae causa erat omnium causarum, inquirendo perveniens, dum causam illius causae supremae non inveniret [Col. 0165A] dixit: O causa causarum fac me tibi acceptabilem. Pastor ergo ecclesiasticus licet habeat industriam rerum secularium, vel cognitionem de causis creaturarum, non tamen in istis summam suae religionis ponere debet, sed operire potius auro purissimo, hoc est divina sapientia, ut in omnibus quae agit sive intus sive foris sit, semper in eo reluceat forma sanctitatis.

Ut autem praelatum Ecclesiae ratione similitudinis auro purissimo comparemus, attende quod aurum in sole positum lucet, flammascit, et scintillat: sic pastor ecclesiasticus in sole, hoc est, in evidenti supra Ecclesiam Dei constitutus, lucere debet exemplo bonae operationis, sicut scriptum est: Luceat lux vestra coram hominibus, etc. (Matth. V) . Flammascere debet intus igne charitatis, ut sit lucerna non solum lucens sed etiam ardens, sicut Propheta dicit: Qui facit angelos suos spiritus, et ministros suos flammam ignis (Psal. CIII) . Sic etiam et praelatus scintillare debet, ut sicut fomes ignis scintillas ex se emittit cum tangitur, sic et ille de igne charitatis scintillas sanctae devotionis, et meditationis emittere debet, cum a Deo per gratiam visitatur. Operies, inquit, eos auro purissimo, non dicit argento, sed auro.

Sicut enim per aurum sapientia, ita per argentum eloquentia designatur. Non enim debent rectores ecclesiarum vacare eloquentiae, allegationibus studere, tumultus causarum procurare, litibus a mane usque ad vesperum interesse, totum se aliis [Col. 0165C] impendere nil sibi, quae omnia magis Justiniani quam Augustini decent imitatorem. Jubentur autem vectes per quatuor anulos aureos induci.

Quatuor anuli aurei, quatuor sunt exercitia praelatorum in Ecclesia Dei: legimus enim in Levitico quatuor fuisse officia sacerdotum, scilicet imolare carnes animalium, aromata accendere, orare pro populo, semel in anno cum sanguine intrare in Sancta sanctorum. Is ergo qui praeest primo debet carnes imolare per macerationem carnis, ut offerat corpus suum hostiam sanctam viventem, Deo placentem, ut castiget corpus suum et in servitutem redigat, ne cum aliis praedicaverit ipse reprobus efficiatur. Ad hoc valet experiri diaetam refectorii, [Col. 0165D] duritiam lectuli in dormitorio, longos tractus matutinorum, assiduitatem claustri, vestium asperitatem, et caetera hujusmodi quibus domatur corpus, et animae subjicitur imperio. Debet etiam praelatus aromata accendere, hoc est, virtutes animi igne charitatis inflammare, ut dum omnes virtutes animi charitate moventur interius, reddant odorem suavissimum quo delectetur Deus. Et attende quoniam aromata quandoque accensa in altari, quandoque in manu gestata, quandoque pilo contrita in pulverem, odorem reddunt. Igne accensa reddunt odorem in altari, quando charitate cooperante, virtutes in mente moventur affectu devotionis: in manu gestata reddunt odorem, quando foris moventur ad fructum bonae operationis: pilo vero [Col. 0166A] contrita reddunt odorem, quando homo virtutibus acceptis seipsum parvulum et humilem computat, et propria aestimatione in pulverem se redigit, ut Paulus: Venit, inquit, Jesus in hunc mundum peccatores salvos facere, quorum primus ego sum (I Tim. I) . Et Propheta: Ego sum vermis et non homo (Psal. XXI) . Tertium praelati officium est, orare pro populo, ut sit mediator Dei et hominum et orando avertat indignationem illius ab eis. Talem ergo se exhibere debet is, qui praeest ut delectetur Deus in orationibus ejus, et postulata tanquam filio delicato libenter tribuat, sive pro se, sive pro populo oranti. Nam scriptum est: Si is qui displicet ad intercedendum mittitur, irati animus ad deteriora provocatur. Quartum praelati exercitium est, [Col. 0166B] cum sanguine intrare in Sancta sanctorum, quod est sanguine fuso pro Christo regnum coelorum obtinere. Sicut enim scriptum est: Bonus pastor animam suam ponit pro ovibus suis (Joan. X) , ut tempore tentationis imminente ipse magis velit mori in corpore quam permittat aliquem de subditis suis anima perire. Unde Beatus Gregorius exponens illum locum Apostoli, qui episcopatum desiderat, bonum opus desiderat (I Tim. III) , dicit per bonum opus ibi martyrium designari. In primitiva enim Ecclesia tantae perfectionis erant praelati, ut in ecclesiasticis dignitatibus magis coronam martyrii quam culmen honoris affectarent. Praedictis ergo anulis aureis vectes inseri jubentur, ut nunquam abstrahantur ab eis: quia praelato non sufficit vita [Col. 0166C] interrasilis, id est, vita intercisa, ut modo bonus, modo malus sit, sed semper formam sanctitatis et bonorum operum debet habere, in quibus subditi eum imitentur.

Per quatuor angulos arcae perfectos viros, qui in corpore sunt Ecclesiae, per quos firmius consistit, intelligere debemus, qui etiam et ipsi quatuor spiritalibus vacant exercitiis quos superius praelatis assignavimus. Vel per quatuor angulos, quatuor principales virtutes accipiendae sunt, scilicet prudentia, temperantia, fortitudo, justicia. Istae enim roborant Ecclesiam contra quatuor vitia, quae illam impugnant, quae sunt ignorantia boni, immoderata delectatio seculi, timor adversitatis, affectus inordinatae [Col. 0166D] dilectionis. Sunt enim aliqui, qui tenebris ignorantiae caecati, viam vitae ignorant, et ideo nec diligunt, nec sequuntur eam: quibus prudentia necessaria est, quae illis depulsa ignorantia viam salutis et cognitionem veritatis, ostendit. Alii sunt, qui rebus hujus seculi ad usum sibi concessis immoderata delectatione abutentes in voluptates noxias dejiciuntur, quibus temperantia necessaria est, per quam rebus licitis utendo ad sobrietatem revocantur. Sunt etiam plerique, qui fracti adversitatibus hujus seculi, scilicet infirmitate corporis, sine damno rerum temporalium, vel quacunque alia tribulatione quae in mundo sunt, intus virtutibus animi deficiunt: et istis fortitudo necessaria est, quae ad toleranda adversa constantiam animi in eis [Col. 0167A] operatur. Trahuntur alii dilectione inordinata illorum qui natura sive affinitate, vel quocunque familiaritatis vinculo ipsis conjuncti sunt, et ideo a via rectitudinis deviant: quibus justitia necessaria est, quae in neutram partem declinans unicuique quod suum est tribuit, et illibatum custodit.

Nec praeterire debemus, quod non solum vectes, sed et ipsa arca erat de lignis setim, quod non solum praelati, imo tota Ecclesia subditorum immunes a vitiis, et imputribiles virtutibus esse debent. Legimus autem (Hebr. IX) quod in arca foederis tria haec reposita erant, videlicet tabulae testamenti, virga Aaron quae floruit, manna quod de coelo descendit. Cum autem per arcam, quantum ad aedificationem nostram, Ecclesiam, quae nos [Col. 0167B] sumus, possumus intelligere, non incongrue per tabulas testamenti duplex statutum ordinis accipiemus, quorum unum velut tabula una praecepta continet, quae sunt ad solatium: alterum vero, velut alia tabula secunda, continet praecepta ordinis ad aedificationem mentis. Qui carnales sunt, in prima tabula legunt victus, vestitus, aliorumque quae ad solatium corporis pertinent, scilicet loquendi, spaciandi quaerunt abundantiam, saepe fabulis magis quam canticis, ferculis quam jejuniis operam impendentes. Nam quod in secunda tabula est spiritale, vel in modico vel in nullo respiciunt, in qua studiosissime legunt viri spiritales, qui curam corporis postponentes, in [Col. 0167C] jejuniis, vigiliis et orationibus serviunt Deo die et nocte. Claustralibus tamen utriusque tabulae locutio necessaria, ut et temporalia habeant in praesenti vita ad subsidium, et spiritalia exerceant opera ad vitam obtinendam. Per virgam quae in arca posita erat, disciplina regularis severitatis accipienda est, congrua satis similitudine. Virga siquidem recta est, gracilis, et flexibilis, sic et disciplina seu vapulationis, seu clamoris, sive increpationis, vel quaecunque alia ad correctionem fratris in medium venerit, recta, id est, justa esse debet, ut non ex malignitate cordis prodeat, sed potius ex radice charitatis. Sic et disciplina gracilis esse debet, id est, humilis quantum ad sustinentem, ut humiliter poenam sustineat, quae ipsius diluit culpam [Col. 0167D] ne si forte rebellis et impatiens fuerit, etiam proferendo disciplinam magis provocet iram Dei quam misericordiam. Sicut autem virga flexibilis est, ut ad voluntatem tenentis hinc inde flecti et curvari possit, sic et disciplina claustralis flexibilis, id est, non nimis rigida esse debet: ne immoderata severitas deteriorem faciat eum qui corripitur, et vulnus fiat de medicina. Manna in arca repositum, quod in ore comedentis dulce erat tanquam mel, consolatio divinae gratiae est in Ecclesia, per quam inter labores vitae praesentis viri justi spiritaliter reficiuntur, ut mundi hujus tribulationes patienter sustineant, quousque ad bona aeterna et invisibilia finito vitae hujus stadio perveniant. Hoc cibo (quem manna diximus) nutrita est omnis illa sanctorum [Col. 0168A] constantia, qui intus per gratiam Dei consolati tradiderunt corpora sua propter Deum ad supplicia. Iste est cibus religiosorum, qui propria voluntate ad sustinendam famem et sitim, frigus et nuditatem, vigilias aliosque labores plurimos in claustrali carcere seipsos sepelierunt, Quae enim virtus hominis ad haec toleranda sufficeret, nisi gratia divinae consolationis roboraret hominem interiorem? Deus ergo in praesenti Ecclesia electos suos roborat per gratiam, quibus daturus est in futuro vitam aeternam, quae nullo dolore turbatur, nec aliquo termino finitur, praestante Domino nostro Jesu Christo, cujus regnum et imperium permanet in secula seculorum. Amen.

Est puer unus hic qui habet quinque panes hordeaceos, et duos pisces (Joan. VI) . Non invitamus vos, fratres dilectissimi, ad mensam illius divitis, qui epulabatur quotidie splendide, non ad ollas carnium, vel ad vitulum saginatum, quia haec cibi delicatorum sunt, sed potius ad cibum tenuem spiritalibus viris idoneum: non procuratum a multitudine servulorum, sed quem puer unus secum attulit, habens quinque panes hordeaceos et duos pisces.

Puerum istum virum religiosum sive claustralem sive praelatum intelligi volumus, qui per vitae innocentiam pueri debet imitator existere. Tria siquidem [Col. 0168C] puero necessaria sunt, nutrimentum naturae, puritas innocentiae, custodia disciplinae. Primo ergo claustralis debet habere nutrimentum naturae, ut victum et vestitum habens his contentus sit, quatenus is qui in vestigio crucifixi pedem posuit, voluntaria paupertate teneat formam crucifixi. Sed debet etiam puritatem habere innocentiae, quia et puer a puritate est dictus, ut mente et corpore purus immaculatum se custodiat ab hoc seculo, et sic innocenter vivendo se ipsum offerat hostiam sanctam, viventem, Deo placentem. Debet etiam habere custodiam disciplinae, ut regularia praecepta diligenter custodiens ab istis excessibus abstineat, et sancta conversatione aliis exemplum proficiendi exhibeat. Ista pueritia claustralis tria bona habet [Col. 0168D] sibi adminiculantia, spiritum libertatis, gaudium securitatis, fortitudinem dilectionis. Spiritum libertatis, ut spiritus liber ab interioribus vitiis, mente non serviat legi peccati: gaudium securitatis, ut per bona opera exteriora securus, non pertimescat maliciam alienae iniquitatis: fortitudinem dilectionis, ut Deo fortiter adhaereat per affectum charitatis. Sicut enim scriptum est, fortis ut mors est dilectio (Can. VIII) : quia sicut animam separat a consortio carnis, ita dilectio Dei separat animam a carnalibus desideriis.

Sed sunt tria vitia, quae tribus supradictae poenitentiae bonis adversantur, avaricia, quae adversatur necessitati naturae: concupiscentia, quae adversatur puritati innocentiae: negligentia quae adversatur custodiae [Col. 0169A] disciplinae. Avaricia corrumpit necessitatem naturae, quando claustrales superflua appetunt, et contempta forma paupertatis honores, praelationes, et divitias habere volunt, quando praelati de usuris et rapinis munera accipiunt, quando pro susceptione novitiorum proventus quaerunt, quando de re communi, de thesauro Dei indeficientes loculos sibi faciunt: qui potius mercenarii quam pastores debent appellari, eo quod quaerunt quae sua sunt, non quae Jesu Christi; de talibus scriptum est: Nihil est iniquius, quam amare pecuniam et hi venalem habent animam suam, quoniam in vita sua projecerunt intima sua (Eccle. X) . Qui etiam comparantur recte idolo Dagon, quod juxta arcam foederis positum, truncatum manus et pedes in terram projectum est [Col. 0169B] (I Reg. V) . Quid enim per arcam foederis, nisi sanctorum collegium intelligitur? Et quid per idolum Dagon, nisi quilibet avarus designatur? Unde et avaritia, idolorum servitus dicta est (Coloss. III) . Idolum ergo Dagon juxta arcam foederis collocatur, quando quilibet avarus sanctorum collegio sociatur. Quod truncatum manus et pedes in terram projicitur, quia avaro temporalia bona, quae per avaritiam appetit, praeciduntur, et in terram mortuorum, ubi internus interitus est, in fine praecipitatur.

Concupiscentia vero adversatur puritati innocentiae, dum claustralis a concupiscentia sua abstractus et illectus, desideria carnis sequitur, et miserabili commercio puritatem innocentiae in maculam luxuriae commutat. Talis recte significatur per ipsum [Col. 0169C] Moysen, qui a matre Hebraea genitus, et contra persecutionem Pharaonis in alveo fluminis positus, a filia Pharaonis invenitur, a qua adoptatus in filium matri Hebraeae denuo traditur nutriendus (Exod. II) . Puer a matre Hebraea genitus, claustralis est ab ecclesia in novitate vitae institutus: nomine fluminis, affluentia disciplinae regularis intelligenda est: alveus fluminis, carceralis custodia claustri. Persequente ergo Pharaone puer iste in alveo fluminis ponitur, quando contra tentationes diaboli mancipatur carceralis custodiae claustri. Qui evadens persecutionem Pharaonis ibidem a filia ejus, quae est concupiscentia carnis invenitur. Quoniam frequenter accidit, ut qui non superatur a tentationibus [Col. 0169D] diaboli, enormiter succumbat tentationibus carnis. Adoptatur ergo a filia Pharaonis in filium, et tamen matri Hebraeae nutriendus datur: quia talis claustralis bonis temporalibus foris ab Ecclesia nutritur, et tamen intus ei concupiscentia carnis dominatur.

Negligentia vero custodiae disciplinae adversatur, dum claustrales inordinate viventes regularia praecepta non custodiunt, dum praelati negligentes in custodia subditorum, pro excessibus suis illos non corripiunt: et qui se ipsos omnibus formam vitae exhibere debuerant, potius exemplum dissolutionis, quam exemplum religionis praetendunt. Triplici siquidem solertia gregi suo intendere debuerant, correptione, consolatione, oratione. Correptione, [Col. 0170A] corripiendo inquietos: consolatione, consolando pusillanimes: oratione, ut pro suis subditis jugiter deprecentur Dominum, ne a tentationibus inimici seducantur. Quod etiam per prophetam recte nobis demonstratur, ubi dicit: Suscitabo super eam septem pastores et octo primates, et in gladio depascent terram Assur (Mich. V) . Per septem pastores et octo primates universi praelati ecclesiae intelliguntur, qui gladium verbi ex utraque parte incidentem habere debent, hinc per increpationem, inde per consolationem, et sic depascere terram Assur, id est, terrenos diabolo servientes, per verbum praedicationis eos ad viam veritatis convertendo. Praedictis ergo vitiis, id est, avaricia, concupiscentia, et negligentia remotis a claustrali, recte potest de [Col. 0170B] eo dici: Est puer unus hic, etc.

Attende quod claustralis unus debet esse unitate, unus uniformitate, unus unanimitate. Unitate unus esse debet, ut mens et vita, conscientia et opem conveniant, ne per hypocrisim vel per simulationem alius sit intus, alius exterius speciem religionis ostendendo hominibus ut videatur ab eis, magis hominibus quam Deo placere desiderans. De illis enim, qui sua opera in facie hominum per hypocrisim faciunt, dicit Dominus in Evangelio: Quia receperunt mercedem suam (Matth. VI) . Et contra hypocritas propheta David de justis dicit: Domine, in lumine vultus tui ambulabunt, et in nomine tuo exsultabunt tota die, et in justitia tua exaltabuntur (Psal. LXXXVIII) . Sicut stulti in lumine vultus tui ambulant, [Col. 0170C] dum errore vel ignorantia decepti secundum suam aestimationem mala pro bonis eligunt, sic hypocritae ambulant in lumine vultus hominum, dum bona quae faciunt foris, pro laude humana commutant. Sed justi in lumine vultus Dei ambulant, quando per bona opera quae faciunt, soli Deo placere volunt, cum Paulo dicentes: Si hominibus placeremus, servi Christi non essemus (Gal. I) .

Debet etiam claustralis esse unus uniformitate, ut morum gravitate aequalem conversationem semper habeat, ne secutus levitatem animi sui in nullo certo domicilio conversationis fundatus esse videatur. Tales enim multos videmus, qui in claustro verecundi, in plateis dissoluti sunt: inter clericos apparentes, [Col. 0170D] inter milites seculares, inter pueros pueriles, inter stultos insipientes: qui per hanc formam conversandi magis histriones, quam claustrales imitantur.

Debet etiam claustralis esse unus unanimitate, ut cum caeteris concordiam habens sollicitus sit servare unitatem spiritus in vinculo pacis, ad quam unitatem ipse pater Augustinus nos invitat ubi dicit: Primo propter quod in unum congregati estis, ut unanimes habitetis in domo, et sit vobis cor unum, et anima una in Deo. Et in Actibus apostolorum: Multitudinis autem credentium erat cor unum et anima una (Act. I) , ubi etiam scriptum est: Erant omnes unanimiter perseverantes in orationibus cum mulieribus, et parvulis, et Maria matre Jesu. Ista unanimitas bonorum, fundamentum [Col. 0171A] est religionis, nutrimentum virtutum, consummatio bonorum operum, in qua omnes religiosi pacifice viventes, filii Dei appellantur.

Est alia unanimitas malorum, qua mali in persecutione justorum confoederantur, quae est fundamentum dissolutionis, nutrix scelerum, malleus justorum. Per hanc unanimitatem multi justi usque ad mortem vexati sunt, per hanc religio claustralis frequenter destructa est, et (quod sine gemitu dici non debet) per hanc multa monasteria acervus lapidum facta sunt. Unde sicut concordia bonorum, ita et discordia inter malos optanta est: discordia malorum, pax bonorum esse debet. Quod egregius praedicator Paulus sciens, cum a Pharisaeis et Saducaeis unanimiter impeteretur, nisus est inter eos [Col. 0171B] discordiam facere dicens: Ego Pharisaeus sum filius Pharisaeorum, de spe et resurrectione judicor hodie (Act. XV) : quod audientes Pharisaei, qui credebant resurrectionem, cum saducaeis qui eam non credebant, facti sunt discordes, et solutum est concilium: sicque factum est ut Paulus qui in unanimitate illorum impetebatur ad mortem, per discordiam illorum illaesus evaderet. Ille ergo claustralis vere unus est, qui unitatem, conformitatem, et unanimitatem bonorum tenet, de quo dicitur: Est puer unus hic, etc.

Demonstrativa dilectione ad locum disciplinae, qui est capitulum, fit demonstratio, in quo puericia claustralis tribus modis reformatur et custoditur, [Col. 0171C] videlicet confessione, correctione, vapulatione. Confessione, dum claustralis pure, integre, ordinate ibi peccata sua confitetur Domino: pure, id est sine admixtione falsitatis, simulationis, et excusationis: integre, id est sine truncatione veritatis, ne sit dimidiata confessio, nec ibi conscientiae quaerat angulum, ubi omne delictum suum Deo facere debet manifestum. Nemo enim, sicut in Evangelio Dominus ait, mittit commissuram panni rudis in vestimentum vetus: alioquin vestimentum vetus rumpitur, et pejor scissura fit (Matth. IX) . Vetus vestimentum, peccatrix conscientia est: novus pannus, lamentum exterioris poenitentiae est. Si ergo exteriori poenitentia, quae novo vestimento comparatur, videlicet confessione oris, ubertate lachrymarum, [Col. 0171D] gemitu et tunsione pectoris peccata sua quis plangat, et interius conscientiam criminosam occultando peccata sua retineat, quasi novum pannum veteri vestimento conjungit, et vetus vestimentum rumpitur: pejor scissura fit, cum deterior fit macula conscientiae per occultationem veteris culpae. De tali conscientia propheta dicit: Ibi foveam habet ericius (Isa. XXXIV) . Ericius qui plenus est spinosis aculeis, peccatori qui callide occultat peccata sua, comparatur. Siquidem ericius cum comprehenditur, caput, pedes et caetera membra quasi in unum globum contrahit, et cum prius distincte viderentur omnia, quando comprehenditur ab occultis evanescunt universa. In hoc ergo ericius recte peccatori similis est, qui peccata sua in corde [Col. 0172A] suo abscondit, dum timet ea manifesta fieri. Frequenter enim accidit ut peccata alicujus signis vel indiciis aliorum manifesta fiant, sed dum in confessione sua a praelato suo super illis convenitur, ille se totum excusando, imo celando, quasi in unum angulum conscientiae se contrahit, et qui prius erat manifestus per certa indicia criminis callida tergiversatione totus ab oculis evanescit. Confessio etiam debet esse ordinata, ut claustralis suo praelato, et non alii culpas suas notas faciat: quia illius praecipue est adhibere remedium, qui in cura suscepit aegrotum. Si enim princeps terrenus in singulis civitatibus suis singulos judices ordinaret, qui ibidem causas emergentes decidant, peccata puniant, nonne ille, qui praetermisso judice suae civitatis [Col. 0172B] ad alium transiret, apud principem pariter et suum judicem reum se constitueret? Sic certe summus ille imperator et Dominus, dum in singulis Ecclesiis praelatos ordinat, quibus curam animarum committit, Dei ordinationi resistunt, qui, alios judices conscientiae suae quaerendo, suis pastoribus peccata sua abscondunt. Sed est aliquis claustralis, qui in diversis monasteriis frater effectus licite putat se confiteri praelato cuilibet, qui in consortium suae fraternitatis eum admisit: quod omnino esse illicitum et contrarium veritati, ratio evidens demonstrat. In illa enim Ecclesia claustralis tenetur ad debitum confessionis, in qua habet titulum professionis: quia in aliis Ecclesiis, in quibus canonicatus [Col. 0172C] est, tantum habet fraternitatis consortium, nec tenetur in illis ad alicujus subjectionis vel confessionis debitum.

Reformatur etiam in capitulo poenitentia claustralis correctione, quae fit tribus modis, arguendo, denunciando, proclamando. Arguendo, cum quis corripit fratrem suum inter se et ipsum solum: denunciando, cum aliquis fratris sui delictum praelato occulte denunciat, quem per se intelligit corrigi non posse; hoc enim non est perditio criminis, sed correctio, dummodo bona intentione fiat: proclamando correctio fit, dum quis pro excessu suo proclamatur in capitulo coram universis, qui voluntaria confessione noluit confiteri per se. Sed haec proclamatio de venialibus tantum facienda [Col. 0172D] est: quia de criminibus in capitulo non debet mentio fieri, nisi frater confessus, vel a duobus, vel a tribus testibus prius convictus fuerit.

Sunt alii in claustris, qui paci suae potius, quam aliorum utilitati studentes, clamores facere subterfugiunt, dicentes illum non debere clamorem facere, qui seipsum videt culpa simili, vel majori esse obligatum, in sui erroris patrocinium proferentes in medium Scripturas, quae hoc videntur astruere. Primo illam evangelicam autoritatem quae dicit: Ejice primo trabem de oculo tuo, et tunc videbis ejicere festucam de oculo fratris tui (Matth. VII) . Et alibi: Qui sine peccato est vestrum, primus in eam lapidem mittat (Joan. VIII) . Et Paulus: In quo alium judicas, teipsum condemnas (Rom. II) . [Col. 0173A] Sed istae auctoritates contra illos sunt, qui non zelo justitiae alios corripiunt, sed magis ea intentione, ut cum iniqui sunt, justi appareant ex aliorum reprehensione. Licet ergo claustrali etiam occulte criminoso fratrem suum in manifesto proclamare, dummodo suam justitiam statuere nolit, sed principali intentione fratris sui quaerat correctionem. Verum manifeste criminosi proclamatio talis interdicitur, quia [quando] in eo non est correctio fratris, sed scandalum universitatis. Vapulando etiam in capitulo poenitentia claustralis reformatur, cum pro delicto suo quis punitur poena corporali. Hoc tamen diligenter omnes notare debent, quod vapulatio hic non passive, sed active intelligenda est: ut dicatur vapulatione puritatem innocentiae reformari, [Col. 0173B] non quia poena claustrali infligitur, sed quia patienter sustinet ipsam poenam corporalem. Qui enim pro excessu suo punitur, si non tamen patienter sustinet, non tantum non meretur, sed murmurando et se defendendo poenam murmurantium incurrens, etiam deterior efficitur. His ergo secundum formam praedictam servatis dicamus:

Est unus puer hic, qui habet quinque panes hordeaceos et duos pisces. Per quinque panes hordeaceos, quinque principalia vota intelligimus, quae claustrales in initio suae conversionis faciunt, quae sunt renunciatio seculi, renunciatio proprietatis, votum castitatis, votum obedientiae, votum communis vitae. Quae panibus hordeaceis bene comparantur, quia sicut de hordeo, quod frigidae naturae [Col. 0173C] esse dicitur, fit potus et esca febricitantibus ad caloris refrigerium, sic praedicta vota observantur contra incentiva vitiorum. Vel ideo, quia sicut hordeum foris paleam habet tenacem et intus granum utile, sic vota praedicta foris austeritatem continent, sed observata intus fructum habent suavissimum, sicut Paulus dicit: Omnis disciplina in praesenti videtur esse moeroris, sed in futuro fructum habet pacatissimum (Hebr. XII) .

Primus panis hordeaceus est renunciatio seculi. Multi hoc votum facientes, seipsos non intelligunt, eo quod nesciant quid seculi nomine debeant intelligere. Si enim seculum machina mundi intelligatur, si non renunciamus seculo, quo cum caeteris [Col. 0173D] hominibus fruimur: vel si seculi nomine peccata secularia intelligantur, illis non solum nos, sed et omnes boni jam renunciaverunt. Dicimus ergo quod seculum ibi appellatur secularitas, id est forma vivendi seculariter. Renunciamus ergo seculo, cum propter Deum abjicimus formam vitae secularis. Forma autem vitae secularis est, quod homo vivit pro arbitrio suo: indumenta, cibos, lectualia, somnum, vigilias, iter, et actus, seria et otia, et omnia quae ad ipsum pertinent, pro arbitrio suo disponit. Huic formae vitae secularis claustralis ex voto renunciat, dum ista abjecta certam formam vivendi propter Deum assumit, in omnibus quae ad ipsum pertinent certam et determinatam tenens regulam, et hoc non pro suo arbitrio, sed pro alieno.

[Col. 0174A] Secundus panis est renunciatio proprietatis. Claustrali proprietas est, quidquid habet contra praeceptum regulae vel ordinis institutum, nisi per indulgentiam praelati excusetur: claustralium autem alii sunt officiales, alii simplices claustrales. Officiales, qui bona Ecclesiae recipiunt et custodiunt, et non habent ea tanquam propria, sed tanquam deposita. Quia sicut de deposito aliquid fraudare apertissimi sceleris, ita si officialis de rebus Ecclesiae, praeterquam officii necessitas, vel forma sibi data ab Ecclesia requirit, quid expendat, instar sacrilegii est. Sunt tamen officiales, ex quorum officio non pendet receptio vel custodia temporalium, quibus praeter formam prescriptam ab ordine habere nihil licitum est. Simplices igitur claustrales nihil, [Col. 0174B] praeterquam necessitas ordinata requirit, habere debent, nisi forte aliquid spiritalis operis eis injungatur, ut scribendi, libros ligandi, vel aliquid tale. Tunc enim etiam licentia non accepta, licet eis habere ad usum ea sine quibus quod injunctum est non perficitur, ut cultellum, pergamenum, incaustum, etc. quae ad hujusmodi officium pertinent. Sicut autem proprietas nummi omnibus inhibetur, ita et proprietas vestimenti. Macula proprietatis a vestimento multipliciter contrahitur, aliquando a substantia rei, aliquando a colore, aliquando a subtilitate, aliquando a forma. A substantia rei contrahitur proprietas, ut si quis per agnina pellicia vulpinam vel leporinam induit: a colore vestimenti proprietas contrahitur, si claustralis vestem aliter [Col. 0174C] coloratam habeat, quam ordo vel usus Ecclesiae ordinaverit: a subtilitate macula proprietatis contrahitur, si claustralis subtilioribus indumentis quam caeteri uti velit. Verbi gratia, si camisia, si tunica, si cappa pluvialis de subtiliori vel meliori materia fuerint quam consuetudo requirat: A forma vestimenti macula proprietatis contrahitur quando claustralis aliam formam vestimentis suis prae caeteris impingi facit, ut si calciamentis, caligis, aut etiam manicis strictioribus quam caeteri singulariter uti velit. In quibusdam istorum dispensatio non debet admitti, utpote vel in substantia vel in colore, quia nulla hoc exigit utilitas vel necessitas, cum et ibi etiam sit materia scandali. In subtili vero aut forma [Col. 0174D] honesta, dum subest et justa causa, potest dispensari.

Sunt et aliae proprietates, videlicet propriae voluntatis, et privatae familiaritatis. Inveniuntur siquidem claustrales, qui dum propriam voluntatem in omnibus retinere volunt, praelatis inobedientes, et fratrum suorum contradictores non metuunt fieri. Ex hac proprietate irae, rixae, dissensiones, et contumeliae frequenter emergunt, dum eam habere volentes suam justitiam statuere volunt, et ideo justitiae Dei non sunt subjecti. De quibus Paulus dicit, quod obscuratum est insipiens cor eorum, et evanuerunt in cogitationibus suis, et putantes se esse sapientes, stulti facti sunt (Rom. I) . Proprietatem privatae familiaritatis retinent claustrales, qui familiaritates cognatorum, sociorum quos habebant [Col. 0175A] in hoc seculo, vel principum secularium segregati a seculo habere cupiunt. Ista proprietas admodum perniciosa est, quoniam ex ea proveniunt peccata multiloquii, negligentia divini servitii, fastidium claustri, dissidium fraternitatis, et quandoque affectus inordinatae charitatis. Debet ergo claustralis renunciare non solum proprietati rei, sed etiam proprietati propriae voluntatis et proprietati privatae familiaritatis.

Tertius panis est votum castitatis, id est continentiae. Vovit autem claustralis continentiam actus, non affectus corporis, non mentis. Unde si per cogitationes, vel quaecunque desideria carnis usque ad consensum carnalis operis perducatur absque opere, peccat quidem mortaliter, sed votum non [Col. 0175B] transgreditur: Sicut virgo, quae vovit virginitatem, non est rea voti si consentiat in animo nubere vel fornicari, dummodo in actu servet integritatem corporis. Sicut autem vir religiosus vovet continentiam distincte, ita et in voto quinto, quod est communis vitae, vovet abstinentiam non distincte, sed implicite: per quae duo vota, scilicet continentiae et abstinentiae, dignitas corporis reformatur, sicut per duo vitia illis contraria, videlicet appetitum gulae et fluxum luxuriae, corporalis dignitas corrumpitur. Continentia siquidem refrenat fluxum luxuriae, abstinentia appetitum gulae.

Obedientia quae ad quartum pertinet votum, tantum de bonis est. Quia si praelatus subdito praecipiat [Col. 0175C] aliquid, quod ad peccatum pertinet, eo ipso quod in praecepto errorem suum exprimit, nullam vim habet ejus jussio, et ideo nulla obedientia debet comitari. Sicut si praelatus excommunicet subditum suum pro eo quod faciat pietatis opera, quod credat in Deum, eo ipso quod stulticiam suam exprimit, non ligat ejus excommunicatio. Sed neque in bonis omnibus subditus tenetur obedire praelato suo. Si enim ei praecipiat, quod ponat se in carcerem pro aliquo ibi captivo, quod ad vitam arctiorem transeat, quod eat in Hispanias praedicare verbum Dei, et si ista omnia sint bona, non tamen tenetur subditus obedire: quia obedientiam tantum secundum instituta ordinis et consuetudines Ecclesiae promittit. Unde cum vovet obedientiam et communem [Col. 0175D] vitam, in fine votorum istorum additur, secundum instituta Ecclesiae, vel quae jam instituta sunt, vel quae in futuro de consensu Ecclesiae instituentur, quae terminatio non solum ad communem vitam, sed etiam obedientiam referenda est. Quintum votum est communis vitae, et appellatur ibi vita, non vita qua vivimus, sed modus vivendi secundum quem vivimus, ut dicatur ibi vita communis ille vivendi modus, secundum quem omnes vivimus aut vivere possumus sine justa reprehensione. Hoc ideo adjunxi, quia alium modum vivendi habent in cibis, in lectualibus infirmi in infirmaria, quam sani in congregatione. Infirmi tamen communem vitam tenent, quia sani pro simili causa vivere possunt sicut illi, sine reprehensione. In [Col. 0176A] conventu autem si in cibis vel vestimentis aliqui delicatius quam caeteri tractantur, hoc non est vita communis, sed vitae communis dispensatio. Attenditur autem praecipue vita communis in his tribus, videlicet cibariis, vestimentis, lectualibus. In quibus communem servare debent, nisi indulgentia dispensationis excusentur. Secundum praedicta videbitur praevaricator voti, qui aliis bibentibus vinum ipse aquam biberit, qui aliis comedentibus pisces utitur herbis, qui aliis camisias induentibus ipse induitur cilicio: quoniam hunc vivendi modum non tenent caeteri. Sed non potest dici voti transgressio, quod voti est melioratio. Non ergo ille qui talia facit, reus est voti, cum homini proficere in melius licitum sit, nisi propter scandalum proximi [Col. 0176B] desistere cogatur. Si enim propter vitam austeriorem aliquis fratribus scandalum facit, ad communem vitam redire debet de necessitate, non propter transgressionem voti, sed propter vitationem scandali. Quod si absque infirmitate vel alia justa causa aliquis delicatius vivat quam caeteri, ut dum alii vinum positivum ipse superlativum bibat: dum alii fabam, ipse gallinam comedat: et dum gobione alii, ipse psalmone utatur, ille praevaricator voti est, quia sine justa causa a rigore communis vitae discedit. Vere vota praedicta de substantia ordinis sunt, personis in statu suo permanentibus sine peccato mortali relinqui non possunt, nisi quantum in voto ultimo, quod est communis vitae, [Col. 0176C] pro necessitate emergente dispensative toleratur.

In primis siquidem quatuor votis, videlicet renunciatione seculi, renunciatione proprietatis, voto castitatis, voto obedientiae, personis claustralibus in suo statu permanentibus non admittitur dispensatio, quia circa illa non emergit justa causa dispensationis. In quinto, quod est communis vitae. Regula beati Augustini dispensat, ita quod praelatus non sit dispensator, sed executor dispensationis. Circa communem vitam ipsa regula dispensat cum dicit: Si his qui venerunt ex moribus delicatioribus, aliquid alimentorum, vestimentorum datur, quod aliis fortioribus et ideo felicioribus non datur, cogitare debent quibus non datur, quantum illi a sua [Col. 0176D] seculari vita ad istam descenderint, quamvis usque ad aliorum frugalitatem, qui sunt corpore firmiores pervenire non potuerint. Et alibi: Qui infirmi sunt ex pristina consuetudine, si aliter tractantur in victu, non debet aliis molestum esse: quia non aequaliter omnibus dandum, cum non aequaliter valeant omnes. Sicut Augustinus dicit: Vide quoniam in his omnibus dispensat Regula, sed sic ut praelatus pro qualitate personarum executor sit dispensationis.

Omnes reliquae traditiones conventualis observantiae scriptae vel non scriptae, non sunt vota vel praecepta vivendi, sed demonstrationes: quia demonstrant claustralibus formam honestae conversationis: et licet in omissione illarum non sit transgressio, [Col. 0177A] quae est praecepti aut voti, tamen in earum omissione delinquent illi, qui secundum tales traditiones vivere instituerunt. In omissione tamen aliarum traditionum non mortaliter, sed venialiter peccant claustrales, nisi ex contemptu omittantur. Contemptus vero est, quando claustralis ex proposito non vult eas servare. Ut si dicat in corde suo: Nolo servare silentium, nolo interesse processioni, nolo sedere, stare, ambulare sicut caeteri; tunc siquidem in talibus omissionibus peccatum mortale facit contemptus pravae voluntatis. Cum quinque panibus hordeaceis habentur, et duo pisces. Pisces, sicut notum est, nutriuntur in aquis, sed non omnibus vesci licitum est secundum legem, sed illis tantum qui saltum dant super aquas. Per aquas vero [Col. 0177B] Scripturam sacram intelligimus, sicut ibi: Imple hydrias aqua (Joan. II) . Et alibi: Fons hortorum, puteus viventium quae fluunt in Libano.

In his aquis Scripturarum duo pisces nutriuntur, id est, allegoricus et moralis intellectus. Qui duo pisces secundum mandatum legis saltum dant super aquas, quia inspectorem Scripturarum extra literalem sensum ad altiora provocant. Allegoricus siquidem intellectus Scripturarum claustralem divinae Paginae vacantem, per mysteria Christi et Ecclesiae pascit ad roborandam fidem, quia justus ex fide vivit. Moralis vero intellectus, qui ad morum informationem pertinet, pascit eum ad bonam operationem. Sic ergo vir religiosus cum quinque panibus hordeaceis debet habere duos pisces, ut fide et operatione [Col. 0177C] in Deum tendens, tandem cursu consummato in fine apprehendat, cui se probavit, Dominum nostrum Jesum Christum, cujus regnum et imperium permanet in secula seculorum. Amen.

Facies candelabrum ductile ex auro purissimo, calamos et scyphos et sphaerulas, et lilia ex ipso procedentia (Exod. XXV) . Vobis, fratres dilectissimi, quibus datum est nosse mysterium regni Dei, qui mel de petra, spiritum de litera, lucem evangelicae veritatis de umbra legis novistis elicere, vobis, inquam, notum putamus quod omnia fere praecepta legis Mosaycae fuerunt umbra futurorum, et Ecclesiam, [Col. 0177D] vel ea quae geruntur in Ecclesia, mystice significabant.

Ex quibus unum est quod, jubente Domino, in figuram Ecclesiae, candelabrum aureum praecipitur, quae etiam candelabri nomine in pluribus Scripturarum locis designata est. Unde Joannes in Apocalypsi ad angelum Ephesi scribens dicit: Veniam cito, et movebo candelabrum tuum de loco suo (Apoc. II) . Ubi per candelabrum Ecclesiam spiritaliter vult intelligi. Et Dominus in Evangelio: Nemo, inquit, accendit lucernam, et in abscondito ponit, neque sub modio, sed super candelabrum, ut omnes qui ingrediuntur, lumen videant (Matth. V) . Ubi per lucernam lumen evangelicae praedicationis, per candelabrum Ecclesia designatur. Siquidem super [Col. 0178A] candelabrum lucerna accenditur, quando Ecclesia praesens, quae in imo posita est luce evangelicae praedicationis ad coelestia desideria accenditur. Congrua autem similitudine Ecclesia candelabri nomine vocatur: sicut enim candelabrum ex se non lucet, sed lucernam sibi superimpositam portat, sic et Ecclesia ex natura humanae fragilitatis quodammodo tenebrosa radio divinae gratiae coelitus irradiante, luce virtutum splendida redditur et illuminata. Sicut ergo per candelabrum Ecclesia, sic et per hastile candelabri Christus homo, per calamos praelati, per scyphos literati viri capaces verbi Dei, per sphaerulas simpliciores in Ecclesia, per lilia aeternae vitae remuneratio recte figurantur; quae omnia dicuntur esse ex auro purissimo.

[Col. 0178B] Primo videndum est quare praelati Ecclesiae auro comparantur, ut eandem rationem similitudinis ad caetera coaptemus. Et quidem illi aurum dicuntur propter splendorem sanctitatis, sicut in Hieremia scriptum est: Quomodo obscuratum est aurum, mutatus est color optimus (Thren. IV) . Et alibi de coelesti Jerusalem dicitur: Plateae ejus sternentur ex auro mundo (Apoc. XXI) . Propheta etiam David auri nomine sanctos viros per Arabicam gentilitatem designans dixit: Dabitur ei de auro Arabiae (Psal. LXXI) . In tribus ergo comparationem auri ad praelatos Ecclesiarum intellige, tum quia purum, tum quia fulgidum, tum quia preciosum. Purum est aurum, quoniam in terra depositum, neque rubiginem, neque maculam a terra contrahit, sed suam [Col. 0178C] omnimodo servat puritatem: sic etiam praelatus Ecclesiae in terra, id est inter terrenos et peccatores conversans, nullam maculam peccati ab illis contrahere debet, sed omni diligentia servans cor suum, mundiciam mentis, et puritatem conscientiae retinere. Si enim manus, quae sordes ab aliqua re extergere debet, munda non fuerit, sed inquinata, in eadem re potius sordes auget quam minuit. Sic et ille qui aliis praelatus est, si immundam gerat conscientiam, a subjectis immundicias tollere idoneus non est.

Est enim aurum fulgidum usque adeo, quod radio solis reverberatum res sibi vicinas fulgentes facit: Sic et praelatus fulgere debet exterius bona operatione, [Col. 0178D] ita tamen ut radio divinae gratiae opera ipsius luceant, et tali luce illuminata caeteros ad bene agendum illuminent et accendant. Lux siquidem divinae gratiae ipsa est, quae opera hominum vere lucida facit, quod propter quandam falsam lucem hypocrisis et simulationis adjecimus, quae fucata et adulterina specie quorundam opera videri facit bona cum sint mala, longe distantia in veritate ab operibus quae praetendunt in simulatione. Donum siquidem divinae gratiae facit videri opera justorum qualia sunt, hypocrisis vero facit videri opera malorum qualia non sunt. Nam si quaeras ab hypocrita qualis ipse sit, vel opera ejus, teste conscientia sua dicere compelletur quoniam et ipse malus, et opera ejus mala sunt. Non ergo opera simulatorum fulgida [Col. 0179A] sunt, sed esse videntur adulterino quodam religionis colore depicta. Non sit ergo praelatus hypocrita, cavens sibi de fermento Pharisaeorum et hypocrisi, talem se gerens foris in corpore, qualis est intus in mente.

Caeteris etiam metallis aurum preciosius est, per quam preciositatem sapientia divina, quae in praelatis esse debet, recte intelligitur: non illa sapientia, quae est in multitudine literarum, sed ea quae est in sapore virtutum, de qua dicitur, quia is qui plus diligit. Et alibi: Sapientia quae de sursum est, primo quidem pudica est, deinde pacifica (Jac. III) . Ista sapientia est quae docet hominem non docte perorare, non grammatice loqui, non solvere problemata Aristotelis, sed potius detestari vitia, [Col. 0179B] mundare conscientiam, regere mores, ordinare vitam, servare disciplinam. Vere sapientia ista preciosa est, imo, sicut Sapiens dicit, preciosior est cunctis opibus, et omnia quae desiderantur in terra, non valent ei comparari (Prov. III) . Dicet forte aliquis honoris hujus seculi cupidus, multam sapientiam literarum sapientia virtutum magis esse preciosam. Nam si in praesenti vir doctus et vir sanctus nobis superveniat, magis honoris et reverentiae exhibemus ei qui multa novit, quam ei qui sancte vivit. Sed haec distinctio habenda est in vocabulo preciositatis, quia scientia literarum preciosior est in praesenti Ecclesia, id est honorabilior, sed sapientia virtutum preciosior est, id est simpliciter melior, sicut miles strennuus qui quotidie [Col. 0179C] mactat et perdit, inter seculares homines magis bonoratur, quam vir sanctus, cum tamen ille isto incomparabiliter sit melior. Ergo, sicut diximus, praelati tenentur esse puri in mente, lucentes in opere, et sapientes per saporem affectus spiritalis.

Et vide quoniam calami quos praelatos significare diximus, de hastili ipsius candelabri procedunt et illi inhaerent; sic et illi qui praesunt, et caeteri justi per fidem catholicam Christo inserti esse debent, sine qua impossibile est placere Deo, quia justus ex fide vivit (Rom. I) . Sicut enim pes truncatus pes quidem est, sed inutilis, et manus praecisa de corpore manus quidem est, sed nullum habet usum [Col. 0179D] operis; sic et ille qui spiritum Christi non habet et fidem, in eo mortuus est, et omnino infructuosus. Hastili ergo calami inhaerentes sursum eriguntur, et lucernas portant, id est donis Spiritus sancti accenduntur, in quibus lucernis oleum, flammae fomentum apponitur, dum per opera misericordiae, quae per oleum intelliguntur, ignis charitatis in praelatis nutritur. Nec praetereundum puto, quod calamus musicum instrumentum est, et ideo praelatorum figuram tenet, quoniam voce praedicationis resonare debet, sicut de his dicitur: Super montem excelsum ascende tu qui evangelizas Sion (Isa. XL) . Et alibi: Clama, ne cesses, quasi tuba exalta vocem tuam (Isa. LVIII) .

Utilis ergo pastor Ecclesiae verbum vitae denuncians, [Col. 0180A] modo gravem, modo dulcem, modo subtilem, modo acutum sonum reddere debet. Gravem, aspera voce increpationis corripiendo impios; dulcem, leni exhortatione consolando justos; subtilem, diligenti investigatione perscrutans angulos conscientiarum; acutum, repromittens gaudia coelestium praemiorum. Et attende quod usum calamorum pastores non in urbibus et frequentia hominum, sed in desertis locis adinvenerunt, ut carentes solatio secularium hominum, musico modulamine sibi ipsi solatium facerent, quo levius ferrent deserti loci solitudinem. Eodem modo vox pastorum Ecclesiae non in contentionibus causarum, non in curiis principum, non in civitatibus vel plateis quantum eis possibile est audiri debet, sed in desertis, id est [Col. 0180B] in claustris, vocem suam debent emittere, quae et sibi ipsi sit solatium, et subditis ad profectum.

Consequenter videamus, quoniam per scyphos aureos qui sunt in candelabro, viri literati capaces verbi Dei, qui aliis Scripturas disserendo potum vitae propinare tenentur, intelligendi sunt. Quod utique faciunt, quando per mandata Dei accendunt caeteros ad charitatem, per praecepta erudiunt ad justificationem, per consilia promovent ad perfectionem, per testimonia, quae sunt de futura vita, extollunt ad coelestium contemplationem; et sic caeteros vino spiritalis doctrinae inebriante operantur in eis oblivionem hujus mundi. Quicunque ergo scyphus aureus esse cupis, et verbum vitae contines, semina [Col. 0180C] verbum Dei, porrige potum fratri tuo sitienti, et sine invidia communica quod gratis accepisti. Scientia enim nobilis possessio est, ut quidam dixit, quae avarum dedignata possessorem, nisi publicetur, elabitur. Nec decet scyphum aureum aquam vel mustum fece mixtum, sed vinum meracissimum continere. Ad virum siquidem religiosum non pertinet vacare literis secularis scientiae, quae per aquam intelligitur. Sicut quibusdam per improperium dicitur: Vinum tuum mixtum est aqua. Non sit ergo claustralis solicitus, quomodo Tullius perorat in causis, quid Plato scrutetur in astris, quid Euclides metiatur in lineis, quid Boetius concordet in musicis, qualiter distinguat Donatus partes orationis, sed potius in cellam vinariam sacrae Scripturae ingressus [Col. 0180D] inde hauriat quod spiritalibus spiritalia possit comparare. Sed neque vinum fece mixtum in scypho aureo decet contineri, quia vir religiosus omnem ambitionem, vanam gloriam, et laudem humanam, cum verbum Dei praedicat et docet, debet exsufflare, ne similis efficiatur illis qui viderunt Filium Dei (quia verbum Dei Filius Dei est) et audiat hoc improperium a Domino: Recepisti mercedem tuam (Matth. V) . Hac fece infecti fuerunt illi, de quibus Apostolus dicit: Qui cum cognovissent Deum, non sicut Deum glorificaverunt, et ideo stulti facti sunt, et evanuerunt in cogitationibus suis (Rom. I) . Quoniam potius vinum purum scyphi isti aurei debent continere, ut illi qui literati sunt in claustris, simplici oculo et pura intentione doceant et praedicent [Col. 0181A] verba vitae, illum solum fructum praestolantes, quem promisit Deus diligentibus se.

In candelabro etiam, de quo diximus, scyphi in nucis modum facti esse describuntur, ac si diceretur, quia operculum habere debet, quod scypho modo superponi, modo auferri possit. In quo significatur literatos viros quandoque clausam habere scientiam suam sibi ipsis ad consolationem, quandoque manifestare aliis ad aedificationem. Sphaerulae quae sunt in candelabro volubiles sunt, et rotundam formam habent, et significant simplices claustrales qui praelatorum suorum reguntur imperio, salubre sibi aestimantes quicquid virtus obedientiae jusserit, faciendum. Vere volubiles sunt sphaerulae istae, neque ad dexteram neque ad sinistram retortae, sed ante [Col. 0181B] se directae volvuntur, quia boni claustrales, qui in simplicitate sua confidenter ambulant obliti eorum quae retro sunt, ad anteriora semper se extendunt.

Sed sphaerula cum volvitur, triplex impedimentum habere potest ne bene currat, manum remissam quae negligenter impellit, viam asperam quae eam retardat et impedit; obstaculum quod eam procedere omnino non permittit. Haec tria sunt quae profectum claustralis retardant, et quandoque omnino extinguunt. Manus remissa est, potestas negligens, qua claustralis regendus est. Manus enim nomine potestas designatur, ut ibi: In cujus manu est anima omnis viventis (Job. XII) . Et alibi: In [Col. 0181C] manu tua sunt omnes fines terrae (Psal. XCIV) . Manus ergo remissa cursum sphaerulae impedit, quando praelatus potestate regiminis circa subditos minus solicite, minus provide utitur, propter quam causam subditi a sancto proposito suo, aut omnino desistunt aut retardantur. Asperitas viae, quae eos impedit, singularitas vitae est, quando ipsi metam communis vitae excedentes, austeriores quasdam observantias singulariter sibi eligunt, quas dum nequeunt portare succumbentes oneri deficiunt in via, per quam in regionem suam, id est in coelum tendere debuerunt. Obstacula vero quibus impediuntur sphaerulae, id est globi, Teutonice kloitzer, ne currant, scandala sunt falsorum fratrum, per quae simplicitas bonorum usque adeo plerumque [Col. 0181D] detrimentum accipit, ut tanquam a dura materia repercussi, desinant benefacere, et obliti finis, quo tendere debuerant, malevolis hominibus similes effecti, amplius quam prius deteriores fiant. Ad hoc valent venenatae detractiones, turpitudo, stultiloquium, et scurrilitas quae ad rem non pertinent, dissolutio conversationis, quae omnia impedimentum praestant simplici viro recte conversanti.

Per lilia vero, quae sunt in candelabro, futurae vitae remuneratio significatur, quae et praelatis subditos suos bene regentibus, et literatis verbum Dei recte disserentibus, et simplicioribus qui sancte vivunt repromissa est, quam nec oculus vidit, nec auris audivit, nec in cor hominis ascendit. His praemissis adjiciendum est, quod candelabrum istud [Col. 0182A] aureum ductile esse perhibetur, id est malleationibus et crebris percussionibus formatum, per quod nobis recte ostensum est, quia sicut Christus per angustias passionis et mortis aeternae vitae beatitudinem adeptus est, ita et omnes eos qui Christi imitatores sunt, per angustam viam tribulationum ambulare oportet. Neque enim tempora regnandi praevenire possunt tempora patiendi, sed in hac vita justos angustias et miserias tolerare necesse est, quibus debetur corona justitiae, quam reddat nobis Dominus noster Jesus Christus, cujus regnum et imperium permanet in secula seculorum. Amen.

[Col. 0182B] Ponis nubem ascensum tuum, qui ambulas super pennas ventorum (Psal. CIII) . Verba quae audistis, fratres dilectissimi, multam nobis praebent materiam spiritalium gaudiorum, quibus vox prophetici eloquii Christi ascendentis victoriam mentibus nostris ingerit, quando humanitas unita verbo Dei stola jocunditatis induta, super solium David in coelesti Jerusalem consedit. Ipsius etenim glorificatio per nubem illam significata est nobis, cujus propheta meminit dicens: Ponis nubem ascensum tuum.

Si enim illam mystice velimus interpretari nubem, nihil aliud convenientius per eam accipere debemus, quam assumptae humanitatis naturam, [Col. 0182C] quae juxta congruam rerum similitudinem, et aqua ante passionem, et nubes in passione potuit appellari Ideo autem ante passionem aqua, quia Christus adhuc mortalis et passibilis liquescere et solvi potuit, esurire et sitire, pavere et moestus esse, tradi in condemnationem mortis, et affigi patibulo. In ascensione vero ideo Christi humanitas nubi comparata est, quoniam sicut aqua ab imo terrae vaporaliter attracta, postmodum condensata in nubem ventis sublevantibus in aere suspenditur, sic Christi humanitas per Spiritum sanctum, qui est vapor paternae majestatis, ab imo terrae, id est a fece nostrae corruptionis separata est. Postmodum vero resurgendo mortis occasu superato per immortalitatem et impassibilitatem quodammodo roborata et effecta [Col. 0182D] densior, ventis spiritalibus sublevantibus, id est agilitate et subtilitate naturae super coelum, imo super coelos ascendit.

Sunt etenim tres coeli, quos Christum secundum humanam naturam ascendisse fideli devotione tenendum est. Primum coelum est dignitas ecclesiasticae puritatis, secundum coelum est subtilitas angelicae conditionis: tertium coelum est majestas incomprehensibilis divinitatis. De coelo ecclesiasticae puritatis in Apocalypsi scriptum est: Factum est silentium in coelo hora quasi dimidia, et inter est quod draco ille magnus cauda sua trahebat secum tertiam partem coeli in terram (Apoc. VIII) . De coelo angelicae subtilitatis in libro Job scriptum est: Suscipe coelum et intuere, et contemplare aera, [Col. 0183A] quam altior te est (Job. XXXV) . Ibi enim, sicut dicit beatus Gregorius, per coelum angelica natura accipitur. De coelo et comprehensibilis divinitatis, per apostatam angelum in Isaia dictum est: Conscendam in coelum, super astra coeli, exaltabo solium meum, ascendam super altitudinem nubium, et ero similis Altissimo (Isa. XIV) . Christus ergo super primum coelum assumptus est, quando caput Ecclesiae secundum hominem factus est, unde dicit Apostolus: Quoniam ipse est caput corporis sui, quod est Ecclesia (Coloss. I) . Et Psalmista ex persona hominis assumpti dicit: Ego autem constitutus sum rex ab eo super Sion montem sanctum ejus, praedicans praeceptum ejus (Psal. II) . Super coelum angelicae conditionis videbat eum Isaias ascendisse, [Col. 0183B] cum diceret: Vidi Dominum sedentem super solium excelsum et elevatum (Isa. VI) . Cum enim per solium excelsum angelica natura, per solium elevatum humana natura accipiatur, recte utrique praesidere dicitur: quoniam coelum ascendendo et super angelicam et super humanam naturam exaltatus est. Unde Paulus in Epistola ad Hebraeos: Sedet, inquit, ad dextram majestatis in excelsis, tanto melior angelis effectus, quanto differentius prae illis nomen haereditavit (Hebr. I) .

Ad coelum divinae majestatis Christi humanitas elevata est, quando verbo Dei ita unita est, ut assumptum assumens, et assumens assumptum fieret, ut quae tam ineffabilem haberent inter se unionem, nullam in majestate vel potestate reciperent divisionem. [Col. 0183C] Nam quod humana natura eandem habeat potestatem cum Verbo, evangelica veritas testatur dicens: Data est mihi omnis potestas in coelo et in terra (Matth. XXVIII) . Quod venerabilis Beda exponens dicit, non hoc esse dictum de coaeterna Patris divinitate, sed de assumpta humanitate. Leo etiam papa assumptam humanitatem eandem habere potestatem cum Verbo luculentissime prosequitur, cum de trium magorum muneribus loqueretur dicens: Thus Deo, myrrham homini, aurum regi offerunt, scientes divinam humanamque naturam in unitate venerandam, quia quod erat in substantiis proprium, non erat in potestate diversum. Hugo etiam noster penes quem inter modernos sacrae Scripturae est [Col. 0183D] singularis autoritas, vociferatur et clamat, dicens: Humanitatem Verbi in anima rationali a prima contentione sui ex ineffabili unione divinitatis plenam et perfectam potentiam, bonitatem et virtutem habuisse credimus, quia, sicut idem alibi dicit, sicut Filius Dei hominem assumpsit, ut qui assumpsit, et quod assumpsit una essent in Trinitate persona. Et propterea personam assumentem negant habere veritatem divinitatis, qui naturam humanam assumptam in personam, et ideo personam negant habere plenitudinem potestatis.

Hi tres coeli quos distinximus, sunt hi ad quorum tertium se esse raptum Paulus commemorat (II Cor. XII) . Siquidem super coelum Ecclesiae positus est, autoritate praelationis; super coelum angelicae naturae elevatus [Col. 0184A] est, eminentia cognitionis; ad coelum divinitatis raptus est, singulari quadam specie revelationis. Super primum coelum positus est, quando Ecclesiam Dei regendam suscepit: super coelum secundum elevatus est, cum edoctus est de ordinibus angelorum, de nominibus et ministeriis eorum, sicut in textu Epistolarum ejus perpendi potest. Ad tertium vero coelum raptus est, quando audivit arcana verba quae non licet homini loqui.

Vides, ni fallor, quomodo Christus noster formosus in schola sua gradiens, in multitudine virtutis suae coelos ascenderit. Sed difficilis admodum ascensus, qui de terra ad coelum usque dirigitur, et tu quid facies, qui adhuc teneris corpore mortis hujus? Si ascendere volueris, desidia spiritus, moles [Col. 0184B] corporea, amor vitae hujus retardant te, et postremo divinae sententiae animadversio, qua dictum est: Terra es, et in terram ibis (Gen. III) . Flebilis admodum sententia super filios Adam, qua omnes terrae addicti sunt. Sed utinam si terrae tribuunt quod suum est, etiam et coelo redderent spiritum qui coelestem habet originem, quam de coelo acceperunt. Spiritus enim rationalis depositum quoddam est coelitus nobis commissum, quod omni diligentia servandum, et fide inviolata restituendum ei qui commisit: quoniam in hoc deposito committere fraudem, fidem utique negasse est. Quid ergo dicturae sunt miserae illae animae, quando is qui deposuit, ponet rationem cum eis, qui depositum tam nobile coelestis regis signaculo insignitum tantis [Col. 0184C] criminibus et enormitatibus subdiderunt. Imminet certe, imminet, et jam prope est ut repetat quod commisit, ut coelo restituat quod de coelo nobis est commissum, et ecce in praeceps pene feruntur omnia quae sursum ascendere debuerunt.

Currunt enim tria Babylonis flumina inter coelum et terram, quae deorsum rapiunt ascendere cupientes, quorum primum est inundatio carnalium cupiditatum: secundum, cursus spiritalium tentationum: tertium, vexatio imminentium molestiarum. Primo flumine rapiuntur carnales homines, qui, exterminata omni puritate et mundicia vitae, vitiis et concupiscentiis se subdiderunt, et voluptatibus et immundicia vitae suffocati animam gehennae praeparant, [Col. 0184D] quam coelo reddere debuerunt. Non minus isto periculosus est secundus fluvius, videlicet cursus spiritalium tentationum, quae sunt odium, invidia, irae, rixae, dissensiones, ambitio, superbia, et his similia, quibus infelices illae animae deorsum rapiuntur, quibus onerosa aliena prosperitas, semper machinantes malum et invidentes alienae virtuti, suspiciosi, dolosi, fallaces, inventores scelerum, sine affectione, absque foedere, cum bonis et modestis discoli, cum perversis hominibus foederati. Tertio flumine trahuntur deorsum pusillanimes et inconstantes corde, qui illatas sibi foris injurias prae pusillanimitate spiritus ferre non possunt, et ideo quolibet vento detractionis et molestiae ab itinere rectae conversationis excluduntur.

[Col. 0185A] Ut ergo hic pateat transitus, ut flumina haec sicco pede possint pertransiri, tria subsidia necessaria sunt, videlicet virga Moysi, arca testamenti, pallium Heliae. His enim tribus divisiones aquarum factae leguntur. Primo, per virgam Moysi mare Rubrum divisum est in divisiones: secundo arca testamenti praecedente Jordanis conversus est retrorsum, praebens transitum filiis Israel: tertio, Helisaeus pallio Heliae flumen tetigit, et divisis aquis sicco vestigio similiter pertransiit. Per virgam ergo Moysi, discretio rationis, per aream testamenti continentia divinae legis, per pallium Heliae, virtutem Dominicae passionis accipere debemus. Per virgam ergo Moysi primus fluvius scindendus est, quia per discretionem rationis carnalia desideria [Col. 0185B] sunt comprimenda. Ad hoc enim spiritus carni praesidet, ut per ipsum illiciti motus sensualitatis comprimantur, et sic per medium iter faciat ut motus sensualitatis ex una parte stent ad appetitum necessitatis, ex altera parte fluant ad probationem virtutis. Secundus fluvius arca testamenti praecedente scindendus est, quia contra spiritalia vitia sacrae Scripturae dimicandum eruditione, ut meditatione divinae legis, exhortationibus sanctis, praeceptis justitiae, exemplis justorum, animus tali peste infectus ad meliora provocetur. Et quoniam fluvius iste per iniquitatem currit in damnationem, sic per medium iter fieri debet, ut ex una parte qui graditur, evitet iniquitatem, ex altera [Col. 0185C] parte evadat damnationem. Tertius vero fluvius per pallium Heliae scindendus est quia in omnibus injuriis et molestiis, quas in vita mortali patimur, semper debemus opponere exemplum Dominicae passionis: quia dum mente retinemus quam injusta, quam indigna Salvator noster pro nobis sustinuit, aequanimiter illatas injurias et vexationes toleramus. Attende tamen quoniam fluvius prima vice percussus non dividitur, sed secunda vice, quoniam invocatur spiritus Heliae. Ubi est, inquit Helisaeus, spiritus Heliae etiam nunc (IV Reg. II) . Sunt enim multi qui molestias sibi illatas, labores, incommoda multa sustinent, sed quoniam spiritum Heliae non habent, et spiritu Christi non reguntur, ipsis laboribus suis nil proficiunt: et aquis manentibus indivisis [Col. 0185D] sceleribus suis indurati, in praecipitium feruntur. Exercitatio enim corporalis ad modicum utilis est, pietas vero ad omnia valet, sicut Paulus dicit (I Tim. IV) .

Sic evasis quibusdam periculis facilior est ascensus, sed diversi sunt ascendendi modi. Alii enim ascendunt studio inquisitionis, alii ductu admirationis, alii desiderio dilectionis, alii gustu contemplationis. Studio inquisitionis ascendunt pervigiles illi indagatores secretorum coelestium, quibus in Scripturis sanctis Christus nota facit quaecunque audivit a Patre suo, videlicet mysterium Trinitatis, incarnationem Verbi, statum futurae patriae, differentias beatarum mansionum. Et quidem jocundus iste ascensus, sed ad hoc ut fructuosus sit, coelesti [Col. 0186A] conversatione est consummandus. Unde et magnus ille scrutator supercoelestium Paulus cum gloriatur se non esse imperitum scientiae, hoc quoque adjunxit: Nostra autem conversatio in coelis est (Philip. III) . Qui enim est sal terrae per scientiam et doctrinam, debet esse lux mundi per bonam vitam, sicut Propheta dicit: A mandatis tuis intellexi, propterea odivi omnem viam iniquitatis (Psal. CXVIII) . De his enim qui mandata Dei corde retinent, et ea opere non custodiunt, in Ezechiele scriptum est: Cum ipsi lympidissimam aquam biberetis, reliquam pedibus vestris conturbabatis, et oves meae his quae conculcata erant pedibus vestris, pascebantur, et quae pedes vestri turbaverant, haec bibenant (Ezech. XXXIV) . Quid enim aliud est lympidissimam aquam [Col. 0186B] bibere, quam mandata Dei corde retinere? Vel eandem aquam pedibus conturbare quid aliud est, quam mandata Dei pravis operibus confundere? Unde aqua haec turbata ovibus potanda porrigitur, quando simpliciores quique non a bonis quae audiunt, sed a pravis operibus quae vident, exemplum vivendi assumunt. Scientia ergo coelestium bona est, sed coelestis vita magis necessaria.

Ductu vero admirationis ascendunt hi, qui futurae vitae gaudia, magnitudinem promissorum capere non sufficiunt, sed dum viris sanctis haec audiunt repromitti, ad ea qua intellectu nequeunt comprehendere per stuporem admirationis assurgunt. Hoc ascendendi genere Paulus ascendebat [Col. 0186C] cum diceret: O altitudo divitiarum sapientiae et scientiae Dei, quam incomprehensibilia sunt judicia ejus, et investigabiles viae ejus (Rom. II) . Et Propheta: Quam magna multitudo dulcedinis tuae, Domine, quam abscondisti timentibus te! (Psal. XXX.) Desiderio dilectionis sursum ascendunt hi, qui hujus vitae miseriam et omnia quae sub sole sunt transitoria, ante oculos suos statuunt, et dum nil in illis stabile vel mansurum, nil nisi laborem et dolorem considerant, eo ferventius ad Deum, in quo est pax et requies spirituum, per desiderium amoris ascendunt. Quo ascendendi genere propheta ascendit qui dicit: Anima mea desideravit te in nocte (Isa. XXVI) . Et alius: Quemadmodum desiderat cervus ad fontes aquarum, ita desiderat anima mea [Col. 0186D] ad te Deus (Psal. XLI) .

Gustu contemplationis sursum ascendunt viri perfecti, qui a curis et desideriis vitae hujus abstracti, terrenis affectibus in se mitigatis, supernae gratiae tanguntur dulcedine, et ex cursu rerum temporalium nullam foris amaritudinem sentiunt, qui aeterni regis delitiis intus per gustum contemplationis assistunt. Nec alios puto ventos prophetam superius significasse in verbo quod proposui, quam homines subtilitate ingenii, et coelesti meditatione sive affectione ventis comparandos, quia a quatuor plagis coeli id est praesentis Ecclesiae flatus quosdam spiritales emittunt.

Venti enim flantes ab oriente sunt hi qui Scripturis sanctis invigilant, et in lege Dei meditantur [Col. 0187A] die ac nocte. Dum enim his qui in tenebris sunt ignorantiae, orthodoxa eruditione lumen divinae cognitionis infundunt, quasi ab oriente flatum spiritalem emittunt. Venti flantes ab occidente sunt hi admiratores secretorum coelestium, qui pondus aeternae gloriae non sufficiunt capere, et ideo intellectu velut sole quodam intelligibili in eis occidente, conversi in admirationem tanquam ab occasu flatum mittunt: venti flantes ab aquilone sunt, qui inter tribulationes et mala praesentis vitae suspirantes, desiderio futurae patriae ad Deum respiciunt: venti flantes a meridie sunt hi qui, remoto omni turbatione et nubilo, mente tranquilla velut coelo sereno flatum sanctae devotionis tanquam a meridie emittunt.

[Col. 0187B] Habent autem venti isti pennas suas, videlicet investigationes Scripturarum, admirationem coelestium, desiderium dilectionis, contemplationis gustum, quibus spiritali quodam volatu ad coelum ascendunt. Sed his pennis altior est, qui ponit nubem ascensum suum, qui ambulat super pennas ventorum. Videbitur forsan alicui, quod Salvator noster non uno modo super has pennas ascendit: quoniam quandoque sedet, quandoque ambulat, quandoque volat super pennas ventorum. Sessio autem Christi in natura humanitatis, ambulatio in sacramentis, volatus in natura divinitatis consideratur. Cum enim intellectus, sive quilibet affectus cordis nostri circa humanam Christi naturam, aut ea quae gessit in corpore versatur, quibus se inclinans nostrae cognitioni [Col. 0187C] se voluit manifestare, tunc sedet super pennas ventorum. Quando vero circa sacramenta ejus corde versamur, in quibus sensus noster infirmus est, ubi ex parte cognoscimus, et ex parte prophetamus, tunc ambulat super pennas ventorum. Per celsitudinem vero divinitatis, qua omnem humani generis capacitatem supergreditur, nec ad noticiam nostram pervenit, volat super pennas ventorum. Tu ergo si volantem sequi non potes, tene sedentem, sequere ambulantem. Quoniam et si super te est divinitate, sed certe juxta te est humanitate. Juxta te, inquam, est, ut si te ostendas miserum, si plangas tua peccata, faciat tecum misericordiam. Super te est ut faciat tecum judicium sine misericordia, si [Col. 0187D] inveniat contumacem et a via justitiae alienum. Et propterea fugiamus omnes ad misericordem, qui prope nos est, ut in ipso consolati et confortati in futuro non metuamus judicem, sed expectemus beatitudinis, quam repromisit nobis, cohaeredem Jesum Christum Dominum nostrum, cujus regnum et imperium permanet in secula seculorum. Amen.

Beati qui ad coenam nuptiarum Agni vocati sunt (Apoc. XIX) . Videntur nuptiae istae inauditis quibusdam delitiis eminere In quibus non vinum electum, non fercula hujus creationis, non sacietas corporis, non temporalis laetitia, sed beatitudo repromittitur, et talis beatitudo, quae est pax aeterna, [Col. 0188A] thesaurus indeficiens, summa gaudiorum, consummatio omnis consummationis.

Non ergo accipiendae nuptiae illae hominis regis, quas fecit filio suo, quia ad illas caeci et claudi, et quique debiles compelluntur intrare (Matth. XXII) ; non illae quae factae sunt in Cana Galilaeae (Joan. II) , ad quas vocatus est Jesus cum discipulis suis, quoniam ibi deficiente vino, aliquid minus inventum est, sed potius nuptiae Agni, sunt aeterni Regis delitiae, ad quas Christus cum victorioso beatorum spirituum agmine hodierna die assumptus est. Multum ergo distant nuptiae istae a praedictis, quia ad primas vocantur miseri, ad secundas justi, ad tertias vero beati. Quod si et nomine et numero nuptias velimus distinguere, dicemus tria esse genera [Col. 0188B] nuptiarum: primas desponsationis, secundas propagationis, tertias consummationis. Nuptias desponsationis appellare possumus, primam reconciliationis gratiam, qua anima peccatrix ad Deum revertitur, ut jam legi peccati non serviat: nuptias propagationis, vitae innocentiam, quando jam justificata fructum bonorum facere contendit: nuptias consummationis, futurae vitae gaudia, cum jam intraverit ad praesentiam Domini sui.

Ut autem de primis nuptiis primo loquar, quae sunt desponsationis, jam nunc, o anima misera, quae sola ad has nuptias vocata es, jam, inquam, ingredere secretum cordis tui, et considera qualis fuisti antequam ad nuptias istas vocata esses, quando in rota hujus mundi movebaris sine stabilitate, laborabas [Col. 0188C] sine requie, currebas sine perventione, vivebas sine ordine, usque adeo criminum tuorum squalore confecta, ut nec etiam ulla imago Dei tui in te reluceret. Vilis utique tunc eras et foeda, et longe projecta a facie Dei tui, nec immerito. Ut enim statuam te ante faciem tuam, tu es quae super caput Sponsi tui posuisti coronam spineam, et data in manu ejus arundine, flexo genu illudebas ei. Quod melius intelliges, si coronam spineam, aculeos peccatorum et circuitus erroris tui, caput vero Christi bonae vitae principium velis accipere. Sicut enim in corpore materiali initium corporis caput est, sic et in corpore spiritali, quod est vita bona, principium bonae vitae caput Christi non incongrue [Col. 0188D] appellatur. Tunc ergo spineam coronam posuisti super caput ejus, quando bonae vitae principium, quod per sacramentum regenerationis sive per lamenta poenitentiae Deus in te operatus fuerat, reversus ad vomitum male vivendo destruxisti. Similiter virgam illam ferream inflexibilis justitiae Dei, in arundinem quae intus vacua est, commutasti, dum justum Dei judicium quod iniquis pro sceleribus suis repositum est, temeraria praesumptione veniae evacuandum existimasti. Quid demum aliud est genuflexio quam humiliatio corporis, vel illusio, quam contumacia mentis? Ergo genuflexio Deo illudere fuit, corpore laboribus poenitentiae humiliato, per rediviva vitia mente contumaci Deo ingratum existere. Et ecce tam honorabilis facta es in [Col. 0189A] conspectu Dei, ut non solum te tam vilem redimere, sed etiam in sponsam sibi sociare voluerit, nisi forte tam pertinacis sis impudicitiae quod nuptiis ejus et ferculis tibi praeparatis nolis delectari.

In ipsa ergo desponsationis tuae die tibi tria fercula apponit Sponsus tuus, quorum primum est ablutio criminum, secundum aemulatio virtutum, tertium reparatio bonorum naturalium. His epulis pasci te oportet, ut Sponso tuo placeas, cui te probasti. Primo ut per ablutionem criminum munda et immaculata appareas in conspectu ejus, quia non ad hoc tam deformem redemit ut talis remaneres, sed ut lotam aquis poenitentiae sine omni naevo foeditatis sponsam sibi possideret. Nec solum mundam a vitiis, sed etiam virtutum aemulatione [Col. 0189B] oportet te esse ornatam: quia totus pulcher totam pulchram desiderat. Et ipse speciosus forma prae filiis hominum, ad hoc ut et tu speciosa sis te concupivit, et ne aliqua forte excuseris inopia jubet Sponsus de thesauris suis tibi proferri ornamenta, dicens: Cito proferte stolam primam et induite illam, et date anulum in manum ejus, et calciamenta in pedes ejus (Luc. XV) . Hic per anulum signaculum fidei, per calciamenta mortificationem carnis, per stolam primam, consolationem futurae repromissionis debemus accipere. Tunc ergo anulum in manu tua dat Sponsus tuus, quando fides, quae per defectum bonorum operum in te fuerat mortificata, studio bonae operationis reformatur. Calciamenta [Col. 0189C] vero dat in pedes tuos, dum per mortificationem carnis castigas corpus tuum et in servitutem redigis, ut membra quae exhibuisti arma iniquitatis ad iniquitatem, serviant justitiae in sanctificationem. Stola prima indueris, dum in pressuris et laboribus hujus mundi futurae vitae repromissione consolaris. Et, ut melius te ipsam cognoscere possis, vultum, gestum, habitum, in speculo sacri eloquii vult te faciem tuam componere, et admirari: quia sicut in speculo materiali forma et deformitas cognoscitur, sic et in speculo verbi Dei virtutes et vitia cognoscuntur. Ibi ergo oportet te ornatum quaerere, ut in mandatis Dei cognoscas qualiter vivendum, vel in via Dei ambulandum sit, quid tibi, quid Deo, quid proximo debeas, et omnino ea quae ad electionem [Col. 0189D] et fugam pertinent, id est sive ad amorem virtutum, sive ad odium vitiorum. Postea tertium apponitur ferculum, quod est reparatio bonorum naturalium; ipsa sunt memoria, voluntas, ratio et intellectus: ut videlicet memoria Deum recolat, voluntas appetat, ratio inquirat, intellectus comprehendat.

Jam nunc ad secundas transitur nuptias, scilicet propagationis, in quibus nihil amarum, nihil injocundum, nihil inhonestum reperitur: quippe sponsa in secretarium Sponsi sui admissa, illum cogitat, illum amat, et castis ejus inhaeret amplexibus dicens: Dilectus meus mihi, et ego illi (Cant. II) . Jam longe sit antiqua peccatorum delectatio, cessat amor mundi, non trahit illam affectus sanguinis, vel quicquid desiderari potest super terram: quia [Col. 0190A] in illo omnia se possidere aestimat, quem in omnibus et super omnia praeelegit. In his ergo nuptiis similiter apponuntur tria fercula sponsae delicata valde, quorum primum est, sacrae disciplinae eruditio: secundum, orationum supplicatio: tertium, supernae vitae praelibatio. Istis ferculis anima per amorem Deo firmiter adhaerens, pascitur ad fructum bonorum operum faciendum, quia sacrae disciplinae eruditio docet eam bona cognoscere, orationum supplicatio bona custodire, supernae vitae praelibatio bona amare docet: ut, sic in via mandatorum Dei usquequaque perfecta, jam non sterilis sed foecunda in Israel nominetur. Videres hic multiplicem propagari sobolem, scilicet aestimationem propriae infirmitatis, humilitatem subjectionis, comparationem [Col. 0190B] melioris, reverentiam Creatoris. Is enim qui vere Deum diligit, primo infirma sua ante oculos ponit, ut nihil de se altum, nihil sublime sapiat: quin potius veretur omnia opera sua, semper portans secum conscientiam infirmitatis suae, et cum omnia benefecerit, dicet se esse servum inutilem, et pigrum operarium in ministerio Dei sui. Post hanc nascitur humilitas subjectionis, ut is qui parvus est in oculis suis, humiliet seipsum subditus propter Deum sublimiori potestati, et totum se alieno imperio committat, nihil propriae reservet voluntati. Tertio nascitur comparatio melioris, ut in omnibus bene agendis semper aestimet alium se meliorem, aliorum bona, sua mala ante oculos ponat, [Col. 0190C] ut, perspectis bonis aliorum, amet et veneretur proximum: propriis vero malis consideratis, in conspectu divini Judicis accuset seipsum. In hoc enim vere differunt isti, et illi qui falsam sectantur justitiam, quod isti parvi in oculis suis seipsos humiliant, illi magnificantes seipsos, cum nihil sint, caeteros omnes se aestimant inferiores. Reverentia vero Creatoris est, ut omnia quae bene fecerit homo, Deo et non propriae virtuti attribuat, illum rectorem viae suae et auxiliatorem ponat: et si quid dubium vel suspectum, si quid laboriosum vel periculosum provenerit, illum primo loco aestimet consulendum.

Et quidem ad has nuptias invitati justi sunt, sed beati, qui ad coenam Agni vocati sunt. Forte ideo [Col. 0190D] beati, quia non esurient neque sitient amplius: eo quod Agnus, qui in medio ipsorum est, reget illos, ipse praecinget se et faciet illos discumbere, et transiens ministrabit illis. Et in his ergo nuptiis tria fercula sponsae apponuntur, quorum primum est naturae incorruptio: secundum, corporis glorificatio: tertium, perennis Dei visio. Quid hac beatitudine beatius esse potest, in qua incorruptio vitium, glorificatio incommodum, Dei visio luctum et dolorem tollit? Beati ergo qui ad coenam nuptiarum Agni vocati sunt, in qua plena satietas, consummata voluptas, et beata jocunditas invenitur, ut convivae illius caenae extra illam nihil possint appetere, qui Deum, qui est omnia in omnibus (I Cor. XXVIII) , perfecte ibi noscuntur possidere. Beati ergo [Col. 0191A] in spe, qui ad coenam nuptiarum Agni vocati, id est praedestinati sunt: vel beati in re, qui ad coenam illam vocati, id est admissi sunt. Ideo autem futurae vitae gloria coenae comparatur, quia sicut coenam alia non sequitur refectio, ita et futurae vitae alia non succedit. Ecce, fratres dilectissimi, nuptiae istae praeparatae sunt, ad quas Christus hodierna die cum beatis spiritibus hominum et angelorum recedit, nos similiter ad illas invitans, dummodo evestigio viam, per quam ad illas ascendit, tenere velimus.

Et quidem via, qua exaltatus est, via fuit orientis, sicut de eo scriptum est: Qui ascendit super coelum coeli ad orientem (Psal. LVII) . Unde et omnes qui ad nuptias illas cum ipso discumbere volunt, [Col. 0191B] per viam orientis oportet eum imitari. Consideret ergo unusquisque viam suam per quam ambulat, ne forte gradiatur in invio, et non in via: quia sicut diversa sunt hominum genera, ita et diversae vivendi viae reperiuntur. Alii enim tenent viam orientis, alii viam meridiei, alii viam occidentis, alii aquilonis. Via orientis bona est, eo quod securior, rectior, et brevior fit caeteris: via meridiei periculosa est, quia nimio calore viatorem suum exurit, et debilitatum deficere facit in via: via occidentis periculosior, quia tenebrae ab occidente emergentes claritatem diei tollunt, ut is qui per illam graditur, pedibus offendat: via aquilonis periculosissima, quoniam frigus nimium ab illa coeli plaga veniens, adeo induratum et pigrum reddit gradientem, ut [Col. 0191C] nec etiam aspirare velit ad viam illam rectam, quae respicit ad orientem. Est autem via orientis, via Salvatoris, quia de eo scriptum est: Ecce vir oriens nomen illi (Zach. VI) . Via meridiei, delectatio carnis, ut in Canticis dicitur: Indica mihi ubi pascas in meridie (Cant. I) . Via occidentis caecitas est ignorantiae, ut per Salomonem dicitur: Oritur sol et occidit, et ad locum suum revertitur (Eccl. I) . Via aquilonis frigus est malitiae, sicut in Ezechiele dicitur: Vidi, et ecce ventus turbinis veniebat ab aquilone (Ezech. I) .

Qui ergo per viam meridiei gradiuntur sunt hi, qui amant carnis suae desideria et voluptates hujus vitae, vacantes comessationibus et ebrietatibus, omnibus hujus mundi delitiis, quae ad delectationem [Col. 0191D] corporis pertinent, se totos offerentes, ex qua voluptate calor immoderatus accenditur, videlicet affectiones malae, carnales voluptates, luxuriae et immundiciae, quae ita exurunt animam miseram, ut nulla consolatione vel delectatione spiritali recreari possit. Nam sicut spiritus et caro inter se contraria sunt, sic delectatio carnalis et delectatio spiritalis, in tantum, ut quantum augetur in anima spiritalis delectatio, minuatur in illa delectatio carnalis, et quantum crescit in illa delectatio carnalis, minuatur delectatio spiritalis. Hinc est quod hujus viae sectatores magis carnales homines quam spiritales diligunt, jocos magis quam seria, turpia verba quam honesta magis accepta habent: quia unusquisque [Col. 0192A] id magis diligit, quod moribus suis magis aptum esse cognoscit.

Qui vero per viam occidentis gradiuntur, hi sunt, qui mala sua non vident, et ideo non poenitent, neque bona cognoscunt: et ideo non diligunt illi, qui periculosius errant quam caeteri, eo quod nesciant quaerere viam salutis: sicut in aegro videmus accidere, quod hi qui morbum suum non sentiunt, et ideo non quaerunt remedium sanitatis, periculosius laborant quam illi qui graviter quidem infirmantur, sed morbo cognito subvenire student consilio medicinae. De hoc genere hominum sunt hi qui errantes in tenebris impios justificare, et pios opprimere student, mortificantes animas quae non moriuntur, vivificantes animas quae non vivunt. Inter caeteras [Col. 0192B] vero ignorantias illa deterior est, dum homo vult ignorare quod potest et debet scire: ut si avertat quis aurem a mandatis Dei, ne, cum intellexerit, obnoxius sit ea adimplere: vel cum vult ignorare delictum proximi sui, quia [non] vult illum corrigere: vel gratiam ipsius negligit, quia non vult illum commendare.

Qui vero ad aquilonem vadunt, hi sunt, qui malitia cordis, id est, odio, invidia, rancore animi, adeo indurati sunt, quod proximum suum, sicut Deus praecipit, amare non possunt, tota intentione in id semper tendentes, ut aliis noceant, et illos supplantent: quod si forte non possunt in opere, tamen id faciunt studio perversae voluntatis, de quibus dicit beatus Augustinus: Videmus in quibusdam vitia [Col. 0192C] cessare, non deesse. Cessant in eis, dum non implent ea opere, quia non valent: nec tamen in eis desunt, quia perversae voluntatis studio illa amant et cupiunt. Tales ergo recte ab aquilone veniunt, quippe ab illa coeli plaga quandoque et ver serenus, et ventus frigidus perpenditur. Sic et hujus viae amatores exterius plerunque speciem bonae conversationis protendunt, sed intus frigore iniquitatis astricti adeo projecti sunt, ut nihil horum acceptum habeant, quae bona videntur in exteriori conversatione. Sicut enim potens homo obsequium exterius et studiosum ministri sui contemnit, quem erga se habere cognoscit odii affectum, ita et Deus illos judicat, qui for i s obsequium se ei praestare simulant [Col. 0192D] et per cordis malitiam longe ab eo sunt separati. Ecce tres vias habemus distinctas, quae ducunt hominem ad perditionem. Nec volo ut aliquis me austeritatis arguat, eo quod illas distinguendo asperius forte quam debui sum locutus. Sicut enim ille qui virgam tortuosam vult dirigere, quandoque in alteram plus justo eam reducit, quia reflexum metuit: et ita illi qui vitia persequuntur, quandoque plus justo invehuntur in illa, quia timent recidivum.

Restat ut viam teneamus orientis, id est, vitam imitemur Salvatoris nostri. Vita autem ipsius fuit, seipsum abjicere et alios exaltare. Quomodo autem se ipsum abjecerit, cognosces si in qua paupertate natus, si quales persecutiones et contradictiones [Col. 0193A] sustinuit, si deinde improperium crucis velis attendere. Similiter quomodo alios exaltavit liquidum est, si et vitam justorum in hoc seculo, et gloriam in futuro perpendere velis. Ut ergo vitam imitemur Salvatoris nostri, viles et abjectos nos esse oportet, quia talem vivendi modum ipse nobis praefixit. Mortui estis, inquit Apostolus, et vita vestra abscondita est cum Christo in Deo (Coloss. III) . Si mortui sumus, et mortui imaginem tenere debemus, qui contumeliis affectus non exasperatur, non provocatur injuriis, nulla demum vexatione attrectatus immitem se ostendit, quin potius omnia suffert, eo ipso nobis vivendi modum repraesentans, ut et nos abjectos et viles reputemus in contumeliis et pressuris, et in omni demum adversitate [Col. 0193B] patientes, magis parati ministrare quam ministrari, et injurias ferre quam inferre: quia haec est via illa orientalis, quae ad nuptias coelestis regni perducit. Legitis de quodam philosopho, quod dum iret per viam stipatus lateribus comitum, mulierem fatuam panem in manu sua tenentem obviam habuit, a qua dum instanter panem peteret repulsus est, et adhuc perseverans in petitione multis verborum contumeliis ab illa objurgatus est. Cumque a sociis interrogaretur, cur hoc faceret? respondit: Disco repulsam ferre, in virtute patientiae viam considerans esse perfectionis.

Nec solum debemus nos abjicere, sed etiam et alias exaltare, proximorum mala corrigentes, et illorum bonis congaudentes, docere eos qui nesciunt, [Col. 0193C] supportare eos in Domino qui minus possunt, ut semper velimus aliis facere, quae ab ipsis nobis fieri postulamus. Respicite fundamentum aedificii, quod in loco viliori, id est terra fundatum est, et tamen totam fabricam parietum, et ipsum tectum portat et exaltat, vento autem vehementi irruente frequenter accidit, ut tecto et pariete ruentibus, fundamentum immobile perseveret. Similiter est de illis, qui seipsos viles aestimantes, caeteros propter Deum exaltant et sustinent, quando vento tentationis irruente caeteris succumbentibus illi immobiles confirmati a Domino perseverant. Stat inconcussa illa sententia Domini qua dicit: Qui se humiliat, exaltabitur (Luc. XIV) . Exaltat [Col. 0193D] enim vere humiles illa exsultationis via, qua per orientem convivas coelestis regni ad coenam nuptiarum Agni perducit Jesus Christus Dominus noster, cujus regnum et imperium permanet in secula seculorum. Amen.

Comedite, amici mei, et bibite, et inebriamini, charissimi (Cant. V) . Hodie, fratres dilectissimi, Redemptor noster super coelos exaltatus, et in locum aeterni illius convivii ingressus, electos etiam suos ad divitias gloriae suae invitat, ut et ipsi edant et bibant super mensam ejus in regno Dei.

Non enim tantae beatitudinis convivium capere poterat locus iste horroris et vastae solitudinis, [Col. 0194A] cujus amatores quotidie appetunt, et quotidie fastidiunt, utpote qui egestati praeparatus est, non satietati. Omnia siquidem quae in regno hujus mundi dulcia videntur, fine clauduntur amarissimo, usque adeo ut nec gustanti sapiant, nec reficiant esurientem, suaeque amaritudinis secum ferentia testimonium, modo noxia sunt, modo injocunda, vel si quid invenitur in eis quod delectet, quia momentaneum est et cito transit, inter fugienda reputandum. Unde Paulus apostolus ab amore talium nos revocans, et ipse etiam ad delitias aeternitatis nos invitat dicens: Si consurrexistis cum Christo, quae sursum sunt sapite, non quae super terram (Coloss. III) . Sicut enim Christus mortuus pro peccatis nostris, et resurrexit propter justificationem nostram, ita [Col. 0194B] quoque ascendit, ut nos ascendere faceret de his tenebris in admirabile lumen suum ad illas beatitudinis delitias, quas praeparavit electis suis a constitutione mundi.

Quia tamen durum est et difficile valde homini adhuc mole corporea praegravato aequis passibus imitari Deum, qui ponit nubem ascensum suum et ambulat super pennas ventorum (Psal. CIII) , duo adhuc alia convivia praeparavit ei Deus, ne deficeret in via, ut sic triplici edulio tandem consummaretur. Fuit autem primum convivium in paradiso voluptatis, secundum est in hac valle peregrinationis, tertium erit in beatitudine futurae felicitatis. Primum fuit ad auxilium, secundum est ad remedium, tertium erit ad gaudium. Ad primum convivium invitati sunt [Col. 0194C] primi parentes nostri inter quos serpens ille antiquus, quasi architriclinus medius consedit, qui lignum foetidum male eis ministrando seduxit eos per oblivionem Dei, unde praevaricatores constituti tunicam immortalitatis perdiderunt et vestem nuptialem. Et fructus quidem ejus, o Adam, dulcis gutturi tuo, sed timeo ne faciat amaricare ventrem tuum. De prima enim eadem arbore subsecutus est alius fructus amarus valde, imo amarissimus. Vis videre qualis? Languor naturae, afflictio spiritus, appetitus mali, calamitas supplicii, ut sit languor sine remedio, afflictio spiritus sine solatio, appetitus mali sine modo, poena supplicii sine termino. Jam ipsa vexatio potest tibi dedisse intellectum, ut per experientiam [Col. 0194D] sentias ficus malas, malas valde, quas conviva tuus hostis humani generis tibi apposuit, quarum gustu malum perversitatis expertus es in culpa, postmodum vero malum adversitatis in poena. Ecce mors in olla tibi oblata est, et non cognovisti. Comedisti enim et mortuus es. Quanto prudentius filii prophetarum olim convivati sunt, qui dum sylvestres herbas amaritudine plenas in ollam concidissent, consilio Helisaei mortem, quam in olla invenerunt, admixtione farinae dulcoraverunt, usque adeo ut nihil amaritudinis apposita farina remaneret (IV Reg. IV) . An non etiam tibi mors in olla apposita est, quando suggestio venenata serpentis praemeditatione, quasi in olla decocta, praeceptum Dei tui praevaricari te fecit (Gen. II) ? Sed consilio [Col. 0195A] Helisaei, videlicet Dei prohibentis ne de fructu ligni comederes, debueras hanc mortem admixtione farinae, id est subtili rationis examine temperasse, ut quodam modo dulcis tibi fieret dum victrix conscientia de hoste triumphato tentationi non consentiendo gauderet.

Sed jam tardum est consilium postquam corruisti, sed nec tamen adhuc obliviscitur tui misereri Deus, quoniam et in praesenti miseria, secundum tibi convivium praeparavit, et pro ligno vitae quo in paradiso voluptatis conservare debueras vitam temporalem, aliud quoddam lignum vitae tibi offert, cujus fructus longe melior, excellenter efficacior est, utpote cujus esu aeternam beatitudinem assequeris. De hoc ligno Joannes in Apocalypsi [Col. 0195B] scribit dicens: Qui vicerit dabo ei edere de ligno vitae, quod est in paradiso Dei mei (Apoc. II) . Hoc lignum vitae, ni fallor, crux Christi est sive imitatio passionis ejus. Hoc lignum plantatum est in paradiso Dei, videlicet in Ecclesia ut de ejus fructu omnes laborantes et onerati reficiantur: et qui in Adam mortui sunt, extendant manum ad hoc lignum et vivant in aeternum. De hoc ligno beatus Job dicit (Job. XIV) : Quia si praecisum fuerit, rursum virescit, et pullulant amplius rami ejus: quippe quilibet gerens crucem Domini in corpore suo, et existens imitator passionis ejus, dum per corporales molestias atteritur, spe futurae remunerationis revirescit fortior effectus, et sic pullulant amplius rami ejus, dum propter ipsum, cui se probavit, ad [Col. 0195C] ampliora et majora sustinenda, animus per patientiam roboratur.

Est igitur fructus istius ligni, quo secundum hominis convivium instauratur, opprobria sustinere, paupertatem amare, laboribus et aerumnis corpus macerare, pro fratribus in necessitate animam ponere (Luc. XIX) . Comedit de fructu hujus arboris Zachaeus, quando factus amator paupertatis, dimidium bonorum suorum dedit pauperibus, et in quo aliquem defraudavit, restituit quadruplum. Similiter et illi de hoc fructu comederunt sustinendo opprobria, de quibus Apostolus scribit, dicens: Sustinetis, inquit, si quis in servitutem redigit, si quis devorat, si quis accipit, si quis vos in faciem [Col. 0195D] caedit (II Cor. XI) . Joannes quoque Baptista, vestitus pilis camelorum, et pastus melle silvestri, ad hoc convivium resederat per macerationem carnis. Sic et autor vitae eodem convivio refectus est, quando pro fratribus animam posuit. Plura sunt exempla talium, sed nunc tibi loquor, homo, qui vovisti votum Deo Jacob: dum contumeliis afficeris, dum vilibus pannis te indutum aspicis, dum pallet vigiliis vultus, dum jejuniis corpus atteritur, placet ne convivium hoc ad quod Christus te invitavit? O utinam placeat, et non fastidias in praesenti sic convivari, ut in futuro fructum recipias pacatissimum: quia licet gustus hujus refectionis amarus sit, est tamen fructus dulcis. Sic certe potio amara dum sumitur, cauterium pungit cum inciderit, pugna [Col. 0196A] in agone periculosa est dum committitur, et tamen hinc adeptio sanitatis, illinc mitigatio doloris, inde vero jocundus victoriae finis consequitur.

Sed non omnes capiunt verbum hoc. Quippe diversi diversis modis fructum ligni, quem praediximus, comedunt. Alii enim comedunt et amplius appetunt, alii comedunt et fastidiunt, alii vero non comedunt sed contemnunt. Comedunt et appetunt veri imitatores Christi, quos delectat silentium claustri, labor corporis, parcitas ciborum, diuturnitas vigiliarum, rigor disciplinae, libertas inopiae, non aestimantes condignas passiones hujus temporis ad futuram gloriam, quae revelabitur in eis. Comedunt et fastidiunt illi, qui pondus diei et aestus portant, sed tamen quasi rota plaustri murmurant [Col. 0196B] sub onere, praelatis inobedientes, cum aequalibus discordes, ad minores contumaces, impatientes disciplinae, amatores discordiae. Et ut de ciborum loquar fastidio, si apponas eis fabam, non placet, quia nutrit melancholiam: si porros, fastidiunt propter choleram; caseus obest pectori, indigestionem pariunt fructus arborum, et ut brevi verbo caetera comprehendam, hoc solum diligunt, quod sederit arbitrio propriae voluntatis.

Tertii vero, qui de hoc convivio non comedunt sed contemnunt, sunt reges gentium, principes provinciarum, pastores Ecclesiarum, imo desertores caeteri quoque amatores hujus seculi, qui mollibus vestiuntur, et epulantur quotidie splendide, quibus parum est vestigia passionis Christi non imitari, [Col. 0196C] nisi vita et conversatione crucem Christi quantum in ipsis est persequantur; horum plane convivium figuratur recte in illo Herodis facto, de quo in Evangelista legitur: Cum adesset enim dies natalis ejus, fecit convivium principibus, et tribunis suis, et primis Galilaeae, quibus convivantibus, Herodias saltavit coram rege, et placuit simul discumbentibus, cui dum rex offerret munus pro arbitrio, illa petiit caput Joannis Baptistae (Matth. XIV) . Herodes pelliceus, Herodias gloriosa, Joannes Dei gratia interpretatur. Natalis Herodis successus est terrenae prosperitatis: principes et tribuni et primi Galilaeae, praeeminentes sunt animi virtutes, per quas de vitiis ad virtutes debeat transmigrare: Galilaea [Col. 0196D] enim transmigratio dicitur. Igitur Herodes est quilibet homo vitae voluptatibus et desideriis carnis involutus, unde et pelliceus congrue dicitur: pellem, inquit Job, pro pelle, et omnia quae possidet homo dabit pro anima sua: pellem vocans divitias et voluptates, quibus voluptuosi quique in hac vita foventur. Iste Herodes natali suo primatibus suis convivium facit, quando in successu terrenae prosperitatis animus carnalis virtutes animae, videlicet rationem, memoriam, voluntatem, ad delectationes rerum temporalium inducit. Herodias, quae intepretatur gloriosa, ipsa est superbia: saltat coram discumbentibus, quando mentes pravorum eo ipso quod voluptatibus et illicitis desideriis effluunt, ventum inanis gloriae quaerunt et favorem [Col. 0197A] humanae laudis: sicque evenit, ut ad petitionem illius, Joannes decolletur. Joannes Dei gratia dicitur. Caput ergo Joannis est recta intentio virtutis. Joannes ergo, ad petitionem Herodiadis, decollatur, dum pulsante superbia mentes secularium, intentio operis ipsorum in nullo virtutis corpore solidatur.

Ergo de convivio Jesu sancti viri comedunt et appetunt, falsi fratres comedunt et fastidiunt: seculares vero non comedunt, sed contemnunt. Ideoque non perveniunt ad tertium illud aeterni Regis convivium, cujus in principio mentionem fecimus, quod hodie caput nostrum principiumque praecessit, in quo praecinget se Jesus, et faciet illos discumbere, et transiens ministrabit illis. Cujus beati convivii Salomon meminit dicens: Exultabimus et [Col. 0197B] delectabimur in te, memores uberum tuorum super vinum (Cant. I) . Et David propheta: Satiabor cum apparuerit gloria tua (Psal. XVI) . Ne autem aliquis ab hoc convivio esset excusatus, misit Paterfamilias servos suos prophetas, qui annunciarent in populis, et notum facerent. Venit demum architriclinus hora coenae dicere invitatis ut venirent, quia tauri et altilia occisa sunt, et parata sunt omnia (Matth. XXII) . Vere parata sunt omnia, nisi illi qui invitati sunt fuerint imparati. Quid enim deesse potest illi convivio, in quo charitas satiat, jocunditas inebriat, prudentia dispensat, justitia ministrat, immortalitas vestit, impassibilitas custodit, sanitas appetit, aeternitas impendit, veritas illuminat, concordia pacificat. [Col. 0197C] Ecce, fratres dilectissimi, ad hoc convivium vocavit nos Dei Filius et venire tardamus, compellit intrare et renitimur, praecessit ascendendo in coelum et non imitamur.

Certe si exisset edictum a Caesare Augusto ad principes et tyrannos, ad quosque terrigenas, et filios hominum, ut se praesentiae suae praesentarent, urgerent, festinarent, concurrerent omnes regio edicto parituri, ubi forte laboribus essent periclitandi, vel morituri in bello, vel pro crimine laesae majestatis, rei familiaris vel honoris discrimen essent perpessuri. Similiter si decretum concilii a sede Romana processisset, videres rectores Ecclesiarum non jam asinas sternere, sicut in diebus antiquis, sed equos et mulos quibus non est intellectus, de [Col. 0197D] thesauris Ecclesiae marsupia impraegnare, quatenus honorati apparerent, in conspectu sui judicis, tristem forte sententiam audituri. Et tu, o anima Christiana, ad delitias Regis aeterni invitata, quare non festinas ingredi in illam requiem, ubi mors non erit, neque luctus, neque clamor, neque ullus dolor, quae priora transierunt? An nescis quoniam quo vocat te Redemptoris tui gratia, etiam natura coelestis te adducit? Coelestem enim habes originem, quae imaginem summi Regis portas, scilicet rationem et intellectum. Unde Paulus: Scimus, inquit, [Col. 0198A] quoniam filii Dei sumus, sed nondum apparuit quid erimus. Philosophus etiam mundi tuam tibi denuncians originem de te tuisque similibus dicit:

Attende ergo, o anima misera, et vide, si dolor similis sicut dolor tuus. Omnes enim creaturae legi naturae obediunt: quippe oritur sol et occidit, et ad locum suum revertitur naturaliter: intrant flumina in mare, et ad fontem suum revertuntur, ut iterum fluant. Omnia gaudent in suis similibus, tu sola facta ignobilis, a conditionis tuae dignitate te dejecisti, quia terrena in habitatione praegravata, passionibus [Col. 0198B] carnis compelleris deservire. Quod et poeta ille Mantuanus ostendit, dicens:

O utinam vel in hoc carcere constituta saperes et intelligeres, quia eo ipso quod in miseriis non subsistis, quod labore et dolore fatigaris, eo ipso, inquam, admoneris non tibi statuere hic manentem civitatem, sed futuram inquirere. Et ut de visibilibus ad invisibilia fiat collatio, sicut dicit quidam:

[Col. 0199A] Vade ergo, o piger homo, non dico modo ad formicam, quae tamen in exemplum vitae homini proponitur, sed ad phoenicem avem Arabiae, quae natura mirabilis est, id est essentia singularis, haec dicet tibi quid te oporteat facere. Nam cum quingentis et eo amplius annis vixerit, videns se senio deficere, collectis lignis aromatum struem extruit, et conversa ad radium solis exagitatis alis ignem voluntarium sibi facit, et in ignem se projiciens tota exuritur, et redacta in pulverem, de ipso cinere postmodum vivificatur, sicque multo periculo et discrimine mereatur vitae novitatem. Nos ergo, fratres charissimi, qui defectu vitae hujus corruptibilis quotidie ad similitudinem phoenicis in interitum tendimus, colligamus et nos ligna aromatum, [Col. 0199B] hoc est odorem virtutum et bonorum operum et cooperatores Dei effecti accendamus in nobis ignem spiritus Dei, quo exurantur mala nostra quae militant adversus animam, ut, veteri homine accinerato, resurgamus in illam vitae novitatem, ubi Christus sedet in dextera Dei Patris, quo nos perducere dignetur Jesus Christus, qui nos invitavit, Dominus noster, cujus regnum et imperium permanet in secula seculorum. Amen.

Vidi angelum fortem descendentem de coelo, amictum nube, et iris in capite ejus, et facies ejus ut sol, et pedes sicut columna ignis (Apoc. X) . Hodie, fratres charissimi, maledictum terrae antiquum immutatum [Col. 0199C] est, cum tempore propitiationis imminente pluvia voluntaria, quam segregavit Deus haereditati suae, descendit super terram: et bonus ille cultor cordium Spiritus sanctus, rore quodam spiritalis gratiae terrenam gratiam in habitudinem foecundavit, ne tanquam sitientem et aridam agricola in fructum non possit eam excolere.

Hanc pluviam salutarem Joannes apostolus in nube illa sciebat contineri, de qua dixit: Vidi Angelum fortem descendentem de coelo amictum nube, Angelum magni consilii de sinu Patris descendentem, et indutum carne. Haec nubes a sole vaporaliter attracta et ventorum collisionibus diu multumque propulsata, tandem caloris beneficio in pluviam resoluta [Col. 0199D] est. Vis videre quomodo? Attraxit certe sol invisibilis nubem istam, cum Spiritus sancti radio utero Virginis se infundente sub nube carnis latens, visibilem se exhibuit, ne oculis aegris odiosa lux fieret, cum aspicerent Filium Dei sub carne, solem sub nube, radium in umbra, lumen in laterna. Quomodo autem nubes ista ventorum turbine concussa sit manifestum est, si ad memoriam revocemus ventum Herodianae persecutionis, quo urgente Dominus in Aegyptum fugatus est (Matth. II) : ventum diabolicae suasionis, quo in deserto est tentatus, cum audivit: Si Filius Dei es, dic ut lapides isti panes fiant (Matth. IV) . Nonne etiam validissimi venti fuerunt scandalum crucis, lancea militis, lingua proditoris? Sed jam tempestate sedata, nubes ista [Col. 0200A] caloris beneficio in pluviam resolvitur, quia propter nimiam charitatem, qua dilexit nos, charismatum donis mentes fidelium uberes fecit, ut non germinent spinas et tribulos peccatorum sicut in diebus antiquis.

Vere cessavit exactor, quievit tributum, cum homo libertati restitutus et reconciliatus Deo, signum foederis, pignus haereditatis, arram propitiationis accepit, quae eo ipso significata est, quod iris in capite angeli esse perhibetur. Iris arcus coeli est apparens in die pluviae, de quo Dominus dicit: Ponam arcum meum in nubibus, et erit signum foederis inter me et terram (Gen. IX) . Certe cum radius solaris ad elementa hujus mundi pervenit, idem radius in nubem repercussus talem colorem nubi imprimit, [Col. 0200B] qualem in obstaculo a quo repercussus est invenit, utpote a terra terreum, ab aqua ceruleum, ab aere hyacinthinum, ab igne vero igneum. Quae quatuor varietates in arcu illo gloriae reperiuntur. Cum igitur arcus ille signum sit propitiationis, nonne colorem terrae divini consilii propitiatio sumpsisse tibi videtur, cum terram nostrae carnis et defectus mortalitatis nostrae induit, ut participatione miseriae nostrae miseriam nostram sanaret? Nonne etiam quasi aquae colorem traxit, quando diluvium illud nostrae sanctificationis, aquam videlicet baptismi, de latere suo super terram inhabitare fecit, ut culpam nostram tolleret et innocentiam repararet? Similiter et aeris colorem, qui et ipse color coeli est, induit, quando terrenis affectibus mitigatis [Col. 0200C] fide, spe, et charitate animos fidelium erexit ad appetenda coelestia, cum Apostolo dicentium: Nostra autem conversatio in coelis est (Philip. III) . Color vero ignis divinae propitiationis non defuit, cum hodierna die corpus suum, id est Ecclesiam igne Spiritus sancti accendit, usque adeo, ut hi qui primitias Spiritus acceperant, confortati nihil trepidantes portarent nomen ejus coram gentibus et regibus, et coram filiis Israel. Quare enim pedes dicti sunt apostoli, nisi quia portaverunt? Eorum quippe ministerio facies ejus, hoc est, cognitio, sicut sol facta est: quia cum prius tantum in Judaea notus esset Deus, praedicatione apostolorum non solum Judaeis, sed etiam gentibus lumen fidei, et [Col. 0200D] Evangelii veritas illuxit. Attende si placet quod iris non in nube, sed in capite angeli esse perhibetur. Cum enim caput Christi sit Deus (I Cor. XI) , iris recte in capite angeli esse dicitur: quia propitiationem nostram operatus est Deus secundum naturam divinitatis mediante, tanquam instrumento, natura humanitatis. Unde Apostolus: Deus erat in Christo mundum reconcilians sibi (II Cor. V) .

Pedes ejus, inquit, sicut flamma ignis. Ignium interim tres species occurrunt, tria Spiritus sancti dona figurantes. Est enim ignis ardens, ignis fovens, ignis lucens. Ignis ardens est, qui subjectam materiam consumit, sicut in quotidianis incendiis videmus fieri: ignis fovens est, calor ingenitus, qui corpora subjecta mulcet et nutrit: ignis lucens est, [Col. 0201A] splendor lucidorum corporum qui expellit tenebras et inducit claritatem. Nonne hoc igne triplici tria dona Spiritus sancti recte figurantur? Per eum enim ignem, qui dicitur ardens, accipitur spiritus amoris: per eum qui appellatus est fovens, spiritus consolationis: per tertium vero qui dicitur splendens, spiritus veritatis. Primi spiritus calore urebantur, qui dicebant: Nonne cor nostrum ardens erat in nobis de Jesu, dum nobis loqueretur in via (Luc. XXIV) . Spiritum consolationis habebat propheta David, cum diceret: Secundum multitudinem dolorum meorum in corde meo, consolationes tuae laetificaverunt animam meam (Psal. XCIII) . De spiritu autem veritatis dicit Dominus: Cum autem venerit ille Spiritus veritatis docebit vos omnem [Col. 0201B] veritatem, et quae ventura sunt annuntiabit vobis (Joan. XVI) . Primus spiritus operatur in desiderio coelestium, secundus in patientia tribulationum, tertius in eruditione sive illuminatione praedicantium. Quae tria figurata sunt per hoc quod Spiritus sanctus in linguis igneis super apostolos descendit (Act. II) . Lingua enim doctrinam praedicationis notat; ignis in eo quod ardet, fervorem sancti desiderii; in eo quod lucet, suavitatem divinae consolationis. O quam dulcis Paracletus, quam bonus consolator, qui calefacit et confortat quod metuit, illuminat quod tenebrescit! Unde vobis talis nuncius? a quo mittitur? cui infunditur? Certe Christus Dominus eum de coelo mittit, et servo infundit, ut per eumdem Spiritum illuc perveniat humilitas [Col. 0201C] servi, ubi sedet majestas imperantis. Esto ergo circumspecta, o fidelis anima, et sic curre ut comprehendas, quatenus in eo tuum finem constituas, a quo Paracletus tuus, dux viae tuae et gubernator, processit.

Finis autem tuae peregrinationis debet esse Christus finiens vero tu vel quilibet alius justus, finitor Spiritus sanctus. Putasne finitor iste parum est necessarius? nequaquam. Ipse siquidem visum mentis conducit ut in eum finiatur cui se homo probavit, infra quem nihil optimum, supra quem nihil appetendum, ad quem Propheta disiderans pervenire dicit: Notum fac mihi, Domine, finem meum (Psal. XXXVIII) . Sed sunt nonnulli qui ad finem debitum [Col. 0201D] non tendunt, quia non habent finitorem qui eos conducat Spiritum sanctum, sine quo nesciunt quo vadunt, sine quo non possunt viam scire. Sicut enim homo spiritualis Christum sibi ponit finem ita et carnalis finem sibi constituit voluptatem, saecularis, vanitatem. Malus est iste finis qui non consummatur, sed potius consumit, de quo dicitur, quia finis eorum interitus et gloria in confusionem (Philip. III) . O homo insensate, radix amaritudinis, vas contumeliae, inimica honestatis, ut quid tibi cordi est relinquere finem omnis consummationis, videlicet Christum, et torqueri ambitione, intumescere honoribus, negligere disciplinam, perdere castitatem? cum novissima eorum amara sint quasi absinthium, et acuta quasi gladius biceps; eorum, inquam, [Col. 0202A] qui in cubilibus et impudicitiis consumunt dies suos, studentes ferculis, et saporibus, et calicibus epotandis, ac perficere curam carnis in desideriis.

Vis audire quomodo mentitur iniquitas sibi? Veni, inquit, alter alteri, satiemur uberibus, fruamur cupitis amplexibus, donec illucescat dies (Prov. VII) . Quis enim novit si spiritus filiorum Adam ascendat sursum, et spiritus jumentorum descendat deorsum? (Eccl. III) Nostrum, inquiunt, totum est quod vivimus. Quid ergo? pone merum et talos, pereat qui crastina curat. Vellem ego merum quod tibi apponi praecipis non esset de vinea Aegypti, sed de vinea Sorech, vel certe de vinea Engaddi. Vinea enim Aegypti generat vinum confusionis, quod operatur oblivionem Dei in hominibus, vinea Engaddi vinum [Col. 0202B] compunctionis, vinea Sorech vinum exsultationis. An experimentum quaeritis quomodo vinum Aegypti operatur oblivionem Dei? Tradidit eos, inquit Apostolus, in reprobum sensum, ut faciant ea quae non conveniunt, repletos omni iniquitate, malitia, fornicatione, avaritia, nequitia, invidia, homicidiis, contentione, dolo, malignitate; susurrones, detractores, Deo odibiles, contumeliosos, superbos, elatos, inventores malorum, parentibus non obedientes, insipientes, incompositos: sine affectione, absque misericordia (Rom. I) .

Quousque, anima misera, vino isto Aegypti ebria eris? Quin potius transfer te ad vinum, quod propinat Engaddi vinea, vinum scilicet lacrymarum et compunctionis. De hoc genimine vitis bibit Petrus, [Col. 0202C] cum recordatus est verbi, quod dixerat Jesus, et egressus foras flevit amare (Matth. XXVI) . De hoc bibit et ille publicanus, qui percutiebat pectus suum dicens: Deus, propitius esto mihi peccatori (Luc. XVIII) . Tunde similiter et tu pectus tuum, funde lacrymam per diem et noctem, quia irritasti iram Dei et malum fecisti in conspectu ejus. Nunquid in vanum fundis illas? Nequaquam. A maxilla enim ascendunt usque ad coelum, nec est alia hostia magis acceptabilis in conspectu Dei. Tristicia vestra, inquit Dominus, vertetur in gaudium, et gaudium vestrum nemo tollet a vobis (Joan. XVI) . O dolor necessarius, tristicia fructuosa, quae vertitur in gaudium, et tale gaudium in quo recumbentibus [Col. 0202D] propinatur de vinea Sorech vinum laetitiae et exsultationis. Sorech enim interpretatur electa vel optima. Ipsa est vinea quae germinat illud vinum bonum, de quo architriclinus ad sponsum dicit.: Tu autem servasti vinum bonum usque adhuc. (Joan II) . Ecce in futuro gaudium expectat te vinum hoc jocunditatis, expectat te panis ille angelorum, et vitulus saginatus, in cujus crassitudine delectetur anima tua, ita tamen si ejusdem vituli sanguine in praesenti fuerit expiatus [expiata]. Nam, sicut cives coelestis patriae hujus vituli saginantur adipe, sic et in praesenti dam expiantur ejus sanguine. Alii nutriuntur carnibus, alii ventilantur cornibus. Expiantur ejus sanguine qui stigmata passionis ejus portant in corpore suo in vigiliis et abstinentia, et aliis bonis operibus [Col. 0203A] parati ad omnes injurias pro nomine Jesu sustinendas: carnibus ejus nutriuntur, qui viam peregrinationis suae muniunt fida perceptione sacramentorum ejus in remissionem criminum, et incrementum virtutum. Cornibus ejus ventilantur, qui passionem Christi scandalum sive stultitiam reputantes, crucis ejus persecutionem patiuntur, dejecti in tenebras exteriores, ubi est fletus et stridor dentium. Intellexistis, fratres dilectissimi, jocundam illam mansionem, quam Deus vobis praeparavit, misit Spiritum sanctum vobis qui vos conducat ad illum, et vix est qui sequatur illum. Venit alius nuncius, de potestate tenebrarum, videlicet spiritus carnis, quae trahit ad supplicium, et omnes sequuntur illum. Transi, homo, ad insulas Cedar, ad regna Cethim, [Col. 0203B] et ad barbaras nationes, nunquid aliquem invenies adeo hostem naturae, contemptorem felicitatis, doloris cupidum, et amatorem paupertatis, ut si proveniant gaudia, abnuat: si divitiae, contemnat: si felicitas, non suscipiat illam. Ecce quod in nullo aliquo alio quod in te ipso, o Christiane, invenis, qui in filium Dei adoptatus regni haereditatem non quaeris a Deo tibi praeparatam, a Deo et repromissam, quin potius tibi ipsi factus adversarius hostem tuum foves et pascis, ipsum amas, illum sequeris, nec est aliquis tibi familiaris super illum. Quem hostem? Carnem tuam, siccariam pessimam, cui impendis curam super omnia, non solum necessaria sed etiam superflua offerendo. Unde enim ira Dei venit in filios perditionis, vermis qui non moritur, [Col. 0203C] ignis qui non exstinguitur, nisi propter opera carnis? Cum enim mollibus induta fuerit, lectulum ejus straveris tapetibus ex Aegypto, et omnibus deliciarum generibus enutrita fuerit, statim insurgit in spiritum, suadet desidiam, voluptates ingerit, perficit carnis desideria, finemque suae constituit victoriae eum, qui benefecit sibi, praecipitasse. O si solus civis Babylonis hunc hostem sentiret, et non David, neque alicui religioso quandoque praevaleret?

Legitur David tres hostes habuisse, videlicet Goliam Philisthaeum, Saul regem, et proprium filium. Golias hostis fuit extraneus, Saul civilis, filius domesticus. Per Goliam, manifestae intelliguntur insidiae eorum, qui foris sunt: per Saul, familiares [Col. 0203D] vexationes falsorum fratrum: per filium, ingenitae affectiones carnalium desideriorum. Quis istorum hostium plus nocuit? Certe David Goliam occidit, Saul patienter sustinuit, sed a filio de sede regni ad tempus ejectus est. Quandoque enim contingit ut, dum aliquis vir religiosus exteriorum insidias vicit, injustas vexationes fratrum patienter sustinuit, de sede regni per filium expellitur, quoniam per innata sibi desideria illicita a culmine virtutum praecipitatur. Quoniam igitur, fratres dilectissimi, spiritus carnis Spiritui sancto semper resistit, mundemus nos ab omni inquinamento carnis et spiritus, et ei qui hodie replet orbem terrarum praeparemus secreta cordium nostrorum, ut eo ducente et docente, velimus quaerere et amare finem illum, quem cupimus apprehendere, [Col. 0204A] Dominum nostrum Jesum Christum, cujus regnum et imperium permanet in secula seculorum. Amen.

Emittet verbum suum et liquefaciet ea, flabit spiritus ejus, et fluent aquae (Psal. CXLVII) .

Scio, fratres dilectissimi, quoniam hodiernae solemnitatis sublimitas et reverentia vestrae sanctitatis strennum dispensatorem verbi Dei exigeret, ut qui testimonium resurrectionis Jesu Christi, et adventus Spiritus sancti virtute magna perhiberet.

Oporteret enim, ipso docente Spiritu, a viro spiritali hoc fieri, qui gustasset quam suavis est Dominus, qualem insinuat Apostolus dicens: Ipse spiritus [Col. 0204B] testimonium perhibet conscientiae nostrae quoniam in ipso manemus (Rom. VIII) . Utinam ergo obmutuissem et non aperuissem os meum, praesertim cum non sit speciosa laus Dei in ore peccatoris, ipso Spiritu sancto dicente peccatori: Quare tu enarras justitiam meam, et assumis testamentum meum per os tuum? (Psal. XLIX.) Quia tamen annus Jubilaeus nunc est, id est, remissionis, spero et ego, secundum praeceptum Dei, liber reverti ad Dominum meum, suae innitens promissioni quae dicit: Gratis venundati estis, gratis redimemini (Isa. LII) . Vere annus remissionis iste, et tempus gratiae, quando ager hujus mundi diu infructuosus Spiritum sanctum cultorem suscipit, et violento possessore exterminato in libertatem spiritus corda fidelium ad Dominum [Col. 0204C] suum revertuntur. Emisit enim, id est de coelo misit in terras Deus Pater Verbum suum et Filium suum et liquefecit ea, id est liquida fecit, cum per verbum Unigeniti sui et operationem Spiritus sancti, corda prius dura et lapidea ad obediendum Deo emollivit. Unde subjungitur: Flabit spiritus tuus, et fluent aquae. Illum accipe Spiritum, de quo per Apostolum dicitur: Charitas enim diffusa est in cordibus nostris per Spiritum sanctum, qui datus est nobis (Rom. V) . Et alibi: Effundam de Spiritu meo super omnem carnem. Iste spiritus flavit flatu multiplici. Primus flatus fuit, in creatione mundi: secundus, in Incarnatione Verbi: tertius, in renovatione hominis. De primo flatu dictum est, [Col. 0204D] quia Spiritus Domini ferebatur super aquas (Gen. I) , quo spirante fluxerunt, hoc est, confluxerunt, id est in unum locum fluxerunt. Quia congregatae sunt aquae, quae sub coelo erant, in locum unum, ut appareat arida. Elementa siquidem hujus mundi naturali quadam confusione sibi erant adversantia. Quippe frigida pugnabant calidis, humentia siccis, donec tandem Spiritus sancti magisterio stabili foedere pacis consederunt, sollicita suo modo servare unitatem spiritus in vinculo pacis. Quippe terra aquam in gremio suo suscepit instabilem per se et vagam. Aqua terram rigat per se sitientem et aridam, ignis caloris beneficio fructus terrae educit, aer sua temperie inviolata conservat.

Secundus flatus Spiritus sancti fuit, cum Verbum [Col. 0205A] Dei Filius Patris hominem assumpsit, et assumptae naturae Spiritus sancti operatione plenitudinem gratiae infudit. Nec solum flavit tunc iste spiritus, sed et conflavit. Quippe duas naturas, tam diversas Dei et hominis sua spiratione in unam personam redegit. Hujus autem fabricae artifex fuit persona Patris: officina, uterus Virginis: folliculus, angelus annuntians: flatus, Spiritus sanctus operans, natura humanitatis, massa ignis rubiginem purgans flamma divinitatis. Hoc autem flante Spiritu fluxerunt aquae, id est emanaverunt testimonia Scripturae. Ante incarnationem enim Verbi hortus fuit conclusus, et fons signatus. Hortus fuit conclusus, quia sacramenta Ecclesiae nondum manifestata fuerant: sed et fons signatus, quia spiritales intelligentiae [Col. 0205B] Scripturarum nondum emanaverunt.

Tertius flatus sancti Spiritus est, suavitas quaedam divinae inspirationis, quae cordibus virorum spiritualium se infundit, et secundum divisiones gratiarum alium sic, alium autem sic in via mandatorum Dei deducit. Hoc autem flante Spiritu quasi per septem rivulos fluunt aquae, quia secundum mensuram donationis Christi unicuique confertur donum gratiae. De primo rivulo bibunt pauperes Spiritu, qui eligunt abjecti esse in domo Dei magis quam habitare in tabernaculis peccatorum (Psal. LXXXIII) : et ipsi parati ad obediendum, studiosi ad ministrandum, honore alios praevenientes, honoris et gloriae ipsi contemptores. De secundo rivulo hauriunt mites, de quibus dicitur: [Col. 0205C] Mansueti autem haereditabunt terram, et inhabitabunt in saeculum saeculi super eam (Matth. V) , qui sunt in verbo temperati, in aspectu pudici, in gestu compositi, in operatione tranquilli. De tertio bibunt lugentes, de quibus Job: Antequam comedam suspiro, et tanquam inundantis aquae sic rugitus meus (Job III) : et tales sunt ex conscientia peccatorum pavidi, suspiriis anxii, lacrymis perflui flagellis et verberibus attriti. De quarto misericordes bibunt, de quibus dicitur: Beati misericordes, quoniam ipsi misericordiam consequentur (Matth. V) . Et isti ad ignoscendum faciles, ad subveniendum hilares: compatientes miseris, congaudentes his qui prosperantur in via virtutis. De quinto rivo [Col. 0205D] hauriunt esurientes justitiam, ex quorum persona propheta dicit: Domine, memorabor justitiae tuae solius. Et isti sunt spiritu ferventes, et operatione fortes, aemulatores justitiae, custodes, imo cultores disciplinae. De sexto rivo, scilicet munditia cordis, bibunt mundi corde, ex quorum persona beatus Job dicit: Non reprehendit me cor meum in omni vita mea (Job XXIV) , et isti sunt mundis cogitationibus puri, meditatione erecti, operatione discreti, oratione devoti. De septimo inebriantur pacifici, de quibus Propheta: Pax multa diligentibus legem tuam (Psal. CXVIII) . Isti sunt in prosperis quieti, in adversis securi, et carne non repugnante spiritui ab omni tentatione vitiorum abstracti. Istae sunt aquae spiritales, de quibus bibunt viri spiritales, [Col. 0206A] quas hodierna die biberunt apostoli, cum acceperunt virtutem supervenientis spiritus, qui eos inspiratione divini amoris inflammavit, cognitione veritatis illuminavit, certitudine praemii roboravit. Haec tria videntur fuisse significata per hoc quod in igne, quod in linguis, quod tali dierum numero id est quinquagesimo Spiritus sanctus apparuit. Ignis enim, signum est divinae dilectionis: lingua, cognitionis: numero quinquagenarii, quo secundum legem fiebat remissio, signum est libertatis sive remunerationis. Haec tria sunt quae visum interioris oculi semper in Deum dirigunt, nec ullis intervenientibus tenebris ipsum aberrare permittunt. Videmus ad exteriorem visum tria esse necessaria, scilicet lumen interius, quod per fenestras oculorum [Col. 0206B] emittitur: lumen exterius, scilicet claritas quae interiori, de qua diximus, sociatur: res aliqua corpulenta, in quam visus ipse dirigitur. Lumen siquidem interius non proficit ad videndum sine exteriori, quod probatur in tenebris, sed neque exterius sine interiori, quod manifestum est in caeco. Sed neque ista duo conjuncta aliquid valerent, nisi aliquid videndum obtutui nostro obviaret. Similiter ad illuminationem interioris hominis tria oportet convenire, scilicet lumen interius quod est radius divini amoris: lumen exterius, hoc est, quod extra nos debet dirigere cognitio veritatis. Sed et res, in quam spiritalis visus debet dirigi, certitudo est remunerationis. Tolle lumen interius, hoc est, flammam charitatis, et lucerna tua cito [Col. 0206C] extinguitur, et cum virginibus fatuis audire mereberis: Amen dico tibi, nescio te. Adsit lumen exterius, scilicet cognitio veritatis, sine charitate quid proficit? Nihil. Ubi est, inquit Esaias, verba legis ponderans? (Isa. XXXIII.) Et Apostolus: Si habuero omnem scientiam et omnem fidem, ita ut montes transferam, sine charitate nihil sum (I Cor XIV) . Desit certitudo remunerationis, existimo quia cito deficit lumen charitatis. Attendat ergo quilibet apostolorum filius, si igne divini amoris intus ardeat. Iste enim in altari cordis nostri debet esse perpetuus, nec unquam extingui, quandiu in hac vita militamus.

Audistis quia filii Aaron offerentes ignem alienum [Col. 0206D] coram Domino, mortui sunt (Levit. X) . Quis est iste ignis alienus? Ignis alienus est luxuria, qui est in cubilibus et impudicitiis: ignis alienus est iracundia, qui est in dissensionibus et contumeliis: ignis alienus est invidia, qui est in detractione alienae virtutis. De hoc igne per Prophetam dicitur, quia incensa igni et suffossa ab increpatione vultus tui peribunt (Psal. LXXIX) . Discutiat quilibet vestrum cor suum, si cognitione veritatis diriguntur opera sua ad debitum finem, id est ad bravium aeternae remunerationis, ut nulla interveniat ruga duplicitatis, nullus dolus simulationis. Balaam ille qui cadens apertos oculos habebat, et vidit revelationes Domini, dixit: Non est idolum in Jacob, nec simulacrum in Israel (Num. XXIII) . Per [Col. 0207A] Jacob qui supplantator dicitur, supplantatores vitiorum; per Israel, qui vir videns Deum interpretatur, contemplativos volens significare. Est autem idolum proprie statua, quae propter formarum diversitatem nullius creaturae tenet similitudinem, ut forte Humano capiti cervicem pictor equinam Jungere si velit. (HORAT. Art. poet. v. 1-2) , Unde etiam dicit Apostolus quia idolum nihil est (I Cor. VIII) , hoc est nullius creaturae similitudinem tenet. Simulacrum vero, quod a simulando dicitur, statua est ad alicujus creaturae similitudinem facta. Per idolum ergo intelliguntur opera prava, qui nullorum bonorum operum similitudinem habent: per simulacrum opera mala, qui tenent bonorum operum similitudinem, non etiam veritatem. Non est ergo idolum in Jacob, [Col. 0207B] quia veri supplantatores vitiorum criminalia non admittuntur: Nec simulacrum in Israel, quia veri contemplativi simultates operum non recipiunt. Quia Spiritus sanctus disciplinae effugit fictum, nec habitat in corpore subdito peccato, et hoc de spiritu libertatis dixerim. Sunt enim alii spiritus errorum, qui Spiritui sancto semper resistunt, et inimici libertatis misera servitute hominem sibi subjiciunt. Primus est spiritus hujus mundi, qui captivat in servitutem vanitatis; secundus, Spiritus carnis qui trahit in servitutem voluptatis; tertius est Spiritus adversarii, qui facit servum iniquitatis. Quam multi sunt in saeculo, qui Spiritum mundi prona mente sequuntur, in hoc se liberos aestimantes, si dies suos in vanitatibus hujus vitae consumant, non [Col. 0207C] reducentes ad memoriam, quoniam extrema gaudii luctus occupat, et novissima talium in interitum vadunt. Induuntur siquidem sericis, palatia exstruunt, convivia instaurant, munera largiuntur. Et ista quare? Ut faciant sibi nomen, juxta nomen magnorum, qui sunt in terra (Prov. XIV) . Nomen dico inane, quod est, vapor ad modicum parens, fumus deficiens, nebula pertransiens. Ubi enim sunt illi famosi a saeculo et potentes viribus, qui hunc spiritum vanitatis secuti sunt? Periit memoria eorum, et si aliqua forte adhuc superest non in benedictione, sed in maledictione relicta est. De talibus recte per Prophetam dicitur: Erraverunt in solitudine in inaquoso, viam civitatis habitaculi non invenerunt [Col. 0207D] (Psal. CVI) . Erraverunt in solitudine quia soli, id est a Deo derelicti: in inaquoso, id est in arido, id est corde rore Spiritus sancti non irrigato. Unde et viam civitatis habitaculi non invenerunt. Invenerunt quidem viam civitatis tabernaculi, id est viam hujus mundi, quae est instabilis et transitoria, sicut olim tabernaculum mutabiliter ferebatur de loco ad locum, sed non invenerunt viam civitatis habitaculi, id est viam perpetuae habitationis, de qua Apostolus: Non habemus hic manentem civitatem (Hebr. XIII) . Et utinam hoc spiritu vanitatis contenti essent, et non sequerentur spiritum carnis, qui eos distrahit per illicita desideria carnis, voluptatis. De eis etenim per Ezechielem dictum est: Ubi erat impetus spiritus, illuc gradiebantur [Col. 0208A] (Ezech. I) . Et certe impetus bestiae spiritus carnis est, qui ad illicita quaeque et turpia miserum hominem in desideriis animae suae abducit. Sed unde tibi, homo insensate, radix peccatrix, haec infatuata sapientia, ut rei rationalis ductu postposito, bestiam imiteris? quis inde non stupeat? quis inde non expavescat? Statue tibi hominem exsulem a patria, viam ignorantem, nonne tibi abusivum videbit, si relicto tramite, quem vir sapiens ei indicaverit, pecudum et bestiarum invia comitetur? Invia plane, quia relicta via veritatis abducunt ad invia aeternae damnationis. Unde in libro Machabaeorum de bestia scribitur, quae ab Eleazaro Mathathiae filio perfossa occubuit, quod suo casu turrim et armatos, quos ipsa ferebat, secum praecipitavit [Col. 0208B] (Mach. I, VI) . Sic et spiritus carnis cum morte praeventus fuerit, sibi insidiantes, id est quoscunque carnales carnis suae impetum sequentes, ad inferni profunda demergit.

Assumunt autem et hi duo spiritus, tertium scilicet diaboli secum nequiorem se, et ingressi habitant ibi. Fiunt quoque novissima hominis illius pejora prioribus. Pejora quo? Insidiatur enim adversarius, ut in fine rapiat cum peccatorem reddit, aut desperatione induratum, aut praesumptione securum. Horum damnationem propheta intelligens, in spiritu dixit: Pro iniquitate vidi tentoria Aethiopiae, turbabuntur pelles terrae Madian. Vidi, inquit, hoc est spiritu intellexi tentoria Aethiopiae (Habac. III) , id est corda iniquorum, quae sunt receptacula daemonum. [Col. 0208C] Aethiopes enim daemones significant. Et quid amplius vidisti, prophetarum sanctissime? pro iniquitate turbabuntur pelles terrae Madian. Quae sunt istae pelles, et quod est terra Madian? Madian interpretatur judicium. Terra ergo Madian, quilibet terreni in judicio aeternae damnationis addicti: pelles, quae abstrahuntur de animalibus mortuis, opera sunt mortua sine virtute charitatis. Ergo pro iniquitate turbabuntur, id est punientur pelles terrae Madian, id est opera iniquorum, qui jam per judicium sententiam aeternae damnationis acceperunt. Hoc enim, id est praesumere de misericordia vel desperare de venia, peccatum est, quod scribitur stilo ferreo et ungue adamantino [Col. 0208D] quod neque dimittitur hic, neque in futuro, nisi in sonitu spiritus vehementis, id est vae adimentis, qui solus illustrat cor peccatoris ad poenitentiam. Ipse enim ubi vult spirat, et a medio Babylonis peccatis servientem ad libertatem gratiae revocat. Revertamur ergo, fratres dilectissimi, ad cor, quaeramus hunc spiritum dum inveniri potest, invocemus eum dum prope est. Quaeramus eum per humilitatem poenitentiae et confessionis, invocemus eum per instantiam devotae orationis. Ecce enim prope est. Jam Spiritus Domini replet orbem terrarum, replet hodierna die corda fidelium. Supplicemus huic Spiritui veritatis, ut qui orbem terrarum replet per sui praesentiam, corda nostra visitet per inhabitantem gratiam, donec eum quem videmus [Col. 0209A] per fidem, in futuro cognoscamus per speciem, Dominum nostrum Jesum Christum, cujus regnum et imperium permanet in secula seculorum. Amen.

Surge, aquilo, et veni, auster, perfla hortum meum, et fluent aromata illius (Cant. IV) . Inter caetera amoris cantica hoc magis videtur congruere solemnitati hodiernae ubi sponsa dilecti sui desiderio fatigata, non jam quaerit sicut a principio, ut ipse osculetur eam osculo oris sui, sed ne absentia ejus pariat divortium. Pignus amoris postulat spiritum oris sui, parvum ne pignus existimas spiritum oris ejus? Des aurum, des argentum, quidquid humano satis est desiderio, parum est. Unum est quod amanti [Col. 0209B] sufficit, dum sponsus veniat, spiritus oris ejus. Sed quid sibi vult quod tam aspera increpatione contra aquilonem erigitur, cum dicit: Surge, aquilo! quasi diceret, recede, tuum fugio consortium, detestor praesentiam, pavesco duritiam, laboravi sustinens. Credo quod in aliquo molestus ei fuit, quem tanto conamine a se repellere contendit. Quid mirum si molestus? Sicut enim austri nomine Spiritus sanctus, ita nomine aquilonis, si ejus proprietates velimus advertere, spiritus malignus intelligitur. Est enim aquilo ventus frigidus, violentus, et siccus. In frigore vero gelu infidelitatis, in violentia aestus persecutionis, in siccitate defectus gratiae spiritalis intelligitur. Quis enim alius ventus fuit de quo in beato Job legitur: Quia ventus irruit regione deserti, et concussit [Col. 0209C] quatuor angulos domus, et oppressit filios Job et mortui sunt (Job I) . Quatuor profecto angulos domus scilicet Ecclesiae, quibus Ecclesia contra spiritalia nequitiae roboratur, sunt incarnatio Verbi, passio, resurrectio, ascensio: qui anguli per impietatem infidelitatis flante aquilone, id est suggerente diabolo corruerunt, quando filii Job, id est hi, quos Deus in filios adoptaverat, fidem Verbi incarnati non receperunt. Ideoque sub ruina suffocati sunt, qui in infidelitate sua morientes secum nihil praeter peccata portaverunt. Vis videre violentiam turbinis? Et vidi, inquit Ezechiel, et ecce ventus turbinis venit ab aquilone (Ezech. I) . Quando? Quando alii ludibria et verbera experti, alii eculeo [Col. 0209D] suspensi, alii ignibus traditi, alii in occisione gladii mortui sunt. De siccitate vero aquilonis dicit Salomon: Quia ventus aquilo dissipat nubes (Prov. XXI) . Et quae sunt istae nubes, nisi spiritalis intelligentia legis, et prophetarum? Certe istae nubes per aquilonem dissipatae sunt, quando, sicut dicit Scriptura, tenentes legem nescierunt (Jer. II) , et ea quae secundum spiritum de Christo praenuntiata fuerant, omnino evacuantes, ab omni pinguedine spiritali, quae in lege continebatur, sicci et vacui remanserunt. Intellexit charitas vestra qualiter ventus aquilonis Ecclesiae adhuc infideli contrarius extitit, sed postea praedicatione apostolorum edocta, miraculis excitata, promissione erecta, clamat ad Dominum a facie tribulationis, et [Col. 0210A] jam se nil scire judicans, nisi Dominum Jesum, et eumdem crucifixum (I Cor. II) , quem praesentem habere non potest in corpore, praesentem in spiritu vult habere cum dicit: Veni, auster. Austri nomine, si ejus proprietates advertantur, Spiritus sanctus recte intelligitur. Est enim ventus humidus, lenis et calidus. Haec tria sunt quae omnem terrae fructum enutriunt: calore siquidem et humore omnia procreantur, lenitate sive temperie conservantur. Fomentum enim est ex humore, incrementum ex calore, firmamentum vero habent ex temperie. His tribus, triplex Spiritus sancti donum accipitur. Primum purgans, quod significatur per calorem: secundum inflammans, quod significatur per humorem: tertium pacificans, quod significatur per lenitatem [Col. 0210B] sive per temperiem. Et primum quidem peccata abluit, secundum per sancta desideria sursum rapit, tertium per quietem animi cor hominis in pace disponit. Et ut de primo gratiae dono loquar, quod purgans appellatur, datum est illud aliis in effusione proprii sanguinis, aliis in fonte baptismatis, aliis in sola contritione cordis. In primitiva Ecclesia, apostolis et martyribus per effusionem proprii sanguinis sui: et si quid maculae fragilitas humanae conditionis intulit, totum pii cruoris effusio detersit, emundavit. Et apostolorum et martyrum filiis collatum est hoc donum in fonte baptismatis, qui ex aqua et Spiritu sancto renati, remissionem peccatorum consecuti sunt, et vestem innocentiae sancta conversatione immaculatam servaverunt. [Col. 0210C] Nobis vero qui post regenerationem baptismi, recidivum passi sumus, datur hoc munus gratiae in contritione cordis. Non enim nostri temporis est palma martyrii, non iteratur remedium sacramenti. Unicum igitur nobis superest remedium, poenitentiae et compunctionis.

Secundum etiam Spiritus sancti donum, quod inflammans appellavimus, triplici specie subdividitur. In aliis enim Spiritus sanctus est flamma, in aliis lux, in aliis scintilla. Unde Ezechiel dicit: Quoniam in medio quatuor animalium erat ignis, et de igne fulgur egrediens, et scintillae quasi aspectus aeris candentis (Ezech. I) . Per ignem flamma intelligitur, naturaliter sursum tendens: per fulgur, [Col. 0210D] lux in latum se diffundens: per scintillas, ignei quidam carbunculi, qui levi aliquo impulsu sursum feruntur, sed in se cito deficientes ad ima iterum relabuntur. His ergo qui primitias Spiritus acceperunt, quasi flamma datus fuit, quia desiderio coelestium praemiorum sursum erecti, toti tendebant ad coronam: postmodum Ecclesiae doctoribus spiritus quasi lux fuit, dum verbo doctrinae, et semine fidei in latum se extenderunt, usque adeo, ut per quatuor mundi partes novos Deo filios generarent. Nostro vero tempore spiritus scintillulae comparantur, quia, etsi sunt qui bona affectione animi quandoque ad Deum respiciunt, tamen continuum annum fervorem non habentes, a suo proposito cito tepescunt. Tertium similiter Spiritus sancti donum, [Col. 0211A] quod pacificans dicitur, aliis datur ad pacem reconciliationis, aliis ad pacem mutuae dilectionis, aliis ad pacem aeternae felicitatis. Ad pacem reconciliationis apostolis, de quibus canitur: Quia erant portantes pacem. Deus enim erat in ipsis mundum reconcilians sibi. Universis autem datum est ad pacem mutuae dilectionis, quibus datur servare unitatem spiritus in vinculo pacis. Unde dicitur: Pacem relinquo vobis, pacem meam do vobis (Joan. XIV) . Solis autem electis in futuro dabitur ad pacem aeternae felicitatis. Habemus jam donaria illa, quae a Sponso suo in dotem accepit Ecclesia. Quid restat? Ut probet seipsum homo, qui filium Ecclesiae se nominat, si ipsa donaria jure haereditario suscepit, quibus dotata est Ecclesia in die desponsationis [Col. 0211B] suae, utrum videlicet per donum purgans fleat quod commisit, utrum per donum inflammans desideret quod perdidit, utrum per donum pacificans, quod in se discordat pacificat et componit. Sed quomodo probabimus nos habere haec dona? Respiciendum est ad ipsa opera. Siquidem ipsa opera fenestrae quaedam sunt Spiritus sancti, per quas foras erumpit, et in homine esse cognoscitur. Et ut mihi videtur, lux ista visibilis habet similitudinem aliquam cum luce spiritali, id est, gratia Spiritus sancti. Cum enim lux ista, quam videmus domum hanc orationis, vel aliam quamcunque radiis suis percutit, satis videtis quia non solum foris, sed etiam intus viam sibi facit, per ostia intrat, fenestras penetrat, foramina circuit, et [Col. 0211C] ubicunque invenit aditum, lumen suae claritatis infundit. Eodem modo, fratres dilectissimi, fenestrae quaedam Spiritus sancti sunt in nobis, per quas lux ejus foras egreditur, scilicet bona opera, manus, pedes, oculi, lingua, quae in ministerium Dei sanctificata semper habere debemus: ut lingua loquatur ad exhortationem, manus operetur ad aedificationem, oculi videant ad circumspectionem, pedes ambulent ad utilitatem. Quid demum aliud in viris religiosis sunt signa ista exteriora, nisi fenestrae quaedam Spiritus sancti? Utpote expansio manuum, flexio genuum, tunsio pectoris, inclinatio capitis. Expansio manuum enim desiderium significat coelestis gratiae: flexio genuum signum est reverentiae: tunsio pectoris, poenitentiae: inclinatio [Col. 0211D] capitis, obedientiae. Verumtamen multos videmus dona Spiritus sancti accipere, quae quia ad debitum finem non referunt, occasione gratiae qua boni esse debuerant, deteriores fiunt. Quod et Propheta nobis significat cum dicit: In mari via tua, et semitae tuae in aquis multis, et vestigia tua non cognoscentur (Psal. LXXVI) . In mari quod salsum est et amarum, peccata illa significantur, quae secum amaritudinem afferunt, utpote irae, rixae, dissensiones, invidiae, contentiones, aemulationes. Per alias aquas quae dulces sunt, caeterae passiones animi, quae secum afferre videntur delectationes: ut fornicatio, immunditia, luxuria, comessationes, ebrietates et caetera talia. In hoc ergo mari [Col. 0212A] et in his aquis quandoque est via Dei sive semita per collationem donorum, sed vestigia ejus non cognoscuntur, quia per ipsa dona Deus non sicut oporteret glorificatur. Quis dubitat dona Spiritus sancti esse peritiam Scripturarum, facundiam verborum, legere distincte, cantare acute? Et tamen, cum his donis multi sunt sermone impudici, aspectu lascivi, dissoluti in opere, incompositi habitu et conversatione. Quid ergo prosunt ista? imo magis obsunt. Quod ex verbis Ezechielis etiam conjici potest, qui dicit se vidisse librum, in quo scriptum erat, lamentationes et carmen et vae: Expandit, inquit, librum coram me, qui erat scriptus intus et foris, et in ipso scriptum erat lamentationes, et carmen, et vae. Certe lamentationes spectant ad veniam, carmen ad gloriam, vae ad gehennam. His [Col. 0212B] itaque Scripturae sunt lamentationes, qui in ipsis sive legendo, sive cantando, sive orando materiam plangendi peccata sua inveniunt. Illis sunt carmen, qui cum attestatione bonorum operum, per promissiones Scripturarum spem futurae gloriae concipiunt. Illis autem sunt vae, qui dum legendi sive psallendi gratiam accipiunt, eo ipso vanitatem sectantes in cogitationibus suis evanescunt. Vis ergo bene psallere? ad psalmum necesse habes adjungere psalterium. Quod ergo psalmus sonat in ore, psalterium consonat in corde. Nec loquor modo psalterium decem chordarum, quo olim psalmi decantabantur in Veteri Testamento, imo aliud quoddam psalterium septem chordarum, psalterium [Col. 0212C] spiritale, quo psalmi in Novo Testamento decantantur, scilicet spiritum septiformis gratiae. Ipse ergo Spiritus sanctus est psalterium: septem chordae ipsius, septem dona Spiritus sancti, scilicet spiritus timoris Domini, spiritus pietatis, spiritus scientiae, spiritus fortitudinis, spiritus consilii, spiritus intellectus, spiritus sapientiae. Primum donum spectat ad humilitatem, secundum ad mansuetudinem, tertium ad cordis contritionem, quartum ad desiderium justitiae, quintum ad affectum misericordiae, sextum ad munditiam cordis, septimum ad quietem contemplationis. Ergo prima chorda reddit sonum gravem, secunda suavem, tertia lugubrem, quarta sonorum, quinta concordem, sexta acutum, septima vero superacutum. Tange [Col. 0212D] ergo primam chordam psalterii, et psalles humiliter; secundam, et psalles suaviter: tertiam, et canes prudenter: quartam, et canes viriliter: quintam, et psalles concorditer: sextam, et psalles sinceriter: tange septimam et sic psalles sapienter.

Concordent ergo necesse est psalmus et psalterium, verba ad animum. Si enim verbis tantum (nam et virtutibus et factis honoramus) timeo ne forte dicatur nobis: Vox quidem vox Jacob est, sed manus, manus sunt Esau (Gen. XXVII) , quasi diceret: Verba quae profertis, verba quidem Dei, sed opera, opera sunt carnis. Manus enim pertinet ad operationem. De manu quidem dicitur: Manus, inquit, Esau pilosae sunt; pili sunt pravae cogitationes, [Col. 0213A] illicita desideria; nec reprehenduntur manus Esau, quia in ipsis pili oriebantur, sed quia non praecidebantur. Erant enim pilosae, id est plenae pilis; possumus enim facere, ne pravae cogitationes in nobis praevaleant, sed non possumus facere ut non surgant. Unde Levitis praecipitur (Num. VIII) , pilos carnis suae radere, non evellere. Quomodo ergo cum illicitis desideriis dimicandum? Certe bonus campi doctor, dum adversarius ejus jacula intendit, manum objicit, ut declinet vulnus cordis. Similiter homo quilibet qui spiritu Dei agitur, ne jacula inimici suscipiat in corde, manum objicere debet, hoc est, boni operis exercitationem; circumeat altaria non tantum pede, sed devotione, pulset precibus aures Dei, suffragia sanctorum interpellet, fratribus [Col. 0213B] suis benignum, praelatis promptum, Deo vero pium exhibeat obsequium; et cum tali opere securus invocet Spiritum sanctum, cultorem hortus sui dicens: Veni, auster, perfla hortum meum. Quis est iste hortus? hortus Ecclesiae, congregatio fidelium; horti singulorum secreta sunt cordium. Dicat ergo Ecclesia, dicat quaelibet fidelis anima, perfla hortum meum. Primo infla per inspirationem, effla per sanctam conversationem, perfla per virtutum consummationem; perfla dico, et fluent aromata horti.

Et quae sunt aromata horti, quae Spiritus sanctus excolit? Interrogemus apostolum Paulum: Fructus autem Spiritus est, inquit, gaudium, charitas, pax, patientia, longanimitas, benignitas, bonitas, fides, [Col. 0213C] modestia, continentia, castitas (Gal. V) . Quomodo fluunt aromata, in quibus est fructus spiritus? Gaudium in Spiritu sancto facit hilarem, charitas ferventem, pax quietum, patientia probatum, longanimitas perseverantem, benignitas gratiosum, bonitas sanctum, fides securum, modestia disciplinatum, continentia purum, castitas pudicum. Haec est, fratres dilectissimi, praelibatio quaedam spiritus, quae in praesenti vita datur ad consolationem, in futuro cum apparuerit Christus, vita nostra, dabitur ad satietatem. Sicut enim dicit Salomon in Proverbiis: Vir non est in domo sua, sed abiit via longissima, sacculum pecuniae secum tulit, in die plenae lunae reversurus (Prov. VII) . Vir id est Christus, [Col. 0213D] non est in domo sua id est in Ecclesia per corporalem praesentiam, sed abiit via longissima, quando in coelo ascendit; sacculum pecuniae secum tulit, quia in ipso sunt omnes thesauri sapientiae, et scientiae, quae secum referet in die plenae lunae, id est in die judicii, id est in consummatione Ecclesiae, quando est reversurus, ut qui in praesenti sponsae suae contulit gratiam, in futuro largiatur gloriam, quam nobis praestare dignetur Jesus Christus Deus et Dei Filius, cujus regnum et imperium permanet in secula seculorum. Amen.

Spiritus Domini replevit orbem terrarum, et hoc, quod continet omnia, scientiam habet (Sap. I) [Col. 0214A] vocis. Sicut Joannes Evangelista nos docet: In hoc scimus quoniam in Christo manemus, quia de spiritu ejus accepimus. Et utinam mihi pars sit in sermone hoc, ut ego in Christo manens, de spiritu acceperim, praesertim de Spiritu sancto locuturus quia nemo nisi in Spiritu Dei loquens dignus laudator illius potest inveniri. Tangat igitur idem Spiritus cor meum dulcedine praesentiae suae, imo sicut adipe et pinguedine repleatur anima mea, et unctio spiritalis doceat omnia, quae et tantae solemnitati congruant, et nostrae proficiant devotioni. Et quidem ista unctio spiritus multifarie promissa est, videlicet singulari, spiritali, et generali promissione. Singularis promissio Christo facta est, qui singulariter Spiritum sanctum accepit, ubi [Col. 0214B] dicitur: Requiescet super eum Spiritus Domini, spiritus sapientiae et intellectus, spiritus consilii et fortitudinis, spiritus scientiae et pietatis: et replebit eum spiritus timoris Domini (Isa. XI) . Specialis promissio facta est apostolis, qui primitias Spiritus acceperunt sicut in Actibus apostolorum legitur, ubi dictum est de illis: Et accipietis virtutem Spiritus sancti supervenientis in vos, et eritis mihi testes in Judaea, et Jerusalem, et usque ad ultimum terrae (Act. I) . Generalis promissio omnibus in Christum credituris facta est, ubi dicitur: Effundam de Spiritu meo super omnem carnem, et prophetabunt filii vestri et filiae vestrae (Joel. II) . His autem gradibus promissionis ordo donationis figuratus est, quia a Christo in apostolos, et per illos in [Col. 0214C] omnes filios Ecclesiae Spiritus sanctus erat descensurus.

Continet autem capitulum quod praemisimus generalem Spiritus promissionem: et non solum generalem, imo et generalissimam, ita ut per orbem terrarum vel Ecclesiarum universitas, vel universitas creaturarum intelligatur. Secundum ergo generalem promissionem per orbem terrarum, Ecclesiarum universitas accipienda est et repletio spiritus. Illa spiritalium charismatum est abundantia quae tempore gratiae in filios Ecclesiae facta est. Hanc vero repletionem triformis spiritus operatur in Ecclesia, qui tamen in se unus est, id est, spiritus compunctionis, spiritus compassionis, spiritus adoptionis. [Col. 0214D] Terra peccatorum quae inculta est, spinas et tribulos germinans, repletur spiritu compunctionis: terra miseriarum quae arida et tenuis est, repletur spiritu compassionis: terra perfectorum quae pinguis et fecunda est, repletur spiritu adoptionis. Ad spiritum compunctionis pertinent suspiria et gemitus, afflictio corporalis, ubertas lacrymarum, labores poenitentiae, et luctus illi, pro quibus beatitudo et consolatio repromittitur, ubi dicitur: Beati qui lugent, quoniam ipsi consolabuntur (Matth. V) . Ad spiritum compassionis pertinet subvenire anxietatibus infirmantium, calamitatibus oppressorum, necessitatibus pauperum, sed et omnia opera misericordiae quae misericordes impendunt miseris, quibus et ipsi misericordiam consequentur. [Col. 0215A] Spiritus vero adoptionis perfectorum est, et specialiter filios Dei facit sicut Apostolus dicit: Non accepistis iterum spiritum servitutis in timore, sed spiritum adoptionis filiorum, hoc est, per quem adoptati estis in filios, et arram aeternae haereditatis accepistis. Habet iste spiritus opera sua, quae sunt gaudere laetitia spiritali, fervere spiritu, devote orare, vigilanter insistere lectioni, et sancta meditatione rimari coelestia et alia hujusmodi, quibus in tantum dulcoratur anima, ut vilescat ei mundus cum delectationibus suis. Si spiritalia cum corporalibus velimus comparare, dicemus quia spiritus compunctionis ferramentum est: spiritus compassionis, unguentum: spiritus adoptionis, electuarium. Spiritus compunctionis ferramento comparatur, [Col. 0215B] quia sicut medicinale ferrum morbum corporis pungit et praecidit, ita et spiritus compunctionis morbum animae pungit per dolorem et quodam modo expellit per humilem confessionem. Spiritus compassionis unguento comparatur, quoniam, sicut unguentum ad mitigandos dolores corporis foris apponitur, ita ad sublevandas necessitates miserorum opera misericordiae exterius apponuntur. Spiritus adoptionis recte dicitur electuarium, quod ex speciebus aromaticis conficitur et dulce est palato, et conservativum sanitatis; quia prae caeteris spiritalium gratiarum habet abundantiam, quibus anima dulcoratur, et vigorem accipit internae sanitatis, sicut Paulus dicit: Fructus autem spiritus est charitas, gaudium, pax, patientia, longanimitas, [Col. 0215C] bonitas, mansuetudo, fides, modestia, continentia, castitas (Gal. V) . Et, quoniam hanc multifariam plenitudinem unus Spiritus operatur in Ecclesiis Dei, dictum est:

Spiritus Domini replevit orbem terrarum. Hoc est Ecclesiarum universitatem. Quod dicitur replevit, praeteritum pro futuro positum intellige, propter certitudinem adimplendae promissionis, sicut alibi legitur: Omnia quaecunque audivi a Patre meo, nota feci vobis (Joan. V) , et in multis aliis locis simile invenitur. Attende quia spiritus ab initio non orbem terrarum, sed angulos quosdam hujus mundi implevit. Angulos autem terrarum mundi dixerim viros justos, patriarchas videlicet et alios, qui fuerunt [Col. 0215D] in antiquis seculis paucitate rari, et obscuri prae multitudine malorum inter quos conversabantur. In quibus spiritus Dei manens dum neque prophetali voce, neque miraculorum signis foras prodibat, finibus interioris conscientiae contentus, velut angulos quosdam replebat. Antiquis ergo temporibus Spiritus sanctus parcus quodammodo fuit, ne dicam avarus, quia tunc nobis thesaurizavit et congregavit divitias, ut tempore gratiae illas exponeret, et fons divinae bonitatis per gratiam abundantius emanaret: et unctio spiritalium charismatum cum omni plenitudine in filios Ecclesiae descenderet. Quomodo enim non descenderet? In vertice montis positum erat, ad cujus radicem campi et valles undique, accessit ignis, et liquefactum [Col. 0216A] est unguentum, sicque ad omnia mentis confinia decucurrit [decurrit]. Mons siquidem Christus erat; mons, inquam, ille coagulatus et pinguis, in quo misericordia et veritas obviaverunt sibi, justitia et pax osculatae sunt: in quo unctio spiritalium charismatum posita fuit cum omni plenitudine. Accedente autem igne Spiritus sancti unguentum hoc a vertice montis in plana descendit, quia pro operationem sancti Spiritus a Christo in omnes Ecclesiae filios Spiritus sancti gratia effusa est. Hoc denique est unguentum unctionis, quo tabernaculum et omnia vasa ejus inunctum est (Exod. XXX) , hoc est unguentum quod a capite in barbam Aaron, et inde in oram vestimenti ejus descendit (Psal. CXXXII) . Merito utique descendit a barba in oram vestimenti, [Col. 0216B] quia unguentum non erat barbae sed capitis. Caput autem non tantum barbae, sed omnium membrorum erat: ideoque unguentum recte a capite in barbam, et a barba in caetera membra debuit effluere.

Videtis, ut opinor, quomodo Spiritus Domini replevit orbem terrarum spiritalium charismatum plenitudine, qui sive dicatur spiritus Domini, hoc est, Dei Patris, vel Domini, id est, Christi, una veritas est. Si verba praedicta generalissimam contineant promissionem, tunc per orbem terrarum universitas creaturarum est intelligenda, et sic illa universitas distinguenda est, ut dicamus: quia est terra mundanae fabricae, est terra praesentis Ecclesiae, est terra coelestis patriae. De prima dicitur: In principio [Col. 0216C] creavit Deus coelum et terram etc. (Gen. I) . De secunda dicitur: Visitasti terram, et inebriasti eam, multiplicasti locupletare eam (Psal. LXIV) . Et in Job: Qui extendit aquilonem super vacuum et appendit terram super nihili (Job. XXVI) . Terram siquidem super nihili appendere, est Ecclesiam super gentes dilatare, quae nihilum in Isaia appellantur ubi dicitur: Omnes gentes quasi non sint sic sunt in conspectu Dei, et tanquam nihilum et inane reputatae sunt (Isa. XL) . De terra coelestis patriae scriptum est in psalmo: Credo videre bona Domini in terra viventium (Psal. XXVI) . Si vis scire quomodo haec terrarum universitas repleta sit, considera opera Dei: quia sunt opera conditionis, opera restaurationis, opera reparationis. Opera [Col. 0216D] conditionis sunt, coelum et terra et quaecunque continentur in illis; opera restaurationis sunt, per quae homo in sanctitatem vitae reformatur, ad quae pertinent Christi incarnatio, passio, resurrectio, et omnia opera interiora, quae electi faciunt a tempore incarnationis Christi, usque ad finem seculi; opera reparationis sunt, quae totum innovant hominem in futura vita, ad quae pertinent glorificatio corporis, jocunditas mentis, et felicitas gaudiorum, quae nec oculus vidit, nec auris audivit, nec in cor hominis ascendit. Inter opera restaurationis et opera reparationis haec distantia est, quia haec faciunt ut quae perdita fuerant perdita non sint, illa ut quae restaurata sunt, beata sint. Spiritus ergo Domini replevit terram mundanae [Col. 0217A] fabricae per opera conditionis, terram praesentis Ecclesiae per opera restaurationis, terram coelestis patriae per opera reparationis. Non mireris quod opera conditionis Spiritui sancto attribuimus, cum Patri potius ascribenda videantur secundum Augustinum, qui dicit: Si quaeris per quem? per Verbum: si quaeris quare? quia bonus est, quasi diceret propter Spiritum sanctum, et sic idem spitus non videtur esse auctor, sed causa creaturarum. Absque dubitatione tamen verum est, quod Pater et Filius et Spiritus sanctus sicut sunt in substantia unum, ita nihil habent in operatione divisum. Unde Dominus in Evangelio: Pater meus usque modo operatur et ego operor (Joan. V) . Et in Ecclesia canitur: Te laudent, te glorificent omnes creaturae [Col. 0217B] tuae, o beata Trinitas. Recte ergo dicitur, quod spiritus Domini replevit orbem terrarum, et hoc quod continet omnia scientiam habet vocis. Per hoc generalis sit demonstratio, non personalis, id est, ad multa, non ad unum, sicut in Ecclesiaste, ubi dicitur: Deum time et mandata ejus observa, hoc est omnis homo (Eccl. XII) . Ibi enim ad omnem hominem fit demonstratio, non ad unum solum, quasi diceret Salomon: Non quaeras cui loquar, cum dico: Deum time et mandata ejus observa. Non enim loquor uni, sed omni. Eodem modo intelligendum est hoc, id est, universalis Ecclesia, quae continet omnia, id est, omnem spiritus plenitudinem. Scientiam habet vocis. Cujus vocis? Tria sunt hic: sonus, vox et verbum. Sonus est strepitus [Col. 0217C] ille qui sine instrumento linguae et adminiculo oris efficitur ut collisio lapidum vel aliquid tale. Vox autem est sonus, qui instrumento linguae et oris formatur. Verbum vero est significatio vocis, quae in ejus prolatione concipitur in mente rationali. A principio mundi usque ad Moysen sonus fuit, a Moyse usque ad Christum sonuit vox, ab incarnatione Christi usque ad finem seculi sonat verbum. Vis scire quomodo sub lege naturali sonus sine adminiculo linguae et oris fuit? Lingua Dei Spiritus sanctus est, de qua dicitur: Lingua mea calamus scribae velociter scribentis (Psal. XLIV) . Os vero est sapientia Dei, id est, Christus, de quo dicitur: Osculetur me osculo oris sui (Cant. I) . Et in prophetis saepe legitur quod os Domini locutum est. [Col. 0217D] Quia ergo loquela, qua utebantur homines ante legem, nullam Dei sapientiam, nihil spiritalis gratiae continebat, quasi ad tumultum saeculi, tantum sonum sine adminiculo linguae et oris faciebant. Sub lege scripta nox sonuit, et fuit ista, lex et prophetae, quae velut oris et linguae adminiculo, id est sapientia Dei dictante et Spiritu sancto docente, edita sunt. Illis autem qui legem acceperunt, vox tantum sonuit, quia mysteria legis, et spiritalem intelligentiam non accipiebant. Hoc est quod Urias Ethaeus epistolam mortis suae signatam secum tulit, quia populus Judaicus accepit sacram Scripturam, et spiritali intelligentia sibi clausam ad cumulum damnationis suae (II Reg. II) . Hoc significabat velamen [Col. 0218A] quod erat super faciem Moysi dum loqueretur filiis Israel (Exod. XXXIV) , imo usque hodie velamen super corda ipsorum positum est, dum filius ille senior foris stans audit symphoniam et chorum, id est, spiritalem laetitiam Ecclesiae in Scripturis repromissam, quam non intelligens intrare contemnit.

Tempore gratiae verbum sonat, quia filiis Ecclesiae mysteria legis et prophetarum patefacta sunt, ut jam non carnaliter, sed spiritaliter ea intelligant. Hoc est ergo quod dicitur: Quod continet omnia, scientiam habet vocis. Hoc est verbum vocis, id est, spiritalem intelligentiam legis et prophetarum, sacramentorumque Christi et Ecclesiae, quae per Spiritum sanctum in Scripturis sunt revelata. Vel cum dicitur: Hoc quod continet omnia, per hoc [Col. 0218B] demonstratio fit ad cor humanum, quod hac ratione continet omnia. Primo Spiritum sanctum continet, qui ei invisibiliter illabitur, angelicam naturam continet per similitudinem creationis, quia rationem et intellectum, cognitionem Dei et dilectionem accepit in sua creatione. Continet etiam omnem corpoream creaturam per cognitionem causarum, eo quod causas omnium scrutetur et intelligat. Secundum hoc ergo cor humanum continens Spiritum sanctum, contentum dicere possumus. Est ergo cor humanum quasi vas quoddam gratiae Dei, et necesse ut vas purum et politum sit quod tantum thesaurum debet continere.

Respiciat ergo unusquisque ad vas suum utrum sincerum sit, et utrum factum sit in honorem an in [Col. 0218C] contumeliam. Vasorum enim hujus modi aliud est purum et politum, aliud purum et non politum, aliud politum et non purum, aliud nec politum neque purum. Vas purum et politum habet, qui intus mundus est mente, et foris honestus religiosa conversatione, ut in ipso quodammodo luceat gratia divina, ita ut cum videris eum, dicere possis quia Deus habitat in illo. Vas purum et non politum habet, qui virtutibus animi bene institutus est, sed, dum saeculari quadam conversatione in victu et vestitu, et mundanis negotiis se egerit inter homines foris, quodammodo est impolitus. Vas politum et non purum habet falsus religiosus, qui, virtute animi vacuus, simulatam quamdam speciem religionis portat in corpore, gestu humilitatem, verbo benignitatem, [Col. 0218D] vultu simplicitatem, mentiensque, eo usque apparens religiosus, quousque nacta opportunitate vere iniquus esse possit. Effunde enim vas illius, et invenies invidias, detractiones, dolosas machinationes, exquisitas malitias, absque eo quod intrinsecus latet, et ita spiritali dilectione alienum invenies, ut nec etiam diligentes se possit diligere. Vas neque politum neque purum habet, qui intus per vitia, et foris per scandala deformatur, et iste manifeste malus est.

Cor ergo humanum quod continet omnia, scientiam habet vocis. Attende quod Deus ab initio docuit creaturas duas voces: unam vocalem, alteram realem. Vox vocalis fuit, qua omnes homines ab [Col. 0219A] initio usque ad divisionem linguarum usi sunt. Vox realis fuit dignitas conditionis creaturarum, per quam Deus ostensus est laudabilis. Omnis autem creatura habuit in sua conditione unde Deus vere laudari posset. Unde scriptum est: Laudant illum coelum et terra et mare, et omnia reptilia in eis. Hujus realis vocis scientia soli homini ad exemplum vivendi data est: Ut intelligens qualiter aliae creaturae servata dignitate suae conditionis Deum loquerentur, ipse quoque in sua dignitate perseverans, Deum reali voce praedicaret. Sed ecce mirabile quid, imo miserabile factum: quia, caeteris creaturis servata naturali conditione Deum loquentibus, in solo homine labium universae creaturae confusum est, ita quod nullum naturae donum sit in eo, [Col. 0219B] quod dicere possit Deo, tale me fecisti. Vide criminosos homines, in quibus iniquitas monstrifero quodam tumultu confundit omnia. Nonne in quamdam confusionem linguarum videntur incidisse, cum, spiritalibus vitiis contra carnalia, et carnalibus contra spiritalia tumultuantibus, imaginem Dei prorsus deformatam, etiam ad quid facti sunt non possint agnoscere? O quanti stuporis, imo quanti pudoris, imo quanti sceleris est, imaginem Dei, hoc est, animam Christianam sic deformare, ut species ejus etiam histrionem non deceat, quae summi Regis formam debuerat exhibere. Quis denique summi Regis filiam, regalibus dignam nuptiis, prostituit meretricari, et fuit impunitus? Anima Christiana summi [Col. 0219C] Regis est filia, quia et ipsa eum Patrem nominat cum dicit: Pater noster qui es in coelis (Matth. VI) . Hanc revera homo nefarius venundatus sub peccato prostituit omni spiritui immundo, dum alius polluitur luxuria, alius superbia, alius avaritia, et postremo in tantum barathrum vitiorum demergitur, ut honesta vitia dedignantur ei dominari, sed horrendis et ignominiosis criminibus subjaceat, quae vel nominare audientium esset injuria. Tu ergo, homo, [qui] per culpam sic deformatus es, et a voce illa, qua omnis creatura laudat Deum, obmutuisti, frange silentium, disce loqui, et usum vocis recupera, cujus scientiam retinuisti. Doceant te loqui creaturae insensibiles, et bruta animalia, quae in statu suae conditionis manentia Deum laudant: et si parum est [Col. 0219D] magisterii, doceat te Spiritus sanctus, qui per gratiae infusionem auctor est nostrae regenerationis. Praepara cor tuum ad vitae novitatem, ut accepta Spiritus Sancti gratia reparatis in te bonis naturalibus cum caeteris creaturis in praesenti vita laudes Deum: ut, stadio praesentis vitae decurso, operante eodem Spiritu in futura vita cum sanctis omnibus Deum glorifices, praestante Domino nostro Jesu Christo, cujus regnum et imperium permanet in secula seculorum. Amen.

Domus mea domus orationis vocabitur (Matth. XXI) . Verbum abbreviatum, fratres dilectissimi, vobis proponere disposui, quoniam festinata obedientia et [Col. 0220A] brevitas temporis, non sinebat diligentius procurare quod dicerem, eo quod hodiernae diei exhortatio torrenti linguae, et foecundo pectori commissa fuerit. De cujus plenitudine sperabimus nos omnes accepturos.

Ne tamen tantae solemnitati, vel potius charitati vestrae videatur injuriosum, si secundum morem diei verbum Dei non procedat, dicam aliquid, et in tabernaculo Dei, non quod volo, sed quod valeo, sumens in hoc loquendi fiduciam, quia Deus munus quantumlibet parvum non despicit, quod oblatum fuerit bonae voluntatis affectu.

Et, ut a solemniis hodiernae diei loquendi sumam principium, videtur festivitas Dedicationis aliquid habere caeteris eminentius. In quibus ornato sanctuario [Col. 0220B] per cultum altaris, apparatu ministrorum, laudibus divinis in coelum resonantibus satis est diem festum agere. Sed in hac tota templi superficies lumine illustrata nobis exhibetur jucundior, unde et universalis Ecclesiae gaudia nobis hodie repraesentari videntur. Habet enim in ea anima peccatrix unde gaudeat, cui contra saevitiam inimicorum persequentium constituitur civitas refugii. Habet anima proficiens et justificata unde gaudeat, cui contra tentationes varias in auxilium defensionis construitur turris fortitudinis. Habet anima perfecta unde gaudeat, cui in secretarium contemplationis dedicatur domus orationis. Sive enim Ecclesiam, civitatem, sive turrim, sine domum orationis appelles, non errabis, ut tamen dictorum causa [Col. 0220C] ex rerum similitudine colligatur. Nomine civitatis appellatur Ecclesia prophetae testimonio ubi dicit: Fundatur exultatione universae terrae mons Sion, latera aquilonis et civitas Regis magni (Psal. XLVII) . Et alibi: Convertentur ad vesperum, et famem patientur, ut canes circuibunt civitatem (Psal. LVIII) . Unde et in lege veteri Ecclesia per tres civitates refugii recte significata est. Tres, inquam, plurali numero, quia etiam una est Ecclesia, et plures Ecclesiae, unde dicitur in Canticis: Una es columba mea, formosa mea (Cant. II) . Et alibi: In Ecclesiis benedicite Deo Domino, de fontibus Israel (Psal. LXVII) . Est ergo una unione charitatis, plures propter diversas fidelium congregationes.

[Col. 0220D] Possumus tamen dicere quod Ecclesia per tres civitates refugii significata est propter tria remedia quae in ea peccatoribus conferuntur, videlicet regenerationis, confessionis, et conversationis. Ista tria remedia contra vae triplex instituta sunt, videlicet vae originale, vae actuale, vae poenale. Remedium regenerationis contra vae originale institutum est, ut culpa nativitatis, per quam natura filii irae omnes efficiuntur, non noceat illis qui per sacramentum baptismi Christum induerunt: remedium confessionis contra vae actuale institutum est, in qua peccata actualia relaxantur et restituuntur merita priora, ne remaneat macula criminis, quam humilitas lacrymosae confessionis detersit. Remedium conversationis contra vae poenale institutum [Col. 0221A] est, vae, inquam, ignis gehennalis, vel ignis purgatorii, ut hi qui, abjecta saeculari conversatione, laboribus poenitentiae et bonorum operum exercitiis peccata sua in seipsis puniunt, et post excessum vitae hujus nihil puniendum in se relinquentes, sine impedimento dirigant spiritum ad Deum qui fecit illum.

Est etiam Ecclesia turris appellata in Canticis ubi comparatur turri, quae aedificata est cum propugnaculis (Cant. IV) . Et alibi: Vos qui in turribus estis, aperite portas, quia nobiscum Deus (Judith. XIII) . Comparatur autem turri propter tria, quia munita, quia sublimis, quia fortis. Munita est Ecclesia, non solum quia super montem constructa, sed quia flumine et muro vallata est; supra montem, inquam, constructa est coagulatum et pinguem, coagulatum [Col. 0221B] passione, pinguem charitate: de quo monte Esaias dicit: Venite, ascendamus ad montem Domini et ad domum Dei Jacob, et docebit nos vias suas, et ambulabimus in semitis ejus (Isa. I) . Mons iste Christus est, in quo tanquam in fundamento Ecclesia fundata est, unde scriptum est: Fundamentum aliud nemo potest ponere praeter id quod positum est, quod est Christus Jesus (I Cor. III) . Flumen quod Ecclesiam circuit, est spiritalium donorum abundantia, qua fideles irrigantur secundum mensuram donationis Christi, de quo flumine Propheta dicit: Fluminis impetus laetificat civitatem Dei (Psal. XLV) . Murus, quo civitas ista ambitur, fortitudo est continentiae, qua in Ecclesia Dei sancti viri contra [Col. 0221C] desideria carnis muniuntur. Sublimitas autem turris, quam Ecclesiam diximus, altitudo est ecclesiasticae dignitatis: fortitudo est rigor ecclesiasticae severitatis. Tu ergo, anima proficiens, quae in hac turri vis defendi, sic in Ecclesia Dei conservare, ut his qui in dignitate supra te positi sunt humilieris per obedientiam, in excessibus tuis corrigendis disciplinae te subjicias per patientiam, insuper virtutibus munita vitae teneas innocentiam.

Est etiam Ecclesia domus orationis his, qui, relicto saeculari tumultu, soli Deo vacare desiderant, et, purgata conscientia ab omni inquinamento carnis et spiritus, non solum voce, sed sancta devotione, pio mentis affectu psallunt Deo in cordibus suis. Illis etenim Ecclesia spiritaliter est domus [Col. 0221D] orationis, qui linguam, affectum, studium orationi impendunt, quos ipse Dominus in Evangelio (Joan. III) veros adoratores appellat, qui adorant Patrem in spiritu et veritate. Tale profecto orationis genus propheta David postulabat, cum diceret: Sicut adipe et pinguedine repleatur anima mea, et labiis exultationis laudabit os meum (Psal. LXII) . Et alibi: Dirigatur oratio mea sicut incensum in conspectu tuo (Psal. CXL) . Quare sicut incensum? Incensum cum accenditur, fumum, flammam, odorem ex se emittit: sic et oratio Deo grata, modo fumum compunctionis per recordationem peccatorum, modo flammam charitatis per amorem coelestium, modo odorem devotionis per bonum mentis affectum in Deum emittit. Quid enim valet littera sine spiritu, [Col. 0222A] vox sine sensu, cibus sine appetitu, oratio sine affectu? Nam si spiritalium ad corporalia fiat comparatio, sicut cibus corporalis refectio est corporis, ita et oratio cibus est animae. Certe, si absque appetitu cibum corporalem accipias, magis detrimentum quam nutrimentum tibi acquiris, eo quod superflue infusum aut noxium fiet aut injucundum. Simili modo oratio sine affectu, quae cibus debet esse animae, illam non reficit, quia sine fructu est oratio, quae immundis foedata cogitationibus, et spiritalibus plagis odii, invidiae, elationis, et caeterorum talium sauciata, caret devotione. Tibi ergo loquar nunc, o anima mea misera, quae in domo orationis, imo inter orandum, tot turpia, tot curiosa, tot vana cogitasti, quid respondebis Deo tuo cum [Col. 0222B] tecum ponet rationem, quod opus suum feceris fraudulenter? quid respondebis piis animabus, quarum peccata portare debueras, quarum bona percepisti in vita tua, ut averteres indignationem Dei ab illis? quid demum angelicis spiritibus respondere poteris, quorum non es reverita praesentiam, contempsisti auxilia, officia neglexisti? solent enim spiritus angelici orantibus assistere, non solum ut defendant eos ab infestationibus inimici, sed etiam ut orationes illorum ante thronum Dei repraesentent, sicut Propheta dicit: Praevenerunt principes conjuncti psallentibus in medio juvencularum tympanistriarum (Psal. LXVII) . Principes siquidem isti; qui sunt angelici spiritus, psallentes praeveniunt [Col. 0222C] modo auxiliando, modo suggerendo quae postulent, et hoc in medio juvencularum tympanistriarum, id est, Ecclesiarum, carnem suam per abstinentiae virtutem, et labores plurimos mortificantium. Et alibi in id ipsum Propheta consonat, dicens: Principes Juda duces eorum, principes Zabulon, principes Neptalim (Psal. LXVII) . Angelici siquidem spiritus, qui aliis juste et pie viventibus principes sunt, regendo eos et auxilium praebendo, orantibus etiam duces dicuntur, eo quod in hoc amplius veris oratoribus [vere orantibus] sint propitii, quod illorum devotionem pariter et preces ante Deum dirigant et deducant. Unde dicitur quia principes Juda duces eorum, id est, confitentium; principes Zabulon, hoc est, continentium; principes Nephtalim, hoc est, contemplantium [Col. 0222D] sunt duces eorum, hoc est psallentium. Judas enim, qui interpretatur confitens, significat confitentes: Zabulon, qui interpretatur habitaculum fortitudinis, significat continentes: Neptalim, qui interpretatur cervus emissus, significat contemplantes. Istorum ergo principes sunt duces devote orantium in his quae Deo placita sunt eos dirigentes. Timeo vehementer ne animas pias pro quibus fideliter non intercessisti, invenias accusatrices tui ante Deum, angelos testes, ipsum Deum judicem experiaris, qui in divinis obsequiis tam negligens tam indevota convinceris extitisse.

Resipisce ergo tandem, anima mea, et quaecunque es mei similis anima peccatrix, ut in divinis officiis sedula psallas spiritu, psallas et mente, et, relictis [Col. 0223A] his quae adversus te militant, subdita esto Domino, et ora eum, ora, adora, exora. Ora sinceriter, adora fideliter, exora perseveranter. Si in domo orationis es, ora: si meritis tuis exigentibus foris es, pulsa ad portas domus hujus, et aperientur tibi. Sicut autem in domo orationis diversae sunt mansiones, ita et portarum diversitates. Domus siquidem Dei, quae est Ecclesia, tribus mansionibus distinguitur. Prima est intrantium, secunda pugnantium, tertia regnantium. Primae ergo mansionis portae sunt sacramenta Ecclesiae, per quae criminosi quicunque in gremium Ecclesiae recipiuntur, de quibus portis dicitur: Diligit Dominus portas Sion, super omnia tabernacula Jacob (Psal. LXXXVI) . Portae secundae mansionis sunt doctrinae et veritatis, scilicet Evangelii, [Col. 0223B] legis et prophetarum, per quas erudiuntur justi ad opera justitiae, et pie vivendum in hoc seculo, de quibus dicitur: Aperite mihi portas justitiae et ingressus in eas, confitebor Domino (Psal. CXVII) . Portae tertiae mansionis sunt virtutes, videlicet charitas, pax, bonitas, et caeterae quae permanent hic et in futuro. Et istae sunt portae aeternales, de quibus dictum est: Attollite portas, principes, vestras; et elevamini, portae aeternales, et introibit rex gloriae (Psal. XXV) . Ingressi ergo has portas ad mansiones omnes adorant, sed non uno modo. In prima enim mansione orantes prosternuntur pedibus Domini, in secunda adorantes quasi elevati inhiant manibus ipsius, in tertia exorantes erecti respiciunt faciem ejus semper.

[Col. 0223C] Qui in prima mansione adorant prostrati, sunt nuper conversi qui adhuc malorum suorum conscii, carnalibus obnoxii desideriis, vallati tentationibus, lacrymosas preces pro peccatis fundunt ad Dominum. Nec enim illi qui recentes adhuc cicatrices criminum suorum aspiciunt, praesumere debent postulare a Deo puritatem angelicam, vitam illam beatam, quam nec oculus vidit, nec auris audivit; sed potius cum lacrymis veniam peccatorum, spacium poenitentiae, lacrymarum imbrem, quibus lavent peccata sua, debent postulare. Hanc orandi formam docuit nos propheta David, cum diceret: Amplius lava me, Domine, ab iniquitate mea, et a peccato meo munda me (Psal. L) . Similiter et beata illa peccatrix, [Col. 0223D] quae prostrata in faciem suam, lacrymis lavit pedes Domini, et capillis suis extersit. In secunda vero mansione adorantes justificati manibus inhiant Domini, manum defensionis et auxilii ab eo postulantes. Dum enim viri justi adhuc in praesenti vita militantes a Deo postulant contra carnis desideria fortitudinem continentiae, contra injurias sibi illatas virtutem patientiae, velut manibus Dei intendunt, per quas sibi beneficium ab ipso donari cupiunt, unde scriptum est: Aperis tu manum tuam, et imples omne animal benedictione (Psal. CXLIV) . Adorantes in tertia mansione, quae est triumphans Ecclesia, respiciunt in faciem ejus semper, affectu laudationis et exultationis, Deo semper adhaerentes, pro nobis etiam voto et desiderio supplicant, et quos aliquando [Col. 0224A] habuerunt socios tribulationum, regni etiam quandoque habeant cohaeredes, largiente Domino nostro Jesu Christo, cujus regnum et imperium permanet in secula seculorum. Amen.

Zachaee, festinans descende, quia hodie in domo tua oportet me manere (Luc. XIX) . Festivo quodam gaudio, et, ut ita dicam, gaudio gaudiorum hodiernae diei solemnitas suscipienda est, quia diebus caeteris, etsi cujuslibet sanctorum digne pro merito recolitur gloria, sed certe in hac totius Ecclesiae gaudia sunt nobis repraesentata.

Ipse enim templi materialis decor, qui oculis nostris foris ingeritur, templi spiritalis, quod est Ecclesia, [Col. 0224B] nobis figurat sanctificationem, quam nomini suo per sanguinem redemptionis consecratam, quasi quoddam salutis refugium, animae cui benedixit Deus, in medio terrae collocavit. Hoc est quod ipsa Ecclesia, in Scripturis, modo domus refugii, modo turris, modo domus orationis appellata est. An non ipsa est domus refugii, ad quam de potestate tyranni, de carcere mortis, de peccatorum vinculis rei confugiunt et liberantur? Haec est quae in lege veteri (Deut. IV,) per tres illas civitates refugii significata est, ad quas rei confugientes tam diu morabantur, quousque in morte summi pontificis vel anno jubilaeo ad possessiones pristinas redirent. Ipsae quippe tres civitates refugii Ecclesiam figurabant propter tria remedia, videlicet regenerationis, [Col. 0224C] confessionis, et conversionis, quae peccatoribus in Ecclesia conferuntur contra triplex vae quo mundus corruit. Quorum primum, videlicet regenerationis, contra vae originale; secundum, id est confessionis, contra vae actuale; tertium, id est conversionis, contra vae poenale institutum est. In his civitatibus, quae sunt in Ecclesia Dei, rei commorantes ad possessiones pristinas, quae sunt praesentis vitae innocentia et gaudia futurae, tandem revertuntur, quia et hic per mortem summi pontificis, id est Christi ad innocentiam, et in anno jubileo, qui resurrectionis gloriam praefigurat, ad felicitatem beatitudinis reformabuntur. Est etiam Ecclesia turris vocata propter tria, videlicet propter altitudinem, fortitudinem, et pulchritudinem. Et spectat altitudo Ecclesiae ad [Col. 0224D] sublimitatem dignitatis, fortitudo ad saeveritatem potestatis, pulchritudo ad venustatem virtutis. Unde per Salomonem turri comparatur, quae aedificata est cum propugnaculis. Mille, inquit, clypei pendent ex ea, omnis armatura fortium (Cant. IV) . Propugnacula hujus turris, sunt perfecti viri et Ecclesiae doctores, qui in sublimi constituti exemplo bonae vitae caeteros regunt et defendunt: clypei vero dependentes sunt quique inferiores, qui scuto humilitatis et patientiae ab incursu hostium seipsos custodiunt. Domus etiam orationis ecclesia dicitur, propter eos qui vel pro conscientia delicti, vel desiderio praemii obsecrationibus et orationibus vacantes, non recedunt a templo Dei die ac nocte. De [Col. 0225A] qua domo scriptum est: Etenim passer invenit sibi domum, et turtur nidum sibi ubi ponat pullos suos (Psal. LXXXIII) . Ubi per passerem volatus contemplativi viri, per turturem gemitus peccatoris designantur.

Haec est domus illa, in qua Christus cum Zachaeo vult manere dicens: Zachaee, festinans descende, etc. Sed quae est arbor de qua jubetur descendere Zachaeus antequam recipiat Christum in domum suam? Ipsa est sycomorus, ficus videlicet fatua exuberans, cortice et foliis fructum ferens inutilem. Et significat hujus vitae delectationem ferentem ficus malas valde, ficus, inquam, voluptatis, corticem vanitatis et folia levitatis. Fructus arboris hujus plenius noverunt, qui implicuerunt se voluptatibus [Col. 0225B] hujus vitae, ducentes in bonis dies suos, et hanc sibi partem statuerunt uti deliciis et frui bonis. Sed, o Zachaee, quis te docuit de hac arbore descendere? quis fugere a ventura ira. Ipse certe, qui te justificavit. Zachaeus enim justus vel justificatus interpretatur. Justificatus plane, et hoc justicia triplici, scilicet justicia praecepti, justicia exempli, justicia consilii. Justicia praecepti est, secundum mandata Dei vias suas dirigere, quod Zachaeus fecit, sicut de seipso dicit: Et si quid aliquem defraudavi, reddo quadruplum. Justicia exempli est praeter mandata Dei ad exemplum virtutis imitandae relinquere testimonium boni operis, ut ibi: Ecce dimidium bonorum meorum do pauperibus. Justicia vero [Col. 0225C] consilii est, spretis rebus transitoriis Deo firmiter per contemplationem adhaerere, sicut de Zachaeo scriptum est: Et descendit festinanter, et excepit illum gaudens. Et certe praedictis verbis nobis qui per Zachaeum signati sumus, in Zachaeo loquitur Christus, jubens nos praedictis passibus justiciae de arbore sycomoro descendere, ne aliqua remaneant in nobis vestigia voluptatis, vanitatis, sive levitatis, quibus domus nostra, id est ecclesia sordidata advenientis offendat reverentiam majestatis.

Oportet ergo domum hanc in qua Christus vult manere triplici apparatu praeparari, ut sit domus pulchra, mensa locuples, idonei ministrantes. Ad domus hujus pulchritudinem sufficit proponere, quod universus lapis preciosus in structura ejus [Col. 0225D] locatur, jaspis, saphyrus, chalcedonius, smaragdus, sardonyx, sardius, chrysolitus, beryllus, topazius, chrysoprasus, hyacinthus et amethystus. Jaspis qui colore est mediocriter viridis, et in fundamento hujus domus primo ponitur, imperfectos quosque significat in Ecclesia, qui summam virtutum viam nondum attingentes, sola fidei virent simplicitate, quibus scriptum est: Justus autem meus ex fide vivit (Habac. II) . Huic superponitur saphyrus, qui colorem habens aerium maculis quibusdam distinguitur, significans eos qui plerumque rapiuntur desiderio coelestium, sed terrena sollicitudine et negotiis hujus seculi, quasi quibusdam maculis afficiuntur. Tertium locum obtinet chalcedonius colorem habens rubeum, sed obscurum, qui si cavatus fuerit, [Col. 0226A] eum colorem quem prius habebat obscurum exhibet clarissimum: significans eos qui parati sunt ad omnia pro nomine Jesu sustinenda, tempore tranquillitatis obscuri, sed si aestus persecutionis eos pupugerit, tunc quales intus latuerint, patientia et pugna manifestum faciunt. Quartus smaragdus fundamentum perficit, qui colore usque adeo est viridis, quod circumjacentes herbas et folia viriditate sua afficit: significans sanctos Ecclesiae doctores, qui fidei vigore perfecte virentes, verbo praedicationis et exhortationis caeteros afficiunt, et ad viam veritatis convertunt. Quintus sardonyx hujus domus parietes erigere incipit, qui colore candidus, et quodammodo vergens in colorem rubeum, figurat sanctos viros in Ecclesia, qui licet innocentia et [Col. 0226B] puritate vitae sint candidi, tamen vigilando, jejunando, caeterisque tribulationibus voluntarium sibi martyrium, quod per rubeum colorem exprimitur, propter Deum imposuerunt. Huic superponitur Sardius, qui totus rubeus, significat sanctos martyres, qui per multas persecutiones et injurias, tandem hostiam vivam sanguine suo perfusos seipsos Deo obtulerunt. Septimus chrysolitus totus est aureus, in auro vero coelestis donum sapientiae exprimitur, et significat iste lapis eos qui hoc donum divinitus perceperunt, ut Joannes in Apocalypsi, et Paulus qui per revelationem, et prophetae qui per inspirationem Christi et Ecclesiae mysteria ordinaverunt. Octavus est beryllus eximiae claritatis colorem coeruleum habens admistum, viros significat claustrales et religiosos, [Col. 0226C] qui sancta conversatione puri, tamen ne aliqua seculi contagione maculentur, se ipsos a terrenis occupationibus, soli Deo vacantes, sequestraverunt. Parietibus vero consummatis, tectum domus inchoat. Topazius, qui aerio et aureo colore intermistus, eos designat, qui in utraque vita perfecti, ab activa ad contemplativam transierunt. Color enim aerius, qui et coelestis, designat contemplationem. Color vero aureus eo quod ad rubeum accedat colorem vitae activae tribulationes, ut in isto loco: et quandoque fulgorem miraculorum ut in sequentibus dicetur, designat. Decimus aut chrysoprasus viridi aureoque colore distinguitur, virtutem habens (aiunt physici) medicinalem, [Col. 0226D] et significat eos, qui praeter fidei virtutem, etiam operationem miraculorum acceperunt, ut illi qui sanare infirmitates, suscitare mortuos, fugare daemones meruerunt. Undecimus est hyacinthus qui totus coelestis sive aerii coloris est, et significat viros summae contemplationi deditos, solum Deum et ea quae Dei sunt meditantes, totique absorpti in spiritum, corpore sunt in terris et conversatione in coelis. Duodecimus amethystus tectum consummat, purpureum habens colorem; purpura vero regum ornamentum esse solet, et propterea per amethystum apostoli recte designantur, qui verbo et martyrio Christum per universum mundum circumferentes prae caeteris singulariter mundo eum innotuerunt. Et haec de domus pulchritudine.

[Col. 0227A] Mensa vero hujus domus est sacra Scriptura, de qua Salomon ait: Sedisti ad mensam divitis, diligenter attende quae apponuntur tibi, ut et tu similia praepares (Eccli. XXXI) . Haec est mensa veteris tabernaculi super quam duodecim panes propositionis ponebantur, quibus sacerdotes et eorum filii reficiebantur (Lev. XXIV) . Duodecim illi panes apostoli fuerunt et caeteri viri apostolici, qui in mensa divinae Scripturae meditati sunt die ac nocte, caeterisque Ecclesiae filiis verbum vitae ministraverunt, cibantes illos pane vitae et intellectus, et aqua sapientiae salutaris potantes illos. De qua aqua et cibo alibi Propheta dicit: Flumen Dei repletum est aquis, parasti cibum illorum, quoniam ita est praeparatio ejus (Psal. LXIV) . Hujus mensae quatuor fercula distinguere [Col. 0227B] possumus, videlicet sensum historialem, qui instruit ad veritatem, moralem, qui informat voluntatem; allegoricum, qui roborat fidem; anagogicum, qui sursum trahit per contemplationem. Vel possumus secundum Apostolum hujus mensae fercula aliter distinguere. Divisiones, inquit, gratiarum sunt. Alii enim datur sermo sapientiae, alii sermo scientiae, alii interpretatio sermonum, alii mysteriorum revelatio, alii prophetiae, quae omnia fercula apponit unus atque idem Spiritus, dividens singulis prout vult (I Cor. XIV) . Possumus et aliter mensam hanc intelligere, videlicet sacramentum altaris, de qua scriptum est: Ponam in conspectu meo mensam, adversus eos qui tribulant me (Psal. XXII) . Et de qua Apostolus: Non potestis communicare [Col. 0227C] mensae Christi, et mensae daemoniorum (I Cor. X) .

In hac mensa diligenter attendenti quatuor panum genera sunt quae apponuntur. Primus est sacramentalis, de quo Apostolus: Panis quem frangimus, nonne communicatio corporis Domini est? (I Cor. X.) Secundus corporalis, de quo propheta dicit: Mittamus lignum in panem ejus (Jer. II) . Tertius spiritalis, ipse est Verbum Dei, de quo dicitur: Ego sum panis vivus qui de coelo descendi (Joan. VI) . Quartus intellectualis, ipse est vinculum ecclesiasticae unitatis, de quo dicitur: Crede et manducasti. Primus panis foris per speciem nutrit fidem, secundus naturae humanae exhibet veritatem, [Col. 0227D] tertius intus operatur justificationem, quartus ecclesiasticae charitatis fovet unionem. Sic et vini diversitates scrutator diligens poterit invenire.

Domo igitur et mensa praeparatis, restat disponere ut hujus mensae ministri sint idonei ad exhibendum obsequium, Christo discumbente. Vere omnino idonei esse debent, qui astant ante Dominum terrae, qui gestant puerum Jesum, qui ponuntur mediatores inter Deum et homines, ut propitietur iniquitati eorum. Quanto autem virtutum decore minister altaris ornatus esse debeat, veteris sacerdotii cultus mystice figurat. Sacerdos siquidem legalis octo ornamentorum generibus in figuram [Col. 0228A] virtutum utebatur: quae erant foeminalia, tunica byssina, baltheus, tunica hyacinthina, superhumerale, rationale, cidaris, et lamina aurea (Exod. XXVIII) . In foeminalibus ergo significata est munditia carnis, in tunica byssina munditia mentis, in baltheo quo vestes stringuntur, utriusque custodia, in tunica hyacinthina virtus contemplationis, insuper humerali fortitudo boni operis, in rationali, quod erat ornamentum pectoris, discretio scientiae, in cidari, qua caput tegebatur, regimen quinque sensuum, qui praecipue in capite sedem habent, in lamina aurea, quae imminebat fronti memoria sive crux Dominicae passionis, ut sacerdos nihil agat per contentionem vel inanem gloriam, sed omnia ejus opera in nomine Domini fiant. His ornamentorum [Col. 0228B] generibus ad mensam Christi debet quisque accedere, his signis et armis regi suo militare, ut et ex ipso coelesti habitu militiae manifestum sit quo tendat finis victoriae.

Certe hi, qui terreno imperatori militant, signa quaedam portant singularis militiae, ut puta alii aquilas, alii leones, quidam rosas vel lilia, quidam lunulas, et caetera in hunc modum, ut cum aliquid strennue gesserunt, cujus nomini ascribi debeat per haec indicia cognoscatur. Tu quoque, qui coelesti regi militas, tua signa tecum portare debes, ut sit tibi pro aquila eminentia charitatis, pro leone fortitudo operis, pro rosa patientia tribulationis, pro lilio candor castitatis, pro lunula perseverantia perfectionis. Qui autem virtutibus hujusmodi ornatus [Col. 0228C] non est, ille idoneus minister Christi esse non potest: quippe maculam habet, et ideo a ministerio Domini repellendus est. Unde et in lege Domini a sacerdotio talis prohibetur, ut scriptum est: Sacerdos de semine Aaron maculam habens non ministret in tabernaculo, neque offerat panes Domino Deo suo: ut, si fuerit caecus, si claudus, si grandi vel parvo vel torto naso, si fracto pede vel manu, si gibbosus, si lippus, si albuginem habens in oculo, si jugem scabiem, si impetiginem, si ponderosus (Lev. XXI) . Non enim debet sacerdos ministrare ad mensam Domini, si fuerit caecus per ignorantiam divinae legis; si claudus, per dissimilitudinem conversationis, ut quod verbis dicit, contradicat factis; si parvo naso per indiscretionem boni et [Col. 0228D] mali; si grandi vel torto naso, per nimiam prudentiam secularem; si fracto pede, id est sine affectionibus misericordiae, et veritatis; si fracta manu, id est sine exercitio boni operis; si gibbosus, id est oneratus vitio curiositatis; si lippus, id est mente turbatus carnalibus desideriis; si albuginem habens in oculo rationis; si jugem scabiem per scandala luxuriae; si impetiginem, per aestum avaritiae; si ponderosus, occultarum cogitationum pondere depressus. Hinc est quod in lege homo pollutus nocturno semine id est occulta maculatus cogitatione, jubetur immundus esse usque ad vesperam (Lev. I) . Nam, si alicujus talium sibi conscius quis mensam Domini frequentare praesumit, benedictiones [Col. 0229A] ejus in maledictiones sibi convertuntur, quia non dijudicat corpus Domini.

Quicunque ergo offers laudes Deo sive missarum solemnia, sive diurnas horas, sive nocturnas, immaculato corpore et mundo corde imple ministerium tuum, ne si alterum defuerit, illa Pharisaeorum comminatio intonet adversum te: Vae vobis, Scribae et Pharisaei, qui mundatis quod foris est calicis, intus autem immunditia plenum est (Matth. XXIII) . Psallas ergo voce, psallas opere, psallas et mente. Sicut enim debes Domino horas vocales, sic debes horas reales, et spiritales. Horae vocales sunt septem, quae in Ecclesiis Dei singulis diebus decantantur, de quibus dicitur: Septies in die laudem dixi tibi (Psal. CXVIII) . Horae reales sunt, quae bonis [Col. 0229B] operibus non verbis decantantur, ut largitio eleemosynae, peregrinorum susceptio, vestire nudum, visitare infirmum, sepelire mortuum, et his similia. Horae spiritales sunt virtutes animae, quae ipsam movent ad bene agendum, ut humilitas, charitas, pax, patientia, longanimitas, bonitas, benignitas, modestia, continentia, castitas, et caeterae in hunc modum. In his virtutibus in praesenti jugiter exerceri, et in futuro earum fructum feliciter apprehendere nobis concedat Conditor noster Jesus Christus, Dominus noster, cujus regnum et imperium permanet in secula seculorum. Amen.

Sapientia aedificavit sibi domum, excidit columnas [Col. 0229C] septem (Prov. IX) . Non est, fratres dilectissimi, domus ista materialis sed spiritalis, in qua sponsus sponsam, dilectus dilectam, speciosus speciosam, spiritali sibi nectit matrimonio, despondens eam uni viro virginem castam exhibere Christo.

Ne igitur per vicos et plateas quaereret eam quam anima sua diligit, praecepit domum sibi fieri in qua solemnia nuptiarum fiant, ubi filiae Jerusalem regem Salomonem in decore suo conspiciant, ubi denique laudent eum in choro, in tympano et psalterio psallant ei. Nec ad hoc opus consummandum sapientem aliquem, sed ipsam sapientiam, quae est Verbum Patris, virtus et fortitudo, direxit, ut verbum operetur velociter, fortitudo, sapientia eleganter. [Col. 0229D] Sapientia igitur aedificavit sibi domum. Domum istam sapientia sibi aedificavit, quoniam quidquid proprietati Sponsi accedit a possessione suae sapientiae nequaquam recedit: quia cum ipso genita ejusdem essentiae, pari voluntate et potentia semper ei assistit. Domus haec triplici mansione distinguitur. Prima est laborantium, secunda desiderantium, tertia vero fruentium. Ut autem de prima mansione primo dicamus, laborantium alii sunt inferiores, alii superiores (Exod. III) . Primi sunt qui ad similitudinem Moysi a filia Pharaonis adoptati, et in flumine Aegypti repositi, postmodum adoptionem ejusdem detestantur, et Aegyptios relinquentes ad filios Israel revertuntur. Per carnis enim concupiscentiam in flumine vitiorum enutriti, [Col. 0230A] cum adulti fuerint, non secundum carnem, sed secundum Spiritum ambulare incipiunt, et vias suas malas relinquentes, ad filios Israel, id est ad videntes Deum redire cupiunt: attendentes enim in quos fines seculorum, hoc est, fines secularitatis deveniunt, quasi in se ipsos invectiva facientes, voce prophetica exclamant, dicentes: Filia Babylonis misera, beatus qui retribuet tibi retributionem tuam quam retribuisti nobis, (Psal. CXXXVI) , de filia Babylonis, hoc est, de voluptate carnis, conqueruntur dicentes ei: Beatus est qui dignam recompensationem tibi exhibuerit, ut sicut tu spiritum in carne mortificasti, sic et tu per spiritum in carne mortificeris. Abjiciunt ergo gregem porcorum, quem pascebant in regione dissimilitudinis, et in domum [Col. 0230B] Patris sui, ubi mansiones multae sunt redeunt, et conventione facta ex denario diurno, id est pro vitae aeternae praemio, operarii fundamenti in domo Dei constituuntur. Primo ergo terram effodiunt, postea ordine tripartito lapidum fundamentum disponunt. Terram effodiunt, dum quidquid terrenitatis latet in corde, per confessionem oris manifestum faciunt. Fundamentum tripartita distinctione lapidum ornant, dum primo per compunctionem animi, secundo per detestationem mali, tertio per cautelam mali futuri se in proposito bono confirmant. Coementum de lacrymis et fervore devotionis conficiunt, ne imminente tentatione et spiritu procellarum sibi disjungi possit tanti operis artificium. Attende tamen quia et hoc fundamentum [Col. 0230C] terrae profundius infixum, a terra hinc inde colligitur: quam is qui a consuetudine prava in novitatem vitae evadere nititur, exterius per mundi oblectamenta, interius per illicita desideria frequentissime pulsatur. Istae sunt aquae exteriores et interiores, quae nostrae domui frequenter allidunt, quae tamen ad spiritalem ingressum Dei ad cor hominis metuunt et recedunt. Viderunt, inquit, te aquae, Deus, viderunt te aquae et timuerunt, et turbati sunt abyssi (Psal. LXXVI) . Est abyssus interior, et est abyssus exterior. Interior abyssus est, abyssus cordis: exterior abyssus est, abyssus mundi. Aquae abyssi interioris, vanae cogitationes, pravae delectationes; aquae abyssi exterioris, vana gloria, concupiscentia [Col. 0230D] oculorum et superbia. Istae ergo aquae primo vident Deum, quando judicium metuunt, et hoc est: Viderunt te aquae, Deus, viderunt te aquae et timuerunt. Turbantur abyssi, dum pace vanitatis interrupta, cor retrahi incipit ab amore mundi.

Sunt et de alio genere laborantium, qui, etsi non gradiuntur per viam universae carnis (Gen. VI) , hoc est, universae carnalitatis (quippe omnis caro viam suam corrumpit), per sensum tamen exteriorem delectationes hauriunt, quae inter sensum exteriorem et sensum interiorem positae, animam usque ad invisibilia Dei ascendere non permittant. Audi Hieremiam conquerentem de illa sensus delectatione: Oculus meus, inquit, depraedatus est animam meam in cunctis filiabus urbis meae (Thren. III) , nec [Col. 0231A] solum visus, verum etiam quilibet alius sensus in his delectatur. Siquidem visus reficitur in cursu fluminum, risu camporum, condensis nemorum, et caeteris hujusmodi quae ad nostrae mortalitatis spectant solatium: Auditus in hymnis et canticis, in verbis quandoque otiosis, in lyris et tympanis, et caeteris musicis instrumentis. Gustus in olla carnium cum Aegyptiis, in numero volatilium cum Hebraeis. Cum Esau in edulio lenticulae, cum Loth in sapore vineae raro, cum Elia appetit convivium panis subcinericii, nunquam cum filiis prophetarum ollam Elisei. Similiter et alii sensus, utpote odoratu redolentia, tactu suavia et lenia. Secundum autem vanitates sensuum effectus dirigatur operationum. Vult enim operari visus quod recreat, auditus quod delectet, gustus [Col. 0231B] quod sapiat, odoratus quod afficiat, tactus quod mulceat. Hujusmodi delectatio sensuum quandoque animam omnino dejicit, quando a gradu perfectionis ex parte retrahit. De primo habemus exemplum in Dalida [ sic ] illa de terra Philisthiim, quae Samsoni fortissimo crinem fortitudinis abscidit, qui supervenientibus inimicis captivatus et privatus est oculis (Judic. XVI) . Dalida enim interpretata paupercula, hoc est, delectatio brevis et transitoria, Samsoni, hoc est cuilibet viro forti crinem fortitudinis abscidit, dum quoslibet viriles animi motus ad exsecutionem perfecti operis ascendere non permittit. Unde et supervenientibus inimicis privatur oculis: primo oculo rationis ne possit verum cognoscere, postmodum oculo contemplationis, ne possit Deum diligere. De [Col. 0231C] secundo habemus exemplum in Genesis historia de Juda (Gen. XXXVIII) , quia, cum vellet in Thamnas ascendere ad tondendas oves, Thamar ei in via occurrit, et depositis viduitatis vestibus, bonis ornata indumentis ipsum in amorem suum traxit. Judas confitens, Thamar amaritudo, Thamnas signum vel opertum interpretatur. Dum ergo quilibet corde et opere confitens vult in Thamnas ascendere id est, profectu virtutum priores excessus operire, bona conversatione signum et exemplum se aliis praebere, molliciem rerum temporalium ab operibus innocentiae separare, Thamar in bivio occurrens in amorem suum trahit, quia delectatio rerum temporalium, quae vere est amaritudo animae, inter sensum exteriorem et sensum interiorem media interveniens, [Col. 0231D] a gradu perfectionis retrahit. Hi tamen, etsi vanitate rerum temporalium delectantur, per opera tamen pietatis et misericordiae de his quae citra perfectionem egerint, Deo reconciliantur.

Secunda vero mansio mirabili quodam disponitur artificio, secundum Ezechielis disertionem, quanto prima mansio est altior, tanto eadem est humilior. Viri enim contemplativi quanto caeteris sunt charitate excellentiores, tanto paupertate spiritus omnibus sunt humiliores. Excelsi siquidem charitati vacant, sanctae meditationi student, imo desiderant eum qui salvos se fecit a pusillanimitate spiritus et tempestate. Hi sunt qui phiolas odoramentorum plenas ante conspectum Dei semper offerunt, [Col. 0232A] et incensum devotionis super aram cordis sui, igne charitatis accendunt. Omni quoque creaturae propter Deum se subjiciunt, et in humilitate spiritus ambulantes, alieno imperio semper addicti propriae voluntati nihil relinquunt. Ea itaque, quae sursum sunt sapientes, tanquam fortes armati atrium suum custodiunt, et in equis suis ascendentes in arcu et sagitta, in funda et lapide inimicis suis praevaluerunt.

Quorum victoriam et fortitudinem Joannes in Apocalypsi descripsit, cum diceret: Et ecce, inquit, equus albus, et qui sedebat super eum habebat arcum, et data est ei corona, et exivit vincens ut vinceret (Apoc. V) . In equo sensualitatem, in sessove rationem accipe: quae ratio super equum sedere [Col. 0232B] dicitur, quoties nec caro adversus spiritum, nec spiritus adversus carnem concupiscit. Sed quidquid animale est in homine, imperio rationis usquequaque subjicitur. Et qui sedebat super illum habebat arcum. In arcu duo, lignum scilicet et chorda inveniuntur. In ligno ergo, quod per se non flectitur, propriam accipe voluntatem: in chorda, obedientiae necessitatem. Per chordam lignum intenditur, dum ex praecepto obedientiae, libertas voluntatis a finibus suis recurvatur. Huic arcui tres sagittae sunt necessariae; prima est, obedire humiliter: secunda, obedire velociter; tertia, obedire sapienter. Obedientia enim humilis vulnerat superbiam, velox desidiam, sapiens maliciam. Hoc arcu non quilibet obediens utitur, sed tantum ille qui in hoc obediendo [Col. 0232C] Simonem Petrum imitatur.

Tria enim obedientium genera Simonis nomine, qui obediens interpretatur, nobis in Evangelio designantur. Legitur enim de Simone Cyrenaeo, de quo dicitur: quoniam hunc angariaverunt ut tolleret crucem ejus (Matth. XXVII) . Legitur etiam de Simone leproso, in cujus domo Jesus discubuit, cui dictum est: Oleo caput meum non unxisti, aquam pedibus meis non dedisti (Matth. XXVI) . Legitur etiam de Simone, qui cognominatus est Petrus, qui propria passione passionem Christi est imitatus. De primo obedientium genere sunt, qui portant quidem crucem Domini jejuniis, vigiliis et caeteris disciplinae institutis, sed ad omne id quod fieri oportet nihil faciunt voluntarie, sed quasi servientes ad oculum, [Col. 0232D] non spiritus libertate, sed sola feruntur ordinis districtione. Unde et dicitur: Et hunc angariaverunt, id est, coegerunt, ut tolleret crucem ejus. De secundo obedientium genere sunt, in quorum domo discubuit Jesus, per inspirationem conversionis, sed adhuc leprosi apparent exemplo pravae conversationis, minus habent devotionis ad Deum, parum, imo nihil dilectionis ad proximum, et quod apud Deum et homines est detestabile, lucem in tenebras, bonum in malum, bonis etiam insidiantes operibus student convertere. De quibus Psalmista loquitur: Quoniam peccatores intendentes arcum, paraverunt sagittas suas in pharetra, ut sagittent in obscuro rectos corde (Psal. X) . De pharetra [Col. 0233A] etenim iniqui cordis sagittas mittunt mordacis detractionis. Audi qualiter: Ut sagittent, inquit, in obscuris rectos. Recte dicit in obscuris, quia dum aditum verae reprehensionis non inveniunt, falsa tamen murmura quasi palpitando componunt. Caveat ergo unusquisque ne efficiatur similis viris Sodomorum pessimis, qui Loth habitantem in domo subvertere cupiunt, sed percussi caecitate fores tabernaculi invenire non possunt. Viri siquidem iniqui dum Loth, hoc est declinantem a malo expugnare moliuntur (Gen. XIX) , fores tabernaculi, hoc est aditum reprehensionis non inveniunt: quia cujuslibet honesti bona conversatione excaecati ad ipsum introire non possunt. Timeat unusquisque nostrum et caveat illam Isaiae sententiam, quae dicit: Quia dilatavit [Col. 0233B] infernus animam suam et aperuit os suum absque ullo termino, et detractores descendent ad ipsum, et sublimium oculi deprimentur (Isa. V) .

De talibus enim dicitur: Oleo caput meum non unxistis, id est desiderio devotionis ad dulcedinem divinitatis meae non ascendistis. Oleo caput meum non unxistis, est oleum quo nos Christus, et est oleum, quo nos Christum inungimus (Matth. XXVI) . Oleum quo nos Christus inungit, dulcedo est divinae inspirationis, qua anima per se sicca et arida saginatur, dum gratia, qua prius carebat, sola Dei bonitate ei infunditur. Sicut adipe, inquam, et pinguedine repleatur anima mea. Duplex est oleum, quo nos Christum inungimus. Primum est oleum exultationis, dum quaelibet anima jam percepta gratia, [Col. 0233C] in spe futurae gloriae exultat et laetatur. Secundum est oleum devotionis, dum toto mentis desiderio oratio nostra, sicut incensum in conspectu Dei dirigitur. De quo maxime dicitur: Oleo caput meum non unxisti, quasi orationis devotione ad celsitudinem divinitatis meae non ascendisti, et subjungitur: Aquam pedibus meis non dedisti (Ibid.) . Sicut caput inungere spectat ad desiderium contemplativi, sic pedes lavare ad reconciliationem peccatoris: Duobus siquidem pedibus Deus ad peccatores venit, scilicet pede misericordiae, et pede justiciae. Pede misericordiae venit, dum gratis immeritum impium justificat: pede justiciae venit dum unumquenque pro merito justiciae damnat aut coronat: quos pedes [Col. 0233D] aqua illi non perfundunt, qui nec pro commissis suis Dei misericordiam implorant, nec futurae examinationis judicium reformidant.

De tertio vero obedientium genere sunt qui in corde bono et optimo verbum obedientiae audiunt, et quae de his, quae secundum Deum sunt, imperata fuerint, solo amore justitiae implent et perficiunt. De tali autem obedienti recte subjungitur: Et data est ei corona, et exivit vincens ut vinceret (Apo. VI) . Tres sunt coronae, quae vero obedienti donantur. Prima est corona victoriae, secunda est dignitatis et potentiae, tertia est gloriae corona. Prima habetur de triumphato hoste, secunda pro imperii adeptione, tertia pro beatitudinis consecutione. Primam habent, qui pugnaverunt contra hostem et vicerunt. [Col. 0234A] Secundam habent, qui seipsos regunt, se judicant, sibi imperant, ne aliqua causa vel occasione inimicus possit de cordibus eorum pacem tollere. Et exiit, inquit, vincens ut vinceret. Primo siquidem egrediuntur vincendo inimicos, postmodo egrediuntur et vincendo seipsos.

Tertia vero mansio, quam fruentium diximus, eorum est qui replentur in bonis domus ejus, et servo illi bono et fideli annumerati jam intraverunt in gaudium domini sui. Ut autem gaudium eorum sit plenum, agnus qui in medio eorum est, duplici eos vestimento induit, quorum primum est splendor aeternae claritatis, secundum jocunditas divinae contemplationis. Si illuminarentur sine jocunditate, bonum esset imperfectum, si jocundarentur sine [Col. 0234B] illuminatione, et hoc quoque bonum minus plenum esset: et ideo utrunque datur, alterum ad gloriam corporis, alterum ad jocunditatem mentis.

De refectione eorum Psalmista loquitur, dicens: Inebriabuntur ab ubertate domus tuae, et torrente voluptatis tuae potabis eos (Psal. XXXV) . In praesenti quidem vita sancti reficiuntur, sed non inebriantur: in futura et reficiuntur, et inebriantur. Hic refectio particularis, ibi refectio universalis, cum praecinget se et faciet illos discumbere, et transiens ministrabit illis (Luc. XII) . Est una refectio animae in sacramentis, secunda in Scripturis, tertia in virtute orationis, quarta in beatitudine glorificationis. In prima refectione vitulus saginatus occiditur, in secunda liber signatus septem sigillis [Col. 0234C] aperitur, in tertia scala Jacob erigitur, in quarta coena nuptiarum agni instauratur. In prima refectione anima in sacramenta passionis deponit vetustatem, in secunda per consolationem Scripturarum spes accipit fortitudinem, in tertia quasi per scalam graditur de virtute in virtutem, in quarta aeterni illius convivii consequitur beatitudinem. Beatitudinem dico in corpore, et beatitudinem in mente, utraque enim substantia, scilicet corporea et incorporea, sua ibi habet bona. Duo sunt autem ibi bona praecipua, videlicet cognitio veritatis, et perfectio charitatis. Similiter et duo corporis, quorum unum est decor pulchritudinis, reliquum est integritas sanitatis: primum est in [Col. 0234D] glorificatione corporis, secundum est in abjectione corruptionis. Istae autem virtutes, etsi ibi inter se sint diversae, in usibus tamen fortassis nullae sunt differentiae. Quia singulae virtutes usum omnium, et omnes usum singularum habebunt, ut impleatur illud propheticum: Omnia ossa, id est omnes virtutes nostrae dicent: Domine, quis similis tui? (Psal. XXXIV.) Isti fortassis significati sunt per mulierem illam amictam sole, habentem lunam sub pedibus suis, et coronam de stellis duodecim (Apo. XII) . Circumamicti siquidem sole justiciae lumen inhabitant inaccessibilem, et nullam sui partem extra ipsum relinquentes. Lunam sub pedibus calcant, id est vitae hujus mortalitatem, sive rerum mundialium vanitatem: unde et coronam de stellis duodecim [Col. 0235A] habere dicuntur. In corona neque principium neque finis, per quam potest gaudium intelligi interminabilis aeternitatis. In stellis vita et doctrina apostolicae praedicationis. Recte ergo coronam de stellis duodecim habere dicuntur, quia quorum vitam et doctrinam in hac vita sunt imitati, ad eorum similitudinem coronati sunt in coelis. Haec de triplici illa mansione secundum seriem propositi diximus. Multa alia adhuc dici possent de septem columnis, de ornatu sponsae et sponsi, de apparatu convivii, si esset qui aurum de terra educeret, et instantia solennitatis pro reverentia debiti officii non urgeret. Interim igitur his omissis in illam coelestem mansionem, in tabernaculum non manufactum, totam mentis nostrae intentionem, dirigamus, ut [Col. 0235B] tandem ab hac servitute corruptionis transferamur in libertatem gloriae filiorum Dei. Iter nostrae peregrinationis, fratres dilectissimi, in timore Dei et dilectione proximi proficiamus, ut in illa coelesti patria mereamur fieri haeredes Dei, cohaeredes autem Christi, praestante Domino nostro Jesu Christo, cujus regnum et imperium permanet in secula seculorum. Amen.

Facta sunt encenia in Jerosolymis (Joan. X) . Multos ex vobis, fratres dilectissimi, clavem scientiae accepisse, et legem Domini immaculatam et convertentem animas digito Dei scriptam in cordibus vestris jamdudum agnovi. Siquidem illa clavis David [Col. 0235C] quae claudit et nemo aperit, aperit et nemo claudit, profunda Dei et mysteria Scripturarum vobis aperire voluit, vobis, inquam, quibus datum est nosse mysterium regni Dei, caeteris autem in parabolis. Me itaque sequentem ut parvulum, sapientem ut parvulum, lacte adhuc, non solido cibo nutriendum, timor dissolvit, ignorantia arguit, verecundia denique confundit. Inter perfectos enim loqui sapientiam, et spiritalibus spiritalia comparare oportebat, qui eorum quae retro sunt obliti, toto sensu cogitant circunspectionem Dei, et in lege ejus meditantur die ac nocte. Quoniam ergo tantorum virorum praesentiam etiam verbo offendere summa injuria est, in vocem lamentationis potius quam [Col. 0235D] sermonis libet erumpere, paratus quantum valeo fonte lachrymarum satisfacere his, quos necessitate obedientiae licet invitus cogor offendere. Veruntamen quia viri estis misericordiae, gens sancta, populus acquisitionis (Oseae. VI) , scientes quid est, misericordiam volo et non sacrificium, misericordiam vestram potius quam judicium respicio, magis securus de venia, quam formidolosus de offensa. Libenter enim suffertis insipientes, cum sitis ipsi sapientes, quia vestrae virtutis est parcere, non punire, excusare non judicare, in his maxime quorum eventum urget necessitas, et finem exequendi prohibet rei imparatae difficultas. Sed ne tum per sermonis incuriam, tum prolixitatis vitium, usque in fastidium decurrat oratio, studeamus finem brevitate [Col. 0236A] apprehendere, ut qui subtilitatem ingenii, profunditatem sententiarum, pulchritudinem eloquii desiderant, accelerato fine orationis minus fastidire incipiant.

Facta sunt, inquit evangelista, encenia in Jerosolymis. Encenia quantum ad etymologiam nominis, quasi encenia dicuntur, quod sonat innovationem sive dedicationem. Haec autem solennitas a Juda Machabeo instituta est (II Macha. VIII) quantum ad veritatem historiae, quando ejectis idolis et eorum cultibus de templo Domini, divino cultui illud iterum mancipavit. Scitis, fratres charissimi, quaecunque scripta sunt, ad nostram doctrinam scripta sunt (Rom. XV) , ut per patientiam et consolationem Scripturarum spem habeamus. Vos maxime qui novistis vitulum Libani comminuere, et quinque de [Col. 0236B] panibus hordeaceis multa millia hominum satiare; in hujus templi visibilis structura alicujus invisibilis templi investigatio, ni fallor, nobis proponitur. Quod aedificandum et post subversionem mundandum nobis insinuatur, ut si omnis aedificatio constructa crescat in templum sanctum in Domino. Non inconvenienter ergo templum Dei animam justi dicimus, quae imago et similitudo Dei est, et sacrarium Spiritus sancti. Primo ergo videamus quomodo templum istud tribus modis aedificatur. In altum surgit et consummatur, scilicet dilectione et bona operatione: cognitio in fundamentum jacitur, dilectio in parietes erigitur, bona vero operatio quasi tectum, parietes in summitate amplectitur. Sicut enim dicit Augustinus: Quantum cognoscis, [Col. 0236C] tantum diligis, tantum operaris: non enim potest quis diligere quod non cognoscit, vel operari quod non diligit.

Tribus autem modis ad perfectam cognitionem pervenimus, scilicet meditatione, exercitatione, eruditione. Est autem meditatio frequens cogitatio animi in dubiis ad investigationem veritatis. Exercitatio frequens usus inquisitionis sive per seipsum, sive ad alterum. Eruditio autem est studiosa animi informatio, vel ad agendum quod oporteat, vel ad sciendum quod ignorat. Cognitio autem alia est sub homine, alia est de homine, alia vero supra hominem. Ea quae est sub homine, est de rebus creatis propter hominem, per quam cognoscit homo dignitatem [Col. 0236D] suae conditionis. Per eam vero quae est de homine, cognoscit homo vitium propriae infirmitatis. Per eam quae supra hominem, gratiam bonitatis. Per primam cognoscis quid acceperis, per secundam quid perdideris, per tertiam quid accepturus sis.

Post cognitionem dilectio quasi sapiens architectus, fundamentum erigit, in ingressu ponens discretionem, in capite devotionem, in sinistro latere compassionem, in dextro vero mansuetudinem. Primo ponitur discretio, ut sciamus discernere mundum ab immundo, sanctum a prophano, malum a bono, ne ex conjunctione virtutis et vitii prophanetur in terra sanctuarium Dei. Nam mala sunt vicina bonis errore sub ipso. Pro vitio virtus crimina saepe tulit. (OVID.)

[Col. 0237A] In omni ergo sacrificio tuo sal offeras, hoc est discretionem habeas, sicut praecipit tibi Dominus (Levit. II) , ne si onera importabilia alligaveris citius oneri succumbas: aut si inutiles collegeris lentiscas, et desidiosus fias sicut in Apocalypsi legitur: Utinam calidus esses, aut frigidus: sed quia neque calidus es neque frigidus, incipiam te evomere ex ore meo (Apoc. III) . Post discretionem sequitur devotio in oratione, compassio in proximi infirmitate, devotio quantum ad Deum, compassio quantum ad proximum, mansuetudo quantum ad te ipsum. His quatuor parietibus omnis aedificatio constructa concrescit in templum sanctum in Domino, quoniam discretio aedificat sapienter, devotio diligenter, compassio misericorditer, mansuetudo decenter. [Col. 0237B] Fructum vero mansuetudinis Propheta nobis aperit, dicens: Diriget mansuetos in judicio, docebit mites vias suas (Psal. XXXIV) . Et in Evangelio: Beati mites, quoniam ipsi possidebunt terram (Matth. V) . Et alibi: Super quem requiescet Spiritus meus, nisi super mitem et humilem et caetera (Isa. LXVI) . Isti sunt quatuor annuli aurei, qui erant in angulis arcae testamenti, quibus elevabatur cum castra essent movenda, et deponebatur cum essent figenda tentoria. Sancta enim anima, quae arca testamenti dicitur, quia legem Dei retinet corde, et implet bona operatione, his quatuor supradictis virtutibus a terrenis affectibus sursum erigitur, et devictis tentationum motibus, in tranquillitate mentis quieta [Col. 0237C] custoditur. Ad devotionem nos exhortatur sponsus in Cantico amoris, dicens: Comedite et bibite, amici mei, et inebriamini charissimi (Cant. V) . Comedite de fructu bonae operationis, bibite de vino compunctionis, inebriamini in gaudio sanctae devotionis. Compassionis exemplum dedit nobis Samaritanus ille misericors, qui praetereuntibus sacerdote et levita, fecit misericordiam in illum, et accuratis plagis ejus infudit oleum et vinum (Luc. X) . Et quid aliud obstetrices Hebraeorum nobis contulerunt, nisi compassionis exemplum, quae non metuebant mandato Pharaonis contraire, ut filios Hebraeorum de morte possent eripere (Exod. I) ?

Sequitur de ultima parte spiritalis aedificii, hoc [Col. 0237D] est, de bona operatione, legitur in historia veteri (Levit. I) tria animalium genera in sacrificio Domini offerenda, de animalibus, de pecoribus, et de avibus. In his tribus animalium generibus, tria genera operum insinuantur. Quaedam enim agimus ad mortificationem carnis, quaedam ad custodiam virtutis, quaedam ad officium charitatis. Prima et ultima agimus propter nos, media vero propter proximos. Ea quae sunt ad mortificationem vitiorum, debent esse laboriosa, et aspera in fortitudine animi, et humiliatione corporis, in fame et siti, in frigore et nuditate, in jejuniis multis, in charitate non ficta. Quae vero sunt ad officium charitatis, debent esse pia, mansueta, plena misericordia, facta in hilaritate, studiose et absque dilatione. [Col. 0238A] Quae vero sunt ad custodiam virtutis, debent esse simplicia, casta cum dejectione sui, et contemptu seculi. Simplicia et casta quantum ad custodiam hominis interioris cum dejectione sui, et contemptu seculi, quantum ad cautelam hominis exterioris. Ea quae primo loco diximus, referuntur ad sacrificium de armentis, quae sunt laboriosa et fortia: quae secundo loco dicta sunt, ad sacrificium de pecoribus, quae sunt mansueta et innocentia: quae vero tertio loco ad sacrificium de avibus, quod est in turture et columba, quia sunt simplicia et casta.

Aedificata est domus Domini prout potuimus, consequenter ejus dedicationem breviter perstringamus. In materiali templo tres legimus factas dedicationes. Unam sub Salomone, secundam post [Col. 0238B] captivitatis reditum de Babylone, tertiam vero per Judam Machabeum in templi desolatione. In hunc modum templum nostrum spiritale habet tres dedicationes. Unam in baptismate, secundam in renunciatione saeculi, tertiam in depositione carnis. In baptismate siquidem Deo dicata est anima rationalis, dum per depositionem vetustatis mundatur, per inhabitantem gratiam Spiritus sancti sanctificatur, per confessionem fidei armatur, per unctionem olei corroboratur. De secunda templi dedicatione Paulus gloriatur, cum dicit: Mihi absit gloriari, nisi in cruce Domini nostri Jesu Christi, per quem mihi mundus crucifixus est, et ego mundo (Gal. VI) . Videmus quosdam habere contemptum mundi, quos [Col. 0238C] non contemnit mundus, quosdam contemni a mundo, qui non contemnunt mundum, quosdam et contemnere mundum, et contemni à mundo, quosdam nec contemnere mundum nec contemni a mundo. Hi qui contemnunt mundum et non contemnuntur à mundo, sunt qui et si corpore sunt in mundo, conversatione tamen sunt in coelo, quorum vitam admiratur mundus propter difficultatem, et veneratur propter sanctitatem. Qui vero contemnuntur à mundo et non contemnunt mundum, sunt quos abjicit mundus propter rerum paupertatem, pannorum vilitatem, personae dejectionem, et vitae enormitatem: qui et si relinquant mundum necessitate, omnia possident voluntate. Sunt et alii qui contemnunt mundum et contemnuntur a mundo, [Col. 0238D] quales fuerunt sancti, qui ludibria et verbera experti, insuper et vincula et carceres, lapidati sunt, secti sunt, tentati sunt, in occisione gladii mortui sunt pro Christo, per quem mundus eis crucifixus erat: quia propter ipsum mundum contemnebant, et ipsi mundo, quia propter Christum mundus eos abjiciebat. De his vero qui non contemnunt mundum, nec contemnuntur a mundo non oportet exempla subjicere, quorum et in misericordia est multitudo, et manifesta conversatio. Hanc secundam spiritus innovationem tribus modis oportet comparari, scilicet abjectione propriae voluntatis, patientia tribulationis, et desiderio patriae coelestis, quae tria et ipse Salvator praescripsit, dicens: Qui vult venire post me, abneget semetipsum et tollat [Col. 0239A] crucem suam, et sequatur me (Luc. IX) . Abneget semetipsum, deponendo propriam voluntatem: tollat crucem suam, patientiam habendo tribulationis: et sequatur me, desiderio patriae et operis imitatione. Qui enim dicit se in Christo manere, debet sicut ille ambulavit et ipse ambulare (I Joan. II) .

Ultima innovatio spiritus est in carnis depositione, cum inebriabuntur ab ubertate domus suae, et torrente voluptatis suae potabit eos, cum ingredientur in lumine tuo ad videndum Deum deorum in Sion. Ista spirituum innovatio quanto est excellentior caeteris, tanto est caeteris magis admirabilis: tunc enim superveniet quod perfectum est, et evacuabitur quod ex parte est. Sive enim sensus [Col. 0239B] destruetur, sive intellectus purificabitur, sive dona gratuita perficientur et confirmabuntur, deposito siquidem corpore mortis hujus sensuum alii destruentur, et quantum ad usum, et quantum ad habitum, ut tactus qui spiritali creaturae non convenit, cum tantum in rebus corporeis ipsum oporteat exerceri. Alii destruentur quantum ad usum, quem nunc habent, non quantum ad habitum, ut gustus et odoratus. Gustus etenim tunc erit, illa aeterna beatitudine satiari: odoratus erit officium, in ea delectari: visus vero et auditus destruentur quantum ad instrumentum, non quantum ad usum vel quantum ad habitum. Animae siquidem beatorum deposito corpore mortis, et vident opera hominum, et audiunt voces Deum laudantium. Ad hoc ut videamus [Col. 0239C] quomodo purgetur intellectus, necessarium est sumi de lignis Lybani ad aedificationem templi.

In Thimaeo Platonis scriptum asserunt, quoniam intellectus solius Dei est, et admodum paucorum hominum: sed si paucorum hominum est intellectus, cum multi sint homines, consequens est ut aliqui sint sine intellectu. Sed intellectuum alius est ex creaturis, alius ex Scripturis, alius ex infusione supernae veritatis. Primus est vulgi, secundus philosophi, tertius viri religiosi. Primus omnium, secundus multorum, tertius est admodum paucorum hominum. Tunc ergo intellectus noster purificabitur, cum non per creaturas intelligemus, sed ex sola infusione illius summae veritatis, in quam et per quam omnia intelligentes erimus, sicut scriptum [Col. 0239D] est in prophetis: Et erunt omnes docibiles Dei (Joan. VI) . Sed et charitas tunc perficietur, quia nec aliud nec aliter quam debeat tunc diligetur.

Est autem duplex perfectio charitatis, una in constantia diligendi, altera in intentione dilectionis. Prima perfectio, ut fortis sit contra adversaria toleranda, ut paratus quis sit pro Christo in carcerem et in mortem ire, et pro proximo animam ponere. Secunda, ut tantum incensa sit, ut amplius inflammari non possit. Prima perfectio est viae, secunda, patriae. Habemus tres innovationes spirituum distinctas, primam jam accepimus, in secunda per gratiam ambulamus, tertiam vero adhuc expectamus, [Col. 0240A] quam nobis praestare dignetur Jesus Christus Deus et Dominus noster creator et redemptor, cujus regnum et imperium permanet in secula seculorum. Amen.

Isti sunt qui venerunt ex magna tribulatione, et laverunt stolas suas, et dealbaverunt eas in sanguine Agni (Apoc. VII) . Ab initio nascentis Ecclesiae, quae in sanguine justorum fundata est et plantata, sancti martyres spectaculum facti sunt mundo, et angelis, et hominibus. Et quidem spectaculum facti sunt mundo, quando tyranni et persecutores Christi in effusione sanguinis eorum delectati sunt: hominibus, cum justi et fideles in patientia eorum aedificati [Col. 0240B] sunt: angelis, cum spiritus angelici de eorum victoria pariter et gloria gavisi sunt: Ad hoc spectaculum, fratres dilectissimi, nos invitat angelus, qui Joanni loquitur, et in Joanne omnibus conservis, et fratribus ejus habentibus testimonium Jesu. Invitat, inquam, cum dicit:

Isti sunt qui venerunt. Vos ergo qui ad spectaculum hoc invitati estis, intueamini agones martyrum, virtutes eorum, et gloriam eorum. Intueamini agones eorum et admiramini, quod in carne fragili, in vase fictili, in corpore mortis hujus, tanta potuerunt pati supplicia. Intueamini virtutes eorum, signa et prodigia, et mirabilia quae Deus operatus est per eos, et in sanctis martyribus laudate Dei beneficia. Intueamini gloriam eorum, qua in [Col. 0240C] coelis perfruuntur, et implorate eorum subsidia. Nec estis ad hoc spectaculum de longe invitati, quod prope vos demonstratur, cum dicitur: Isti sunt, vere prope nos esse dicuntur, quos oculo spiritali videtis, crebris orationibus alloquimini, manibus per imitationem boni operis quoquo modo attrectatis, cordis devotione firmiter retinetis. Merito prope vos, quia spiritales estis, demonstrantur: quia spiritales viri ea quae spiritalia sunt de prope vident, utpote quae diligunt, quae affectant et habere concupiscunt. Temporalia vero de longe vident, utpote quae non concupiscunt, et quibus frui in hoc mundo non cupiunt, tanquam stercora ea reputantes, ut Christum lucrifaciant.

Hoc est quod quando spiritalibus viris loquitur [Col. 0240D] Deus sive angelus, separat eos, et seorsum ducit a tumultu, et voluptate seculi. Sicut Dominus Jesus Christus, Petrum, et Jacobum, et Joannem duxit in montem excelsum solos, quando transfiguratus est coram eis (Matth. XVII) , ita Dominus, quando Moysi legem dedit, separavit eum a turba, et in caligine montis locutus est ei (Exod. XIX) . Eodem modo locutus est Deus cum Abraham, Isaac, et Jacob, et angelus cum Helia in solitudine, quibus omnibus docetur, quod hi qui spiritalia prope intuentur, longe fieri debent a temporalibus. Et contra, carnales homines, qui carnalia affectant et habere cupiunt, ea oculo cordis vicino intuentur. Sed spiritalia vident de longe, quia si cum carnali [Col. 0241A] homine de sanctitate, de religione, de vita futuri seculi conferas, videris ei quasi in somnis loqui, et oculum cordis ad ista non dirigunt, quia amore talium non afficiuntur. Legitur de Heli sacerdote, cujus caligaverant oculi quod non poterat videre lucernam Dei antequam extingueretur (I Reg. II) . Quod ad litteram sic accipiendum est: Quia natura caecutientium oculorum est, quod flammam lucernae propter nimiam claritatem intueri non possunt, sed extincta flamma lucernae carbonem melius intuentur. In flamma vero spiritales viri intelliguntur, qui intus ardent charitate, et foris lucent bona operatione. Per carbonem vero qui non lucet, quique carnales accipiendi sunt. Heli ergo per quem carnales designantur, non lucernam, sed carbonem [Col. 0241B] lucernae videre potest: quia carnales homines magis acutum habent visum cordis ad videndum carnalia, quam spiritalia, propterea quae diximus, sancti martyres spiritalibus viris prope demonstrantur, cum dicitur: Isti sunt qui venerunt.

Sed attende quod spiritalis visus cordis duas exigit claritates, ad hoc ut spiritaliter sanctos Dei possit intueri. Unam exteriorem, in qua sancti sunt cum Christo in patria: alteram interiorem, quia justi viri per virtutes intus illuminantur in anima. Illi enim soli qui intus per gratiam illuminati sunt, illam claritatem per contemplationem intuentur, in qua sancti martyres, et alii justi gloriosi pariter et illuminati cum angelicis spiritibus in Christo vivunt. Qui ergo in tenebris est peccatorum, [Col. 0241C] sanctos martyres in claritate positos non videt. Per tenebras siquidem nemo claritatem videre potest: imo per tenebras nec ipsas tenebras aliquis videt, eo quod per solam claritatem non solum claritas, sed et tenebrae videantur. Illuminatum ergo necesse est ut habeat oculum, qui ad spectaculum istud admittitur, ad quod invitati sunt illi quibus dictum est: Isti sunt qui venerunt ex magna tribulatione et caetera. Ubi et recte appositum est, sunt, qui ad verum esse pervenerunt, quod nec laboribus frangitur, nec infirmitate corrumpitur, nec mutabilitate transit, nec aliquo fine deficit, sed immutabilitate semper idem, aeternitate sine fine subsistit: Isti ergo sunt, qui venerunt ex magna tribulatione. [Col. 0241D] Prius tamen venerunt ad tribulationem, postea ex tribulatione. Ad tribulationem venerunt, quando tormenta passi sunt. Congrue dicitur venerunt, quia non attracti, non coacti, sed voluntate spontanea venerunt ad supplicia passionis. Sancti enim martyres ad hoc sponte nitebantur, ut in hac vita pro Christo patiendo cito ab hoc seculo eruerentur. Sicut e contrario carnales homines ad hoc nituntur, ut fugiendo tribulationes hujus vitae, diu in hoc seculo radicentur.

Venerunt ergo sancti viri ad tribulationem vitae istius, fugiunt carnales homines tribulationes vitae hujus, nec tamen effugiunt, quia et si evadant tribulationes magnas hujus seculi, tamen ad maximas illas tribulationes aeterni supplicii, non dico veniunt, [Col. 0242A] sed funibus peccatorum suorum vel inviti pertrahuntur. Primo vide in luxuriosis verum esse quod dico, et attende in eis ardorem libidinis, ingluviem ventris, luxuriam vestium, resolutionem otiorum, quae vincula quaedam sunt, quibus ad tormenta mortis aeternae pertrahuntur. Idem invenies in avaris, si attendas rapacitatem eorum, inhumanitatem, contemptum Dei, oblivionem mortis, quibus quasi vinculis quibusdam ad poenas gehennae pertrahuntur. Similiter et in aliis peccatoribus, quia cum dixerint, pax et securitas, tunc repentinus eis superveniet interitus (I Thess. V) . Ut autem exemplo vos doceam, quoniam martyres sponte ad tormenta venerunt, attendite invicti martyris nostri Victoris miram victoriam, flagellis [Col. 0242B] caeditur, suspenditur eculeo, equorum rabie per mediam trahitur civitatem, et in mola pistorali toto confractus corpore, ad ultimum gladio consummatus est. Sed haec omnia sponte sustinuit, et est probatio in evidenti, quia manu angelica eductus de horrore carceris, sponte rediit ad locum passionis. Sic Laurentius insultat carnificibus, Vincentius invitat tortores. Hoc Dionysius et alii martyres fecerunt, qui per immanitatem tormentorum pervenerunt ad societatem angelorum. Venerunt etiam ex tribulatione, quando superatis tortoribus pariter et tormentis, victores et gloriosi ad coelestia regna migraverunt. Victores plane fuerunt, et tortoribus suis superiores effecti, quando ipsis ad gloriam translatis, illi in aeternis suppliciis demersi sunt. [Col. 0242C] Ubi vero et Maximianus, ubi Datianus, Fecenninus et alii martyrum persecutores certe victi sunt, et exterminati usque adeo, quod nec inter mortuos memoria eorum remansit.

Venerunt ergo sancti martyres ad tribulationem, venerunt ex tribulatione, utrunque istorum memoriter retinendum est. Quia pro utroque solennizat Ecclesia. In vigiliis sanctorum martyrum recolit Ecclesia, quod sancti martyres venerunt ad tribulationem, quando vigiliis, jejuniis, et aliis macerationibus carnis passiones sanctorum quodammodo imitatur. In diebus vero natalitiis eorum in gaudio spiritali recolit Ecclesia, quod venerunt ex magna tribulatione, dum solenniter decantat ea quae spectant [Col. 0242D] ad gloriam, sicut hodie facimus in laudem beati Victoris martyris, quando dicimus: In virtute tua, Domine, laetabitur justus, posuisti super caput ejus coronam de lapide precioso, et alia hujusmodi quae in laudem et venerationem ipsius hodierna die decantantur. Tertio videlicet in octavis eorum solennizat Ecclesia pro futura glorificatione corporum, in quibus tormenta pertulerunt. Tripliciter ergo pro sanctis martyribus solennizat Ecclesia. In vigilia, in natali, in octavis eorum pro causis quas diximus. Venerunt ergo ex magna tribulatione.

Magna tribulatio martyrum appellatur, respectu aliarum tribulationum hujus seculi, quae respectu martyrii omnes parvae non immerito esse dicuntur. [Col. 0243A] Dicitur autem poena martyrii magna tribulatio, non propter diuturnitatem temporis, quia multae aliae poenae tempore longiores sunt, sed dicitur magna, tum propter acerbitatem, quia in hac vita nulla poena acerbior est martyrio, tum propter effectum, quia nulla alia poena seculi hujus tam efficax est ad peccatorum purgationem. Quantumcunque enim criminosus quis fuerit, si contritus corde et in fide Jesu Christi martyrium pertulerit, statim resecato per gladium martyrii quicquid in eo purgandum fuit, transit ad gloriam aeternae beatitudinis, quod in nullo alio genere supplicii generare invenitur.

Sed quid causae esse potest, quod in poena ignis purgatorii, quae incomparabiliter major est quolibet [Col. 0243B] martyrio, etiam illi qui minus peccaverunt non tam cito purgantur, sicut qui plus peccaverunt, et tamen per poenam martyrii quae multo minor est purgatorio, statim liberantur. Sed attendendum quod poena martyrii purgatoria est, et meritoria, poena purgatorii ignis purgatoria, et non meritoria: poena gehennae nec purgatoria nec meritoria. Poena martyrii purgatoria est propter passionem, quam martyr patitur: meritoria est propter actionem, qua sustinet martyrium. Sustinere enim agere est. Nec est alia actio tam efficax ad merendum, quam homo statim in ipso martyrio meretur purgari, et consummato martyrio ad gloriam transferri. Sed ignis purgatoria purgatorii quidem est, quia purgatur quis eam patiendo, sed non est meritoria, [Col. 0243C] quia nihil meretur quis, qui sustinet eam agendo, cum post hanc vitam non sit locus merendi: et ideo aliquem liberari de poena purgatorii, non est de merito hominis, sed de sola ordinatione divinae voluntatis. Quod vero poena gehennae nec purgatoria nec meritoria est, constat, quia nemo qui poenae illi addictus fuerit, ab ea potest ultra liberari.

Sicut ergo praediximus: Venerunt ex magna tribulatione, et laverunt stolas suas. Stola genus vestimenti, et possumus triplicem stolam distinguere. Quia est stola poenitentialis, stola nuptialis, stola triumphalis. Stola poenitentialis est satisfactio peccati, de qua dicitur: Cito proferte stolam primam, et induite illum (Luc. XV) . Stola nuptialis est dilectio Dei et proximi, de qua stola scriptum est [Col. 0243D] de Juda: Lavabit in vino stolam suam, et in sanguine uvae pallium suum (Gene. XLIX) . Stola vero triumphalis in qua sancti martyres triumphaverunt, indumentum est corporis, de qua hic dicitur: Laverunt stolas suas in sanguine Agni. Stola poenitentialis lavatur aqua, quando peccator peccata sua plangit, et ubertate lachrymarum praevenit futurum fletum et stridorem dentium. Stola nuptialis lavatur in vino, cum sanctus vir diligens Deum et proximum, per fervorem spiritus devotior et magis ardens efficitur. Fervor enim spiritus vinum illud est, de quo architriclinus in Evangelio dicit: Tu autem servasti vinum bonum usque adhuc (Joan. II) . Dicitur autem charitas lavari vino, non ut macula [Col. 0244A] charitatis diluatur, sed ut per fervorem spiritus sincerior et purior efficiatur. Stolam vero triumphalem sancti martyres sanguine laverunt, quando passionis Christi imitatores effecti, pro ipso sanguinem suum fuderunt. Et attende, quia sicut dicitur: quod Judas lavit in vino stolam suam, ita dici potest, quod Judas lavit in aqua stolam suam: similiter et quod Judas lavit in sanguine stolam suam. Cum enim Judas confitens interpretatur, triplicem confessionem distinguere possumus, confessionem criminis, confessionem laudis, et confessionem fidei. Judas ergo qui est confessor criminis lavit in aqua stolam suam. Judas, qui est confessor laudis et pro acceptis virtutibus Deum laudat et gratias agit, lavat in vino stolam suam. Judas vero [Col. 0244B] qui est confessor fidei utpote beatus Victor et alii martyres, qui ante reges et praesides fidem Christi confessi sunt, laverunt in sanguine stolas suas.

Utrumque notandum est, quia dicitur laverunt stolas suas et dealbaverunt eas, lavatio enim spectat ad peccatorum remissionem. Siquidem tunc remissionem peccatorum consecuti sunt, cum in passionibus suis corpora sua in sanguine suo abluerunt. Dealbatio vero spectat ad glorificationem corporum, quam sancti martyres expectant in futuro. Hanc etenim glorificationem sanguinem suum fundendo meruerunt, et propterea dealbaverunt stolas suas in sanguine Agni. Illud forte movere potest aliquem quod dicitur: Laverunt stolas suas in sanguine Agni, cum potius in proprio sanguine laverunt et [Col. 0244C] dealbaverunt eas; sed non immerito sanguis sanctorum martyrum, sanguis Agni, sive Christi esse dicitur, qui sunt membra Christi. Sicut enim sanguis qui fluit de manu tua vel de latere, vel quocunque alio membro, vere sanguis tuus dicitur esse, ita et sanguis ille qui fluxit de membris Christi, scilicet beato Victore, et aliis martyribus vere sanguis Agni esse perhibetur. Vel ideo sanguis sanctorum martyrum, sanguis Agni esse dicitur, quia in martyrio eum Christo obtulerunt. Potest etiam per sanguinem Agni intelligi virtus passionis Christi cum dicitur: Laverunt stolas suas in sanguine Agni. Merito etenim passionis Christi abluti sunt sancti martyres, id est, a peccatis suis mundati. Ejusdem [Col. 0244D] etiam passionis merito dealbati sunt, quia per eam glorificationem corporum in futura vita consequentur. Et hoc est quod dicitur, laverunt stolas suas et dealbaverunt eas in sanguine Agni, id est in virtute passionis Christi, cujus merito et in praesenti peccatorum remissionem, et in futuro glorificationem corporum assecuti sunt.

Nemo enim quantumcunque justus futuram gloriam potest promereri, et ideo totum illud bonum quod in alia vita sancti expectant, totum est de gratia, et de merito passionis Christi. Nemo quicquid boni faciat, quicquid supplicii patiatur, mereri potest futuram gloriam, ita quod ei quasi de jure debeatur, vel quasi Deus ei injuriam faciat, si non dederit. Quod hac ratione ostendi potest: Omnia [Col. 0245A] bona quae facimus, dona Dei sunt, et ideo per ea non obligatur nobis Deus, sed nos magis Deo. Nam cum aliquis dona tribuit alicui, certum est non illum qui dat, sed illum qui accipit obligari. Recte ergo lavationem et dealbationem sancti martyres expectant de merito passionis, quam de propriis meritis habere non possunt sicut praediximus. Sed quid speciale martyribus attribuitur, cum dicitur: laverunt stolas suas, et dealbaverunt eas in sanguine Agni, cum non solum ipsi, verum etiam virgines, confessores, et caeteri justi merito passionis Christi sint loti a peccatis, et glorificati. Sed aliud est dicere, Christus lavit stolas eorum in sanguine suo, et aliud, ipsi laverunt stolas suas in sanguine Christi. Omnes enim justos virtute passionis suae Christus [Col. 0245B] lavit et dealbavit, sed soli martyres se ipsos laverunt, et dealbaverunt in sanguine Agni: quia sanguinem suum quodammodo sanguini Christi commiscuerunt, et in fide passionis ejus ad ipsius similitudinem corpora sua sanguine perfuderunt. Prius autem dicitur laverunt, postea dealbaverunt, quia sicut scriptum est: Tempora regnandi non possunt praevenire tempora patiendi. Et propterea sancti martyres per angustam viam martyrii incesserunt, ut eo ipso nobis ostenderent quoniam per multas tribulationes, iter nobis est ad coelum. Quo itinere gradientes si in hac vita eorum fuerimus imitatores, in futura vita erimus gloriae consortes, praestante Domino nostro Jesu Christo, cujus regnum et imperium permanet in secula seculorum. Amen.

Quae est ista quae progreditur, quasi aurora consurgens, pulchra ut luna, electa ut sol? (Canti. VI.) Ordinem reparationis nostrae diligenter advertenti, videntur quaedam salutis nostrae radiasse principia, cum beata Dei Genitrix velut aurora diei jam eminentis praenuncia, ortu suo mundo illuxit, et noctis praecedentis facta terminus, primitias quasdam spiritus, et dona gratiarum singulariter accepit. Ipsa etenim medio quodam noctis et diei exorta est confinio cum tetra mortis et peccati caligine, mundum involvente ante solis ortum, id est Christi adventum, mundo apparuit, ut paulatim crescente lumine, nox auroram, aurora vero solem produceret, [Col. 0245D] qui exortus non solum ea quae in coelo sunt, sed et quae in terra lumine claritatis illustraret.

Certe nox admodum longa ab Eva usque ad Mariam decucurrit, quae licet peccatorum tenebris esset obscura, suis tamen vigiliis quasi fulgoribus quibusdam distinguebatur: quarum prima fuit illuminatio occultae inspirationis: secunda, sanctio legalis eruditionis: tertia, certitudo propheticae praenunciationis: quarta vehemens desiderium jam adimplendae promissionis. Has noctis vigilias observabant sancti ab initio, non dico super gregem suum, sed quando hanc auroram aspicerent, sicubi pareret, si usquam sui proferret judicia, quia hanc et rebus mysticis praefiguratam, et prophetis promissam [Col. 0246A] esse intelligebant. Primam hujus noctis vigilam servabant Noe et caeteri illius temporis, qui occulta inspiratione fuerunt illuminati: secundam Moyses et alii sancti patres, qui per legem spiritaliter fuerunt eruditi: tertiam prophetae, qui beatam Virginem nascituram praedixerunt: quartam sancti illi, qui velut in puncto jam erumpentis aurorae constituti, non solum ipsam, sed et Christum de ea nasciturum videre ardentissime gestierunt, sicut Anna, Elizabet, Simeon ille justus, et caeteri qui expectabant redemptionem Israel. Et ut illam figuris fuisse praesignatam per exempla ostendamus, quaenam alia fuit columba illa, quae de arca Noe tempore diluvii egressa ramum virentis olivae in illam detulit? (Gene. VIII.) Columba etenim de [Col. 0246B] arca Noe, Maria est de Ecclesia orta, quae ramum olivae tempore diluvii in illam retulit, quia aquis vitiorum mundum involventibus, Christum de se incarnatum in Ecclesia effudit. Qui ramus bene virentis olivae, quae signum pacis et concordiae esse dicitur, quia Christus pacificavit ea quae in coelo sunt et in terra, solvens medium parietem inimicitiarum in carne sua. De ipsa quoque Job oraculum texuit, dicens: Habet argentum venarum suarum principia, et auro locus est in quo conflatur (Job. XXVIII) . Argentum quippe fuit Christi humanitas, quae a sanctis patribus tanquam a venis quibusdam secundum carnem successive descendit. Aurum vero, Verbi fuit divinitas: et ejus conflationis locus, beata Dei Genitrix in qua Spiritus sanctus ineffabili [Col. 0246C] operatione divinam et humanam naturam, in unam personam conflavit.

Virga quoque Moysi per quam fecit signa in Aegypto (Exod. IV) , Maria est, per quam Deus fecit mirabilia in mundo, e quibus unum de maximis est quod versa in colubrum dracones Aegyptiorum devoravit: quia cum de se Christum in similitudine carnis peccati genuit, omnia crimina, omnes haereses impiorum quae Aegypto hujus mundi illudebant, tum virtute prolis, tum exemplo suae sanctitatis delevit. Nec aliam puto per amygdalum illam significari, de qua Salomon loquitur dicens: Florebit amygdalus, et impinguabitur locusta, dissipabitur caparis (Eccl. XII) . Amygdalus enim quae ante caeteras floret arbores, Mariam significat, [Col. 0246D] quae prae caeteris sanctis, floribus virtutum emicuit, imo et ante caeteros florem illum specie et odore excellentem, Christum videlicet de se protulit qui dicit: Ego sum flos campi, et lilium convallium (Cant. II) . In hujus ortu impinguata est locusta, quia instabilis gentilitas foecunda est per gratiam: et dissipatus est caparis, quia Judaea aculeis peccatorum spinosa, a pinguedine spiritali vacua permansit. Sic in arca testamenti, quae operiebatur auro purissimo significata est, ut ita loquar, Maria et ejus virginitas. In rubo ardente et non adusto, Maria et ejus foecunditas. In throno Salomonis, cui alius in universis regnis comparari non poterat, significata est Mariae regalis sublimitas. Tot ergo [Col. 0247A] rebus mysticis, et vaticiniis designatam Salomon videns in Spiritu, in vocem admirationis erumpit, dicens: Quae est ista quae progreditur, etc. Possunt tria ista, aurora, luna, sol, Mariae sic adaptari, ut aurora ejus nativitatem, luna illam Spiritus sancti, quae in ipsa fuit obumbrationem, sol vero gloriosam ejus assumptionem respiciat. Ideo autem aurora nativitati ejus congruit, quia illa surgente quodammodo, et nox lucida, et dies videtur obscura. Et solet plerunque per noctem mortalis vitae fragilitas designari, sicut scriptum est: Anima mea desideravit te in nocte (Psal. XLI) . Et per diem divinae gratiae illuminatio, teste Paulo, qui dicit: Nox praecessit, dies autem appropinquavit (Rom. XIII) . Nascente ergo Maria quasi aurora quaedam surrexit, quia et [Col. 0247B] nox humanae fragilitatis in ea fuit lucida per gratiam, et dies divinae gratiae quodammodo obscuratus fuit per fragilem naturam. Pulchra quoque ut luna propter hoc esse dicitur, quoniam sicut luna in se naturaliter obscura suscepto in se solis radio, alieno lumine accenditur; sic Maria in mortali adhuc corpore constituta, suscepto in se Spiritu sancto, tanquam summae illius majestatis radio, vero lumine Dei Filio foecundatur; luna lucet de nocte, et tenebras ejus imminuit, et Maria Spiritu sancto foecundata tenebras peccatorum abstergit. Sicut autem luna lucet de nocte, ita et sol lucet de die. Per diem autem quandoque claritas futurae vitae designatur, ut ibi: Quoniam melior dies una in atriis tuis [Col. 0247C] super millia (Psal. LXXXIII) . Recte ergo electa ut sol esse dicitur beata virgo Maria, quia sicut sol claritate luminis et majoritate caeteris syderibus antefertur, sic in coelestis vitae gaudio illa sanctis omnibus jocunditate et gloria supraponitur. Fuit ergo quasi aurora consurgens in nativitate, pulchra ut luna in illa Spiritus sancti obumbratione, electa ut sol in sua assumptione.

Sed adhuc modicum auroram istam inspiciamus. Invenimus in ea tria quaedam quae nostrae aedificationi proficiant, scilicet terminum soporis, principium operis, et indicium sereni. Solent enim fortes operarii, surgente aurora, de somno surgere, et quasi sereno illucescente exire ad opus suum, ne forte veniens Paterfamilias inveniat eos stantes in foro [Col. 0247D] ociosos. Unde rex Salomon hac aurora ponit finem sopori, et exit ad opus suum, intuetur speciosam, miratur immaculatam, laudat Mariam, dicens: Quae est ista quae progreditur et caetera. Ut autem moraliter tria ista intelligamus, potest referri terminus soporis ad poenitentiam, principium operis ad activam, indicium sereni ad contemplativam. Si vis habere formam poenitentis in Maria, lege eam stantem juxta crucem. Si vis habere formam activi, lege illam Elizabeth visitantem. Si vis habere formam contemplativi, lege eam cum apostolis orantem in coenaculo, cum Gabriele colloquentem in cubiculo. Quicunque ergo criminum sopore jaces depressus, exemplo regis Israel pone et tu finem sopori, expergiscere et huc usque dormisse sufficiat, sta cum [Col. 0248A] Maria matre juxta crucem, et per labores poenitentiae passionem Christi quantum vales imitare, a te ipso cruciatibus exigens, quod male vivendo crucifixum denegasti. Intuere delicta tua, et memento unde excideris, sic tamen ea respice, ne tristicia vel diffidentia absorbearis; sic porta crucem latronis, ut paradisum expectes de promisso Salvatoris. Sunt enim nonnulli, qui peccata sua nimia luce intuentur, et hi prae magnitudine scelerum desperant de venia.

Alii sunt qui minima ea luce respiciunt, et dum prava vel nulla ea reputant, semper durant in culpa. Sed vere poenitentes temperata luce debent peccata sua intueri, ut sic per lamenta ea defleant, ut spem concipiendo poenitentiae praemium se assecuturos [Col. 0248B] confidant.

Hanc poenitentiae formam praesignavit nobis patriarcha Jacob, qui benedictionem patris volens haereditare, tulit de grege duos hoedos optimos, pelliculasque eorum circumdedit manibus, et colli nuda protexit, indutusque vestibus Esau valde bonis, ad patrem ingressus est; a quo attrectatus, et tandem benedictione est confirmatus (Gen. XXVII) . Hoedi quippe opera sunt poenitentiae, quibus Deus Pater libenter vescitur, qui debent decoqui aqua lachrymarum et igne tribulationis. Pelliculae hoedorum sunt mortificatio carnis, et abjectio propriae voluntatis, quas Jacob debet circundare manibus: quia verus supplantator vitiorum nihil debet habere in operibus poenitentiae, quod carni placeat, vel quod [Col. 0248C] propriam delectat voluntatem. Protectio colli, cautela est futuri. Vestes vero Esau id est peccatoris, vitiis criminum hispidi et pilosi, quibus Jacob debet indui, sunt honestas vitae, et maturitas disciplinae. Qui enim vere vult supplantare vitia, oportet ut per honestatem vitae, quod carnale est in se occidat, et matura conversatione proximorum oculos foris non offendat. Quibus gestis ad patrem ingreditur affectu devotionis, attrectatur a patre instinctu secretae inspirationis, tandem benedicitur ab illo praemio aeternae remunerationis.

Habes nunc in aurora nostra terminum soporis, vide nunc principium operis. Est autem principium operis in aurora exemplum vitae activae in Maria, [Col. 0248D] idoneum valde hujus rei exemplum. In illa est quae triplici activae vitae genere invenitur enituisse, quorum primum jocundum, secundum curiosum, tertium lachrymosum potest appellari. Ad primum pertinent opera illa quae beata Virgo infantiae Salvatoris exhibuit, qualia fuerunt, illum gestare brachiis, lactare et pascere, pannis involvere, quae omnia et suavia et dulcia ac plena jocunditatis extiterunt. Ad secundum genus activae pertinent purificatio in templo, hostiarum oblatio, visitatio Elizabeth, peregrinatio in Aegypto, et hujusmodi quae plena fuisse curae et laboris nemo est qui ambigat. Ad tertium pertinent opera illa Mariae, quae plena fuerunt doloris et miseriae, ut puta astare crucifixo, plangere mortuum, declinatio persecutionum, et caetera his [Col. 0249A] similia. Tu ergo qui vis esse activus, sed non potes primum genus activae vitae attingere, quia supra te est, neque tertium, quia amarum est, saltem medium, quod curiosum diximus, velis attentare, et cum beato Job esto oculus caeco, pes claudo, pater pauperum, consolator pupillorum (Job XXIII) . Vide si Christum peregrinum compulisti intrare, si caecum mendicantem juxta viam misericorditer respexisti, si vulneratum qui incidit in latrones cum sacerdote et levita non praeteristi, si in curam illius erogasti denarios: quia haec sunt infirma Christi membra per quae Deus vult tibi operari salutem, et illis per te impendi consolationem. Certe plerunque solet accidere ut membro quod vulnere, fractura adustione, vel livore attrectatum fuerit, molliora [Col. 0249B] fomenta, et curam medicinalem majorem adhibeamus: Similiter est in Christo et Ecclesia, quia infirma membra sua majori obsequio vult foveri. Unde in vanum jactat silentium claustri, pondus diei et aestus, orationes, obsecrationes, qui affectu compassionis necessitatibus aliorum nescit inclinari. Neque enim dedignatur esse Anna cum Phenenna, non Rachel cum Lia, non Joannes cum Cepha, non Maria cum Martha, non dextera cum laeva, non contemplativa cum activa, quarum utraque in beata virgine Maria aurorae nostrae excellenter fuit.

Contemplativa siquidem est serenitas illa, quae cum aurora nostra apparuit, ideo sereno comparata, quia tranquilla est et quieta, quia habitat in silentio a perturbationibus seculi longe est remota. Unde [Col. 0249C] et dictum est, quod Maria optimam partem elegit, quae non auferetur ab ea. Optimam dixit, non feliciorem forte, sed suaviorem: quia bonum quandoque suave appellatur, et secundum hoc nomen comparationis elective, non comparative accipiendum est. Sic enim contemplativa est suavis quod non activa, cum potius laboriosa et gravis sit. Illud potius movere potest, quod subjungitur, quae non auferetur ab ea. Sicut enim alia est affectio animi rem desiderantis, et alia affectio animi ipsa re potientis, sic alius est sensus pomi dum odoratur, et alius dum gustatur. Sicut alia est visio imaginaria dormientis et alia visio praesentaria vigilantis, sic alia est contemplatio hujus vitae quae fit in enigmate, et alia futurae quae erit in spe. Sicut ergo fides evacuabitur, sic et spes in futuro non [Col. 0249D] erit: sicut scientia destruetur, ita et contemplatio hujus vitae auferetur. Quod ergo dicitur quod non auferetur ab ea, ad statum praesentis vitae respicit, non futurae. Cum enim contemplativa ad Deum, activa ad proximum pertineat, potest in hac vita auferri activa, quia deesse potest facultas et possibilitas bene operandi ad proximum. Sed in hac vita non potest auferri contemplativa, quia in quocunque statu hujus vitae sit homo, habet facultatem contemplandi Deum.

Vel si velimus referre ad statum futurae vitae, quod dictum est non auferetur ab ea, ponamus tres species contemplationis, quarum duae primae auferuntur in hac vita, tertia vero manet in hac et in [Col. 0250A] futura. Prima est in creaturis, secunda in Scripturis, tertia in secretis divinis. Prima est investigationis, secunda illuminationis, tertia admirationis. Prima est quando per creaturas Creator inquiritur, et invisibilia Dei per ea quae facta sunt intellecta conspiciuntur. Quem modum contemplandi etiam philosophi gentium habuerunt, sicut Aristoteles qui in theologia sua causas rerum, imo causarum causas investigans, unam causam supremam reperit, cujus nulla alia causa, sed ipsa omnium causarum causa fuerat, de qua idem dixit: O causa causarum, fac me tibi acceptabilem. Secunda quae est in Scripturis, fit, quando animus vel legendo ad cognitionem, vel orando ad devotionem illuminatur. Tertia vero fit dum ineffabilia Dei mysteria, quae [Col. 0250B] animus humanus ratione non valet comprehendere, supra se facta intuetur et retractat devota admiratione, quale est quod manens Virgo filium peperit, quod Verbum Dei carnem assumpsit, quod immortalis est mortuus, quod temporalis factus est aeternus, et hujusmodi quae rationi magis sunt admiranda quam perspicua. Hunc contemplandi modum beata Maria habuisse legitur, cum ipsa dixit ad angelum: Quomodo fiat istud, angele, quoniam virum non cognosco (Luc. I) . Neque enim hoc dubitando dixit, sed rei magnitudinem admirando. Quem etiam contemplandi modum forte Job habuit cum diceret: Elegit suspendium anima mea, et mortem ossa mea (Job VII) . Suspendium quippe eligere est, secretis coelestibus per admirationem inhaerere. Haec est [Col. 0250C] optima pars Maria quae nec in futura vita auferetur ab ea, ubi quanto familiarius secretis divinis admittitur, tanto ferventius ea admiratur. Prima quae est in creaturis, auferetur, quia est imperfectionis, id est, ex parte: tertia est perfectionis, quae in hac vita inchoatur, et in futura perficitur, ubi erit admiratio jocunda, et jocunditas admiranda, praeparata cohaeredibus Christi, qui in sanctorum regno sunt ascripti, quod nobis praestare dignetur ipse Jesus Christus, cujus regnum et imperium permanet in secula seculorum. Amen.

Revertere, revertere, Sunamitis, revertere, revertere, ut intueamur te (Cant. VI) . Hodie, fratres dilectissimi, [Col. 0250D] ad commune gaudium ea quae in coelo et quae in terra invenitur, cum beata Dei Genitrix mundi agone consummato, ad consessum Dei Patris assumitur, et festivus angelorum chorus ei occurrit, matre Ecclesia cum laudibus eam prosequente.

Magna nimirum laeticiae materia ubi Filius Dei, Verbum Patris, illam reginam inter choros virginum speciosam, in cunctis tribubus Israel praeelectam, in cellam suam vinariam introduxit, divitias coelestis Jerusalem ei communicans, in qua regnat Rex regum et Dominus dominantium. Neque tamen illum impari praeconio extollendum dixerim, utpote divitiis copiosum, bonitate benignum, sapientia disertum, potestate cunctis viventibus tremendum, genere illustrem, forma desiderabilem [Col. 0251A] immensitate incomprehensibilem, aeternitate indeficientem, cujus imperium attingit a mari usque ad mare, et a flumine usque ad terminos orbis terrarum. Talis itaque talem alloquitur, ut veniat hortatur, rogat ut non differat introire in cubiculum suum, ut revertatur de terra ad coeli curiam, de exilio ad patriam, de morte ad vitam, de miseria ad gloriam. Sed quae est haec virgo singularis in qua summae majestati adeo complacuit, ut ad aeterni Regis consessum hodie assumatur, et diadema regni, imo regnorum diademata accipiat, ne solum regina mundi, sed etiam coelorum regina merito debeat appellari.

Ipsa est Maria utrique regno admodum necessaria. Et terris quidem regina haec omnino appetenda, [Col. 0251B] quae in via hujus seculi, imo vitae hujus dispendio triplici semita poenitentes ad Deum convertit, videlicet interventu reconciliationis, exemplo imitationis, et auxilio protectionis: quatenus peccatori intercedendo impetret veniam, ignoranti exemplo bene vivendi ostendat disciplinam, fortiter agendi opem impendendo praestet fiduciam. O Maria, o maris stella, quae recte viantes dirigis, errantes reducis, periclitantes ad portum salutis restituis. Juste maris stella appellata es, quae ratione quadam similitudinis, sicut illa mari ita et tu mundo profutura eras. Plane ipsa, quam diximus, maris stella tribus modis stellis caeteris praeeminere invenitur, videlicet altitudine, immobilitate, et luminis communione. Altitudine, quia in vertice mundi posita, sicut caput [Col. 0251C] membris, ita et illa caeteris stellis super extollitur. Unde et poeta dicit: Hic vertex nobis semper sublimis, at illum (hoc est ejus oppositum). Sub pedibus styx atra videt manesque profundi. Immobilitate, quoniam quasi in centro firmamenti constituta caeteris vario motu modo ad occasum tendentibus, ipsa immobilis persistit. Communione luminis, quia caeteris vicissim lumen suum praebentibus, haec sine vicissitudine, semper aequali radio, quantum in se est, cunctis viventibus claritatem effudit. Haec de stella, sed illa eadem diligens investigator invenies in Maria.

Universis quippe creaturis quae in coelo sunt et quae in terra, illa est altior: quia caeteri sancti [Col. 0251D] migrantes secundum meriti modum recipiuntur inter choros angelorum, Maria vero excellenti quadam majestate gloriae exaltatur super choros angelorum. Vis videre Mariam caeteris sanctis altiorem? Vidi, inquit Isaias, Dominum sedentem super solium excelsum et elevatum, et plena erat domus majestate ejus, et quae sub ipso erant replebant templum (Isa. II) . Certe hoc solium excelsum et elevatum recte videbor interpretari Virginis uterum, sessionem sedentis, mysterium Incarnationis: Vidi, inquit, Dominum sedentem super solium excelsum.

Adverte si placet tres Domini sessiones, et tria solia pro numero sessionum. Prima ejus sessio creaturae perfectio, de qua dicitur: quia requievit Deus die septima ab opere quod patrarat (Gen. I) . [Col. 0252A] Secunda sessio est in mente rationali, Dei habitatio, de qua in Canticis: Cum esset rex in accubitu suo, nardus mea odorem dedit (Cant. II) . Rex quippe in accubitu suo est, cum menti insidet per quietem contemplationis: nardus dat odorem, cum ex suavitate boni operis proximus provocatur ad aemulationem virtutis. Tertia vero sessio est Verbi Incarnatio, de qua dicitur: Tu cognovisti sessionem meam, et resurrectionem meam (Psal. CXXXVIII) . Primae ergo sessionis solium est fabrica hujus mundi, secundae sessionis solium est anima justi, tertiae sessionis solium est uterus Virginis. Primum solium est excelsum, propter dignitatem conditionis: secundum est elevatum, propter praerogativam virtutis: tertium, hoc est beatae Virginis thalamus, [Col. 0252B] superexaltatum propter unionem Verbi et humanitatis. Hujus tertii solii altitudinem propheta videns in spiritu, dicebat: Vidi Dominum sedentem super solium excelsum et elevatum (Isa. II) . Subintellige etiam superexaltatum, et assigna beatae Virgini tria haec. Non enim defuit ei dignitas conditionis, pro qua solium ejus fuit excelsum: non praerogativa virtutis, pro qua fuit per gratiam elevatum: non Filii Dei in se susceptio, pro qua superexaltatum et plena erat domus, hoc est Ecclesia majestate ejus quia de plenitudine ejus omnes accipimus, et ea quae sub ipso sedente vel solio erant, hoc est, angelica et humana natura, replebant templum, hoc est consummabant, templum illud loquor ruinam passum, quod primo factum est ex novem ordinibus [Col. 0252C] angelorum.

Vis etiam videre immobilem maris stellam, loquor beatam virginem Mariam? Verte ergo visum ad caeteros filios hominum, qui sua mobilitate corruerunt, et sic videre poteris qualiter immobilis illa immutata permansit. Quadripartito quippe motu homo a sua stabilitate motus est per superbiam, per inconstantiam, per impoenitentiam, per impatientiam. Per superbiam motus est, quando praeceptum Dei praevaricator contempsit: per inconstantiam, quando tentationi serpentis succubuit: per impoenitentiam, quando peccatum suum obstinatus excusavit: per impatientiam, quando inter flagella divinae ultionis rebellis murmuravit. Nonne ab his omnibus immunis tibi videbitur Maria? Si propositum, [Col. 0252D] si actum vel animam ejus consideres, ipsa demum est immobile illud castellum quod intravit Jesus, cum mulier quaedam Martha nomine excepit illum in domum suam (Luc. X) . Quadripartito plane robore castellum hoc stat immobile, videlicet fossa, flumine, muro, et colle. Haec enim sunt quae omnem munitionem insuperatam reddunt et immobilem, multo magis castellum illud quod intravit Jesus, principem hujus mundi et armatum fortem debellaturus. In fossa ergo ubi ejecta humo in unum tenditur, virtus figuratur humilitatis, sicut per Isaiam dicitur: Ingredere petram, abscondere in fossa a facie furoris Domini, et a gloria majestatis ejus (Isa. II) . In flumine, quod in latum se diffundit, [Col. 0253A] latitudo studiosae bonae operationis intelligitur, sicut Job dicit: Qui scrutatur profunda fluviorum, et abscondita in lucem producit (Job XXVIII) . Muri firmitas, integritas virginitatis, sicut in Ezechiele: Vidi, inquit, et ecce murus in circuitu domus undique (Ezech. XL) , cujus domus, nisi illius quam supra castrum appellavimus: sicut enim Dei virtus virginalem aulam introivit quo murum castitatis ejus non effregit. In collis celsitudine, sublimitas superni desiderii ac devotionis, sicut per Isaiam dicitur: Super montem excelsum ascende tu, qui evangelizas Sion (Isa. XL) . O castrum forte, castrum immobile, ubi humilitas superbiam, operatio desidiam expugnat, integritas corruptionem, sancti desiderii devotio vanitatem. Multo magis tamen fiet tibi [Col. 0253B] mirabile, si hujus castelli incolas velis advertere, Martham scilicet et Mariam. Martha igitur civis hujus castelli, sollicitudo est boni operis: Maria, dulcedo divinae inspirationis. Domus Marthae pura conscientia, ut nulla se ingerat simultas in opere: domus Mariae tranquillitas mentis, ne amarescat aliqua extrinseca perturbatione. Intravit Jesus hoc castellum, quando in Virgine carnem assumpsit, excipitur a Martha in domum suam, dum conformatur conscientia Virginis studio bonae operationis.

Videamus modo tertium illud maris stellae privilegium, quomodo caeteras stellas praecellit luminis communione. Et hoc quidem primo ad id pertinere videtur, quod caeteri sancti differenti modo impendunt [Col. 0253C] mortalibus suffragia, quippe plus illis possunt prodesse, qui ipsis jure quodam patronatus specialiter sunt commissi, utpote Petrus Romae, Thomas martyr Cantuariae, Massiliae Victor, Turoni Martinus, et de similibus similiter. Nam pro rege suo quilibet sanctorum plus potest in curia Altissimi, quam pro alieno. Maria vero sicut est omnium regina, sic et patrona, et quantum in se est, aeque exorabilem se praebet omnibus, quae super omnes plenitudinem accepit dignitatis. Ergo longe positos illuminat radio misericordiae, eos qui prope sunt, hoc est viros religiosos consolationis suavitate, caeteros qui secum sunt in patria excellentia gloriae. Sive enim justi, sive peccatores exorant [Col. 0253D] Mariam, sive angeli, sive archangeli respiciunt in Mariam. Talis ergo est dilecta illa dilecti, quam vocat in amplexus suos summi regis Filius dicens: Revertere, revertere sunamitis et caetera. Sed cur totiens repetito reversionis verbo vocat, aut unde vocat? Videtur enim vis verbo sonare longe in exilio relegatam, quae tanquam ad patriam reditura, consolationem accipiat captivitatis pariter et finem. Unde Sunamitis ibidem dicitur, quod interpretatur captiva.

Ne incongrue dicetur illam ab exilio revocari, cum humana natura, quam diu peregrinatur a Domino, quadripartito exilio sit damnata. Et primum quidem video exilium poenalitatis, secundum voluptatis, tertium vanitatis, quartum curiositatis. [Col. 0254A] Et mens quidem sana recte pronuntiare videbitur, quia in poenalitatis exilio habet aliquid de homine jumentum amplius. Dum enim jumentum primo vitae suae capit initium, seipsum quodammodo regit, calcat terram, et super eam graditur, naturali vestitur habitu, sine adminiculo alterius accipit sufficientiam naturae. Cum e converso homo natus de muliere, impotens sui, nudus corpore, alieno indigens auxilio, peccatis onustus, virtutis vacuus, et omni plenus miseria effundatur super terram. Sed utinam huic exilio sufficeret malitia sua, ne adhuc miserabilius dejiceretur in exilium voluptatis, tantis enim primi exilii vallatus miseriis voluptate quaerit redimere quod patitur, ut dum voluptate mulcetur corpus, tolerabilior [Col. 0254B] fiat sarcina poenalitatis quam portat. Vult itaque pretiosa indui, molli strato quiescere, fercula habere exquisita, effluere illicitis desideriis, loqui scurrilia, operari turpia, ac si diceret cum pagano: Jupiter esse pium statuit, quodcumque juvaret. Sed, o tu sceleratissime, qui in lege Jovis sic meditaris die ac nocte, quid dicis de mandatis Jesu, quae prohibent omne dictum, factum, vel concupitum contra legem Dei? Haec est perverso pectore cura minor.

Sed ecce sequitur tertium exilium, quod adhuc longius a Deo projicit hominem, videlicet exilium vanitatis, quando videlicet incipit extra se in vanitatibus hujus mundi quaerere quibus satisfaciat suae voluptati. Accedunt ergo mortis praeambuli, [Col. 0254C] videlicet possidere superflua, amare transitoria, impelli aura populari, honores ambire, paupertatem contemnere, regum fortunas laudare, cum tamen Salomon dicit: Quia melior est puer pauper et sapiens rege stulto (Eccl. IV) , eo quod hic de carcere et cathenis quandoque ad regnum progreditur, et qui in regno natus est quandoque consumatur inopia. Attende ergo, homo ambitiose, homo superbe, quam digne Salomonis tibi praejudicet sententia, ut videlicet puer pauper et sapiens, id est quilibet innocens pauper spiritu et pacificus, de carcere subjectionis et cathenis obedientiae egrediatur ad regnum praelationis, vel potius ad regnum consummatae virtutis, cum tu in regno virtutum [Col. 0254D] natus per regenerationem, sponte dejectus consumaris inopia vitiorum. Nunquid enim si spiritu pauper, non ideo dignus regno? Certe sicut idem dicit Salomon: Stellio nititur manibus, et moratur in domibus regum (Prov. XXX) . Est autem Stellio vermis, qui pennarum adminiculo non potest in altum extolli, sed tamen reptat pedibus in altum, ut in regum turribus faciat sibi mansionem. Sic quilibet humilis et parvus in oculis suis dum non pennis superbiae, ambitionis, vel etiam scientiae secularis in altum extollitur, reptando tamen manibus humiliter operando in domibus regum est, id est in consortio sanctorum.

Quartum et ultimum animae exilium est, malum curiositatis, quippe multis vanitatibus animo affecto [Col. 0255A] sequitur cura superflua, et quod apud Salomonem difficillimum invenitur, investigat modo viam aquilae volantis in coelo, modo viam colubri super terram, modo viam navis in mari, modo viam viri in adolescentia sua (Ibid.) . Circa ista quatuor praecipue curiositatis vitium videtur occupari, per aquilam vero volantem in coelo, virum contemplativum: per colubrum super terram, quemlibet lubricum et criminosum: per navem in mari, negociatores seculi: per adolescentiam viri, bonae conversationis initium. Quaerunt ergo hi qui sequuntur curas superfluas, simultates in religiosis ut eos indicent, excusationes in criminosis ut illos justificent, utilitates in secularibus negotiis ut similia faciant, instabilitatem in noviter conversis, [Col. 0255B] ut evertant, sicque fit ut dum se totos impendunt curis superfluis, circa ea quae foris sunt nihil sollicitudinis sibi ipsis vel Providentiae impendunt. Propter haec igitur quatuor animae exilia quadripartita vocatione reverti jubetur beata Dei Genitrix, cum dicitur: Revertere, revertere sulamitis et caetera. Sed nunquid ipsa supradictis modis, maxime voluptate, vanitate, curiositate, adeo credenda est exulata? absit. Nam ab his vocatur exiliis non propter coinquinationem, sed propter cohabitationem quae quasi unus spiritus per coeleste desiderium cum Deo effecta, captivitatem reputabat, habitare cum habitantibus Cedar, et differri ab illa corona gloriae quam sibi repositam [Col. 0255C] cognoscebat.

Vel quater iteratur verbum revocationis, quia si diligenter attendimus beatae Virgini conveniunt quatuor genera assumptionis. Primo enim assumpta est per electionem, secundo per purificationem, tertio per confirmationem, quarto per sublimationem. Per electionem assumpta est, quando mulierem fortem, diu a Salomone quaesitam Gabriel invenit et elegit prae caeteris omnibus dicens: Benedicta tu inter mulieres (Luc I) . Assumpta est per purificationem, dum a caeteris filiis hominum sequestrata, ab originali et actuali peccato Spiritus sancti mundatione est purificata: per confirmationem assumpta est, dum eandem virtutum confirmationem accepit in via, quam angelus bonus possidet [Col. 0255D] in patria: per sublimationem assumpta est hodiernam, dum super omnem creaturam exaltata est in regno coelorum.

Cum corpore dicam exaltatam, an sine illo? Vere dicam cum corpore, quoniam et si hac parte erravero, ipse error est mihi gratissimus, qui fonti pietatis Matri misericordiae incumbit excusandus. Nunquid enim dicam Dei Filium honorem matri denegasse, quem servo noluit impendere? Elias in coelum curru levatur igneo, et Mater Dei computruit in tumulo? Praeterea si spiritu migrante sacro sanctum ejus corpus terra detinuit, cur Filius venerationem illam denegavit in terris reliquiis matris, quam cuilibet martyri vel confessori voluit exhiberi? Plane caput Joannis vel cujuslibet alterius [Col. 0256A] sancti reliquiae in terris maxima veneratione voluit haberi, sed beatae Virginis corpus nec in terris veneratione, nec in coelis honore dignum voluit aestimari. Propterea nonne Dei Filius dedit hoc praeceptum? Honora patrem et matrem, et magis de patre et matre quam de caeteris, quia major honor quam caeteris debet illis exhiberi. Sed ecce secundum eos qui aestimant eam non migrasse cum corpore, ipse suo praecipue praecepto videtur obviasse, qui majorem honorem voluit in terris exhiberi reliquiis martyris, quam sacrosancto corpori suae Matris. Longe aliter sonare videtur illa universalis Ecclesiae oratio, in qua de ipsa dicitur: Nec tamen mortis nexibus deprimi potuit, quae Dominum nostrum Jesum Christum de se genuit incarnatum: [Col. 0256B] quod si verum est, consequitur quod devicta morte, cum corpore glorificata ascenderit. Et, ut brevi verbo loquendi finem faciam, cum soluto mortis debito terrae constet cum corpore commendatam aut sepultam reddant, aut resurgentem, imo sublimatam cum corpore venerentur nobiscum orantes, ut ejus interventu mereamur transferri ad eandem gloriae felicitatem, quam ipsa hodierna die ingressa est, praestante Domino nostro Jesu Christo, cujus regnum et imperium permanet in secula seculorum. Amen.

Plantaverat Dominus Deus paradisum voluptatis a [Col. 0256C] principio, in quo posuit hominem quem formaverat. De hodiernae solennitatis praeconio multa jam olim, fratres charissimi, diligenter pertractata cognovistis, quae et foris verborum flore vernantia, et intus spiritali dulcedine plena sunt.

Tantis ergo laudibus aliquid minus idoneum adjicere, videbitur forsitan quibusdam derogatio potius quam cumulus laudis, ut si quis cimbalis concorditer sonantibus fracti tintinnabuli sonum adjiciat, melodiae suavitas potius colliditur quam juvetur. Quia tamen aliorum divitias nostra paupertate scimus foedari non posse, praesertim cum in tabernaculo Domini quidam aurum et argentum, alii hyacinthum, purpuram, et byssum, nonnulli etiam pilos caprarum, quae res abjectae sunt et viles, obtulisse [Col. 0256D] leguntur, nos pro vili portione offerimus Domino quae possumus, et contenti hostia pauperum satis nobis arbitramur cessisse muneris, si quantulacunque devotione inveniamur occupati in laudibus Virginis matris.

Ut autem revertamur ad verbum quod praemisimus, tres paradisos voluptatis propter hominem factos sacrae Scripturae meminit diligentia. Primus est paradisus terrestris, de quo scriptum est: Domine, audivi vocem tuam in paradiso, et abscondi me (Gen. III) . Secundus est paradisus praesentis Ecclesiae, de quo in Canticis dicitur: Emissiones tuae paradisus malorum Punicorum (Cant. IV) . Tertius paradisus est futurae gloriae, cujus meminit Paulus cum dicit se raptum in paradisum Dei, et [Col. 0257A] ibi audisse arcana verba, quae non licet homini loqui (II Cor. XII) .

In primo paradiso positus est homo creatus, in secundo positus est homo reparatus, in tertio ponendus est homo glorificatus. Sunt autem tres paradisi quasi tres quidam horti delitiarum, in quibus divinae plantationis fructus crescunt, maturescunt, et colliguntur. Nam si humani generis primordia, primos scilicet parentes ad memoriam revocemus, ipsi fuerunt quaedam divinae plantationis virgulta in paradiso terrestri, ad hoc posita ut ibi crescerent, et bene operando fructum facerent in obsequium Creatoris sui. Sed postquam virgulta haec primae praevaricationis merito aruerunt et fructum fecerunt noxium, transplantata sunt in paradisum Ecclesiae, [Col. 0257B] ut igne charitatis quasi aestivo quodam sole desuper radiante crescerent, et fructum suum producerent ad maturitatem, et sic tandem per manum summi hortulani, qui Christus est, in tertium paradisum qui est gloriae, cum fructibus suis transferentur. In hoc etenim paradiso Deus a principio posuit hominem, id est disposuit ponere eo loquendi modo quo dicitur, fecit quae futura sunt et agnus qui occisus est ab origine mundi.

Quia tamen sine humore virgulta haec crescere non poterant, accesserunt quatuor paradisi flumina, quibus irrigata fortius invalescerent, ut sic firmiter radicata nullo tentationis vento deinceps commoveri possent. Primum paradisi flumen, accipe mundationem sacramentorum: secundum, seriem divinarum [Col. 0257C] Scripturarum: tertium, stillicidium spiritalium donorum lachrymarum: quartum, gratiarum dona in bonis confirmantia. Natura siquidem humana vitiis infecta, primo opus habebat, ut per sacramenta Ecclesiae a peccatis purgaretur. Secundo quia viam ignorabat justitiae, necesse erat ut per mandata Dei illuminaretur. Tertio expediebat ut accepta veritatis noticia, planctu et lachrymis bonis operibus exerceretur. Quarto, ut per dona gratiarum in bonis confirmaretur. Inter virgulta autem paradisi illius nobilis quaedam virga exorta est, videlicet virgo Maria, ad quam fluvius spiritalium charismatum abundantius quam ad caetera derivavit, utpote quae fructum meliorem et sublimiorem [Col. 0257D] caeteris erat productura, quo in terris homines, et in coelo spiritus angelici pascerentur. Quid enim aliud fuerunt Spiritus sancti obumbratio, plenitudo gratiae, fervor fidei, castitas virginalis, quam stillicidia quaedam gratiarum in ipsam descendentium ut cresceret et faceret fructum? Crevit itaque et fructum fecit, et in tantum crevit, ut jam non virga humilis, sed arbor sublimis et fructifera nominetur. Sublimis, quia super coelos ascendit; fructifera, quia fructum fecit multiplicem, scilicet fructum amarum, fructum dulcem, fructum delitiosum.

Si vis scire ubi arbor ista fructum amarum, protulit, recole amaritudines illas amarissimas quas sustinuit, dum astitit crucifixo, dum vidit mortuum, [Col. 0258A] dum secuta est fugientem in Aegyptum, dum persecutiones sustinuit cum caeteris qui fuerunt imitatores viarum ejus. In his omnibus fructum amarum protulit, quando per has et alias multas tribulationes secuta est praesentiam Creatoris sui. De hoc fructu amaro gustaverunt omnes sancti, qui modo regnant cum Christo, quorum vita fuit mundum contemnere, tolerare adversa, crucifigere carnem suam cum vitiis et concupiscentiis, opprobriis saturari, quae omnia licet plena essent amaritudine, tamen in his expectabant fructum pacatissimum, id est visionem Dei sui. Sed jam via haec aerumnosa videndi Deum per amaritudines vitae hujus in solitudinem redacta est, quia nunc fugiunt homines a facie Domini, ut amara effugiant, ne inveniant [Col. 0258B] tribulationes, ut delectationes et hujus vitae dulcia consequantur, parumque reputant videre bona Domini in terra viventium, dum consolationibus vitae hujus perfruantur. Annon vere est a facie Domini fugere, repellere mandata Dei, sequi concupiscentias, laxare frena pudicitiae, et a nulla prohibere animum voluptate? Et in his quidem omnibus gustus in principio dulcis est, sed novissima eorum amara sunt tanquam absynthium, quia multas delectationes, multae sequuntur miseriae, et extrema gaudiorum luctu et dolore commutantur.

Tunc enim homo primo vinum bonum posuerit et eo inebriatus fuerit, tunc demum sequitur quod deterius est. Vinum bonum quod homo, id est quilibet carnalis ponit, principium laeticiae suae, [Col. 0258C] concupiscentia carnis est concupiscentia oculorum, et superbia vitae, et caeterae hujus vitae delectationes, sed cum istis inebriatus fuerit, hoc est cum biberit calicem confusionis et ignominiae usque ad fecem, tunc sequitur vinum quod deterius est. Quod vinum? stimulus pravae conscientiae, timor gehennae, horror districti Judicis, obduratio mentis, desperatio salutis. Ecce dulcia vitae hujus, ecce amara, formida ergo contingere dulcia, si vis vitare amara. Sic enim pisces, sic volucres, sic bestiae capiuntur, quia modicus cibus qui delectat hamo aut vinculo imponitur, ut cum illum apprehenderint, postmodum ferri, aut vinculi amaritudine teneantur. Cave ergo ne tu fallaci cibo hujus vitae inescatus captivus [Col. 0258D] tenearis; quod si ita est, solve vincula colli tui, plange miseriam tuam, curre ad medicinam. Quis demum tam degenerantis naturae insipientiam incurrit, ut si e duobus concedatur optio, melius non aestimet eligendum? Proponantur modo duo haec, videlicet amaritudo hujus vitae, et delectatio ejusdem, docet te mundi philosophus, utrum istorum melius debeat aestimari. Juxta documentum enim Aristotelis, si dubitetur utrum melius, respiciendum est ad consequens utriusque, et cujus consequens fuerit melius, illud etiam et melius aestimandum. Vide ergo quid sequitur ad delectationem hujus vitae. Certum est quia luctus sempiternus, unde scriptum est: Extrema gaudii luctus occupat (Prov. XIV) . Ad amaritudinem vero hujus vitae, sequitur [Col. 0259A] gaudium aeternum, unde dicitur: Tristicia vestra vertetur in gaudium (Joan XVI) . Melius est gaudium luctu sempiterno, quare amaritudo hujus vitae potius quam delectatio eligenda. Omnimodo ergo dulcia vitae hujus fugienda sunt, quorum finis tam amarus est, aut si dulcia delectant, mittant manum suam hi qui talia desiderant ad fructum illum, qui ad edendum dulcis est, et ad reficiendum necessarius.

Ecce enim arbor nostra fructifera, scilicet virgo Maria ramos suos extendit, in quibus fructum dulcem copiosissime invenire possint, nisi forte languente appetitu tanquam aegroti quae suavia sunt et dulcia fastidiant. Sic enim plerunque solet accidere, quod palato non sano poena sit panis, et aegris oculis [Col. 0259B] odiosa lux est, quae puris est amabilis. Tria siquidem beneficia beata Dei genitrix nobis contulit, de quibus velut ramis quibusdam omnia respiciunt opera justiciae, et dependent fructus totius spiritalis exercitationis. Primum autem beneficium est, quod jugum antiquae captivitatis a nobis abstulit: secundum, quod iram divinae indignationis nobis remisit: tertium, quod notam humanae iniquitatis delevit. Ecce captivus tenebaris o homo, et per Mariam liberatus es: offensam Dei tui incurrebas, et per Mariam reconciliatus es: iniquus et peccator fuisti, et per illam justificatus es. Quid est dulcius libertate post captivitatem, et reconciliatione post impietatem? Huc ergo omnis vita justorum, sancta desideria, meditationes, bonae operationes, gratiarum [Col. 0259C] actiones respiciunt, ut in his omnibus praecipue honoretur beata Dei Genitrix, quae prae caeteris sanctis nobis operata est causam salutis. Nunc ergo age tu qui in tantis beatae Virginis respiras beneficiis, ad ipsam vota tua et desideria converte, et dulce sit tibi sub umbra illius arboris quiescere, quia hactenus longo itinere pravae conversationis laborasti.

Tria sunt quae viatores ad arboris protectionem fugere compellunt, videlicet aestus, turbo, et pluvia. Similiter tria sunt quae ambulantibus in via Dei, quietem animi auferunt, videlicet concupiscentia, superbia, et discordia. Et respicit aestus ad fervorem concupiscentiae, turbo ad tumorem superbiae, [Col. 0259D] pluvia ad jurgia discordiae. Protegit ergo beata Dei Genitrix ab aestu concupiscentiae exemplo castitatis, protegit a tumore superbiae exemplo humilitatis, protegit a pluvia discordiae exemplo mansuetudinis. Certe mala nostra quae fecimus docere nos possunt, quam jucundum sit sub ramis hujus arboris quiescere, quam ignominiosum sit premi servitute diaboli, et quam dulce sit obsequium praestare Deo.

Quoniam nauta multis jactatus fluctibus in regenda navi sapientior efficitur, miles post multa susceptae vulnera in congressu belli cautior redditur: gratior serenitas post imbrem, quies post laborem, et per experimenta malorum crescit amor virtutum. Respiciamus ad eos qui ad frugem dulcem spiritalis vitae manum miserunt, et videbimus verum [Col. 0260A] esse quod dicimus. Aliqui enim ex ipsis post multa forte scelera commissa in seculo ad Deum conversi sunt, alii vero cum ipsa vitae innocentia quam tenuerunt, seipsos Deo sacrificium obtulerunt. Et videmus accidere quod hi qui fuerunt in seculo peccatores et magni peccatores, frequenter sunt in vigiliis promptiores, in abstinentia parciores, in oratione magis devoti, in bono opere magis soliciti, et in omni fructu vitae spiritalis magis circunspecti, quam illi qui de puritate conscientiae suae gloriantes a tramite justiciae nunquam ceciderunt. Nullus ergo timeat ad fructum dulcem spiritalis vitae manum mittere, quoniam bonum quod tardius apprehenditur, quandoque ferventius acquisitum tenetur.

[Col. 0260B] Est et tertius fructus hujus arboris quem supra delitiosum appellavimus, et ideo forte delitiosus quia rarus, quia pretiosus est, et quoniam fructus iste in summitate ramorum colligitur, oportet eum qui fructu isto vescitur sursum ascendere, ut quod in eo mortale est, absorbeatur a vita, quod humile in gloriam, quod triste est in laeticiam commutetur. Caeteri etenim fructus, id est amarus et dulcis, quos supra distinximus, finitimi terris sunt, utpote quibus vescuntur hi, qui adhuc induuntur corpore mortis hujus. Sed fructus delitiosus, quo soli fruuntur beati, sursum est in adeptione supernae felicitatis, quem nec oculus vidit, nec auris audivit, nec in cor hominis ascendit. Et quidem his qui in vita ista mortali adhuc peregrinantur a Domino, fructus [Col. 0260C] iste futurae beatudinis in spe repromissus est. His vero qui vitae hujus cursu consummato vicerunt seculum, jam in re appositus, ut secundum repromissionem factam a Domino in coelesti paradiso sint haeredes quidem Dei, cohaeredes autem Christi, Christi, inquam, qui est fructus benedictus, fructus singulariter delitiosus, in quo sunt omnes delitiae sanctorum qui cum beata virgine Maria ad paradisum coeli assumpti sunt, cujus et nos participes faciat ipse Jesus Christus Dominus noster, cujus regnum et imperium permanet in secula seculorum. Amen.

[Col. 0260D] Boves arabant et asinae pascebantur juxta illos (Job I) . In re familiari provide gubernanda, quae agriculturae necessaria sunt, paterfamilias solerter acquirit, ut gleba studio et labore ad fructum exculta, futuri temporis inopiam annua fertilitate possit declinare.

Huic autem negotio boves et aratra praecipue necessaria sunt, in quibus cum terram operatus fuerit exeat qui seminat seminare semen suum, ut tempore opportuno aliud referat fructum tricesimum, aliud sexagesimum, aliud centesimum (Matt. XIII) . Quod si juxta veritatem evangelicam semen est verbum Dei, sator autem Christus, non incongrue terram corda hominum, dispensatores verbi Dei accipiemus, ut Augustinum et caeteros Ecclesiae doctores. [Col. 0261A] Quatuor enim sunt in bove per quae doctoribus Ecclesiae recte comparatur. Carnibus enim pascit, pelle munit, cornu pugnat, fimo terram sterilem impinguat. Et est caro exhibitio debitae humanitatis, pellis custodia disciplinatae conversationis, cornu rigor ecclesiasticae severitatis, fimus verbum justae increpationis. Haec quatuor doctori Ecclesiae necessaria sunt. Primo ut affectu humanitatis inferioribus condescendens, studeat eos pascere non premere, regere non diripere, et quodammodo carnalis affectus parvus cum parvulis, infirmus cum infirmis, omnibus omnia sit ut omnes Christo lucrifaciat. Custodia etiam disciplinatae conversationis necessaria est, per quam et seipsum regere et aliorum mores bono exemplo informare possit: [Col. 0261B] ut sit gravitas in vultu, mediocritas in habitu, maturitas in incessu: in verbo veritas, in opere utilitas eluceat, nihilque fiat in omnibus quae ad ipsum pertinent, quod cujusquam offendat aspectum, sed quod ipsius deceat sanctitatem. Nam et beatus Gregorius de ipsis doctoribus dicit: Quia nosse debent ex suscepto officio, nec peccandi licentiam, sed bene vivendi necessitatem se esse assecutos.

Sunt autem duo cornua quibus doctor Ecclesiae pugnare debet. Primum est autoritas divinae legis, secundum austeritas vindictae poenalis. Primo cornu, id est autoritate divinae legis, haeretici extra Ecclesiam feriendi sunt, qui a nobis exierunt, sed non erant de nobis. Secundo cornu, id est austeritate poenali, contumaces et rebelles qui nobiscum sunt, [Col. 0261C] in Ecclesia debent puniri.

Verbum etiam justae increpationis necessarium est, per quod vitia et excessus inordinate ambulantium corriguntur, ut terra peccatrix verbo increpationis quasi fimo quodam foecundata ad faciendum fructum boni operis magis idonea fiat. De hoc enim scriptum est: Stercore boum lapidandus est piger (Eccle. XXII) . Neque enim aliud est stercore boum pigrum lapidare, quam per doctores Ecclesiae peccatricem animam contumeliis afficere, vitia ejus ad memoriam revocare, contraire moribus, vitam redarguere, ut sic confusione plena a tali vexatione accipiat intellectum et formam pariter sanctae conversationis. Isti ergo ad aratrum doctrinae evangelicae vinculis sapientiae sunt ligandi, quibus astricti [Col. 0261D] forma gregis sui effecti, neque ad dextram neque ad sinistram declinare possunt. Sunt autem quatuor vincula sapientiae, quibus doctores Ecclesiae debent ligari, videlicet amor sanctitatis, zelus justiciae, humilitas in prosperis, constantia in adversis. De istis vinculis in libro Jesu filii Syrach scriptum est: Fili, injice pedes tuos in compedes Domini, et non accidieris vinculis illius, et postea de vinculis sapientiae subjungit: Decor enim vitae in illa est, et in vinculis illius alligatura salutis (Eccle. VI) . Primum vinculum, quod est amor sanctitatis, doctores Ecclesiae cum bonis facit pacificos, et hoc vinculum stringit suaviter. Secundum, quod est zelus justiciae, cum perversis facit severos, et [Col. 0262A] hoc vinculum stringit fortiter. Tertium quod est humilitas in prosperis, in tranquillitate facit gratiosum, et hoc vinculum stringit dulciter. Quartum quod est constantia in adversis, in tentatione facit probatum, et hoc vinculum stringit firmiter. Rebus istis ad aratrum Domini sic conjunctis, sequitur Paterfamilias, id est Christus qui regit illos, habens in ore suo cantum, cum dextera sua tenens aculeum, quatenus per suavitatem cantus, promittendo bona aeterna, vitam immortalem, gloriam interminabilem, laborem illorum minuat, haec est suavitas illa cantus. Et per aculei punctionem, id est per comminationem aeterni supplicii, gehennae inextinguibilis, pigritantes magis laboriosos efficiat. Videres boves istos ad aratrum Domini sic copulatos terram [Col. 0262B] incultam, infructuosam fortiter excolere, nec retardat eos aliqua terrae species, non flos, non viriditas, non quaecunque alia amoenitas quin omnia scindant, omnia evertant, ut fructum faciant, imo quanto amplius jocunda apparent eo validius ea extirpare machinantur.

Tu ergo terra infructuosa et sterilis, homo, inquam, peccator, vel sero ad fructum te praepara, boves istos arantes libenter suscipere, et audi vocem speculatorum tuorum dicentium tibi: Omnis caro foenum, et omnis gloria ejus tanquam flos foeni (Isa. XL) . Non jam delectet te flos terrenae prosperitatis, non viriditas fallacis juventutis, non amoenitas dignitatis hujus seculi, quae omnia frequenter accedunt potius ad cumulum damnationis [Col. 0262C] quam ad fructum salutis. Si quis enim in talibus color felicitatis apparet, fallax est, fucatus est, artificialis est, et cito praeterit, imo non praeterit, nisi prius immanitate scelerum et veneno mortifero, afficiat dilectorem suum. Recogita, quaeso, et reduc ad memoriam quae frequenter audisti et vidisti, quia loca florida et amoena frequenter ad fructum minus idonea sunt: imo sub specie florum quandoque latent scorpiones, lacertae, et serpentes, et dum volueris capere florem, calcabis serpentem. Si ergo delectat te recreatio floris, terreat suspitio veneni: quia admodum fugienda est delectatio quae periculo veneni comparanda est. Quod si sub flore isto venenum quandoque expertus es, cave tibi, et sollicitus esto ne quid deterius contingat, [Col. 0262D] quia et pisciculi curiosius escas declinant, in quibus quandoque fallacis hami cauterium deprehenderunt. Si vero in delitiis hujus mundi adhuc innocenter vivis, doceant te exempla multorum, qui per talia abierunt in exterminium, doceant, inquam exempla, quoniam pestilente flagellato semper sapiens corrigitur, et verbera minus sentiuntur in dorso alieno.

Credisne ita esse ut dico? an adhuc vis exemplo doceri quam umbratilis sit felicitas hujus mundi, et quam miserabilis consummatio illius? Respice navem onerariam in multa superbia mare transvolantem, vides eam mercibus et deliciis opulentam, velo et remigiis diligenter munitam, nautarum [Col. 0263A] studio prudenter gubernatam, nec aliquod periculum metuentem sibi imminere. Et ecce vento irruente turbatum est mare, et procellae insurgentes allisae sunt navi illi, et absorbuit illam mare in profundum, usque adeo quod nulla navis illius indicia super faciem maris inspectantibus appareret. Nonne recte navi huic videntur tibi comparari, qui in voluptatibus hujus vitae consummati sunt, et hanc partem suam aestimaverunt uti delitiis, et frui bonis, non cogitantes indicium mortis et adventum gloriae magni Dei? Ideoque absque sui nominis memoria in profundum inferni descenderunt. Quod si aliqua illorum superest memoria, certe non in benedictione, sed in maledictione remansit. Quoniam ergo speciosa istius mundi ad fructum vitae [Col. 0263B] non proficiunt, excinde illa et funditus evelle, ut terra tua fructum faciat, ut segetes multas afferat, et in te eluceat fortitudo bovis laborantis, quia, ut dicit Salomon: Ubi plurimae segetes, ibi manifesta fortitudo bovis (Prov. XIV) .

Veruntamen et cum in terra tua fructum vis facere, considera quem in ea fructum facias: quia non omnis terra uni et eidem fructui convenit, sed haec fructum unum, et illa alium melius facit: Est enim terra aspera et inculta, conveniens hordeo quo pascuntur servi: est et terra delicata conveniens frumento quo pascuntur domini: est et terra mediocris, conveniens semitritico, quo pascuntur illi qui neque ad delitias dominorum ascenderunt, neque ad conditionem servorum dejecti sunt. Sunt [Col. 0263C] autem terra aspera et inculta, peccatores sero ad poenitentiam vocati: terra delicata, sunt viri contemplativi: terra mediocris, sunt activi. Item hordeum, labores accipe poenitentiae: frumentum, fructus vitae contemplativae: semitriticum, opera misericordiae. Terra ergo aspera fructificare debet hordeum, quoniam peccatores laboribus poenitentiae, scilicet vigiliis, jejuniis, et aliis castigationibus onerandi sunt: onus enim et palea asino, virga et opus servo debentur. Terra delicata fructificare debet frumentum, quoniam viri contemplativi fructus debent facere vitae contemplativae, scilicet orare, legere, meditari, et his similia, terra mediocris ferre debet semitriticum, quia activi debent facere opera misericordiae, scilicet pascere [Col. 0263D] egenos, vestire nudos etc., quae in Evangelio describuntur (Matth. XXV) .

Liquet, ni fallor, quomodo ea quae de proprietate bovis dicta sunt, venerabili Patri Augustino conveniant. Est adhuc aliud in bove quod eidem Augustino specialius assignari possit. Bos etiam escas devoratas iterum in os revocat, et ruminando subtilius eas comminuit, ut eas magis nutritivas efficiat. Haec autem multiplex ruminatio multa et subtilis est Scripturarum disquisitio. In qua Augustinus caeteris Ecclesiae doctoribus praeeminuit. Quadripartita enim Scripturarum serie tanquam quatuor paradisi fluminibus faciem terrae irrigavit, quas si nominibus velis distinguere, alia naturalis, alia juridicialis, [Col. 0264A] alia speculativa, alia disciplinalis, potest appellari. Naturalis ad artes liberales pertinet, quae omnes excepta grammatica et rhetorica naturales sunt, eo quod naturali quadam rerum connexione sibi cohaereant. Juridicialis est rhetorica, quae ad legem fori, et controversias causarum pertinet, pro qua de Augustino dictum est, quia discipulos suos sine dolo docebat dolos. Speculativa est per quam scholares docuit divinae legis veritatem. Disciplinalis est, per quam claustrales docuit religionis virtutem. Duae priores sunt ancillae, sequentes vero duae sunt dominae, eo quod illae doceant hominem scire, istae vero vivere.

Ex his autem studiis tam diversis, diversa imitatoribus suis studia Augustinus reliquit. Sunt enim [Col. 0264B] alii qui discunt bene vivere et non scire, alii semper discunt scire et nunquam bene vivere, alii et scire et vivere discunt. Qui discunt vivere et non scire, sunt sancti et simplices viri, magis sanctitatis quam scientiae cupidi, eo quod in multa scientia multa sit indignatio. Ideoque discunt ab alio humilitatem, ab alio patientiam, ab alio mansuetudinem. Ille docet eos silentium, ille gravitatem, alius frequens ministerium, sicque in schola virtutum exercitati, legem Domini immaculatam et convertentem animas, virtutibus non literis scribunt in cordibus suis. Istae ni fallor sunt asinae de quibus dictum est: Boves arabant, et asinae pascebantur juxta illos. Asinae siquidem sunt tales, quia primo mane intrantes vineam Domini portant pondus diei et aestus sine [Col. 0264C] murmure et simulatione. Asinae sunt, quia patientes in injuriis sustinent omnia pro eo cui se probaverunt. Asini sunt, quia extrema vilitate contenti gaudent abjecti esse in domo Dei, imo in hoc accipiunt responsum conscientiae, si omnibus inferiores videantur.

Qui vero semper scire et bene vivere discunt, sunt illi qui tumentes inani philosophia, gaudent se multa subtiliter investigasse, scilicet genera problematum, angulos syllogismorum, dispositionem orbis terrae, verticem elementorum, initium et consummationem temporum, vicissitudinum permutationes, anni cursus, dispositiones stellarum, naturas animalium, iras bestiarum, vim ventorum, differentias virgultarum, virtutem radicum, et his [Col. 0264D] similia: finem studiorum suorum in hoc constituentes, ut rerum causas perspicaci mentis oculo videantur attigisse. Verum causam illam causarum, quae est principium et finis omnium, lippo, imo caeco oculo potius respiciunt, utpote quam non philosophando, sed bene vivendo oportet investigare: quod genus studii solis justis repositum nondum isti apprehenderunt, nisi forte bene vivere dicamus, eo modo quo perditi homines dicunt in seculo, quoniam bene vivit qui bene se pascit: vel eo loquendi modo, quo illi dicuntur habere bonum saeculum, qui de voluptatibus hujus vitae in quantum valent nihil omittunt. O utinam tu qui multa discis, quandoque te ipsum doceas, nec a summo [Col. 0265A] coeli, sed potius a teipso philosophari incipias, ut videas quid es, quid esse debueras, et quid futurus es. Neque enim modica scientia est seipsum cognoscere, eo quod de coelo descenderit γνῶθι σεαυτὸν, quod est: Cognosce teipsum. Forte si quaeratur a te quid sis, philosophice respondebis animal mortale rationale, quia haec vera hominis diffinitio est. Et ecce animal dat tibi peccati vetustatem, mortale poenae necessitatem, rationale coelestem dignitatem. Cum ergo audis animal, plange miseriam tuam, quia animal et peccator es. Cum audis mortale, formida ignem aeternum, quia in brevi moriturus es. Cum audis rationale, recole dignitatem tuam, quia ad imaginem Dei factus es. Audi homo et intellige, quod rationalis et mortalis appellaris, siquidem rationale [Col. 0265B] ad vitam, mortale ad mortem pertinet. Ergo si tuam ipsius diffinitionem intelligis, mors et vita circa te dimicant, cujus illarum potius futurus sis. Nunc ergo sapienter philosophare et circunspectus esto, utrum potius eligas, an filius mortis, an filius vitae esse et nominari? Quod si magis vitam quam mortem eligis, cave ne male vivendo ab illo, qui vera vita est, discedat, ipso dicente: Ego sum via veritas et vita (Joan. X) . Quoniam ergo et hoc oportuit facere, et illud non omittere, sic discas ut etiam bene vivas, sic ama sapientiam ne perdas justitiam. Nam et si discere bonum est, sed certe bene vivere magis necessarium. Ut ergo finem loquendi pariter audiamus, Deum timere, et mandata ejus observare, hoc est, omnis homo. Ideoque studii nostri propositum [Col. 0265C] et vitae progressum in hoc conemur consummare, ut scientia vitam nostram regat, et vita scientiam custodiat, ut sic in utroque proficientes recta via gradiamur ad illam beatitudinem aeternam, in qua est plenitudo scientiae et inaestimabilis jocunditas vitae, quam neque oculus vidit nec auris audivit, neque in cor hominis ascendit, ut Deus praeparavit diligentibus se. Quam nobis praestare dignetur ipse Dominus noster Jesus Christus, cujus regnum et imperium permanet in secula seculorum. Amen.

Quasi oliva speciosa in campis, et quasi platanus exaltata sum juxta aquam in plateis (Eccli. XXVII) . [Col. 0265D] Hodiernae diei festivitas divinis laudibus et obsequiis nos monet esse intentos, in qua autor mirabilium Deus aeternae praedestinationis arcanum, et promissionis suae veritatem per beatam Virginem mundo voluit reserare. Omnibus ergo animi votis amplectenda sunt gaudia, quae Mariae nativitatem festivam faciunt, ut non solum portemus ea in corpore, sed et mentis affectu interius, ac foris attestatione bonorum operum prosequamur, ne similes illis inveniamur qui ludos et gestus theatrales libenter aspiciunt: quos tamen judicio rationis improbantes eo quod merito in reprehensionem veniunt, minime cupiunt imitari. Et quae potest major esse spiritalium gaudiorum materia quam nostrae redemptionis arram suscepisse, quae paternae praevaricationis [Col. 0266A] delictum ablueret, repararet innocentiam, placaret iram districti Judicis, aperiret portam coeli, et captivis conferret libertatem. In ipsa enim omnis gratia viae et veritatis, et in ipsa omnis spes vitae et virtutis. Non talis mater illa quae super faciem universae terrae decretum maledictionis et vae quadrifarium induxit, quo premuntur omnes filii Adam a die ortus sui usque in diem sepulturae suae.

Si non recolis primum vae, quod per Evam damnata est humana posteritas, suggerit tibi illud languor corruptionis corporeae. Secundum, temporalium pressurarum molestiae. Tertium, occulti hostis insidiae. Quartum, extremae ultionis angustiae. O Eva mater impia, quae filias tuas ante necas quam parias, ut quid hoc fecisti? Quare induxisti super [Col. 0266B] te et super illas peccatum grande? Sed ad te beata Virgo Maria respiciunt ruinae istius levamina, quae jam olim in lege et prophetis repromissa, signis multiplicibus praeostensa es, ut in tuo ortu spem veniae peccatores ponerent et ex promissione jam facta de te patientius suae miseriae cumulum tolerarent.

Vis ergo, o peccator, audire Mariam tibi repromissam? Recole virgam Jesse de qua Esaias loquitur (Isa. II) , et ecce in ea promittitur tibi nativitas Mariae. Recole arcam testamenti, quae operiebatur auro purissimo (Exod. XXXVII) , et in ea figuratur tibi Mariae virginitas. Recole florentem amygdalum, de qua Salomon loquitur, et ibi tibi significatur Mariae foecunditas. Recole ferculum Salomonis, cujus columnae argenteae, reclinatorium aureum, ascensus [Col. 0266C] purpureus (Cant. III) , et ibi ostenditur tibi Mariae regalis dignitas. Unde etiam et olivae comparata est propter plenitudinem gratiarum, in capitulo quod praemisimus in haec verba: Quasi oliva speciosa in campis et caetera. Si enim olivae proprietatem inspiciamus, in hoc primo eleganter satis beatae Mariae congruit, quia viret hyeme et aestate, nec aliqua frigoris sive tempestatis, aut etiam aestivi caloris intemperantia speciem suae viriditatis amittit. Aestate autem futurae vitae claritas accipienda est, sicut in Evangelio Dominus dicit de arboribus: Cum producunt ex se fructum, scitis quoniam prope est aestas, quae ideo aestati comparatur, quia ea adveniente, et moeroris nostri nubila transeunt, et [Col. 0266D] vitae dies aeterni solis claritate fulgescunt. Hyemis vero nomine praesens vita accipienda est, quae et mortalitatis astringitur frigore, et diversis tentationum ventis impellitur, de qua in Canticis scriptum est: Jam enim hyems transiit, imber abiit et recessit. Oliva ergo nostra et aestate et hyeme virorem suum retinet, quia beata Virgo Maria humore spiritalium gratiarum perfusa praesentis vitae torpore non aruit, et aeternae vitae amoenitatem inter omnes filias Evae gloriosa suscepit. In hac oliva ramos, folia, fructum, et oleum pariter considera. Rami siquidem ejus sunt viri justi, quos Dominus in Evangelio ramos vocat, ubi dicit de grano sinapis, factum est in arborem magnam, et volucres coeli requieverunt in ramis ejus (Matth. XIII) . [Col. 0267A] Rami, inquam, sunt sancti viri, qui imitatione virtutis et sanctitatis proposito beatae Virgini quodammodo inserti sunt, longitudine spei et latitudine charitatis circunquaque diffusi. Folia vero verba sunt evangelicae veritatis, quae ipsa apostolos et alios nascentis Ecclesiae filios docuit. Haec enim sunt folia ligni vitae, de quibus in Apocalypsi dicitur, quia sunt ad sanitatem languentium (Apoc. XXII) : quia in verbis evangelicae praedicationis medicina est, et salus languentium animarum. Fructus autem olivae istius sunt opera activae et contemplativae, utpote aures Dei orationibus inclinare, secretis divinis interesse, puerum Jesum lacte pascere, et his similia.

De hac oliva oleum diversi generis emanavit, oleum videlicet effusionis, oleum puritatis, oleum laeticiae, [Col. 0267B] oleum unctionis. Oleum effusionis (de quo scriptum est: Oleum effusum nomen tuum [Cant. I] ) innocentia est exterioris conversationis, qua caeteri ad vitam bonam invitantur. Oleum puritatis de quo praecipitur in Exodo, quod purissimum de arboribus olivarum ardeat in tabernaculo Domini (Exod. XXVII) , et est puritas bonorum operum. Oleum laeticiae (de quo scriptum est: Unxit eum Deus oleo laeticiae prae consortibus suis [Psal. XLIV] ) fervor est charitatis. Oleum unctionis quo jubetur inungi labrum illud aeneum, in quo lavabant se sacerdotes ingressuri tabernaculum, affectus est misericordiae et pietatis (Exod. XL) . Labrom enim aeneum cum aqua, poenitentiam lachrymis irrigatam significat. Oliva igitur nostra, id est, beata Dei Genitrix, distillavit oleum effusum [Col. 0267C] simpliciter viventibus: oleum purissimum, fortiter operantibus: oleum laeticiae, ardenter amantibus: oleum unctionis, id est misericordiae criminosis post lapsum redeuntibus.

Vides igitur quoniam oliva ista speciosa est in ramis, speciosa in foliis, speciosa in germine, speciosa in liquore. Sed quare potius speciosa est in campis, quam in sylvis? Idcirco quoniam sylvae spinas et vepres nutriunt, et frondium densitare umbram faciunt, qua radius solis excluditur, et omnimodo sylvestres arbores utilitati hominum minus idoneae reperiuntur. Quid ergo per sylvas, nisi mentes sylvestres peccatorum debemus accipere, quae caligine vitiorum tenebrosae solem justiciae a se [Col. 0267D] excludunt, et a fructu bonorum operum omnino steriles, vepres et spinas nutriunt? Pravae conscientiae metuentes in se immanitatem criminum, super se potestatem Judicis, subtus se crudelitatem tortoris. In hujusmodi sylvis praedones et sicarii et serpentes et scorpiones, id est vitiorum multitudo magna nimis invenitur, ut nullus possit ibi locus esse justiciae, aut accessus sanctitati. Ne ergo in loco isto horroris et vastae solitudinis inveniaris adaequa sylvam istam in campum, et praecide proceras illas vitiorum arbores quae surrexerunt, fastum videlicet mundanae elationis, ambitionis malum, flammam luxuriae, invidiae tabem, et caetera genera vitiorum, ut excisis vitiis campi aequalis facies, id est conscientia pura appareat, et sic libere olivam istam [Col. 0268A] respicias, et sine nubilo possis intueri Mariam.

Campi siquidem mentes humiles, et a tumore secularis conversationis metu divini judicii adaequatae intelliguntur, ut ibi: Ascendunt montes et descendunt campi, in locum quem fundasti eis (Psal. CIII) . Sed forte in campo isto nondum apparuisti, eo quod in tenebris peccatorum sis usque adhuc, et lumen justiciae non illuxit tibi. In ipsis tamen tenebris tuis eo quo potes respectu beatam Mariam intuere, in lectulo tuo illam cogita, et tene in memoria cordis tui: quoniam et res in quam directe radius solis non dirigitur, ex repercussione luminis quandoque irradiatur, et infirma conscientia quae radio aspirantis gratiae non tangitur, per vitam justorum et exemplo bonorum operum quandoque mutatur in [Col. 0268B] melius. Quid enim aliud sunt justi cum impiis conversantes, quam fulgur quidem lucens in tenebris?

Fulgebunt, inquit Scriptura, justi, et tanquam scintillae in arundineto discurrent (Sap. III) . Fulgor iste, id est claritas sanctitatis cum ad injustos dirigitur, quandoque in eis excitat fumum, quandoque ignem, quandoque caliginem, Fumum, cum exemplo in se ipsis confunduntur, et scelera sua erubescere incipiunt, et sic in lachrymosam compunctionem resolvuntur (Cant. III) . Fumus enim sanctarum mentium compunctio designatur, ut ibi: Quae est ista quae ascendit per desertum, sicut virgula fumi ex aromatibus myrrhae et thuris? Quandoque vero fulgor iste ignem excitat in peccatoribus, ut quando audita vita illa beata [Col. 0268C] invisibilium bonorum amore, velut igne quodam accenduntur, de quo igne Moysi praecipitur (Levit. VI.) , ut in altari Domini jugis sit ac perpetuus. Aliquando etiam fulgor iste in reprobis excitat caliginem, ut dum visa justorum ardua conversatione, se ad illam ascendere posse diffidunt, et sic caligine desperationis excaecantur. De hac caligine in Psalmo dictum est: Inclinavit coelos, et descendet et caligo sub pedibus ejus (Psal. XVII) . Ex metu enim extremae ultionis (quae per pedes Domini recte accipitur) in reproborum mentibus oritur caecitas desperationis.

Fulgebunt igitur justi, ut diximus, et tanquam scintillae in arundineto discurrent. Scintillae vero [Col. 0268D] viros sanctos significant, qui foris lucent bono opere, et intus ardent charitate. Arundo vero peccatores designat, qui omni virtutum humore siccati, merito suae iniquitatis ignibus aeternis sunt praeparati. Sed in arundineto viri sancti, sicut scintillae discurrunt, quia sicut scintillae ignis arundines consumunt, et redigunt in favillam, sic viri sancti exemplo bonae vitae, quod animale et vetustum est in peccatoribus destruunt, et stipulam vitiorum adhibita flamma charitatis exurunt. Sic ergo mali inter bonos, sicut arundines juxta scintillas, et plateae arentes juxta aquas positi sunt. Impii enim homines plateae illae sunt de quibus in planctu Hieremiae scriptum est: Quomodo obscuratum est aurum, mutatus est color optimus, lapides sanctuarii dispersi sunt in capite [Col. 0269A] omnium platearum (Jer. IV) . Ex his plateis quaedam juxta aquam positae sunt. Sunt enim plerique criminosi latas hujus seculi vias tenentes, qui aliquando per verba sanctae exhortationis, aliquando per virtutum dona quae in aliis aspiciunt, aliquando ad lachrymas et gemitus vere poenitentium corde compunguntur. Qui ergo verba sacrae Scripturae exhortationis devotus suscipit, etiam vitam praeteritam non deserens, juxta aquam sacri eloquii positus est, de qua dicitur: Cibavit illum pane vitae et intellectus, et aqua sapientiae salutaris potavit illum (Eccle. XV) . Qui vero dona gratiarum quae in se non habet, in aliis veneratur et diligit, juxta aquam gratiae spiritalis positus est, de qua dicitur: Effundam super vos aquam mundam et mundabimini ab omnibus [Col. 0269B] inquinamentis vestris (Ezech. XXXVI) . Qui ad lachrymas poenitentium in seipso erubescit et confunditur, juxta poenitentiae aquam positus est, de qua scriptum est: Antequam comedam suspiro, et tanquam inundantis aquae, sic rugitus meus (Job. III) . Sic igitur et plateae sunt, et tamen quodammodo juxta aquas ponuntur, quoniam etsi latas hujus vitae vias teneant, eo quod Dei dona venerantur in aliis et diligunt, suscipiendae gratiae habiliores et promptiores fiunt.

Videre jam potes qualiter Virgo mater, quae prius comparata est olivae speciosae in campis, sit quasi platanus exaltata juxta aquam in plateis, subintellige constitutis. Platanus siquidem arbor lata est, expansis ramis, umbram faciens uberiorem, quae [Col. 0269C] idoneum est umbraculum his qui calore solis intemperato fuerint fatigati. Umbra illius platani nihil aliud confidentius accipitur, quam incarnatio Verbi de qua dicitur: Et virtus Altissimi obumbrabit tibi (Luc. I.) . Si enim umbrae naturam enucleatius inspiciamus, ex lumine et corpore efficitur. Tunc ergo platanus haec umbram copiosissimam reddidit, quando lumen incorporeae divinitatis in beata Virgine assumpsit corpus nostrae humanitatis. In plateis autem umbra platani hujus diffusa est, quoniam omnibus criminosis, et sub peccati onere gementibus, opem suae protectionis porrigit, omnibus, inquam, post lapsum redeuntibus et desiderantibus viam salutis. Considerate modo omnes plantas, quae [Col. 0269D] de radice matris Evae prodierunt, si aliqua tam sublimis sit, ut Maria, quae, et si pro conditione naturae aequalis sit caeteris, tamen donis et meritis supra omnes exaltata est. Tribus plane modis eam super omnes filias Evae videmus exaltari, videlicet per sanctificationem, qua exaltata est ab omni affectu terrenae corruptionis: per cognitionis plenitudinem, qua exaltata est ab omni nubilo erroris: per summam contemplationem, qua exaltata est ab omni tumultu mundanae actionis. Nobis igitur, fratres charissimi, qui ad hanc virtutum eminentiam assurgere non possumus, sub umbra ejus pausandum est, ubi in aestu vitiorum refrigerium, in pressuris seculi umbraculum, et in omnibus laboribus quae huic vitae fastidium ingerunt, quietem assequamur. Festinet [Col. 0270A] ad umbram protectionis ejus qui longe est, teneat nec dimittat qui jam apprehendit: quia ipsa est dux securitatis peregrinantibus, et pervenientibus ad viam portus salutis, quam nobis ejus interventu largiatur Jesus Christus Dominus noster, cujus regnum et imperium permanet in secula seculorum. Amen.

Fiant luminaria in firmamento coeli, et dividant diem et noctem, et luceant in firmamento coeli, et illuminent terram (Gen. I) .

Sicut ex Scripturis sanctis cognovimus, omnia opera Domini benedicunt ei, quoniam nulla creatura tam despecta est quae non aliquo singulari [Col. 0270B] beneficio laudem Dei videatur continere. Excellentius tamen benedictus est in firmamento coeli, non solum quia caeteris creaturis supereminet, verum etiam quoniam stellarum aliorumque luminum ornatu multiplici, miram Dei potentiam mirabiliter ostendit: quae in eo posita sunt, non tantum ut ibi luceant, sed etiam ut distinguant inter diem et noctem, et illuminent terram. Licet ergo in hoc firmamento visibili et ornatu ejus nobis occurrat multa materia laudis, tamen verba quae praemisimus ad firmamentum spiritale, et luminaria spiritalia, in quibus magis elucet Dei virtus et Dei sapientia, libet convertere, ut et festivitati hodiernae magis congruant et proficiant devotione. Firmamentum ergo de quo loqui volumus, homo Christus [Col. 0270C] Jesus est qui sicut firmamentum aliis operibus conditionis specie, magnitudine, sublimitate praeminet: ita ipse caeteris sanctis praeminet specie, quia ipse est speciosus forma prae filiis hominum; in magnitudine, quia magnitudinis ejus ipse est finis; sublimitate, quia ipse est super omnia Deus benedictus in secula. Ideo etiam Christus firmamentum appellatus est, quoniam sicut firmamentum naturam aquae tenet, secundum beatum Gregorium quae gelu constricta in glaciem, et postmodum in crystallum solidata est, ita Christus homo ante resurrectionem velut aqua fuit, qui fame, siti, multisque aliis infirmitatibus, videlicet nascendo, patiendo, moriendo, velut aqua defluxit. Unde Psalmista ex persona ejus: Sicut aqua [Col. 0270D] effusus sum, et dispersa sunt omnia ossa mea (Psal. XXI) . Post resurrectionem vero tanquam crystallus firmatus et solidatus fuit, eo quod impassibilis et immortalis, sicut David propheta dicit: Fiat manus tua super virum dexterae tuae, et super filium hominis quem confirmasti tibi (Psal. LXXIX) . Unde Ezechiel propheta ipsum appellat firmamentum, et crystalli speciem dicit habere, ubi sic loquitur: Super capita quatuor animalium similitudo firmamenti, quasi aspectus crystalli horribilis extendit super capita ipsorum quatuor (Ezech. I.)

Luminaria vero hujus firmamenti omnes sancti sunt, qui in eo sunt fundati. Primo in hac vita fide, spe, charitate, caeterisque virtutibus, quas ab ipso acceperunt, et in illa coelesti gloria sunt in eo radicati [Col. 0271A] beata illa fruitione visionis ejus, unde ipse Dominus: Qui manet in me, et ego in eo, hic fert fructum multum (Joan. XV.) Et Joannes: In hoc scimus, quoniam in ipso manemus, quia de Spiritu ejus accepimus (I Joan. IV.) : Et Apostolus: Per ipsum et cum ipso, et in ipso sunt omnia (Rom. XI.) . Sancti ergo omnes luminaria sive stellae dicuntur, sicut Paulus dicit de eis: Inter quos lucens tanquam luminaria in hoc mundo, verbum vitae continentes (Philip. II) . Et alibi: Stella differt a stella in claritate (I Cor. XV.) . Et in Job Dominus loquens, ait: Ubi eras cum me jubilarent omnes filii Dei, et laudarent astra matutina? (Job XXXVIII.) Qui ideo stellae appellantur, quia sicut stella aliam modo pulchritudine, modo claritate, modo rubore, modo [Col. 0271B] puritate antecedit, ita et inter electos Dei. Virgines enim commendat species, confessores claritas, rubor sive flamma charitatis apostolos et martyres, puritas vero naturae spiritus, facit excellentiores.

Virgines ideo decore commendantur, quoniam in hac vita pudicitiam carnis et castitatem servaverunt, retinentes vestimenta sua candida, nulla corruptione concupiscentiae carnalis ea inquinantes. Unde et sine macula sunt ante thronum Dei et sequuntur Agnum quocunque ierit (Apo. XIV) . Ipse enim speciosus est, et speciosas libentius aspicit alloquitur, tangit, osculatur, et amplexibus stringit, et illae speciosi desiderio sequuntur eum quocunque ierit. Videt eas in hac vita oculo electionis, alloquitur promissione futurae beatitudinis, [Col. 0271C] tangit eas tactu divinae aspirationis, osculatur osculo internae dilectionis, amplexatur largitione supernae contemplationis.

Confessores vero stellae sunt caeteris clariores, qui doctrina sana et claritate verbi Dei illuminaverunt et eos qui erant in tenebris perfidiae, ad lumen ecclesiasticae fidei perduxerunt. Illuminaverunt sursum docendo quae essent in coelo justis praemia reposita, deorsum ostendendo quae in inferno impios expectarent supplicia: a dextris monstrando virtutes et bona opera, per quae ad vitam tenditur: a sinistris quando docuerunt vitare scelera, per quae ad supplicium descenditur. Retro illuminaverunt, docendo cavere versutias et fraudes diaboli: ante, [Col. 0271D] cum docuerunt nos spernere mundum cum delectationibus suis. Isti sunt montes illi, de quibus Propheta dicit: Illuminans tu mirabiliter, a montibus aeternis turbati sunt omnes insipientes corde (Psal. LXXV) . Sicut enim montes prius solis claritatem excipiunt, et ab ipsis montibus in vallem descendit, ita et montes isti aeterni, id est vitam aeternam annunciantes, mirabiliter, hoc est miraculis comitantibus, illuxerunt, dum ipsi velut altiores caeteris vita et merito fidei lumen susceperunt, et suo postmodum ministerio infirmis et ignorantibus id ipsum lumen communicaverunt. Quo respersi lumine turbati sunt insipientes corde, vitam aeternam, de qua non audierant, stupebant annuntiari. Nec solum in vallibus, imo ubique locorum lumen istud radiabat: [Col. 0272A] quia illorum doctrina fulguri comparata est, quod omnia circunquaque illuminat, sicut de sanctis animalibus dicitur: Ibant et revertebantur in similitudinem fulguris coruscantis (Ezech. I) .

Stellae vero ardentiores et igne charitatis magis inflammatae, sunt apostoli et martyres, qui tanto fervore dilectionis Dei accensi sunt, ut sicut flamma materialis subjectum suum consumit et redigit in cinerem ita et eos flamma charitatis consumeret, quod utique factum est quando tradiderunt corpora sua propter Deum ad supplicia. Postmodum vero eadem flamma accinerati sunt, dum morte gloriosa vitae hujus corruptibilis terminum, cum Christo cupientes vivere consecuti sunt: fervor autem charitatis, qui in sanctis martyribus eminuit, ratione [Col. 0272B] similitudinis flammae comparatur. Flamma etenim quandoque urit ardore, quandoque intuentes se excaecat nimia claritate, quandoque e vicino positos, et illustrat lumine, et calefacit calore. Simili modo ad flammam charitatis, quia ardebant apostoli et martyres, usti sunt persecutores et tyranni, qui eis poenas et tormenta intulerunt: quia dum eos vita privari conati sunt, primo in anima malitiae ardore sunt adusti, postmodum vero justo Dei judicio gehennae incendiis mirabiliter sine remedio cruciati sunt. Alii ad aspectum flammae illius caeci facti sunt, qui dum viderent sanctos Dei reserare carceres, solvere catenas, sanare infirmos, mortuos suscitare, non hoc divinae virtuti sed magicis artibus ascribebant, et sic occasione luminis, quo illuminari debuerant, [Col. 0272C] lumen perdiderunt. Caeteri vero qui devote illorum facta et dicta venerati sunt, per eos illuminati sunt ad fidem, et ipsorum exemplo accensi sunt ad dilectionem.

Sanctos autem angelos stellas puriores recte dixerim, qui eo quod spiritalis naturae sint, subtilitate caeteris sanctis praeponuntur. Unde et apostata angelus, quia prima puritate et subtilitate Deo erat similior, in superbiam elatus, aliam similitudinem quae Deo erat inimica, habere concupivit cum dicit: Ascendam in coelum, ponam sedem meam ad aquilonem, et ero similis Altissimo (Isa. XIV) . In hoc Deo similis esse volens, ut sicut ille super se non habebat alicujus potestatis dominium, ita et ipse ab [Col. 0272D] omni emancipatus dominio, ad Deum noluit habere alicujus obedientiae respectum. Propter eam autem similitudinem, quam cum Deo habent angeli sui, qui majorem puritatem assecuti sunt, divinae contemplationi semper assistunt. Alii vero qui in conditione sua minus subtilitatis acceperunt, quandoque ad terras ad consummanda Dei opera transmittuntur: sicut legimus de angelo, qui revolvit lapidem ab ostio monumenti (Matth. XXVIII) , de angelo, qui descendit in piscinam, dum moveretur aqua (Joan. V) , de angelis, qui operati sunt incendium Sodomorum (Gen. XIX) , et in aliis multis locis. Alii ad nos destinantur, ut gerant curam salutis nostrae, suggerant nobis bona quae agere debemus, praesentent orationes nostras ante Deum. Isti sunt principes qui astant [Col. 0273A] orantibus levantibus puras manus ad Deum, de quibus per Psalmistam dicitur: Praevenerunt principes conjuncti psallentibus in medio juvencularum tympanistriarum (Psal. LXVII) . Sic ergo propter diversa eorum officia, alios contemplatorios, alios operatorios, alios administratorios spiritus possumus appellare.

His stellis spiritalibus quas in firmamento, quod Christus est, positas diximus, duas alias mirae pulchritudinis libet adjicere, quarum una stella maris, altera stella matutina nuncupatur. Stella maris est beata virgo Maria, quae in mari hujus seculi nos regit et protegit, et meritis suis cum precibus ducit ad portum salutis. Stella matutina Christus est, quia sicut stella matutina mane oritur, et sequentis diei signum est, ita Christus mane ortus est, dum ipse [Col. 0273B] primus resurrexit a mortuis, et sequentem diem, hoc est nostram resurrectionem, ipse resurgendo praesignavit. Neque eidem firmamento de quo locutus sum, lunam et solem deesse crediderim, quae sunt luminaria illa magna, facta ut praesint diei et nocti. Et luna quidem ipsa est Ecclesia, de qua dicitur: Sol et luna steterunt in habitaculo suo (Habac. III) . Et alibi: Fecit lunam in tempore, sol cognovit occasum suum (Psal. CIII) . Haec luna in firmamento posita est, quia in Christo constructa et fundata. Recte autem sancta Ecclesia luna appellata est, quia sicut luna non nisi a sole lumen accipit, ita Ecclesia non nisi a Christo habere potest lumen virtutis. Solem etiam, hoc est virtutem divinitatis, in firmamento jam dicto positam esse non ambigimus, quoniam [Col. 0273C] in Christo homine, secundum verbum Apostoli, habitat plenitudo divinitatis corporaliter (Coloss. II) . Sed licet sanctos cum Christo regnantes stellas dixerim, subtilius eos intuens possum vere dicere stellis omnibus eos clariores: quoniam sicut lux eos illuminans, quae Deus est, omni alia luce est clarior, ita et per illam illuminata caeteris luminibus clariora sunt.

Siquidem in regno illo superno impletum est quod dixit, qui sedebat in throno cum ait: Ecce nova facio omnia (Isa. XLIII) . Sancti etenim Dei ibi renovati sunt in ratione, quia perfecte Deum cognoscunt, ideoque sunt sine omni errore. Renovati sunt in voluntate, quia pacem plenam, quae ex Deo est, [Col. 0273D] assecuti sunt, ideoque Deum diligunt sine omni perturbatione. Renovati sunt in memoria, ut affectum suum semper in Deum dirigant, ideoque Deum cogitant sine intermissione. Ratio, inquam, renovata est, quae solam illam scientiam ibi tenet per quam intellectus ad cognoscendum illuminatur, et affectus ad diligendum accenditur. Videmus in hac vita quod sicuti quaedam claritas est sine calore, et illa illuminat et non calefacit, alia est cum calore, quae et illuminat et calefacit, ita est in scientiis. Sunt enim quaedam scientiae quae illuminant intellectum, et non accendunt affectum, quales sunt artes liberales, dogmata philosophorum, et his similia: et ista scientem faciunt, non sapientem. Est alia scientia quae illuminat intellectum, et ad diligendum accendit [Col. 0274A] affectum, qualis est scientia de Deo habita, et de statu coelestis vitae, quae sola intellectu sanctorum tenetur et comprehenditur quantum ad usum. Omnis alia scientia, secundum dictum Apostoli, ibi destruetur, quoniam seculares scientiae et si in cognitione ibi forte habendae sunt, nullum tamen in scientibus habebunt effectum. Voluntas etiam in Deo pacificata erit ab omni perturbatione aliena, quia nec prosperitas secularis turbabit eam per ineptam laeticiam, nec adversitas per ingruentem molestiam, nec cupiditas affectando habere quod deest, nec timor metuendo perdere quod habet. De quibus quatuor passionibus philosophus dicit: Gaudia pelle, pelle timorem, spemque fugato, nec dolor adsit. Nubila mens est, vinctaque frenis, haec ubi regnant. Et [Col. 0274B] poeta:

Sed et memoria ibi semper in Dei recordatione erit continua, ut quae in hac vita longe a Deo relegata, per creaturas hujus mundi, quae infinitae sunt, cogitationibus infinitis distrahitur, tunc omnibus quae hujus mundi sunt in oblivionem traditis, solum Deum diligat, ideoque Jesum solum meditetur. Tunc ergo adimplebitur quod dictum est, quia Deus erit omnia in omnibus (Coloss. III) . Erit enim Deus in ratione claritas, in voluntate charitas, in memoria perennitas.

Unde satis evidenter colligitur quod sancti Dei non solum stellis similes, sed etiam stellis omnibus [Col. 0274C] sunt clariores. Habemus ergo luminaria quae posuit Deus in firmamento coeli, ut dividant diem et noctem, sicut in rerum natura videmus quod sol diem, luna et stellae noctem illuminant. Nox autem vita praesens, dies autem futura vita intelligitur. Sol ergo diem illuminat, quia Deus qui est verus sol, vitam illam beatam supra praesentia clarificat, et sicuti ipse totus lux est, ita et illa vita tota est dies sine omni nube obscuritatis. Noctem vero illam luna et stellae illuminant, quum in vita praesenti sancta Ecclesia, et sancti Dei in ea militantes sive triumphantes miraculis, eruditione, conversatione eam illuminant, longe tamen aliter, quam dies illuminata sit. Cum enim nox illuminatur, et claritas [Col. 0274D] videtur quodammodo obscura et obscuritas clara: quoniam in vita praesenti, nec bona sine malis, nec vitia sine virtutibus omnino esse possunt, ita ut etiam justi quodammodo clari, et quodammodo tenebrosi esse videantur. Sicut enim macula semper est in luna, ita et in Ecclesia. Inde est quod propter nubem peccati, coelum, et coeli lumina perspicaciter non possumus intueri, imo quod plangendum est, quandoque nec oculos ad coelum levare possumus, ubi nostra spes reposita esse debuerat, peccatorum nubilo praepediti.

Ecce multi dum oculis corporalibus coelum et stellas corporales volunt respicere, non valent, vel quia contracti, vel quia obstaculo praepediti, vel quia lumine privati sunt. Contractos illos esse [Col. 0275A] dixerim, qui cupiditate terrena curvati sola transitoria cupiunt, et ideo oculos cordis semper in terram figentes, eos ad coelestia elevare non possunt: plane sicut amor ad faciem, timor ad manum, ita cupiditas ad terram semper oculum dirigit, verbi gratia: Filius semper intendit in faciem patris quem diligit, servus ad manum domini sui respicit, ne flagelletur pro excessibus quos commisit, avarus vero cor semper apponit divitiis, quoniam ubi est thesaurus tuus, ibi est et cor tuum (Matth. VI) . Ipse etiam Dominus in Evangelio, ubi loquitur de semine quod in spinis cecidit, avaros significans ait: Hi sunt qui audiunt verbum et a sollicitudinibus et a voluptatibus vitae euntes suffocantur nec referunt fructum (Matth. XIII) . Qui vero obstaculo [Col. 0275B] impediuntur ne coelum videant, superbi sunt, et elati spiritu, qui superbiam mentis operimentum quoddam inter se et Deum statuerunt, sicut David propheta dicit: In labore hominum non sunt, et cum hominibus non flagellabuntur (Psal. LXXXII) . Ideo tenuit eos superbia, operti sunt iniquitate et impietate sua, hoc est duplici superbia, ut impietas dicitur superbia, qua homo non humiliatur Deo: iniquitas, superbia qua homo cupit anteferri proximo. Superbia ergo operimentum est, quo impeditur homo ne Deum videat, in quo et se habere videtur illa beneficia, quae a Deo per humilitatem erant impetranda. Dum enim elati cordis homo de virtutibus cogitat, dictante superbia, illas se habere praesumit; cum de scientia illam, arroganter sibi prae [Col. 0275C] caeteris ascribit; cum de honoribus, aliis se aestimat omnibus digniorem; et infirmitatis suae defectus non aspiciens, bona etiam quae non habet in se ponderans, semper contemptor est aut aemulus alienae virtutis. Quare hoc? Quoniam impediente superbia ad Christum respicere non potest, ut in ipso videat quam humilis, quam patiens, quam suavis, quam bonus est Dominus: ut sic ad suas infirmitates respiciens, deploret humiliter quod sibi intellexerit deesse, sicut beatus Job fecisse legitur cum diceret: Auditu auris audivi te, nunc autem oculus meus videt te, idcirco ipse me reprehendo, et ago poenitentiam (Job XLII) . Superbia igitur quoniam ad Deum non respicit, ut in lumine ejus tenebras suas agnoscat, [Col. 0275D] ideo inter omnia peccata difficilius ad poenitentiam inclinatur. Siquidem prima est in recedentibus a Deo et ultima in redeuntibus ad praeassumptas virtutes, sicut Scriptura dicit. Inde est etiam quod diabolus principaliter superbis imperare dicitur, Scriptura attestante quae dicit: Omne sublime videt, et ipse rex est super omnes filios superbiae.

Sunt alii qui deficiente lumine oculorum tenebrosi coelum videre non possunt, quales sunt simplices et idiotae, omnes habiles quidem de ratione ut Deum cognoscant et diligant, et ambulent in mandatis ejus, sed deficiente lumine exteriori, hoc est, doctrina et praedicatione, quae pastorum ministerio eis exhiberi debuerant, remanent in peccatorum tenebris, eo quod non sit qui salutem animarum operetur, [Col. 0276A] et doceat formam sanctae conversationis. Clerici enim nostri temporis qui cum ecclesiasticis beneficiis curas animarum suscipiunt, solo quaestu clericos, habitu milites, sed vivendo et praedicando neutros se exhibent, quod opera ipsorum loquuntur. Cum de eleemosynis pauperum regales equos, vestimenta secularia, calearia et frena deaurata, stellas picturatas comparare non erubescunt. mensa ferculis, thalamus jocis impudicis jocundus est: in palatio ubique resonat cautus de gestis Hectoris, et in sancta Ecclesia silentio damnantur verba Salvatoris. Sic ergo evenit ut infirma Ecclesiae membra, quae pastorum antecedente lumine ad Deum conduci debuerant, subtracta eis praedicatione veritatis, in tenebris perseverent.

[Col. 0276B] Tollantur igitur necesse est de medio contractio avaritiae, superbiae operimentum, caecitas ignorantiae, ut Deum Deique sanctos mentis oculis possimus intueri, et tendere ad coelestem illam gloriam, quam constat nobis esse repromissam. Ut tamen fructuose valeamus visum ad coelum dirigere, oportet nos non retrorsum vel a latere, sed potius ante nos directe oculos ad coelum levare: quoniam a dorso vel a latere coelum respicientes aut offendunt pedibus, aut errant in via. A dorso vero coelum respiciunt illi, qui in vita sua praeterita et bonis operibus quae fecerunt, nimis confidunt, cum magis ea quae retro sunt deberent oblivisci, et se in anteriora extendere. Statuentes enim ante oculos suos quomodo vitia reliquerint, pugnaverint contra [Col. 0276C] tentationes, majoribus fuerint sociales, quomodo demum disciplinam tenuerint, et portaverint pondus diei et aestus, eo ipso se dignos aestimantes in charitate tepere incipiunt, et dissoluti esse in disciplina et circa vitae terminum cum ferventiores spiritu esse debuerant pene frigidi et sine virtute inveniuntur. Non sic certe exul qui tendit ad patriam, qui semper fortius iter agit donec perveniat: non operarius diurnus, qui continue laborat donec opus dici perficiat: non sic sitiens, qui fontem aquae desiderat, quousque perveniat ad illum. Sed neque anima Deum sitiens cessare debet a cursu boni operis, quousque ad eum perveniat, quo frui concupivit. A latere vero coelum respiciunt, qui propter [Col. 0276D] bona temporalia et voluptates vitae istius, in quibus quietem sibi habere videntur, Deum venerantur, largiuntur eleemosynas, et ecclesias frequentant, magis devoti Deo pro eo quod acceperunt, quam pro spe vitae aeternae quam minus diligunt. De quorum numero Satan beatum Job existimans dixit: Nunquid Job frustra timet Deum? Operibus manuum ejus benedixisti, et possesso ejus crevit in terra (Job I) ; quasi diceret: Qui tot bona a Domino in terra accepit, non est mirum si pro eis innocenter se gerit. Qui ergo sic a latere Deum respiciunt, nequaquam visum mentis per viam dirigunt quae ad Deum conducit. Via enim recta est, ut per illos labores, incommoda, persecutiones, et injurias sustineamus: quia a deliciis ad delicias tendere iter [Col. 0277A] omnino tortuosum est, nec viatorem aliquando ducit ad metam salutis.

Directe ergo ante faciem nostram coelum nos respicere oportet, ut faciem, oculos, aures, os, manus, et pedes ad Deum convertamus: faciem ipsam, cognoscendo, oculos; mentis intentione in ipsum dirigendo, aures obediendo, os recta et bona loquendo, manus justa operando, pedes bona cogitando: nec aliquod membrum nostri corporis desit in ministerium sui Creatoris. Ut quid enim recta via non ambulemus? Siquidem et laboris praemium, et contra pericula subsidium a sanctis Dei nobis proposita sunt. De ipsis enim dicitur: quia lucent in firmamento coeli, et illuminant terram: lucere respectu luminis, illuminare respectu illuminati dicitur. [Col. 0277B] Lucent ergo sancti Dei, quia claritatem visionis Dei jam assecuti sunt. Illuminant terram, dum miraculis, eruditione, conversatione, in terra peregrinantes informant, ut sic eorum exemplo et coeleste speremus praemium, et ab ipsis habeamus sanctae vitae documentum. Quis ergo tam inops est recti consilii, ut a paupertate non festinet ad sufficientiam, a tristicia ad laeticiam, ab angustiis ad voluptates? Haec enim tria sanctis in praemium reposita sunt, videlicet aeterna societas de qua dicitur: Sociabor cum apparuerit gloria tua (Psal. XVI) . Interna jocunditas, de qua scriptum est: Exultent justi in conspectu Dei (Psal. LXVII) . Jocunda voluptas, de qua dicitur: Delectationes in dextera Dei usque in finem (Psal. XV) . Ut qui in hac vita [Col. 0277C] pro Christo fuerunt miseri, in illa vita recipiunt omnium bonorum sufficientiam, qui pro eo luxerunt perfectam consequantur laeticiam, et qui pro eo calamitates passi sunt, ibi delitias possident sempiternas, praestante Domino nostro Jesu Christo, cujus regnum et imperium permanet in secula seculorum. Amen.

Duae pennae singulorum jungebantur, et duae tegebant corpora eorum (Ezech. I) .

Verbum quod audistis, fratres, et laeticiae materiam in se continet, et doloris. Quod enim animalium illorum corpora pennis tegi dicuntur, indicium est [Col. 0277D] infirmitatis: quod autem reliquae jungebantur, signum est futurae glorificationis. Quoniam ergo in vita praesenti mens peccati conscia opus habet protectione, monemur universi per verbum istud infirma nostra tegere, ne nudi appareamus, ut in futurae illius vitae gloria expediti, pennas assumamus praeparatas non infirmitati, sed consummatae sanitati. Anima igitur adhuc infirma pennis opus habet, non quibus volet, sed quibus se tegat et muniat, ut adhuc fragilis corpore, mente lubrica, dissidens moribus, errore implicita, ad studia iners, ad voluptates prona, tarda ad sapientiam, velox ad impietatem: de praeteritis nuda, de praesentibus exigua, de futuris incerta, de nativitate rea, de vita labori et dolori addicta.

[Col. 0278A] Dantur itaque ei duae alae in hac vita sua, quibus nuda sua possit tegere, videlicet intellectus Scripturarum, quo se muniat per cognitionem veritatis, et speculatio creaturarum qua se muniat per vinculum charitatis. Sub his pennis manus habere debet, ut et cognitionem Scripturae, et dilectionem creaturae approbet semper testimonio boni operis, prius exercitio et labore ambulet, postmodum volet: quia prius laborandum, postmodum vero bravium accipiendum est. Sic prius occurrit Domino Martha, quam Maria: sic prius datur lex servitutis, quam lex libertatis: sic prius habitatur in Sion, quam in Jerusalem: sic prius nubit Lia quam Rachel: sic prius Petrus, quam Joannes a Domino vocatus est: sic demum a laeva transitur ad dexteram: [Col. 0278B] quibus omnibus demonstratur per exercitationem praesentis vitae ad futurae gloriae quietem esse transeundum. Proponitur itaque homini divina lex, ut juxta illam informet vitam suam, et ambulet in ea, pennae duplici ratione comparata. Duo etenim in penna considerantur, venustas et utilitas: venustas, quia ornat: utilitas, quia protegit. Eodem modo mandata Dei venustatem habent in luce scientiae, utilitatem in mandatorum adimpletione.

Diligens ergo scrutator mandatorum Dei primo in lege Domini debet illuminare intellectum suum, ut sciat qualis sit, quid desit sibi, quanta infirmitas propria, quis defectus virtutum, quam longa miseria, quam brevis consolatio, quot debet Domino suo, et quam pauca potest restituere. Istae enim sunt [Col. 0278C] divitiae filiorum Adam a die nativitatis suae usque ad diem sepulturae suae. O quam vilis thesaurus iste, quam reprobata pecunia ei qui decem milium talentorum debitor est, nihil nisi iram et indignationem sibi omnibus diebus thesaurizasse! Quid factura, o misera anima, quando reddes rationem negociationis tuae? Respice adhuc ad thesaurum scientiae tuae, si forte aliquid ibi invenias quo possis hoc debitum redimere. Est ibi forsitan aliquid tibi admodum utile, quoniam scriptum est: Qui apponit scientiam, apponit dolorem (Eccl. I) . Hoc probatae monetae denario filius ille prodigus, qui dissipaverat bona sua vivendo luxuriose, defraudatam pecuniam patri suo restauravit, dicens: Pater, peccavi in coelum [Col. 0278D] et coram te, et non sum dignus vocari filius tuus, fac me sicut unum ex mercenariis tuis (Luc. XV) . Hunc denarium doloris repone in marsupio conscientiae tuae, hunc foris ostende per studium, intus per affectum, et a te ipso tormentis et cruciatibus exige, quod de commissa pecunia Domino tuo defraudasti. Certe si rogas ignoscit, si doles miseretur, si plangis et ipse parcit, si aperis ipse tecum commorabitur: quia ejus delitiae sunt esse cum filiis hominum. Et in hoc praecipue divinae legis tibi commendatur utilitas, ut ipsum qui docet illum tecum habeas commorantem.

Quod si diligenter velis intueri, triplici via tibi divinae legis commendatur utilitas, scilicet per zelum, studium et affectum. Zelum intellige compunctionis, [Col. 0279A] studium operationis, affectum devotionis: ut per zelum compunctionis, quasi gladio, veterem hominem in te occidas, per studium boni satisfacias, per affectum vero ei semper adhaereas, quem expectas in praemium, ut nulla rerum temporalium ambitione retarderis quo minus festines, quo minus impetres, quo minus denique curras ut comprehendas. Sed hanc divinae legis pennam quidam habent tantum ad venustatem, alii vero habent eam ad utilitatem. Ad venustatem illos habere eam dixerim, quibus mysteria Scripturarum sunt pervia, non latent eos praecepta virtutum, non prohibitiones vitiorum. Sed in his omnibus magis volunt illuminare intellectum, quam affectum mundare, non se legi inclinantes, sed potius legem sibi: non cor in lege, sed [Col. 0279B] legem in corde retinentes: de mandatis Domini facientes non medicinam, sed pecuniam. Ut quid, o anima misera, mensa divinae legis coram te in laqueum facta est? Ut quid fontem scaturire aspicis, et aquam non bibis? Ut quid favum in ore tenens, ceram conteris, abjiciens mellis dulcedinem? Utile tibi erat, ut juxta mandatum Domini sumeres librum istum et devorares illum, ut faceret amaricare ventrem tuum, et in ore tuo fieret dulcis tanquam mel (Apoc. X) . Sumere certe debueras librum divinae legis, et sancta meditatione devorare illum, ut in ore memoriae dulcis fieret dum ventrem infirmae conscientiae ad amaritudinem compunctionis provocaret. Sicut enim speculum intueri et non componi, sicut ignem respicere et non calefieri, aut [Col. 0279C] certe escam praeparare et non refici, nihil habet in se utile: sic et in lege Domini nisi his solis, qui memores sunt mandatorum ipsius ad faciendum ea. (Psal. CX) . Intellectus enim bonus est facientibus eum. Sed o utinam hi tales velint meminisse Samaritani illius misericordiam, diligentiam stabularii, usum duorum denariorum (Luc. X) ! Aestima quia et ipsi duos veteris et novae legis denarios non reponerent in pecuniam, sed potius aegroto apponerent medicinam. Nonne profanum valde aestimares, si videres aliquem affectum veneno secum portantem antidotum, si non utatur illo? Clamat Apostolus omnem legem Domini eruditus nihil se scire nisi Dominum Jesum et eundem crucifixum (I Cor. II) . [Col. 0279D] Et Ezechiel de spiritali templo spiritaliter loquens: Quanto, inquit, erant altiora, tanto erant humiliora, hoc spiritu significante, quod quanto quis altiora percepit dona gratiarum, tanto humilior esse debet conversatione: ne inde oriantur vulnera, unde provenire debuit medicina.

Sicut enim qui bene vivit et bene docet, alium instruit quomodo vivere debeat: sic bene docens et male vivens, Deum instruit quomodo se condemnare debeat. Sic olim Urias Ethaeus a David destinatus in praelium, epistolas mortis suae secum ferens, ubi fortior erat belli impetus, occubuit: quia quilibet in Ecclesia Dei qui lucem divinae cognitionis accepit (sic enim interpretatur Urias, lux mea Deus) sententiam suae damnationis secum portat, [Col. 0280A] dum legem Dei, quam corde, quasi in arca clausam tenet, foris opere non vult adimplere.

Sunt alii quibus mandata Dei potius ad utilitatem libet intueri, recte comparati columbae residenti juxta fluenta plenissima: quia sicut illa in aspectu fluminis praecavet accipitris insidias, sic et isti insidias diaboli, delicias mundi, carnis illecebras, per mandata Dei praecavere utuntur, studiosi semper ad prosequenda illa quae lege Domini vident sibi imperari, et ne hostis domesticus in aliquo eos retardare possit, corpus suum servituti subjiciunt, carnem suam crucifigentes cum vitiis et concupiscentiis. Vis ergo videre exempla, praesto sunt. Juxta haec fluenta sedebant illi, de quibus dicitur: quod erant incedentes in omnibus mandatis Domini [Col. 0280B] et justificationibus sine querela. Juxta haec fluenta etiam sedebat Daniel propheta, cui Babylonii occasionem invenire non poterant, nisi tantum in lege Dei sui. Sic et ille qui dixit: In corde meo abscondi eloquia tua, ut non peccem tibi (Psal. CXVIII) .

Isti comparantur a Joanne ligno afferenti fructum, cujus folia sunt ad sanitatem gentium: Ostendit, inquit, mihi flumen aquae vivae splendidum tanquam crystallum, procedentem de sede Dei et Agni. et ex utraque parte fluminis lignum afferens fructum, et folia illius ad sanitatem gentium (Apoc. XXII) . Ligna quippe ex utraque parte fluminis posita, sanctos viros designant meditantes in utraque pagina Veteris et Novi Testamenti. Flumen enim mandata divinae legis significat, fructus ligni [Col. 0280C] exempla bonorum operum, folia verba exhortationum accipiuntur. Quae tunc sunt ad sanitatem gentium, cum ea quae per verba exhortationis aliis proponimus in nobis ipsis exemplis bonorum operum attestamur.

Speculatione vero creaturarum, quam secundam diximus alam, quia operiendae infirmitati nostrae necessariam, ut tamen creaturae nomine homo intelligatur, quasi cujusdam alae expansione duobus modis nuda nostra protegimus, videlicet vinculo charitatis, exhibitione reverentiae et timoris, quorum primum est ad subsidium necessitatis, alterum ad custodiam humilitatis. Vinculum siquidem charitatis ad subsidium necessitatis ideo esse dixi, quia nullus adeo sibi sufficiens, [Col. 0280D] adeo nullius indigens est, qui hic charitatis vinculis caeteris non egeat copulari. Nam quamvis primo loco diligendus sit Deus per affectum dilectionis, magis tamen proximus diligendus in multis secundum exhibitionem operis. Adeo quippe charitas nobis erga proximum servanda est per exhibitionem operis ut etiam ab oratione, a sancta meditatione, ab hymnis et canticis spiritalibus cessare debeamus imminente proximi necessitate. Ecce ante mensam Domini oculis ac manibus in coelum te intentum constitue, si videris Christum in paupere fame mori, nunquid non panem dabis illi? si fratrem tuum lecto decumbentem, in agone positum, non visitabis illum, vel eum cadentem in foveam non sustinebis illum? Facies utique, quia tibi alligatus est charitatis vinculo: [Col. 0281A] nec, te praesente, corruere potest, nisi tu cum eo corruas, maxime si potes eum sustinere. Hujus exempla plurima sunt in sanctis martyribus, vivum nobis charitatis relinquentibus exemplar. Cum enim securi divinis colloquiis et oratione sibi soli vivere possent, elegerunt tamen prodesse aliis, exhortari, docere, sanguinem suum fundere, ut vitam illam beatam quam sibi solis in pace poterant quaerere, vinculo charitatis astricti, per tormenta passionis aliis communicarent.

Ex hac radice charitatis emanare debet exhibitio reverentiae et timoris, ut eos quos tanto charitatis affectu amplecti tenemur exhibitione reverentiae et timoris offendere timeamus. Quod etiam in illo beatorum spirituum principatu docemur facere, ad quorum [Col. 0281B] normam praesens Ecclesia disposita est, qui se ipsos secundum summae illius potestatis dispositionem honore praeveniunt, inferiores singuli superioribus suis obedientes, id sibi a summo illo imperatore imperatum reputantes, quod a praesidente potestate angelica sibi fuerit imperatum. Nam si angeli dicerent archangelis, throni dominationibus, aut certe cherubin ad seraphin: Non tibi obediemus, nolumus te praeesse nobis, putasne placeret summae illi majestati? nequaquam. Propter hoc enim praecipitatus est rex ille superbiae, quia voluit esse similis Altissimo (Isa. XIV) , non participatione deitatis, sed similis, hoc est sine dominio sicut ille, ne alicui superiori exhiberet reverentiam debitae subjectionis. Nunquamne legisti quoniam David Sauli divertenti [Col. 0281C] in speluncam, praecidit oram chlamydis? Unde et postea seipsum vehementissime reprehendit: cum enim in Saule gradus superior, in David vero inferior, et in chlamyde potestas intelligatur, oram chlamydis praecidere est debitae reverentiae sui superioris aliquid detrahere (II Reg. XXIV) . Quam David Sauli abstulisse se doluit, quando in eum cui reverentiae honorem debebat aliquid praesumpsisse poenituit. Sic olim dum arca Domini a Gabaa deferretur in Jerusalem, dum arca inclinatur, Oza Levites manum apposuit, et ideo a Domino percussus interiit. Ubi per arcam praelati, per Ozam subditi accipiuntur. Arcae vero inclinatae Oza manum adhibet, dum praelatis aliorum aetati sive infirmitati [Col. 0281D] condescendentibus subditus obviare praesumit. Ideoque a Domino percutitur, vel in praesenti ad correctionem, vel in futuro ad damnationem. Expedit ergo magis ut penna charitatis velemus infirma propria, sustineamus aliena, ne nudi appareamus cum id, quod mortale est, in nobis absorptum fuerit a vita: et pennae illae assumendae sunt, quibus non protegi, sed sublevari necesse erit.

Et videntur istae pennae ipsum caput nostrum ad coelos extulisse, quas si cognoscere desideras, ipsae sunt innovatio naturae, et consessus dexterae. Ipse etenim Redemptor noster has alas primus assumpsit nobis in futuro eas collaturus, quando similes ei erimus. Unde et in Apocalypsi alaeaquilae magnae dicuntur, ubi scriptum est: Datae sunt mulieri duae alae [Col. 0282A] aquilae magnae, ut volaret in desertum locum: per aquilam Christum, per mulierem fidelem animam, per desertum coelum volens significare. Haec autem naturae innovatio quae erit in corpore, si ad naturam corporum respicimus, secundum elementa hujus mundi probatur attendenda. Videmus enim quod terra in praesenti ponderositate sua corpus aggravat, aqua humorum inaequalitate infirmat, aer spirandi necessitate affligit, ignis caloris immoderantia consumit. Ista ergo innovari necesse erit, non tolli de medio, ut non infirmitas quae aggravat, sed naturae veritas integra reformetur, sicut Dominus ait: Capillus de capite vestro non peribit (Luc. XXI) . Habebunt ergo tunc corpora mortis hujus, imo vere mortua ab elementis hujus mundi, naturae [Col. 0282B] veritatem, non corruptionem, videlicet ut sint a terra palpabilia, ab aqua mobilia, ab aere levia, ab igne vero splendida. Magis tamen ab aere et igne accipient quam de reliquis, quia levitas eorum levitati cogitationum, et splendor ipsorum splendori stellarum comparabitur: dicente Apostolo: Stella differt a stella in claritate, sic et resurrectio mortuorum (I Cor. XV) .

Sicut e contra reprobi, qui dilexerunt terrena super omnia, et passionibus concupiscentiarum se subdiderunt, de his inferioribus elementis, terra scilicet, et aqua, magis accipiunt ut in his quae passionibus magis sunt accommoda corporum recipiant passiones. O quam infelix illa anima quae triplici carcere, videlicet conscientiae, corporis, et gehennae [Col. 0282C] torquebitur, ut nec intus sit sine angustia, nec foris sine poena: cui immortalitas in essentia et possibilitas semper durabit in poena: nec aliquod illius muneris accipiat, quod sanctis in impassibilitate conferet superni gratiam largitoris. Et erit impassibilitas et immortalitas supra naturam mirabilis, quibus vita et essentia, imo totus naturae cursus erit naturalis, ut ipsa natura de sua integritate gaudeat, et in eo quod amplius accepit, in amorem largitoris amplius inardescat.

Sed huic reformationi nostrae naturae accedet consessus dexterae, qui consistit in plenitudine cognitionis, dilectionis, et jocunditatis: ut nec cognitio erronea, nec dilectio illicita, vel jocunditas tristia [Col. 0282D] admittere possit. Ibi enim scientiam informabit justicia, ne sit elata: ibi charitatem diriget scientia, ut sit ordinata: ibi jocunditatem producet indeficiens aeternitas, ne aliquo doloris nubilo quandoque possit obfuscari. Omnia ergo bona animae in se nunc diversa in Deo tunc erunt unita, ut cognitio diligat et charitas cognoscat, et uno affectu in Deo finiantur omnia, quae unum finem Christum sibi constituerunt. Hoc est quod mundi philosophus animam constare dixit ex dividua et individua substantia, ex eadem et diversa natura, quia et nunc divisos affectus habet, ad diversa se applicans: sed indivisae sive ejusdem naturae erit, dum cognitione et amore in Deum tota intendens, uno virtutum affectu in illo erit unita.

[Col. 0283A] Unde etiam et Dominus omnes virtutes animae, quibus Deo fruendum est, propter identitatem affectus sub uno cognitionis nomine comprehendit dicens: Est autem, inquit, vita aeterra, ut cognoscant te verum Deum, et quem misisti Jesum Christum (Joan. XVII) O si quando illius scientiae veniat copia, cujus usus non ad investigationem, sed potius ad beatitudinem spectat: non enim illa scientia quaestiones involvit, non regulas proponit, non causas rerum naturalium, vel obscura manifesta facit, quia id solum ibi tenet scientia quod facit ad fruitionem jocundae illius beatitudinis Triplex perfectio scientiae ibi est, scilicet Creatoris, ut per creaturae dignitatem laudemus Dei sapientiam: restaurationis, ut per assumptae humanitatis opera laudemus Dei bonitatem: [Col. 0283B] deitatis quoque perfecta erit ibi cognitio, ut in illa veneremur Dei majestatem. Ecce audivistis, fratres charissimi, qualis sit ille consessus dexterae, qui sanctis omnibus repromittitur, quem accepit Christus, accepit et beata virgo Maria, accipiet et universalis sanctorum Ecclesia, sed differenti modo. Sedet enim Christus a dextris Patris, sed ipse solus sedet etiam in dextris Filii beata Virgo, sed ipsa sola. Caeteri vero sancti erunt omnes quidem a dextris ejus, sed non sedebunt a dextris ejus. Sedere enim a dextris Patris, hoc est esse aequalem vel esse in potioribus ejus bonis, quod solus Filius ejus accepit. Sedere in dextris Filii est prae caeteris, affluere charismatum donis, quae singulariter accepit beata [Col. 0283C] Dei Genitrix. Esse vero a dextris Dei, est participem esse illius gloriae, sicut scriptum est: Tunc dicet rex illis qui a dextris ejus erunt (Matth XXV) . Hoc autem erit commune omnibus eis qui ad coenam Regis aeterni vocati sunt. Erunt ergo omnes beati a dextris Filii, imo sedebunt omnes ad dexteram ejus, non a dextris, attestante qui dicit: Sedere ipso Filio ad dexteram meam vel ad sinistram meam non est meum dare vobis, sed quibus paratum est a Patre meo (Matth. X) . Sedere enim ad dexteram, ad gloriam spectat: sedere a dextris, ad gloriae praeminentiam, quam Christus hodie Matri suae contulit, dum eam extulit super potestates angelicas. Ubi illa sedet regina beatorum spirituum, et mediatrix peccatorum semper interpellans pro nobis, ut et nos accipiamus [Col. 0283D] eundem consessum dexterae, quem ipsa accepit hodierna die migrans a corpore, quem nobis praestare dignetur Dominus noster Jesus Christus. Amen.

Reddet Deus mercedem laborum sanctorum suorum, et deducet illos in via mirabili (Sap. X.) . Audiant verbum hoc omnes qui voluntarie pressuras mundi hujus sustinent, qui participes sunt poenitentiae et tribulationis Jesu. Audiant, inquam, verbum hoc et consolentur, quia finis laborum pariter et merces eis repromittitur non qualiscunque, sed quam praeparavit Deus diligentibus se. Quid preciosius, quid appetibilius, quid majus hac mercede promitti potuit, pro qua sancti martyres, et alii justi certaverunt [Col. 0284A] usque ad mortem, qua etiam sancti omnes qui regnant cum ipso praemiati sunt. Vos ergo qui intus vobiscum aliquid boni agitis, et propter verba labiorum ejus custoditis vias duras, non vos poeniteat laboris hujus: quia vita brevis est, laboris venit finis, supremus ille Judex imminet ut reddat mercedem laborum sanctorum suorum.

Mercedem, inquit, laborum. Laborant in seculo quibus vita ista dulcis est, laborant et illi quibus vita ista amara est. Quibus vita ista dulcis est laborant agendo, licita operatione providentes quid comedant, quid bibant, et corpori quo induantur, et haec omnia ut seculo isto diu potiantur. Sed labor istorum reprehenditur Domino ubi dicit: Nolite soliciti esse quid manducetis vel quid bibatis, aut [Col. 0284B] quo induamini (Matth. XV) . Scit enim Pater vester quoniam his omnibus indigetis. Quibus autem vita ista amara est laborant patiendo, sicut laboraverunt sancti illi, qui fuerunt eculeo distenti, rigoribus algidi, carceribus squalidi, sanguine perfusi, plagis lividi, inedia macerati, ad ultimum morte consummati: et haec omnia ut ab hoc seculo citius exciperentur.

Reddet ergo Deus mercedem laborum sanctorum suorum, illis qui in voluntaria sui afflictione, aut in violenta persecutione impiorum patientiam Domini Jesu imitati sunt. Non blandiantur igitur sibi homines criminosi, tanquam ipsi mercedem suam recepturi non sint, quia sicut Deus reddet mercedem justis, ita et injustis. Imo secundum quatuor genera [Col. 0284C] hominum, quatuor mercedum genera inveniuntur. Est enim merces immoderate bona hujus seculi amantium, est merces enormiter mala hujus seculi committentium, est merces juste et pie in hoc seculo viventium, est et merces cum Deo regnantium. Prima merces est temporalis beneficii, de qua dicitur: Receperunt mercedem suam. Secunda est aeterni supplicii, de qua dicitur: Secundum opera manuum eorum tribue illis, redde retributionem eorum ipsis. Tertia est spiritalis gratiae, de qua ipse Dominus dicit: Qui reliquerit domum, vel agros, filios, aut parentes propter me, multo plura accipiet in praesenti seculo, et vitam aeternam in futuro (Matth. XIX) : per multo plura, dona gratiarum quae sanctis in hac vita conferuntur, volens significare. [Col. 0284D] Quarta vero merces est aeternae gloriae, de qua dicitur: Ecce enim merces vestra multa est in coelis (Matth. V) . Quam multi homines sunt in hoc seculo vigilias multas, orationes et eleemosynas, et alia pietatis opera facientes, qui dum pulchritudinem creaturarum hujus mundi et earum delectationes attendunt, statim concupiscentia oculorum suorum capiuntur in eis, et velut patriam de exilio facientes, temporalia bona super omnia appetunt et diligunt, quae tantum ad necessitatem in obsequium divinum illis collata sunt. Quare hoc? quia imaginem Dei, qui summe pulcher est, in seipsis non vident, et decorem amantis suo oculo excaecato intueri non possunt: quem si aspicerent, utique omnia [Col. 0285A] ista exteriora contemnerent, quae etiam ex suo defectu cito praetereunt, aut novis supervenientibus illorum comparatione vilescunt. His ergo hominibus dat Deus mercedem bona temporalia, quae summo studio appetunt, ut in ipsis bona quae faciunt, remunerentur. Sed vae illi infelici animae, quae in fine mundi, sanctis omnibus regnum percipientibus, pro consolatione auditura est: Recepisti mercedem tuam. Sed et illorum qui mala hujus mundi enormiter committunt, infinitus est numerus, quorum exempla sunt fures, praedones, fornicatores, immundi, Simoniaci, ambitiosi, et multa hujuscemodi monstra hominum, qui toto extincti spiritu festinant in interitum, ut sepulti in vitiis suis non adjiciant ultra ut resurgant. Quomodo enim resurgerent, qui [Col. 0285B] scelera sua non abhorrent et quodammodo insensibiles effecti, etiam seipsos non sentiunt: propterea nec compunctione scinduntur, nec confessione lavantur, nec pietate molliuntur, non moventur precibus, non cedunt minis: imo si aliquando eos corripias, deteriores efficiuntur. Quae creatura propter hoc non miretur? Ecce homo ad imaginem Dei factus Patrem suum in coelis non agnoscit, et filii indignus nomine, coelestem patriam jure haereditario sibi debitam contemnit quaerere et possidere: et toto studio in infernum demergitur, ut partem cum illis habeat, de quibus scriptum est: Dominabuntur eorum justi in matutino, et auxilium eorum veterascet, in inferno a gloria eorum (Psal. XLVIII) . Plangite ergo, omnes angeli Dei, et vos animae [Col. 0285C] justorum concives vestros perditos, qui in regno Dei domestici vestri, et cohaeredes Christi esse debuerant: quoniam, relicta terra promissionis, Pharaoni in luto et latere et palea servire decreverunt, et tanquam inter mortuos computati, deleti sunt de libro viventium, et cum justis non scribentur. Resipisce, anima misera, et vel sero convertere ad Dominum Deum tuum, quia sicut maternus affectus sordes infantuli sui non abhorret, ita Christi pietas non abhorret scelera tua dummodo ab illis velis mundari. Trahat te sursum signaculum naturae, quia ad imaginem Dei factus es: trahat te sursum commissum fidei, quae in specie bona invisibilia tibi repromittit. Quod si claustralis es, trahat te [Col. 0285D] sursum titulus tuae professionis, cujus vinculis ad servitium Dei mancipatus es. Si haec omnia te non movent, respice ad corpus tuum fragile, vas luteum, dicet enim tibi quid te oporteat facere.

Ecce enim corpus tuum dignitatem conditionis suae servans sursum erigitur, oculos ad coelum levat, manus utrasque extendit ad Dominum, ut his omnibus te moneat desiderio ad coelum aspirare. Obstupescite, coeli et omnes qui habitatis in eis, quoniam caro infirma quodammodo dedignatur consortium sui spiritus, quem tanta ignobilitate a sua dignitate videt degenerasse. Transeamus modo ad pie viventes in hoc seculo, qui et ipsi gemina mercede donantur, una in praesenti, altera in futuro. Accipiunt enim viri justi in hac vita dona [Col. 0286A] gratiarum pro mercede ad consolationem, ne in tribulationibus deficiant, quod fit quando accenduntur charitate, quando tanguntur dulcedine devotionis, quando sursum rapiuntur ad eminentia contemplationis, multisque aliis modis quibus roborantur, ut pressuras hujus mundi possint sustinere. Quomodo enim nisi gratia Dei confirmati sancti martyres, et alii justi in causa Dei tam constantes esse potuissent, ut gladio imminente cervices flecterent, aperto carcere nollent evadere, mortem ultro appeterent, persecutores provocarent? Illud interius utilius erit considerare, qui gratia Dei in hac [via] praeventi sunt, quibus modis vitam suam regere debeant, ut ad mercedem aeternae gloriae possint pervenire.

[Col. 0286B] Omnis ergo vir bonus recte Deo militans circa vitam suam quatuor circunspectiones habere debet. Primo, ut in expectatione finis sui sit suspensus: secundo, ut pro satisfactione peccatorum suorum sit timoratus: tertio, ut in opere Dei sit devotus: quarto, ut in multiplicatione talenti sit solicitus. Debet, inquam, esse in expectatione finis sui suspensus, et quia hora mortis nil est incertius, dicere in corde suo: Ecce dies mei praetereunt, hodie vel cras moriar, venit jam Judex ille supremus. Vigilabo ergo, vigilabo, praeparabo me in occursum ejus, ne cum venerit inveniat me imparatum. Vigilabo prima noctis vigilia, ut praeterita peccamina dolore et poenitentia diluam: vigilabo secunda noctis [Col. 0286C] vigilia, ut per bona opera Deo meo satisfaciam: vigilabo tertia noctis vigilia, ut caute in futuro similia non committam. Quod si venerit in prima vigilia, etsi in secunda vel tertia venerit, et ita invenerit, beatus est servus iste. Debet etiam vir justus pro satisfactione criminum suorum esse timoratus, dicens intra se: O quoties Deum offendi, quot crimina commisi, credo quia nondum plene confessus sum, nondum satis planxi, adhuc projiciam me ad pedes Domini, et cum Publicano percutiam pectus meum, cum Petro negante flebo amare, ut ubertate fletuum abluam maculam peccati mei. Sit etiam vir bonus in opere Dei devotus, ut in omni actione sua, quam propter Deum facere [debet], affectu devotionis ad ipsum respiciat, ne opus Dei [Col. 0286D] maculent prava desideria, curiositas et vana gloria confundant, sed potius ad illum dirigatur operis intentio, a quo expectat operis retributionem.

Sane affectus devotionis oculus animae est, quo ad Deum respicere debet, de quo dicitur: Melius est tibi cum uno oculo intrare ad vitam, quam duos oculos habentem mitti in gehennam ignis (Matth. V) . Imo potius duo sunt animae oculi, videlicet intellectus, et affectus, quorum altero, id est intellectu Deum videre debet per cognitionem, altero, id est affectu, per devotionem. Primus ergo animae oculus illos scandalizat, qui cum multa de Deo cognoscant, prava conversatione ab ipso recedunt, de qualibus scriptum est: Qui cum cognovissent [Col. 0287A] Deum, non sicut Deum glorificaverunt, et ideo stulti facti sunt et evanuerunt in cogitationibus suis (Rom. I) : quibus utique melius esset uno oculo. hoc est simplici affectu devotionis ad vitam intrare, quam duos oculos habentes mitti in gehennam ignis.

Multiplicatio etiam talenti necessaria est his, qui volunt ad vitam intrare. Talentum est omne Dei donum, sive corporale sive spiritale, quo homo salutem suam potest operari, quod tanquam pecuniam suam Dominus nobis committit, ut exinde a nobis usuras bonorum operum recipiat: sicut de servis fidelibus in Evangelio legitur (Matth. XXV) , quoniam alius quinque talenta, alius duo superlucratus est. Sed sicut pecunia est a Domino, ita et usura bonorum esse a nobis debet. Qui ergo [Col. 0287B] accepit divitias hujus mundi, sit solicitus in subveniendo egenis: qui potentiam, in subveniendo oppressis; qui accepit justitiam, in causa Dei det rectum judicium: qui prudentiam, det bonum consilium: qui charitatem, ostendat eam per exhibitionem boni operis: ne si in aliquo Dei dono multiplicando minus sit solicitus, improperium servi illius nequam audiat a Domino: Quare non dedisti pecuniam meam ad mensam, ut cum usuris utique exegissem illam (ibid.) . Quoniam ergo continuatio bonorum operum necessaria est, nemo in praeterita vita sua confidat, dicens: Fortiter operatus sum, modo quiescam. Fortis enim David, qui ursum et leonem manu propria interfecerat: blanditiis mulieris dejectus est Sampson, qui in mandibula [Col. 0287C] asini mille viros stravit, oculis orbatus, privatus virtute ad molam ductus est. Filius mulieris viduae, quem Helias suscitavit, in multa sanctitate nutritus, in sinu mulieris defunctus est. Quibus omnibus significatur quoniam multi bene inchoantes miserabiliter consumantur, et propterea multiplicatio talenti usque in finem exigitur Salomone dicente: Quicquid potest manus tua, incessanter operare (Eccle. IX) , et maxime Domino praecipiente: Negotiamini, dum venio (Matth. XXV) . Qui istis circunspectionibus vitam suam munierit, sicut a laboribus sanctorum alienus non est, ita et mercedis illorum particeps erit. Sed quid est illud gloriae, quod in mercede sanctorum [Col. 0287D] justi in hac vita tantum desiderant, quo in futura tanto cumulo felicitatis beatificantur.

Tria plane summe bona in illa mercede electi praestolantur, videlicet summam voluptatem, internam sacietatem, aeternam jocunditatem. Tria dico summe bona, propter triplicem fruitionis experientiam, non propter rei essentiam, secundum quam unum solum summe bonum est, secundum quem modum septem dicuntur beatitudines, cum non nisi una beatitudo sit. Habent enim sancti in coelesti patria summam voluptatem, ut deliciis Dei fruentes nulla amplius amaritudine exasperentur. Sicut scriptum est: Delectationes in dextera Dei usque in finem (Psal. XV) . In sinistra Dei, hoc est in praesenti vita, sunt quaedam delectationes, sed [Col. 0288A] non usque in finem: quia omnis delectatio vitae istius amaritudine terminatur. Sed in dextera Dei delectationes sunt usque in finem, amaritudinem consummantem, non deficientem, eo quod nulla amaritudine subsequente finiantur. Est enim finis sub fine et finis extra finem, sicut scholares dicere solent. Habent etiam sancti internam sacietatem, quia replentur in bonis donis Dei, et omne desiderium suum in seipsis habentem nullius rei defectu angustiantur. De hac societate Propheta dicit: Satiabor cum apparuerit gloria tua (Psal. XVI) . Et in Canticis: Comedite, amici, et inebriamini charissimi (Cant. V) . Laetantur etiam aeterna jocunditate, quae nullo dolore vel tristitia minui vel auferri possit, de qua Dominus in Evangelio [Col. 0288B] dicit: Tristitia vestra vertetur in gaudium, et gaudium vestrum nemo tollet a vobis (Joan. XVI) . Erit autem voluptas in dulcedine mentis, satietas in visione Dei, jocunditas in plenitudine divini amoris. Una tamen merces omnium Christus erit, qui erit voluptas in mentis dulcedine, satietas in visione Dei, jocunditas in plenitudine divini amoris, ut sic impleatur quod scriptum est: Erit Deus omnia in omnibus (Ephes. IV) . Et quia Deus mirabilis in sanctis suis, tunc deducet illos in via mirabili.

Via ista Christus est de qua dicitur: Viam pacis non cognoverunt (Rom. III) . Et alibi: Ego sum via, veritas et vita (Joan. XIV) . Si enim opera reparationis nostrae attendamus, Christus in omnibus [Col. 0288C] mirabilis apparuit. Quod enim Deus incarnatus est, mirabile fuit: quod impassibilis passus, mirabile fuit: quod mortuus resurrexit, mirabile fuit: ergo deducet illos in via mirabili, quia a fide incarnationis ad imitationem suae passionis, et ab imitatione passionis deducet illos ad praemium resurrectionis. Possumus tamen per hanc viam, transitum sanctorum ab hac vita in requiem intelligere. Si enim ingressus in hanc vitam recte dicitur via miserabilis, dum ad labores et miserias hujus mundi nascimur, et progressus in hac vita recte dicitur via difficilis, in qua Deo reconciliamur (arcta enim est via quae ducit ad vitam [Matth. VII] ), non incongrue via mirabilis dicitur egressus ab [Col. 0288D] hac vita. Mirabilis ideo, quia insolita et nova, et omni mortali homini in hac vita incomparata, quia demum egressus ille fit miris et invisibilibus modis. Deducet ergo illos in via mirabili, qua a mundicia ecclesiasticae puritatis ad consortium angelicae subtilitatis, et inde deducet illos ad visionem incircunscriptae deitatis, in qua sancti omnes requiescent a laboribus suis, regnant cum Deo et Agnus Dei cum illis, ipso praestante, cujus regnum et imperium permanet in secula seculorum. Amen.

Fovit perdix quae non peperit, fecit divitias et non in judicio (Jer. XVII) .

Sicut invisibilia Dei a creatura mundi, per ea quae [Col. 0289A] facta sunt intellecta conspiciuntur (Rom. I) , sic et suas in creaturis figuras, et similitudines filius perditionis habere dinoscitur, in quibus et per quas exemplum malitiae ejus de aliis ad imitationem, aliis vero ad cautelam Dei sic disponente judicio, proponitur. Quod in uno perdicis nomine satis datur intelligi, qui naturam ejus et actus morali aedificatione velit interpretari. Sicut enim aiunt hi quos agitat talis labor, perdix ova aliena furatur, fovet, cum diligentia nutrit pullos, et educat tanquam suos, non metuit conscientiam sceleris: quin potius gloriatur cum male fecerit, et exultat in rebus pessimis. Sed cum usque in animam viventem ea produxerit, parvulique aetatis beneficio in robur evaserint, consilio naturae dolum furtivae [Col. 0289B] illius matris deprehendunt, eaque derelicta, naturales quaerunt parentes et inveniunt et agnoscunt, quos amplectantes amore ingenito, jam ultra vocari filii sub nomine adoptionis detestantur et contemnunt. In perdice itaque filius ille perditionis, autor mortis, inventor fraudis, caput totius malitiae nobis significatur. Qui ova aliena furatur, et fovet, nutrit, et possidet, dum homine a Deo factum, nihil sibi debentem fraudulenter seducit tentatione, fovet delectatione, nutrit malo opere, libere possidet desperatione.

Fovit, inquit, perdix quae non peperit. Duae sunt alae ejus quibus non solum impios, verum etiam sibi adunare nititur electos. Prima est delectatio peccati, secunda desperatio poenitendi: prima a [Col. 0289C] dextris, secunda a sinistris. Prima ad fovendum utitur, dum voluptatis delectatione anima intra seipsam quodammodo delectatur: secunda, cum difficultate laboris et asperitate poenitentiae, quasi desperatione victa quaevis anima terretur, ut juxta verbum Apostoli: Ira Dei veniat in filios diffidentiae (Rom. I) . Et alibi Scriptura dicit: Maledictus homo qui peccat in spe. Primo per delectationem affectu illicito intus corrumpitur, postea sensualitas ad appetendum illicita excitatur, ad ultimum ratio per concupiscentiam devicta voluntati carnis subjicitur. Unde Jeremias conqueritur dicens: Vetustam fecit, inquam, pellem meam et carnem meam, contrivit omnia [Col. 0289D] ossa mea (Thren. III) . Pellem siquidem vetustam facere est, veteris hominis desiderio, sive prava delectatione affectum animae corrumpere: carnem vetustam facere est, sensualitatem quae ex carne inest, secundum voluntatem carnis dirigere: ossa vero conteri, virtutes animi sive viriles motus rationis per desideria prava ad nihilum redigere. Eam vero quae a sinistris est alam filius perditionis extendit, cum primo poenitentiae asperitatem, secundo carnis timorem, tertio virium imbecillitatem, quarto consummationis desperationem ante oculos ponit. Primo excitat negligentiam, secundo ingerit carnis curam, tertio desidiam, quarto pravi operis perseverantiam. Statuere ergo debet homo ante aciem mentis qui hujusmodi circumvenitur tentationibus [Col. 0290A] Pauli sententiam, qua dicit: Quoniam si vetus homo noster corrumpitur, tamen novus de die in diem renovatur (II Cor. IV) . Quanto magis enim laboribus et aerumnis, fame et siti exterius caro atteritur, tanto magis per consolationem spiritus et augmentum virtutum anima saginata in Dei amore solidatur. Unde Propheta non vetustatem, sed potius juventutem renovandam animae suae promittit dicens: Renovabitur ut aquilae juventus tua (Psal. CII) . Vetustas est quicquid ex carne contrahimus, juventus est quicquid a Deo per infusionem gratiae accipimus. Ex quo nobis evidenter significare voluit, quia non secundum carnem, quae de terra et in terram ibit, sed potius secundum spiritum, qui de sursum est, ambulare [Col. 0290B] nos expedit. Ut ergo, o homo, ab his tentationibus possis eripi, ad ipsum recurre qui non permittit te tentari supra id quod poterit, et dicas: Sub umbra alarum tuarum protege me (Psal. XVI) : prius tege, ut inimicum lateam: postea protege, ne sustineam violentiam. Tege quantum ad meam iniquitatem, protege quantum ad tuam pietatem. Si enim non subvenis, fovet perdix quae non peperit.

Primo fovet, secundo educit, tertio nutrit. Dum fovet, partus adhuc latet: dum educit, jam apparet: dum editos nutrit, foetus manifestus est. In his si sit qui attendat, tria tentationum genera nobis sunt significata. Prima enim est occulta, secunda apparens, tertia manifesta. Prima est, cum offendimus et nescimus: secunda, cum partim [Col. 0290C] culpam cognoscimus, partim ignoramus: tertia est, cum culpam cognoscentes libere peccamus, et tamen resistere non possumus. Prima igitur tentatione circumveniuntur illi, qui zelum Dei habent, sed non secundum scientiam, qui dum nimio zelo obsequium se Deo praestare credunt, vineam in labruscam, argentum suum in scoriam convertunt. Dum enim omnes homines sibi similes secundum Paulum esse volunt, infirmos corripiunt, debiles impellunt, ea quae charitate sustinenda essent, per impatientiam fratribus suis objiciunt. Audi quid tibi praecipitur (Exod. XXIII) : Si videris bovem aut asinum fratris tui cecidisse in via, non despicies, sed sublevabis cum eo. In casu asini infirmitas corporis, [Col. 0290D] et in ruina bovis defectus bonae operationis potest intelligi. Ne ergo despicias, sed subleves cum eo, quia corporali infirmitati fratris tui obsequio et solatio debes subvenire, et infirmitatem animae exhortando, confortando qualiter potes, et verbo et opere curare. Sed nec aliter tu offerre potes sacrificium Deo gratuitum, cum etiam alio loco (Deut. XVII) praecipiatur tibi: Non offeres Domino Deo bovem, et ovem habentem maculam, aut quippiam alterius vitii: est enim abominatio Domini. In bove igitur operatio studiosa, in ove vero puri cordis innocentia intelligitur. Si ergo dum tibi innocens in oculis tuis videris, alienum servum in anima tua judicare praesumis, jam ovem habentem maculam, id est innocentiam tuam offers Domino [Col. 0291A] in sacrificium, et te reum trangressionis constituens, in ipsa tua oblatione facis te poenae obligatum. Similiter si dum te aliquid fortiter agere aestimas alios provocare, imo scandalizare volueris, jam obscuratur aurum tuum, mutatur color optimus: quia jam tuo sacrificio habente maculam, Non est tale sacrificium quod elegi, dicit Dominus. Ut si forte aliquis vestrum jugum Domini ab adolescentia sua portaverit, fortis robore, potens et pondus diei et aestus sustinere, consiliatur in locutorio, litigat in claustro, clamat in capitulo: hunc queritur minus psallere, illum plus quam oportet claustro abesse, alium horae non interfuisse: et tanquam criminale aliquid commiserit, subversorem vocat ordinis, si forte processioni non interfuit, [Col. 0291B] sicque evenit dum magister ordinis videri appetit, efficitur turbo et auctor murmurationis.

Meminisse igitur debet qui talis est illius patrisfamilias, qui peregre profectus divisit suis servis bona sua, unicuique secundum propriam virtutem: uni dans quinque talenta, alii duo, alii vero unum. Sunt itaque quinque talenta quae Paterfamilias servis suis distribuit (Matth. XXV) : Primum est ut possis, secundum ut velis, tertium ut diligas, quartum ut facias, ultimum ut perseveres. Quae omnia uni tribuit, dum voluntate et possibilitate bene operandi concessa bene operatur quis ex dilectione, et in bono perseverans, in virum perfectum consummatur sine boni operis intermissione. Duo vero tribuit, dum quis habita bona voluntate bona [Col. 0291C] quidem opera facit, sed dum possibilitate virium destituitur, ad perfectionem consummationis nequaquam pervenit. Is vero qui potest et non vult, est ille qui accepto uno talento abscondit pecuniam Domini sui, quam quia ad usuram non exposuit, ligatis manibus et pedibus in tenebras exteriores retrudi meruit (Matth. XXV) .

Quilibet ergo acceptam pecuniam studeat multiplicare, nec ei qui minus accepit velit onerosus esse: ne si nimium curiose alienum servum judicare praesumat, sui ipsius immemor, de talentis acceptis in reditu Domini sui rationem reddere non valeat Sed et hoc potest contingere, quia si ille est fortior corpore, ille quem causatur sit sanior [Col. 0291D] mente: si hic clamosior in choro, ille devotior in cordis cubiculo: hic per impatientiam in diversa scinditur, ille habens patientiam in infirmitatibus suis gloriatur: hic per superbiam omnibus se anteponit, ille per humilitatem omnibus se subjicit. Probemus igitur, fratres, spiritus utrum ex Deo sint an non. Si videamus nos habere aemulationem Dei, advertamus an sit secundum scientiam, si surgit calumniandi motus in animo, consideremus originem unde surgat, attendamus finem ad quem tendat. Investigemus in nobis an si in statu illius quem arguimus constituti essemus, nos de similibus juste calumniari possemus: et sic proprio judicio animi possumus dicere, quam fraudulenta sit ista inimici tentatio, qua nos impugnat tam occulte.

[Col. 0292A] Est alius tentationis modus, qui fit quasi a latere: quod a latere nobis est partim videmus, partim non videmus simili sunt quaedam tentationes diaboli, quas quidem advertimus, quoniam vitium est talia agere, sed quoniam non esse mortalia arbitramur, negligimus ea corrigere: potius respicientes Dei misericordiam quae remittit, quam ejus justiciam quae pro offensis juste punit. Ut si forte homini abjicienti seculum in furore mentis suae gratia intelligendi Scripturam data fuerit, si acumen ingenii in divisione gratiarum acceperit, frequenter plus appetit revolvere numerum quaestionum quam librum confessionum: plus versutias sophismatum inquirere, quam ruinas mentis circuire: frequentius disputare, quam orare: plus legere [Col. 0292B] quam canere, et (ut breviter dicam) legem vult habere in corde, non cor in lege: verba ejus bestiali more ruminans, saporem spiritus intus nequaquam sentiens. Cui recte dicitur: Hic homo labiis me honorat, cor autem ejus longe est a me (Matth. XV) . Et alibi: Et cor ejus non erat rectum cum eo, nec fideles habiti sunt in testamento ejus (Psal. LXXVII) . Nolite ergo errare, fratres, Deus non irridetur, sicut scriptum est: Scrutans corda et renes Deus (Jer. XVII) .

Loqui enim aliud in corde, et aliud ore promere, falsitatis est, tantum Deo loqui devotionis est, idem vero loqui corde quod ore, veritatis est. De eodem exemplum subjiciam: Est aliud genus hominum qui dum benignitatis favorem quaerunt, vitium [Col. 0292C] dissolutionis incurrunt, plus amantes gaudere quam plangere, ridere quam lugere, loqui quam tacere, plus vagari quam contemplari: causantur asperitatem vestimenti, duritiam lectuli, taedium claustri, diuturnitatem silentii, prolixitatem vigiliarum. Aiunt Loth e Sodomis ereptum in Segor, quae interpretatur parvula, salvatum, sic et se liberatos de mari magno hujus seculi, mediocri conversatione posse salvari. Ergo, fratres dilectissimi, cum talia nobis in mente veniunt, debemus illam Pauli sententiam ponere ante oculos mentis, qua dicitur: Quoniam non sunt condignae passiones hujus temporis ad futuram gloriam, quae revelabitur in nobis (Rom. VIII) . Audiamus Prophetam [Col. 0292D] dicentem: Quoniam propter te mortificamur tota die, aestimati sumus sicut oves occisionis (Psal. XLIII) . Si ergo inimicus noster percusserit in una maxilla, praebeamus ei et alteram: si percusserit in sinistra, objiciamus dexteram. In sinistra profecto maxilla nos percutit, cum tentationum molestias, vel per recordationem praeteritarum delectationum, vel suggestionem praesentium incommodorum inducit, cui debemus dextram praebere, id est contra adversas tentationes, scilicet delectationes transitorias, gloriam sanctorum, aeterna illa dona quae legitime certantibus promisit Deus (II Tim. II) , constanti mente objicere, ut quantitas praemiorum vincat angustias praesentium dolorum.

Revocemus ad memoriam quod in lege veteri [Col. 0293A] (Num. VIII) praecipitur Levitis in ministerio domum consecrandis. Jubentur enim purgari aqua lustrationis, radere omnes pilos carnis, vestimenta sua lavare, et postea duos boves, alterum pro peccato, alterum in holocaustum offerre. Qui enim se ipsos sacrificium Deo in odorem suavitatis offerre volunt, primo debent vehementi cordis contritione et fluvio lacrymarum imbre priores excessus corrigere, et sic per aquas lustrationis diluent et lavabunt maculas, quas peccando contraxerunt in mente. Deinde debent pilos carnis radere, hoc est omnes cogitationes superfluas et illicitas a facie mentis pro viribus amovere. Tertio vestimenta lavare debemus, id est bonae opinionis testimonium intus et foris honesta conversatione comparare, ut luceant [Col. 0293B] bona opera nostra coram hominibus, et glorificent Patrem nostrum qui in coelis est (Matth. VI) . Per duos boves quorum alter pro peccato, alter vero in holocaustum offertur, duo operationum genera nobis significantur, quorum primum spectet ad mortificationem carnis, alterum vero ad devotionem mentis. Cum enim corpus nostrum castigamus, et in servitutem redigimus. Deoque dignos fructus poenitentiae offerimus, bovem pro peccato mactamus. Cum vero igne charitatis inflammati per contemplationis affectum sursum elevamur, tunc bovem in holocaustum Domino sacrificamus. Si ergo Levitis quibus nondum via sanctorum nota fuerat, quos adhuc veritas sub umbra figurarum latebat, ista praecipiuntur, quanto magis ministri Novi Testamenti [Col. 0293C] ista servare tenentur, quibus illud sacramentum angelis et archangelis tremendum, oculis videre, manibus tractare, ore contingere permittitur? Castigemus igitur vitium securitatis per flagellum timoris, quia nescit homo in hac vita an amore an odio dignus sit (Eccle. IX) .

Tertia est tentatio, quam manifestam diximus, eo quod manifeste cognoscamus unde surgat, et ad quem finem quasi ad consummationem tendat. Tales sunt delectationes carnis, sive cujuslibet alterius impietatis, cum ex recordatione peccati, quod gessimus, vel etiam illicito affectu rei, quam sensu exteriori comprehendimus, misera anima afficitur, usque adeo, ut jocundum sit ei de talibus cogitare, et tanquam delitias voluptatis haec et similia memoriae [Col. 0293D] altius imprimere. Hujusmodi autem delectatio si sit absque consensu et cito pertransierit est venialis: si autem diutius immoremur, fit procul dubio mortalis. Si ergo, fratres dilecti, per delectationem pravam inimicus erigitur, quasi in facie caveamus, ne per consensum . . . . nobis in capite. Vide, Domine, inquit propheta, et considera, quoniam erectus est inimicus meus (Thren. I) . Ecce conqueritur quoniam inimicus ejus erigitur, id est per delectationem pravam in consensum; ideo auxilium Domini postulat, ne ad consensum perducatur. [Col. 0294A] Contra hanc tentationem haec sunt praecipue necessaria, scilicet exercitium operis, et solitudo conversationis; per exercitium custoditur animus, ne ad praeterita per recordationem recurrat et per solitariam conversationem ne sensus exterior vanitatem hauriat. Si enim David cum caeteris contra hostes in bello dimicasset, non in amorem Bersabeae per incendium libidinis exarsisset (II Reg. XI) . Et si senes Babylonis visum a vanitate cohibuissent, non specie Susannae deceptos concupiscentia cor eorum subvertisset (Dan. XIII) . Quoniam ergo hostis ille humani generis suggestione sive tentatione iniqua animas multorum suo subjicit imperio, recte de eo propheta dicit: Fecit divitias et non in judicio. Divitias dico non pecuniarum sed animarum, [Col. 0294B] non possessionum, sed possessorum, et non sibi. Quandoque etenim tibi divitias facis, o homo . . . . . . quandoque sibi. Et tibi quidem divitias facis, quandoque cupiditate sive avaritia dominante per omnia illicita te distrahit, ut vel si gloria domus tuae eo stimulante multiplicari possit, ut animam in divitiarum vanitate, quasi incarnatam, totam possideat, quam absque divitiis forsitan ad suum Creatorem quandoque respirare existimat. Has divitias tibi congregas, ut tuae delectationi in illis per omnia satisfacias. Siquidem luxuriant animi rebus plerumque secundis, nec facile est aequa commoda mente pati. Et haec omnia ad hunc finem tendunt, ut cum interieris non sumas omnia, neque descendat tecum gloria tua: quin potius omni virtutum [Col. 0294C] fructu destitutum, portionem tibi destinet cum descendentibus in lacum, ubi absque spe liberationis possideat, absque remedio suppliciis afficiat: sicque fiat, ut jam tibi non faciat divitias ad consolationem, sed sibi ad maliciae suae qualemcunque executionem. Quod tamen ad majorem damnationis cumulum ei accidit, quia has divitias iniquitate et dolo, non in judicio sibi facit. Fecit, inquit, divitias et non in judicio. Judicium profecto tenet electionem justi, et abjectionem contrarii, id est injusti. Qui ergo autor est iniquitatis et injusticiae, quomodo potest justo judicio quicquam vendicare? Facit ergo divitias, et non in judicio, cum primo callide mala suggerit, postmodum animam delectatione et consensu corrumpit, ex hinc [Col. 0294D] consuetudine pravi operis ligat et constringit, ad ultimum libere, etsi injuste illam possidens, in loco horroris et vastae solitudinis secum trahit. Hujus domini tam crudelis jugum, fratres dilectissimi, studeamus effugere, et semper vigilantes, animo, ei qui nos elegit in haereditatem sibi, in timore Dei et amore proximi nosmetipsos commendare: ut in die ultionis impiorum evitantes sententiam, cum benedictis Dei Patris in vitam admittamur aeternam. Amen.

Soror vestra ⁜ (3*) , sancta filia sedis hujus, Aurelianensis Ecclesia, rorantes sanguine lacrymas, et aspersas amaritudine preces ministerio nostrae vocis effundit, planctum unigeniti movet, filium uteri sui, quem genuerat, maternis ejulatibus requirit, et ecce non comparet, 2 et ipsa quo ibit? Posita est quasi signum ad sagittam, facta est opprobrium vicinis suis, et qui eam vident, movent capita sua super eam. Ipsa autem gemens et conversa retrorsum clamat in aures Domini Sabaoth: Vindica, Domine, sanguinem levitae tui ⁜ (4) , qui effusus est. Et [Col. 0309B] quis eam, nisi sit demens, in funere nati flere vetet? quis videat lacrymas ejus in maxillis ejus et contemnat? quis attendat cruentas ejus exsequias, lamentabile feretrum siccis oculis prosequatur? Patres mei, factum est verbum in diebus nostris, quod quicunque audierint, tinnient ambae aures ejus. Exierunt in dolo viri sanguinum et dolosi, et de fruticum latebris fruticosae mentis homines impetum fecerunt unanimiter in ministrum altaris, servum simul et filium crucis ⁜ (5) . In manibus eorum [Col. 0310A] vasa mortis, cum nihil minus quam mortem exspectabat ab eis. Ipsum ducem scelestae factionis illius, qui altero sese polluerat homicidio, de mortis faucibus et exsilii proscriptione suo redemerat interventu. Non timuit generatio prava atque perversa semen Chanaam, et non Juda, progenies viperarum, non timuit signum Dominicae Passionis, quod raso desuper vertice singuli nostrum gerunt, in sacro Dei levita profundis arare vulneribus, et faciem ad coelestis pulchritudinis similitudinem figuratam notis turpibus deformare. Virum egregium de grege hominum exemerunt carnifices et sicarii; virum qui in Ecclesia sua dispersa colligens, lapsa erigens, fatigata reparans, possessiones Ecclesiae sic revocarat perditas, ut non perderet revocatas. [Col. 0310B] Joannem nostrum martyrem simul causa fecit et poena; causa, rigor ecclesiasticae justitiae, poena, dolor passionis illatae. Quia dixerat Joannes, imo dominus papa per Joannem: Non licet tibi habere portionem fratris tui clerici; infremuit Herodes, et factus ipse spiculator, in capite Joannis crudele spectaculum 3 mundo exhibuit: at si quae in eo terreni contagii maculae inhaeserunt, totum delevisse credimus, et abstersisse dolores mortis qui eum circumdederunt, Dominici corporis et sanguinis [Col. 0311A] sacramentum, quod ea, qua potuit reverentia, suscepit inter profundos gemitus, inter alta suspiria contriti cordis et humiliati spiritus. Post susceptam eucharistiam, praesentibus nobis, fati munus explevit; et qui vidit, testimonium perhibuit, et testimonium ejus verum est. Vestra interest, speculatores domus Israel, custodes murorum Hierusalem, pastores ovium Christi, vestra interest, et remedium adhibere praeteritis, et providentiam futuris. Et licet sero vobis offeratur illud, Melius est in tempore occurrere quam post exitium vindicari, tamen, Deus ultionum Dominus (Psal. XCIII) ; Deus gemitibus inenarrabilibus interpelletur a vobis (Rom. VIII) . Clamabit vobiscum vox sanguinis fratris vestri Abel de terra (Gen. IV) ; clamabit, et commovebit non [Col. 0311B] solum terram, sed etiam coelum (Agg. II) . Profecto enim quis locus tutus, aut quae causa poterit esse excusata, si venerandi ministri altaris aestimentur sicut oves occisionis? Quem murum integritati aut vallum fidei providemus, si ferri rabies exsecranda penetralia veneranda cruentat? Quid denique cautum aut securum esse poterit, si columnas Ecclesiae sacrilega manus impune confringit? Habemus et Caesarem qui condolere possit et velit infirmitatibus nostris, cujus longas manus non effugient, qui non solum offenderunt Corneliam de sicariis ⁜ (6) , sed Juliam majestatis ⁜ (7) . Eduxit gladium divinitus sibi commissum, persequetur et comprehendet, et non erit qui eruat eos. Facillime enim in hoc [Col. 0311C] summi Numinis speratur venia, per quod salus et incolumitas multorum procuratur. Insurgant simul leges ecclesiasticae, armentur jura coelestia ut, concurrentibus duobus gladiis, quos in defensione Christi passuri suffecisse legimus, duplici confusione 4 conterantur. Moveant vos lacrymosa viduatae crucis suspiria, commune discrimen omnium, causa propria singulorum; et sic remedium conferte nostro dolori, ut honestati vestrae simul provideatis et saluti.

Sacris et majoribus negotiis occupatas aures tenere, [Col. 0312A] non multum aut a sacrilegio recedit, aut a crimine majestatis. Hujus culpae simulacrum timens, domino meo precum multitudinem compendio sermonis accingo. Injunctum est mihi, ut nostis, domine mi, a domino archiepiscopo ⁜ (9) , ut lamentabiles Ecclesiae Aurelianensis preces et communem episcoporum querelam super morte Joannis ⁜ (10) domino regi ⁜ (11) scriberem, quo et moveretur ad misericordiam, et accenderetur ad vindictam. Scripsi breviter, et in auribus omnium vestrum litteras transcurri, quae missae 6 sunt regi. Quaesivimus bona, et ecce turbatio. Moleste tulit, et adversum me canem mortuum et pulicem vivum commotus est. Cujus indignationem et iram immissiones per angelos, vel per interpretes malos, nec animae meae [Col. 0312B] pusillanimitas, nec Ecclesiae nostrae paupertas poterit sustinere. Precor ergo, domine mi, Christo Domini mei, ut quoniam in litteris illis simplicem oculum habui, apud dominum meum vestro me excusetis interventu, et impetretis mihi gratiam quam sine mea culpa doleo perdidisse.

Reverendis in Christo dominis et Patribus suis MAURITIO Parisiensi episcopo, et STEPHANO S. Evurtii abbati, PONTIUS eadem gratia Claremontensis episcopus, [Col. 0312C] salutem et totius dilectionis obsequium.

Vobis duobus specialiter nostram duximus quaestionem referendam, quos et spiritalis 7 commendat affectus dilectionis, quem erga vos habemus, et specialis intelligentia Scripturarum famosos reddit, et commendabiles apud omnes. Homo iste praesentium lator quamdam olim feminam amabat, quam quidem desponsaverat, sicut ipse dicit; sed, priusquam eam acciperet uxorem, fecundavit eam. Cum igitur puer natus esset, nec posset sacerdos ad baptizandum eum congrue reperiri, pater ejus immersit eum aqua, dicens: In nomine Patris, et Filii, et Spiritus sancti (Matth. XXVIII) , et haec est pessima consuetudo in terra nostra, ut in talis necessitatis articulo dicant, In nomine Patris, et Filii, [Col. 0313A] et Spiritus sancti, nec totam exprimant verborum formam quae debet exprimi in baptismo, quod undeiare vocant. Quaerimus ergo utrum istud baptismus sit, vel utrum puer postea debeat baptizari? Utrum etiam homo iste mulierem illam accipere valeat uxorem, quoniam boni satis esse testimonii perhibetur? Et rogamus dignationem vestram ut per litteras vestras de his omnibus certificetis nos. Valete.

Reverendissimo Patri et domino PONTIO Claremontensi [Col. 0313B] episcopo, MAURITIUS Parisiensis Ecclesiae humilis minister, salutem et obsequii plenitudinem.

Super quo celsitudo vestra nostram consuluit parvitatem, breviter respondemus, quia in quem modum forma baptismi tradi vel recipi debeat Scripturarum divinarum auctoritate, et sanctorum Patrum testimonio traditum habemus in hunc modum, scilicet: 8 Ego te baptizo, in nomine Patris, et Filii, et Spiritus sancti, et tanta est horum verborum vivacitas ut nihil immutari, nihil innovari oporteat. Nisi vero tota haec verba simul a quocunque et quacunque lingua proferantur, baptismum esse non credimus. Quia ergo, sicut litterarum vestrarum [Col. 0313C] testimonio cognovimus, praesentium lator [Col. 0314A] in submersione filii sui ego te baptizo siluit, et tantum in nomine Patris, et Filii, et Spiritus sancti protulit, baptismus non fuit, et ideo puer ille baptizandus est, quia baptismum nequaquam suscepit. Itaque de reliquo nulla superest quaestio. Vale.

Sanctissimo Patri et domino PONTIO Claremontensi ⁜ (12) episcopo, frater STEPHANUS de Sancto Evurtio, salutem et cum omni devotione reverentiam.

Premit, fateor, imperitiam meam et quaerentis auctoritas et novitas quaestionis. Accedit moles verecundiae meae, Pater, quod in tanta consultatione [Col. 0314B] vestra domino Parisiensi ⁜ (13) me jungitis, camelo culicem, cedro carduum, Hylam Herculi comparantes ⁜ (14) . Scriba doctus in regno coelorum proferens de thesauro suo nova et vetera, quaestionibus vestris, in profunditate sensus et sublimitate scientiae, respondit, et coeleste oraculum suum facili vobis absolvit epistola, felix lingua. Divinam ejus responsionem, ut Thebais Aeneida ⁜ (15) :

ALDEBERTO Mimatensi ⁜ (20) episcopo, in adversis constantiam, in prosperis aequitatem.

Communis fere principum et nobilium morbus est ⁜ (21) cito credere et condemnare. Primum leve, secundum crudele est. Utrumque vobis alienum faciat, qui in adventu suo fecit utraque unum. Quod de me credidistis, non facilitati, sed innocentiae, quae omni verbo credit, vestrae litterae deputarunt. Propterea qui me vobis detulit, majus peccatum habet. Vestrae voluntatis judicia plenis deosculor labiis, plenis visceribus deamplector. Beneficiorum memor, quae mihi exhibuistis, depono memoriam querelarum, offero me domino meo, et in ejus obsequium totus ibo; et quia laboris et studii [Col. 0317C] mei primitias noluistis, decimas vobis reservo. Non dubitet dominus meus vel jubere quod voluerit, vel quod jusserit obtinere. De reddita mihi gratia vestra gratias ago, si locus et tempus occurrerit gratiam pro gratia redditurus.

Charissimo amico suo GODEFRIDO abbati S. Satyri ⁜ (22) frater STEPHANUS minister S. Evurtii, plenitudinem salutis in obsequio sanitatis.

Auxilium a potente, consilium quaeritur a perito. Haec duo, si voluntas adfuerit, spei remedium pollicentur. Posse scire, et velle vos credimus quod [Col. 0318A] preces nostrae continent, quod affectus desiderat, quod desiderium exspectat. Charissimum nobis et vobis filium ac fratrem nostrum Gislebertum mittimus, ut in necessitate sua, quae et nostra, Patrem vos sentiat et patronum. Morbo tangitur occulto nobis, cui si non occurritur in primis, metuendum est in extremis. Excitetur affectus et effectus vester; charitas operetur et pietas, ut ei pristina salus vestro ministerio restauretur; et quia pusillanimitatem ejus scimus, etiamsi propere reverti voluerit, rogamus ut eum teneatis vobiscum, donec aut nos, aut nuntium nostrum videatis.

Sollicitare compellimur amicos nostros, et in preces assurgere necessitas nos compellit. Combustam Patris Evurtii ⁜ (23) renovamus ecclesiam, ubi, quia nostra non sufficiunt, aliena stipendia mendicamus. Eximus in publicum, nec sine rubore ruborem abjecimus, per vicos et plateas devotionem plebis, ut possumus, excitantes. Inde est quod hos fratres nostros cum sanctorum pignoribus misimus, quibus, obsecro, per auctoritatem vestram et operam detur copia in ecclesia S. Martini eleemosynas devoti populi corrogare. Non indignabitur pius et misericors confessor, sacerdoti suo vel praestare obsequium, vel hospitium praeparare. Quem enim habet in coelis concivem et socium, laetus in terris [Col. 0318C] hospitem suscipiet, et amplexu gratissimo confovebit. Cum sanctorum pignoribus misimus, ut devotionum populi per aliquas ecclesias fiat oblatio, quae offerentibus in meritum, accipientibus in solatium convalescat. Grande est quod petimus, sed hinc nostra compellit necessitas, inde vestra nos benignitas invitat.

Inter fumantes ecclesiae nostrae cineres, et ambusta renascentium parietum ligna, flentes et attoniti, prodire cogimur in publicum, et attrita fronte stipis exterae suffragia mendicare. Erigitur nova confessori Evurtio fabrica, quae sic nostris inchoatur [Col. 0319A] impendiis, ut perfici desideret alienis. Misimus hos fratres nostros cum sanctorum pignoribus, ut devotione populi per aliquas Ecclesias vel modi a fiat collatio, quae et offerentibus in meritum, et accipientibus in solatium convalescat. Grande est quod petimus; sed hinc nostra nos compellit necessitas, inde vestra benignitas nos invitat.

Quae prae oculis habemus facilius innotescunt; longe autem posita, quia rarius offeruntur, et tepidius mentem movent. Inde est quod, remotis domibus vestris, Pater, si qua minus idonee fieri contingat, [Col. 0319B] tandiu vobis excusationem praestant, quandiu nesciatis: at, rei veritate comperta, non est locus excusationi 18 quam excludit cognitio. Est in territorio nostro monasterium quoddam vestrum, cujus prior, ut dicitur, non secundum ea quae conveniunt ambulat, nec restaurationi domus intendens, nec utilitati fratrum, aut quieti, crebras a vicinis, et quibus fides haberi debet, conquestiones audivimus, et ipso gestu suo negotia perhibent veritatem. Excreverunt in immensum brevi tempore [Col. 0320A] debita, cum nec ampliantur redditus, nec augeatur numerus fratrum, nec vetustate consumpta aedificia restaurentur. Taedet audita referre, quae vicini, de quorum patrimonio monasterium sustinetur, miserabiliter nobis replicant et frequenter. Videat paternitas vestra, ut loco in desolationem vergenti provideatis talem priorem, qui et honorem Dei et ordinis diligat, et locum ipsum in meliorem statum reformet.

In te, Pater, respiciunt oculi totius Israel, ut eripias pauperem a potente et cornua peccatorum confringas. In hujus constantia clamat in aures Domini [Col. 0320B] Sabaoth filia Sion ⁜ (28) , ecclesia Sancti Samsonis, et contra mulierem improbam quasi alteram Jezabel sub umbra alarum vestrarum quaerit requiem et solamen. Injuste possessionem ecclesiae civilem et justam non solum turbat, sed et aufert, cum totius fere civitatis testimonium ejus miretur improbitatem, ejus impudentiam detestetur. Sententiam illam quam Ecclesia Sanctae Crucis in eam protulit, canonicam credimus atque justam, et eam sicut dignum paternitati vestrae videtur, communi cum eis [Col. 0321A] desiderio suppliciter a vobis rogamus et petimus confirmari.

Sanctissimo domino et Patri ALEXANDRO summo pontifici, STEPHANUS dictus abbas.

Parata sedes vestra, Pater, ut de plenitudine ejus omnes accipiant. Et profectum parvulis, et statum provectioribus pollicetur. Haec de vestra misericordia praesumens juvenis quidam bonae, ut nobis videtur, indolis, Joannes in Aurelianensi nutritus Ecclesia, et eruditus, devote a vobis et consilium expetit, et [Col. 0321B] auxilium exspectat. Scimus eum de legitimo matrimonio et honestis parentibus natum, qui, etsi non sint facultatibus divites, moribus sunt insignes. Credimus eum idoneum qui vel in Aurelianensi, vel in alia Ecclesia, stipendia canonica mereatur.

Charissimo domino et Patri GUILLELMO Senonensi archiepiscopo, frater STEPHANUS abbas, salutem et cum omni veneratione reverentiam.

22 Professioni simul et conditioni praesentium latoris compatiens, et revereor clericum, et pauperem [Col. 0321C] deamplector. Ad bestias depugnat in laicorum foro, contra laicum de paterna haereditate litigans, judices habens eos, qui et non noverunt litteras, et litteratos oderunt. Vestra, Pater, sententia non minus aequa quam justa, coram vobis agentem clericum in illius remisit curiam, cujus annua functione censum possessio profitetur. Eo salvo, prolata est definitio vestra, ut causa studiorum, qua contingit eum abfuisse, non debuerit obfuisse. In contrarium nititur judicare turba maledica, ne dicam maledicta, quae nescit legere. Quarto convenerunt litigantes coram judice, et quarto filii hominum, qui judicant terram, ut vulgariter loquitur, judicium respectarunt. Pro certo didicimus eos non [Col. 0321D] minus impudenter quam imprudenter primo consensu judicaturos, causam studiorum non esse justam absentiae causam: ob quam aut ipso jure non fuerit laesus, aut restitui mereatur, cujus absentis et studentis haereditas distracta est. Si sic reos proferre contigerit, et juri communi contrarium, et sententiae quam dedistis, ut inimicum refragabitur et iniquum. Sed ad consequentiam trahi poterit in causis consimilibus, Pater, ut jam non sit, qui causa scholarum patrios lares exeat, ne, dum [Col. 0322A] facultates quaesierit liberales, facultates amittat temporales. Placet vobis, Pater, in hoc articulo consilium et auxilium dare, non huic tantum clerico, sed et omnibus aliis, quoniam et communis causa est omnium, et propria singulorum. Bene valeat sanctitas vestra.

Domno ALBERICO Bononiensi legisperito.

Absentiam vestram supplet mihi frequens nominis vestri memoria, et suavis morum vestrorum recordatio jucundum animae meae plausum excitat, [Col. 0322B] jocundam celebrat theatralium actionem. Inde est quod amicis et domesticis meis nomen vestrum frequenter insinuo, magnifico et extollo. Hac de causa misi securius ad vos charissimum amicum meum harum praesentium latorem, ut eum causa mei benevole simul et benefice vobiscum habeatis. Dignum enim credimus, cui et honorem exhibeatis et favorem.

Domno GUILLELMO Bononiensi.

Hilaris opinio tua relatu commeantium, seipsam [Col. 0322C] in dies excedens, gratum mihi praebet spectaculum, gratam refectionem ministrat. Crescat, obsecro, et sicut odor agri pleni, cui benedixit Dominus, longe lateque diffusa, in adjutorium tuum remotas excitet nationes. Hoc et continuum de te votum meum, haec deprecatio jugis, haec indefessa voluntas. Interim dilectioni tuae commendo hunc amicum meum charissimum Hugonem, ut eum causa mei benigne suscipias, et ei consilium et auxilium tuum libenter impendas.

[Col. 0322D] Charissimo amico suo totis praecordiis amplectendo Neapolitano priori, frater STEPHANUS, salutem et mutuae charitatis obsequium.

Ea jucunditate simul et laetitia, frater amantissime, nominis tui recordor, quae animae veram amicitiam degustanti non minus afferat dilectionis commodum, quam delectationis condimentum. Inde est quod si quos videro, qui te, aut qui tecum sunt viderint, frequenter interrogo quis locus habitationis vestrae? qui vivendi modus? quae domini cardinalis [Col. 0323A] ⁜ (30) circa vos sollicitudo? quae denique fratrum nostrorum voluntas, aut ibi commorandi diutius, aut citius revertendi? Haec autem diligentius inquiro, non ut adversis, quod absit! congaudeam, sed ut prosperis condelecter. Inter omnia et super omnia, dilectissime, fratrem nostrum R. tibi commendo, gratias agens de praeteritis a te ei exhibitis beneficiis, preces porrigens de futuris. Memento, Pater et frater, illius filii nostri communis, et juventutem ipsius salubribus informa monitis, fove consiliis, robora documentis. Quidquid ei boni feceris, mihi collatum et in plateis et in angulis praedicabo.

Domno ROGERIO ⁜ (31) abbati S. Evurtii Aurelianensis.

Trinis, Pater, edictis et eo amplius accingor ad reditum, ne contumaciae poenas luam; peremptorio demum misso unum sufficeret pro omnibus, etiamsi nullum aliud praecessisset. Ne ergo identitatem 26 ipso jure non habeam, vel restitutionis auxilium non merear, vel exspectationis ope non adjuver, advolvor pedibus vestris, ut necessitatis inducias, quas hactenus objeci, contumaciae non ascribatis, ne contrahatur heremoditium super me ⁜ (32) , ne procedat calculus in absentem, cujus absentia nostrae reipublicae commodis elaborat. Moratoriis exceptionibus [Col. 0323C] abjectis, domine Pater, id promitto, quoniam in Pascha, Deo volente, transitum faciam ad vos in grege Domini, et si non agnus, saltem ut haedus pascua ejus humiliter ingressurus. Praemisi puerum hunc ad me cito reversurum, cui si necesse [Col. 0324A] fuerit, obsecro, assistatis, ne fratres ejus portionem paternae substantiae quae ei contigerit, vi aut pravo judicio sibi usurpent. Jam maturassem reditum, sed subvectoria non habebam. Provideat mihi Deus, ut cum libris meis ad vos gemina possim aequitatura reverti. Temeritatis esset, Pater, in hoc articulo a vobis aliquid petere, sed pietatis esset, verecundiae non petentis offerre.

Difficiles, et aut suam, aut regis Anglorum gloriam quaerentes, ut credo, Turonensis provinciae episcopos invenimus. Primae diei congressu usque ad vesperam protracto potius quam tractato, sufficere [Col. 0324B] sibi ad satisfactionem putabant, si canonici sese offendisse dicerent, ut veniam postulantes, promitterent se tale aliquid de caetero non facturos. Sed quoniam in his paucis verbis magna mali materia latebat, et dignitatem regni laedere in posterum posse videbatur, nec nos praebuimus consilium, nec illi praebuerunt assensum. Sequenti die jam nihil proficientes erant, laboribus aut sumptibus suis parcentes, aut personae, ut ipsi dixerunt, deferentes. Utramque manus impositionem, ordinatoriam scilicet et consecratoriam, salvo jure suo, promiserunt.

[Col. 0324C] Benedictus Deus, qui post tempestatem serenum facit, et post lacrymationem et fletum consolationem infundit. Et nunc quoniam reddita vobis tranquillitate et pace, in his quae ad honorem et augmentum Ecclesiae Dei sollicitum vos esse credimus et devotum, [Col. 0325A] rogamus et petimus ut donum quod in capitulo 28 nostro, praesentibus quibusdam clericis nostris, Ecclesiae nostrae et nobis fecistis, sine dilatione, si libet et licet, compleatis. Propterea misi ad vos canonicum nostrum, venturus et ipse si mandaveritis, et obsequium meum vobis et Ecclesiae vestrae longe ac prope semper exhibiturus. Mandet mihi dominus meus, si quae sunt contradictiones, quae vel auferre nobis donum vestrum possint, vel differre. Tantum enim nos laborem frustra suscipere non nobis expedit, nec vos decet. Valete.

[Col. 0325B] Memor antiquae liberalitatis et amicitiae vestrae, diem et locum videre desidero, quando et ubi jucundo aspectu vestro frui merear et affatu. Causa praesto est, si eam promovere volueritis et fovere. Credo vos ab aliquo audisse, quod dominus episcopus, consensu quorumdam canonicorum vestrorum, domum Doe ecclesiae nostrae concessit, ut in ea regularis ordo ad honorem Dei et profectum loci ferventius observetur, et ego, qui vester sum, possim vobiscum frequentius conversari. Proinde precor inclytam benignitatem vestram, de qua plene confido, ut sine dilatione rem faciatis ad effectum perduci, et si quae contradictiones 29 ortae fuerint, per vos et per amicos vestros studeatis exstingui.

Quoniam ovis quae extra gregem est, luporum morsibus patet, nisi citius reducatur ad caulas, et pecudis simul periculum est et pastoris. Id attendentes impraesentium latore I. quondam canonico et fratre vestro, bonam ejus revertendi ad claustrum suscepimus et approbavimus voluntatem. Precamur misericordiam vestram, ut aditus supplicanti pandatur, colligatur vagus et profugus super terram, stolam primam et annulum redonet Pater, ne diutius aut porcos cogatur pascere, aut [Col. 0326A] eorum siliquas esurire. Movit nos ejus, pro quo supplicamus, supplicatio, qui ut evadat supplicia, supplet desiderio quod opere minus fecit.

Venerabili Patri et domino JOTHONI ⁜ (34) Turonensi archiepiscopo frater STEPHANUS humilis S. Evurtii minister, plenitudinem salutis et gaudii.

Nihil honestius charitate, quae et incognitos ligat, et conciliat separatos. Haec Septentrionem 30 Orienti, Gades Oceano ⁜ (35) , Latinis barbaros salutis commercio foederavit. Hujus officio dominus Conseranensis ⁜ (36) electus nobis accessit, concordiae filius, mansuetudinis haeres, virtutum, ut [Col. 0326B] credo, non inquilinus, sed civis; non aestimator, sed judex. In eo prudentiae sermo, temperantiae risus, status fortitudinis, justitiae motus, quadratum metiuntur exemplum. Non minus religiose quam studiose moram fecit nobiscum, in altero episcopus, in altero philosophus, in utroque maturus, in neutro dissolutus. Pro tanto vobis viro preces offerre tum charitati convenit, tum expedit honestati. Si quid gratiae Stephanus vester habet in oculis vestris, abundet in viro praesenti, et oblatas communis amici preces sibi sentiat profuisse, nec solum pro eo de futuris preces porrigimus, sed et de praeteritis plenas gratiarum referimus actiones.

Solet innocentiam astutia supplantare, et veritati dolus insidians, conscientias simplices aggreditur, ut quae non rapuerint exsolvant. Ista, Pater, attendit et vindicat veritatis et justitiae minister, quoties aut condemnat subdolos, aut innocentes absolvit. Haec me vobis preces fundere pro cantore et archidiacono compellunt, quorum fidem, et veritatem, et integritatem mores praedicant, fama clamat, et sincera religiosorum commendant testimonia, et quod non modicum est, magni patriarchae praefert auctoritas ⁜ (37) , cujus consiliis et obsequiis [Col. 0327A] usque ad exitum vitae fideliter astiterunt. Pro his toto mentis affectu rogo, ut et vos pro ipsis domino papae benigne scribatis, ne adversus eos praevaleat homo; ne mendacium veritati virtuti vitium, dolus fidei praeferatur.

Instar sacrilegii credimus esse vestram, Pater, velle fallere sanctitatem. Sed nec impunitam sibi fore mentiendi licentiam nosse debet, qui murum fidei, aut integritatis vestrae vallum, suo posse credit maculare mendacio. Quisquis ille est, suae ferat astutiae poenas, et qui innocens est absolvatur. Explorate [Col. 0327B] viros fidei et boni apud nos testimonii, cantorem et archidiaconum, non vulgari modo relatione didicimus, sed sagaci inquisitione percepimus et praesentia corporali. Nam et in civitate ipsorum tot accepimus testimonia pro ipsis, tot indicia virtutis, tot innocentiae consonas voces, ut de fide ipsorum maxime circa pecuniam beatae memoriae Petri patriarchae sui, vel depositam, vel relictam, quasi nefas sit dubitare. Omnia sub luce fecit ille prudens testamenti sui conditor, et in abscondito locutus est nihil. Per manus religiosorum abbatum et clericorum bonae opinionis, quorum nullus nisi fidelis et prudens circa pecuniam domini sui, et exclusa sunt omnia, et ecclesiis, ac monasteriis, [Col. 0327C] et pauperibus, sicut ille magnus sacerdos eorum fidei commiserat, erogata. Si quid dolo actum est, omnes illos attaminat haec culpa, nec est qui se abscondat a dolo isto. Sed eos, Pater, sicut tanto scelere involvi religio prohibet, sic opinio credi vetat. Proinde sanctitati vestrae preces fundimus, ut eorum laboribus et pudori parcat paternitas vestra, et qui a fraude sunt extranei, a poena sint 33 alieni. In hoc examine, Pater, nec severitatem sentiat veritas, nec honestas succumbat oneri, nec ignominiosa suspicio absorbeat bonum nomen.

Sanctissimo et Patri JOANNI ⁜ (38) Pictaviensi apostolicae sedis legato, salutem, et quam mundus dare non potest pacem.

Peregrinationem vestram absentia tanti Patris mihi fecerat gravem, devotio tanti martyris ⁜ (39) gratiosam. Redeunti summa gratiarum actione laetus occurro, quem summa orationum instantia tristis fueram prosecutus. Reditum desiderabam communi salute, pro pace principis minus sollicitus, quia minus solitus exorare. Cumulatius accessit votis meis salutationis officium, et pacis signum osculo oris sui vobis a principe datum ⁜ (40) levis [Col. 0328B] mihi nuntiavit chartula, gravis lingua. Crescat in dies, obsecro, gratia; quae tamen gratiarum non displiceat auctori, nec dulia ⁜ (41) , quae in quibusdam nostri temporis sacerdotibus latriam exclusit, vestram audeat opinionem tentare.

Charissimis dominis et Patribus suis priori de ⁜ (42) Charitate, et sanctae congregationi ejusdem Ecclesiae, frater STEPHANUS S. Evurtii minister.

Movetur usque ad tempora nostra cribellum Satanae, dum exspectat et expetit, ut frequenter excutiat [Col. 0328C] filios excussorum. At non deficiet fides Petri, qui in casu suo nostram metiens infirmitatem, conversus aliquando fratres confirmat, sanat Aeneam, Thabitam suscitat ⁜ (43) , bases et plantas consolidat eleemosynam postulantis. Hunc imitare qui praees, qui subes amplectere, ut tu dispersa revoces, tu colloces revocata. Exivit a vobis qui de nobis erat, olim noster charissimus A. et a tanto separatus collegio, minus probanda missione solutus est, nec tamen secutus est viam Balaam et Bosor ⁜ (44) , sed ad gregem albi ⁜ (45) velleris 35 sese [Col. 0329A] conferens, difficiles et dissimiles vias prioribus obvias expertus est. Laudanda in hoc viri devotio, qui, cum exisset ab Jerusalem, non descendit in Jericho, sed in Bethlehem maluit commorari. Ibi tamen linguam quam non noverat audivit, nec diverterunt ab oneribus dorsum ejus. Occurrit ei novitas ignota, et a primae contemplationis otio, in securi et falce dejecerunt eum; et qui nutritus fuerat in croceis eloquiorum sacrorum, manus ejus in cophino servierunt. Movet et monet eum conscientia mordax, ut ad sinum redeat Charitatis, et satietur ab uberibus ejus, qui cum scandalizatis uritur, cum infirmantibus infirmatur. Confitetur errorem, culpam persequitur et abjurat, et purgaturus excessum trahi desiderat ad victimam disciplinae. [Col. 0329B] Occurrat pater filio revertenti, deosculetur miserum, stolam primam et annulum reformet, ne, si adversum hominem obduraverit homo, Dominum sibi sentiat obdurari. Sed nec in fratribus obmurmuret revertentis ab agro senioris fratris crudelitas, quominus praeveniant in benedictionibus dulcedinis, eum qui perierat et est inventus. Cogit nos in tantas assurgere preces, a primis litterarum rudimentis, prisca viri notitia, municipium commune ⁜ (46) , quod ambos edidit, et aluit, et, quod est majus, magisterium ejus, quod inter ipsa artis grammaticae auspicia sortitus sum. Conciliant sibi precum instantiam mores hominis suaves, litterarum cumulus, poenitentia quam praetendit. Si quid sum in [Col. 0329C] oculis vestris, preces meas admittite, ut de collato fratri beneficio vobis in plenam gratiarum actionem totus assurgam. Impendetur mihi quidquid ei feceritis, cujus et adversis compatior, et prosperis coexsulto.

Charissimo domino et amico suo A. subpriori de Charitate, frater STEPHANUS de S. Evurtio, orationis mutuae commercium.

[Col. 0330A] In praelatis gravitas, in subjectis humilitas commendatur. Primam temperat misericordia, secundam obedientia magnam facit. Utramque vos amplecti considero, qui grato religionis artificio et praeesse nostis, et subesse. Inde est quod tanto confidentius preces vobis offero, quanto convenientius intelligo vos et errores corrigere, et infirmitatem portare. Amicus iste meus, et aliquando magister meus, post 37 exitum suum a vobis dura expertus, et suavium expers, in spiritu humilitatis et animo contrito revertitur ad matrem Charitatem, quae nulli revertenti gremium suum claudere consuevit. Dolet se collegium sacrum dereliquisse, et poenitentiae notas indices lacrymas prodit tam confusio supplicis quam confessio supplicantis. [Col. 0330B] Precor affectione qua possum; effundite corda vestra super illum, et a tenebris interioribus inducite eum in candorem lucis aeternae. Sentiat me de vobis, etsi non aliquid meruisse, obtinuisse tamen; me suscipite in illo, cui quidquid impensum fuerit, mihi impensum reputabo.

Intercedere pro amicis et necessitas urget, et charitas persuadet. Ipsam autem charitatem dixerim necessitatem, quae quamvis sit patiens et benigna, [Col. 0330C] fortis tamen ut mors, quae difficilia ad facilitatem reducere consuevit. Inde est quod pro praesentium latore amico quodam et magistro meo supplicare cogor et scribere, ut qui lapsus est, et erroris sui veniam postulat, si non sibi sufficit, pro nobis mereatur audiri. Totus in preces assurgo, totus in gratiarum actiones assurgam. State pro me, obsecro, in hoc conflictu precum, et ut matris reducatur in gremium, mecum, obsecro, postulate. Meum aestimo quidquid ei pro me beneficiorum et misericordiae conferetis.

Abbati S. Bartholomaei, salutem, prosperitatem et pacem.

Ut impleatur quod dicitur: Qui audit, dicat veni (Apoc. XXII) ; et audisse nos dicitis, et ut veniam, me rogatis. Votum peregrinationis nullum feci, quam tamen non differrem, si occasio se offerret. Occasionem auferunt occupationes, 39 quarum malitia diei sufficit, quarum mali strepitus non solum Mariam meam impediunt, sed et Martham confundunt. Interim horas capto, momenta considero, si forte furari possum negotiis otium, quietem labori, faciem amici confabulationibus aemulorum. [Col. 0331B] De Neapolitano nostro nihil aliud didici, nisi quod inter abbatem et priorem nescio quod monstruosum praelationis genus exprimens, sic utrumque portendit, ut neutrum exhibeat; sic declinat in neutrum, ut alterutro non ornetur. De domo cardinalis in numero, et pondere, et mensura dispensatur eis; unde mercenarii potius quam filii, stipendiarii quam milites, praebendarii quam canonici reputantur. Frater R., quem cum eis misimus, ultimum apud eos diem clausit, et eo nos reddidit tristiores, quo canticum Domini in terra aliena cantans, fratrum suorum non obtinuit sepulturam. Cecidit funiculus sortis, imo mortis hujus super nos, et super filium nostrum. Videat quid fecerit [Col. 0331C] ⁜ (47) , qui tantis nos impulsionibus adegit, ut de sinu nostro talem juvenem eriperet violenter, quem in alieno solo solum praeter alios sepeliret. Rogamus, Pater, ut animam ejus coram Domino Jesu et commendetis orationibus, et oblationibus adjuvetis.

Charissimo amico suo magistro Roberto, salutis plenitudinem, et gaudii perfectionem.

Jucundo fruor spectaculo, quoties aut tui nominis audio sonum, aut tuae recordationis ingredior cogitatum. Facit hoc et prisca studiorum nostrorum communio, et morum tuorum communi gratiae conveniens habitudo. Inde est quod in negotio praesentis amici mei secura tibi supplico confidentia, ut ei pro amore meo consilium et auxilium impendas, quo et preces meas sibi sentiat profuisse, et in curia domini mei aliquem me amicum habere cognoscat. [Col. 0332B] Causam habet coram domino meo, in qua quoniam mei copiam facere non possum ad eumdem, absentia, precor, mea per tui praesentiam suppleatur. Opinantur aliqui de me supra me, et aliorum aestimatio sic excedit conscientiam meam, ut exosam habeam quandoque confidentiam alienam. Talium est unus praesentium lator amicus meus, et in curia domini mei ⁜ (48) , in qua negotium habet, me posse aliquid confitens, et confidens, ut vos et caeteros amicos meos pro ipso sollicitem, sollicite me compellit. Dilectioni vestrae preces fundo, ut ei pro amore meo, et in agendo dictetis consilium, et in postulando patrocinium praebeatis.

Humiles vobis, Pater, porrexeram preces pro abbate Sancti Bartholomaei, viro simplici et recto, et timente Dominum, quas paterno, ut consuevistis, [Col. 0333A] animo benevole suscepistis. Homo senex et infirmus ac debilis, et quem multa circumvenerunt incommoda, si viam adversae peregrinationis fuerit aggressus, viam universae carnis facile est ingressurus. Parcite, obsecro, canis ejus, et ne homo Dei injuste vexetur, auctoritatem vestram opponite, molestantem comprimite, molestias cohibete. Confisus de benignitate vestri responsi virum retinui, viam distuli, securitatem promisi. Agite, Pater, obsecro, ut tantus altaris minister altare, de quo contenditur ⁜ (49) , quiete possideat; episcopum, qui contendit, pacatum sentiat; auctori pacis et fundatori quietis suae gratias agat. Scio enim quia nec tantae gratiae vestrae erit ingratus, nec tantis beneficiis indevotus. Valete.

Raro accidit, ut de plebis incircumcisae duritia in novam Ecclesiae renatus infantiam fideliter aliquis conversetur. Quod si praeter exempla quae vidimus occurrerit, eo carius, quo rarius amplectendum. Pauper iste de Judaeis ortus parentibus, Judaeorum scandalum, crucem Christi non erubuit, et ab episcopo Legionensi ⁜ (51) baptizatus, de massa perditionis inter catholicos et Ecclesiae suae canonicos [Col. 0333C] translatus est, disciplinis et ministeriis ecclesiasticis legendi simul et cantandi plurimum edoctus, in scholasticos sudores sese dedit, ubi vestris pariter, quoniam ei, Deo volente, manum semel aperuistis, et aliorum eleemosynis sustentatur. Precamur, Pater, si placet, ut in numero pauperum illorum qui pro domino vestro, domini regis nostri filio, aluntur, eum computari faciatis, quoniam et ipsius verecundia, et paupertatis [Col. 0334A] ac laborum voluntaria patientia, de ipso praesumimus fidei fructum et salutis ac laboris. Capicerins sanctae Crucis ⁜ (52) , cum ad Sanctum-Jacobum iret, in capitulo Legionensi conversionis ejus bonum audivit testimonium, quo et ipse illi benefaceret, et nos ad beneficium ei devotius invitaret.

Grata est occasio, quae ad correctionem vestram dedit mihi materiam rescribendi. Salutationis meae formam notavit diligentia vestra, litterarum superficiem [Col. 0334B] attendens, non medullam. Profiteor me sane spiritualibus pauperem, temporalibus abundantem, in utrisque tamen nihil in nobis tanquam ex nobis, sed sufficientia nostra ex Deo est. Nunc tandem liber a jugo sollicitudinis et curae, quae cor urit et sollicitat, oratione delector et lectione, sciens et ruminans quia erit tempus quando nihil invenient omnes viri divitiarum in manibus suis. Ego autem videns paupertatem meam, cum Paulo dico, quia divites facti sumus in illo (I Cor. V) , qui dat omnibus affluenter, et non improperat (Jac. I) . Nec aetatis nostrae, nec propositi est, ut illas amemus divitias, quas aerugo et tinea demolitur, quas fures effodiunt et furantur. Idem et de vobis aestimo, vestram considerans prudentiam et aetatem.

Nobilissimo B. Hungariae regi, STEPHANUS de Sancta Genovefa dictus abbas, totusque ejusdem ecclesiae humilis conventus.

[Col. 0335A] Manifestis ad nos venientium indiciis experti sumus, quia justitiam diligitis, et colitis veritatem. Haec est sublimitas regni vestri, haec vestri gloria principatus. Inde est quod excellentiam vestram scire volumus, quia bonae memoriae adolescens Bethlehem ⁜ (54) , qui apud nos in Domino requiescit, in sancta confessione et fide catholica, coram omnibus, absque contradictione seu querela creditorum aut fidejussorum, in ecclesia nostra sepultus est. Sed et cum nuper ob hanc eamdem causam nuntii parentum ipsius ad nos venissent, diligenter inquiri fecimus, an aliquo debito, sive apud Christianum, sive apud Judaeum obligatus Parisiis 45 teneretur. Facta circiter decem diebus hac inquisitione, non est inventus, qui vel principaliter, [Col. 0335B] vel secundario praedictum adolescentem sibi diceret obligatum. Parati erant praedicti nuntii solvere, si quis sibi pro eo fateretur deberi. Verumtamen sicut non comparuit creditor, sic et defuit fidejussor. His interfuerunt clerici de regno vestro Jacobus, Michael, et Adrianus. Valeat sanctitas vestra, et regnum vestrum coram Domino roboretur.

L. et Christianae ejus uxori, salutem et frequentem in orationibus memoriam.

[Col. 0336A] Contristari, sicut et caeteri qui spem non habent, super filio vestro bonae memoriae Bethlehem non debetis, quoniam in sancta confessione, in fide catholica, in spe communi, in charitate non ficta, in manu Domini spiritum suum commendavit. In ecclesia nostra coram clericorum et laicorum multitudine fideli, missis peractis et oblato pro eo vivifico sacrificio, sepultus est. Crediti aut debiti nulla mentio, nulla 46 commemoratio querelarum. Occasione rumorum quorumdam, quos postmodum falsos didicimus, venerunt ad nos nuntii vestri, et, sicut diximus, nihil eorum quae dicta fuerant invenerunt, diligenter a nobis inquisitione facta per decem circiter dies, nec Christianus nec Judaeus apparuit, qui sibi praedictum filium vestrum aliquo [Col. 0336B] debito diceret obligatum. Haec vidimus, haec testamur. De caetero vobis quotidianas et uberes gratias agimus super beneficiis vestris, qui primis secunda muneribus addidistis. Attulerunt nobis xenia ⁜ (55) devotionis vestrae, duas casulas ⁜ (56) scricas, et unum vexillum ⁜ (57) , et marcam argenti, cum nummo aureo, et quinque solidis ⁜ (58) ad faciendum calicem, et equum album ad convehendos lapides in opus aedificii nostri liberaliter obtulerunt.

Retribuat vobis Deus in vita aeterna, et pro tantis beneficiis vestris benefaciat vobis in aeternum. Valete.

Ecclesia Carnotensis ⁜ (60) inter comprovinciales et longe positas, sicut est auctoritatis praecipuae, sic et erit opinionis praeclarae. Nam tanto profundius tenemur 48 diligere, quanto profusius ab uberibus consolationis ejus et blandimenta suscepimus, et fomenta. Colliduntur viscera ejus, et in quibusdam filiis suis reperit pravitatem. Hujus compassionis zelo permoti decanus et succentor Ecclesiae Carnotensis, domini papae misericordiam et expectunt et exspectant. Amici nostri sunt ex diuturno [Col. 0337B] convictu, et honestae conversationis suae testimonium prisca nobis eorum societas repraesentat. Sanctae paternitati vestrae preces fundimus pro utroque, quorum neutrum justo desiderio suo fraudari volumus, et alterum in alterutro confidimus adjuvari. Eorum petitiones sicut nostras suscipite, et in oculis domini papae commendabiles faciat eos gratia vestra, qui de nobis confidentes mendicare suffragia nesciunt aliena.

[Col. 0337C] Praenestino episcopo ⁜ (61) STEPHANUS de Sancta Genovefa

Carnotensem Ecclesiam in regno Francorum commendabilem et communis opinio praedicat, et antiqua dignitas repraesentat. Ejus quietem et pacem tanto arctius diligere debemus, quanto altius beneficia ipsius et sensimus, et sentimus. Moventur in ea filii contentionis et rixae, et minimas occasiones usque in maxima scandala protendere moliuntur. Compatientes matri suae prae caeteris decanus et succentor, ad dominum papam supplices accedunt, ut inde injuriarum puniantur praesumptores, [Col. 0338A] unde jura sumuntur. Specialiter eos diligimus, et diligimur ab eis, quorum antiquae societatis et diuturni convictus reliquias sub honestae recordationis memoria retinemus. Preces fundimus sanctitati vestrae, ut eorum desideria, petitiones, vota et suscipiatis benevole, et benefice compleatis.

Venerabili domino digno Dei gratia GRATIANO cardinali ⁜ (62) sanctae Romanae Ecclesiae, STEPHANUS de Sancta Genovefa, salutem.

[Col. 0338B] Reliquiae cogitationis meae diem festum agunt mihi, quoties recolo me fuisse socium vestrum in auditorio Bulgari ⁜ (63) , quem modo laetus suspicio dominum meum in ministerio Petri. Et quoniam gratia vestra merita multorum excedit, et vota, quamvis erga vos aliquid videlicet meruerunt, precor ut quem benevolum videre merui, beneficum merear invenire. Quidam dissensionis et scandali filius, olim canonicus noster, qui propter intolerabiles et enormes excessus suos quinquies de ecclesia nostra ejectus est, dominum papam suo mendacio circumvenire pertentat. Mandato domini regis, qui perversa illius hominis opera noverat, regni fines abjuravit, verberavit plures e fratribus nostris, et ad ultimum priorem nostrum virum religiosum [Col. 0338C] et honestum repetitis ictibus pugno impie percussit. Mihi quoque multas et acerbas contumelias, postquam a curia reversus est, irrogavit. Manifestavimus domino papae per litteras capituli nostri qualitatem hominis, quem ignorat, ut, agnita veritate, et ipse mandet quid voluerit, et nos quod mandaverit faciamus. Malumus enim, si domino papae placuerit, pestem illam cum periculo nostro suscipere quam inobedientes apparere. Precor benignitatem vestram ut, pro Dei amore et Ecclesiae nostrae 51 conservanda concordia, a tanto incommodo libereti

GUILLELMO Remensi archiepiscopo, STEPHANUS de S.Genovefa, prosperum cum salute, etc.

Absentia vestra, Pater, magis interim nobis est lethalis quam laeta, gravis quam grata, formidabilis quam formosa. Quod superest, quotidianas precum pro vobis et sociis nostris immolamus hostias, ut qui de recessu vestro merito tristes fuimus, de reditu vestro vel subito gaudeamus. Dominum et familiarem vestrum, et qui, ut credimus, intimo vos diligit affectu, Turonensem archiepiscopum ad [Col. 0339B] sacrum concilium euntem Parisius vidimus ⁜ (65) , aegritudine chronica, plusquam credi possit, afflictum, et quasi in imagine pertranseuntem hominem, sine viribus virum procedere volentem, nec valentem. Certabat contra naturam suam homo impotens, certabat contra suorum consilium et voluntatem, ut proficisceretur sine profectu, 52 moreretur sine mora, pareret cum periculo, cum obitu obediret. Ejus tam evidens incommodum dominus rex aspexit nec despexit, et metropolitano suo compassus infirmitatem ejus jure metiens et non mentiens, [Col. 0340A] eo retento causam absentiae justissimam domino papae, sicut debuit, et eum decuit, intimavit. Mihi quoque parvulo fideli suo Christianissimus rex noster dedit in mandatis, ut, sicut oculata fide perceperam, pro praedicto archiepiscopo, domino papae scriberem, quod et feci. Scribo etiam paternitati vestrae fidelis ac devotus famulus vester, obnixe rogans et supplicans, ut in sacro concilio excusatum habeatis illum amicum vestrum, quem infirmitas retinet, non voluntas. De Dolensium autem causa ⁜ (66) , quae auctoritate sanctae Romanae Ecclesiae sopita est, miratur admodum dominus rex, et eam moveri sic movetur, ut non toleret promoveri. Satagat, obsecro, paternitas vestra, ut Ecclesia Turonensis, quae usque ad senectutem sanctissimi [Col. 0340B] regis nostri ⁜ (67) super hac quaestione tranquillitatem habuit et quietem, quasi extremis diebus ejus non amittat, quam habuit dignitatem. Voluntatem ipsius et mentem novi; quia, quicunque in hac causa Turonensi Ecclesiae adversati fuerint, suos aestimabit adversarios, quicunque pro ea steterint, sibi asseret astitisse. In fine loquar ad dominum meum, cum sim pulvis et cinis. Sic ergo habeat se, precor, sancta discretio vestra in negotiis quae dominum regem contingunt, ut et in Laudunensi vos laudet, et non doleat in Dolensi ⁜ (68)

Summo pontifici ⁜ (69) , STEPHANUS de S. Genovefa, salutem et devotam obedientiam.

Domesticum nobis ac caeteris filiis vestris gaudium est, Pater, quia beatae paternitatis vestrae sinus sic extenditur ad singulos, ut suscipiat universos. Ab uberibus consolationis ejus et juvantur pusillanimes, et flebiles refoventur. In hujus spei virtute devotus filius vester B. Turonensis archiepiscopus, licet longa aegritudine afflictus, et supra humanum characterem extenuatus, ad sacrum concilium [Col. 0341B] vestrum iter arripuerat, et quae non poterat corpore, animo satagebat implere. Is cum venisset Parisius locuturus in transitu suo cum domino rege, recidiva correptus infirmitate, sine periculo mortis, ut credimus, iter incoeptum, 56 etsi oportuit, non tamen potuit consummare. Infirmus infirmo testimonium perhibeo, de conscientia mea loquens; quia, si abiret, obiret; si proficisceretur, non proficeret; si non moraretur, moreretur. De caetero, Pater sancte, super negotio Turonensis et Dolensis Ecclesiae volo vos voluntatem domini regis nosse, cujus merita et apud vos efficaciter vivunt, et sui memoriam vestris successoribus perpetuo derelinquunt. Qui laeserit Turonensem Ecclesiam, [Col. 0341C] pupillam oculi ejus laedet, et diminutio ejus vel modica, coronae suae maximum afferent detrimentum. Dolet admodum de Dolensium dolis, qui litem sopitam suscitare contendunt, et sanctam religionem vestram circumvenire pertentant. Parcite, Pater, obsecro, filio vestro regi sancto; parcite paci [Col. 0342A] ejus et quieti; parcite regno Francorum, quod sacrosanctae Romanae Ecclesiae in omni persecutione sua fidele semper exstitit ac devotum.

Post tenues diaetas et noctes insomnes, quas in doloribus meis aegritudo chronica concepit et peperit, modicum quietis et refrigerii minus instantia mea quotidiana sollicitudo Ecclesiae meae mihi promittit et permittit. Hippocratis et Galeni discipulos, ut mihi consulant, consulo, incerta semper ab eis oracula reportans, qui in vase vitreo coloris et substantiae peccata discernunt ⁜ (70) , 57 dum eorum opem et operam expetens exspecto, dum artem [Col. 0342B] arctus attendo, dum ago ut aegritudinis meae nodos incidant, ipsi nodosas incidunt quaestiones, dum mihi quasi sub periculo salutis inhibent studium ac laborem. Haec sunt quae impediunt, ne impendam supra posse velle, ne si voluero quod non possum, sic in alterutro non proficiam, ut deficiam in utroque. Haec sunt quae in sermonibus conscribendis ⁜ (71) et desiderio desidiam afferunt, et auferunt voto vocem. Parcat, obsecro, mihi paternitas vestra, et usque ad plenitudinem salutis et convalescentiae perfectae super iis quae postulatis inducias indulgete. Valete.

Summo pontifici, STEPHANUS de Sancta Genovefa, salutem et devotam obedientiam.

Eam, Pater, ignorantiam facti credimus excusabilem, non quae supinae simul et crassae mentis hominibus [Col. 0343A] accidere solet, sed quam perfectis etiam et vere philosophantibus viris invidia temporum ingerit, aut locorum. Hujus insidias perpessus innocentiae filius, et obedientiae custos abbas Sancti Victoris ⁜ (72) , sacrum apostolatus vestri mandatum nec evitasse credendus est, nec elusisse dicendus. Cum enim divinas illas litteras vestras Kalendis Januarii, ut ex earum subscriptione constat, nuntius susceperit, secunda post octavas Pentecostes feria, praefato eas innocenti et simplici viro detulit ac porrexit: industria an incuria cujusquam factum fuerit nescimus; factum tamen nullatenus dubitamus. Et quoniam vir ille religiosus ac timens Deum, ad unius etiam jussionis vestrae vocem paratus est, et in carcerem et in mortem ire, excusabilem faciat [Col. 0343B] eum apud vos innocentia propria, quem accusabilem forsitan reddit temeritas potius aliena. Clamat interim infirmitas viri; clamat, et virtutis corporeae defectum praetendit, ut in hac vocatione vestra, si placet, ei parcatis, ne non possit proficere, si coeperit proficisci. Quia tamen idololatriam et inobedientiam aequis passibus ambulare non ambigit, tam deforme simulacrum 59 et enorme abhorrens, spiritu quidem prompto, quamvis carne infirma, ut mandatis vestris mereamur obedire, non verebitur obire.

[Col. 0343C] Sanctissimo Domino magistro Petro Tusculano ⁜ (73) episcopo, STEPHANUS de S. Genovefa, salutem.

Injunctum a vobis, Pater, obsequiolum prout potui complevi, quasi in silvam ligna ferens, quasi solem certans facibus adjuvare. Rogo ut puerilia mea quamvis digna sint risu, benevolo tamen suscipiatis aspectu. Juges orationum hostias offerunt pro vobis in ecclesia Beatae Genovefae filii vestri ⁜ (74) , tanquam pro salute vestra labiorum vitulos et cordis immolantes. Memor et ego beneficiorum vestrorum, quae supra omnem mortalem mihi contulit benignitas vestra, memoriam vestri fixam in meis visceribus gesto, cum ea confabulans et colludens, cum ea delectationis meae primitias ac decimas [Col. 0343D] delibans ac degustans. Pro abbate Sancti Bartholomaei viro honesto et justo, paternitatem vestram 60 deprecor, ut in necessitatibus Ecclesiae suae benevolum ei consilium, et beneficum auxilium praebeatis. [Col. 0344A] Valeat sancta vestra paternitas, et de bono in melius proficiens augeatur.

Eam praelatis imminere sollicitudinem decet, ut subditorum errores et doctrina corrigant, et corripiant disciplina; nec debet deesse severitati serenitas, ubi profert sacerdos sententiam, Pater poenam. Temperet in vicario Christi rigorem dispensatio, jus strictum aequitas, potestatem judicis sinus patris. Sacrificium ex adipe, simila oleo lita, misericordia superexaltans judicium commendatur. Haec sunt, Pater, quae circa pauperem spiritu praesentem filium vestrum nos movent: et ut ad compassionem vos [Col. 0344B] invitemus, non invitos invitant. Delictum suum cognitum nobis fecit, et in suscipiendis sacris ordinibus aliquid de labe et 61 nube Simonis, quamvis simpliciter, sese bibisse confessus est. Munus ab obsequio quod peraeque ac munus a manu in hoc sacro contractu reprobatur. Cuidam qui manum fecit ei imponi, et promisit, et exhibuit, annuum ei ex pacto servitium impendens, et quasi non ingratus gratiae; quae tamen si gratis non datur, gratia non est. Fidei contrariam pollicitationem implens, erravit ex ignorantia, quae forte in philosophum non cecidisset, sed excusat simplicitas, quem ignorantia juris accusat. Preces fundimus pietati vestrae, ut quia potestatem super eum ligandi atque solvendi [Col. 0344C] accepistis, suscipiatis infirmum, et ei veniam praestetis de misericordia, quem fortassis de justitia damnare potestis. Valete.

Importunus est qui petit, beneficus qui largitur. Primum excusat necessitas, secundum liberalitas commendat. Hanc importunitatem meam vestra, quaeso, supportet amicitia, et praesentem patrem, quem et vos in Christo genuistis, salubri consilio juvet, opere, et opera consoletur. Causam ignoramus morbi, et curam nescimus; acutam passus ⁜ (76) diu decubuit, nec post crisim convaluit, quia praevaluit [Col. 0344D] aegritudo: lentis adhuc uritur febribus, pulsu veloci et febrili; frequenter surgit, et recidit, facilius tamen aegrotare, quam convalescere videtur. Si quid potes adjuva illum, misertus nostri. Quidquid [Col. 0345A] ei bonum factum fuerit, meum reputabo. Consilium vestrum scribite, et mittite nobis 62 ipsum. Alibi quam apud nos nec morari volumus, nec mori. Morem nobis geret, si moram non fecerit apud vos

Jucundum mihi, fateor, spectaculum praebet recordatio vestra, dum quasi per graduum canticum ascendentem suspicio, dum a minoribus ad majora Petrum nostrum hinc virtutes sibi rapiunt, hinc honores. Gratia gratiam invocat, gloria gloriam, ut [Col. 0345B] cortina cortinam trahit, et jam plene lucet omnibus qui in domo Domini sunt, quoniam de plenitudine sua vobis gratiam et gloriam dedit Deus. Haec sunt quae amicorum vestrorum exhilarant faciem in oleo, corda laetificant et confirmant. Hujus festi me participem gratulor, hujus glorior me consortem. Nam etsi inter vestros modicum obtineam locum, sed non modicum tantae dilectionis simul et delectationis vindico mihi fructum. Amplector scholarem, prosequor archidiaconum, deosculor abbatem, assurgo episcopo, revereor cardinalem, his gradatim ascendentibus, et sibi accedentibus potius quam succedentibus articulis, arrident honores moribus, mores honoribus coexsultant. Vivat in aliis illud vulgare proverbium: Honores mutant mores. In vobis id [Col. 0345C] tantum precor obtineat, ut si mutent aut moveant, eam motus speciem, quae augmentum 63 dicitur, non excludant. Interim, Pater, immolo pro vobis, quales possum, hostias precum, columbas gemituum, vitulos labiorum. Confido, quia quem dilexistis privatus, non dediligetis promotus. Meipsum, si placet, in holocaustum obsequii vestri suscipite, quem ad libitum vestrum fortis ut mors dilectio mactet, et flamma charitatis accendat.

Instantia et importunitate solita commendo dilectioni vestrae viduam nostram et orphanum, quorum res tenuis et substantiola modica de vestro pendet beneficio, de vestro patrocinio sustentatur. Inhiat super eos creditorum voracitas, ut de sinu viduae pupillum tollant, et absorbeant scintillam ejus, cujus vita in amaritudine est, victus in penuria, in frigore et nuditate vestitus. Rogo, Pater, ut de aequitate potius quam de jure stricto judicium vestrum prodeat, et ejus 64 frater, qui pro sororis filio orphano satisdedit et satisfecit, tanquam potior in pignore [Col. 0346B] auctoritate vestra caeteris creditoribus praeferatur. Is enim et per manum vestram naturalem feudi detentionem habet ⁜ (79) , et sacramentum fidelitatis praestare paratus est, ut convenit.

Sanctissimo domino et Patri ALEXANDRO summo pontifici. STEPHANUS de Sancta Genovefa, salutem et cum omni devotione et reverentia debitam obedientiam.

Ad unius jussionis vocem vestrae, Pater, obtemperans, filio Laxii de Archerio, sicut praesens coram vobis promiseram, absens exhibere curavi, quanquam [Col. 0346C] sit vobis aliter per ejus vicinos intimos intimatum. Frumento et vino stabilivi eum, ut altero confirmaretur cor hominis ⁜ (80) , altero laetificationem sentiret. Superveniente nuntio mutatum est mandatum, et aggravatum praecepto, ut quotidianum victum in menstruam pecuniae summam converterem, et decem solidos Parisienses per singulos menses puero numerarem. Factum, ut imperastis, cum et haec et alia quaecunque jusseritis, ego et [Col. 0347A] fratres nostri parati simus et libenter suscipere, et liberaliter adimplere. Sciat interim paternitas vestra, nos quibusdam clericis alendis ⁜ (81) , per aliquos dominos meos cardinales consimilia onera sustinere.

Sanctissimo domino et Patri A. Romanae Ecclesiae cancellario, frater STEPHANUS de Sancta Genovefa, salutem et cum omni devotione sinceram obedientiam.

Importunus est, et ab improbo non recedens, qui [Col. 0347B] sermonibus vacuis dominum suum vel offendit tranquillum, vel impedit occupatum. Id ne mihi accidat, oro, et impetrata venia loquar, cum nec opportunas temporum voces explorare valeam, nec ad explorandum longe positus excubare. Sollicitus erit in hac parte pro nobis clericus vester, amicus itidem noster Alvardus, quem experti sumus honesto consortio, et moribus gravem, et sumptibus non gravantem. Dignum eum credimus tanto Patre vel sanguine jungi, vel familiaritate vinciri. Si quid ei pro vobis contulimus, jucundum fecit tum accipientis humilitas, tum auctoritas imperantis. Petitiones nostras, obsecro, paterne admittatis, et adjecto, «remota appellatione,» articulo, faciatis eas, si placet, timentibus Deum judicibus demandari. [Col. 0347C] Valeat sanctitas vestra.

In consummandis precibus vestris pro Aernaudo clerico vestro mihi quandocunque oblatis, nec dissimulatio me fecit desidem, nec simulatio deceptorem. In illa aegritudine mea chronica, quae plus minus anno dimidio me ferme usque ad extrema confecit, semel eum vidi, et cum ut reverteretur ei blando, non blaeso, sermone dixissem, usque ad Pentecosten mihi nec comparere voluit, nec parere. Ex tunc per initia singulorum mensium intuitu vestro [Col. 0347D] V solidos Parisienses ei conferri facio, nec differri. Et haec dixerim, non ut improbus mei commendator appaream, sed ne ingratus beneficiorum [Col. 0348A] acceptor existam. Unde sciat sancta paternitas vestra, quoniam in petitionibus nostris, quae nec multae, nec magnae domino papae offeruntur, difficiles expertus sum, tam eos qui petitoria porrigunt, quam eos qui admittere debuissent communes litteras illas, quas de justitia appellant, in quibus Graecus, et Latinus, et Barbarus, et Scytha adjectionem «remota appellatione,» sese consequi gratulantur; nos qui speciales filii Romanae Ecclesiae dicimur ⁜ (83) , non potuimus obtinere. O modica adjectio (remota appellatione) quam speciosa facta es, quae sic es difficilis filiis, sic facilis alienis!

Si communis peregrinationis et gratiae, quam inter eundum et commanendum habuimus, meminisses, certe gratiam pro gratia reddere debueras. At vero cum ingratum te exhibueris, ut pace tua loquar, aut dissimulatio te facit desidem, aut simulatio deceptorem. Nosti quia cum ab Urbe recesserim, XL solidos Parisienses, quos et ego mutuo acceperam, tibi plurimum roganti, et ut dicebas indigenti, non minus benevole quam benefice numeravi. Elapsus est annus, ex quo pro te creditoribus satisfeci. Si computaveris usuras, ut de centesimis taceam, etiam quinconces sortem facile consequentur. Nondum super hoc abbatem tuum conveni, nondum exposui causam, nondum querelam [Col. 0348C] proposui, parcens verecundiae tuae, parcens famae. Redde quod debes, ut quia patientiam habui in te, de mea patientia poenam non patiar aut jacturam. Vale. Frater Guido repetit a te V sol. sub quaestione simili, sub indignatione pari.

Sanctissimo domino et Patri GODEFRIDO abbati Sancti Satyri, frater STEPHANUS, salutem et communes orationes in Domino.

Festum est mihi, quoties festiva memoria vestra, vel per nuntium mihi, vel per epistolam renovatur. Si quis hoc festum turbare voluerit, vel auferre, [Col. 0348D] mihi, fateor, est infestus. Sane quod ad festum martyrum vestrorum me charitate benevola invitastis, communem laetitiam non recuso, sed absentiam [Col. 0349A] excuso singularem. Illa die Remis coram domino archiepiscopo pro negotiis Ecclesiae nostrae stare me oportet, et contra quosdam raptores nostros, et adversarios experiri. Caeterum communis Pater et abbas noster R. ⁜ (84) me pariter, et charissimum senem bonum abbatem S. Bartholomaei paterno rogavit affectu, ut in octavas Purificationis ei nostram exhibeamus praesentiam. Credo quia et vos tantum filium suum in hac vocatione non omisit. Et quia tanto Patri praesenti, in necessitate sua non obedire nefas est, rogo, consulo, moneo, quatenus eadem die nobis fratribus vestris occurratis, ut funiculo triplici filiorum, qui difficile rumpitur, confirmetur imbecillitas senis Patris, et angustia, si qua fuerit, relevetur. Valete.

GODEFRIDO abbati S. Satyri

Praeter alia quae mihi saepe, Pater, exhibuistis beneficia, annuum et gratissimum in fratre nostro ⁜ (85) Ecclesiae nostrae solatium contulistis. Condignas in eo vobis offerimus gratias, ut qui forte in pestulando fuimus importuni, in obsequendo non inveniamur ingrati. Et quia tempus miserendi ejus venit, dilectioni vestrae preces porrigimus, ut eum ad commune Patris nostri Evurtii domicilium faciatis perduci, quatenus a sacrario martyrum ⁜ (86) [Col. 0349C] transeat ad montem virginis, per cameram confessoris. Valete.

Zelum domus Domini vos habere, et disciplinam in Ecclesia Dei sic observari vos velle credimus, ut temperata discretio vestra et superbos humiliet, et humiles amplectatur. Proinde sanctitati vestrae complaceat, ut contra quosdam rebelles et inobedientes contentionis et discordiae filios, qui de Corbeia exierunt, accendatur fervor vester, moveatur indignatio, ultionis gladius educatur. Sicut a religiosis, et quibus fides haberi debet, viris audivimus, et qui praesentes aderant, et rem ut gesta [Col. 0350A] fuerat nobis intimarunt contra sacramentum de se et a toto Corbeiensi conventu coram comite Flandriae, qui ex parte domini regis cum octo abbatibus ibidem aderat, super sancta Evangelia praestitum, praedicti notabiles, et non audiendi monachi incentivum schismatis et litigii seminarium, in monasterio Corbeiensi suscitare contendunt tam manifeste per viros et promissae fidei corruptores, qui in matris suae jacturam, et irreverentiam patris, illicite discurrunt: sacrosancta Romana Ecclesia nec in patrocinio debet suscipere, nec in negotio sustinere.

Ad reditum vestrum ⁜ (88) , Pater, in tripudiis exsultant, et laetantur in jubilo filii vestri fratres nostri, assumentes sibi coronam pro cinere, gaudium pro luctu, pallium laudis pro spiritu moeroris. Duplicata consolatio nostra, Paracleti consolatoris in festo, et generale gaudium adventus Spiritus sancti, speciali laetitia vestri ad vestros adventus cumulatius adimplevit. Interim sanctae paternitati vestrae mittimus fratrem nostrum Ricardum diaconum honestate vitae et integritate famae apud nos commendabilem, ut eum pro amore Dei et beatae virginis Genovefae, ipsius servilem, in presbyterum ordinetis. Valete.

Festum mihi est, quoties sic infestor, ut ad judicium vestrum compellari compellar, cui tutius est 73 ad ipsum appellare quam appellare ab ipso. Unus e patribus de Longoponte ⁜ (89) (nec enim sanctum illud collegium inde arguo) quasi sub nomine pietatis, pugno impie non impugnat, et tanquam loro me trahere credens ad judicem, proverbii vulgaris ignarus, securum me reddit, quia visurus sum Patrem. Dubium me facit nomen hominis et opus ejus, Droconem nescio eum rectius dixerim an Draconem. Tanta esse praeditum charitate praedicat, ut non sufficiat ei sua pauperibus erogare, [Col. 0351A] nisi et adjiciat aliena. De nostro contendit eleemosynam facere. Fructum cujus sibi nobisve concessurum dum non concedimus, non cedemus. Credo, Pater, quia Cistercienses de numero sunt eorum, qui violenti diripiunt coelum, sed utrum violenter eis terram rapere liceat, nondum legi. Die data Remis coram officialibus vestris responsurus auctori copiam mei feci, sed quia paternam faciem vestram non vidi, timui sub alterius examine judicari. Gratias ago sanctae paternitati vestrae, quia qui pro vobis sedebant ad invocationem nominis vestri, mihi usque ad octavas Nativitatis beatae Mariae virginis inducias indulserunt. Rogo, Pater, ut talem mihi puero vestro diem assignetis, qua vos Remis adfuturum non dubitetis et sessurum. [Col. 0351B] Si coram alio litigare me contigerit, flebiliter dicam me tandem expertem gratiae vestrae, quam jugiter sum expertus. Valete. Commendabilem vobis faciat, obsecro, Joannem nostrum Aurelianensem et ad serviendum idonea persona sua, et ad obsequendum devota supplicatio nostra.

Summa celeritate accederem ad vos, si desiderio necessitas non obstaret. Retinet me mandatum apostolicum, cui non parere, perire est; non obedire, obire. Hac 75 instante Dominica, de mandato ipsius triplicem habeo necessitatem sedendi, [Col. 0351C] et in trium cognitione causarum judicis officium exsequendi. Non recipiunt causae dilationem, quae et per litis contestationem inchoatae sunt, et ad postulationem partium, die proxima assignatae. Expletis negotiis, quando vobis placuerit, tam libenter veniam ad vos quam licenter.

Ecclesiam Sancti Evurtii Aurelianensis in conspectu angelorum et hominum commendabilem faciunt et meritum confessoris, et testimonium civitatis. [Col. 0352A] His accedit sancta conversatio fratrum regulariter inibi Deo servientium, qui vita sic eminent inter suos, ut fama excitent alienos. Tempore saecularium canonicorum, ante quadraginta jam annos canonicus simul et cantor ejusdem Ecclesiae fui, et mutato ipsius statu in regularem formam, postmodum et ipse Augustini discipulus, habitum in ea poenitentiae suscepi. Scio, Pater, et in veritate testificor, quoniam, quantum exstat in memoria hominum adhuc viventium, hac libertate et immunitate Ecclesia illa, et tres aliae clericorum abbatiae, quae in eadem civitate sunt, scilicet Sancti Petri virorum, Sancti Petri puellarum, et Sancti Aviti, usque ad diem hanc gavisae sunt, quod in nulla earum, quicunque fuerit Senonensis archiepiscopus, [Col. 0352B] procurationem suscepit. Hoc tota civitas novit, hoc 76 et clerus simul et populus attestatur. Et quoniam Senonensis archiepiscopus contra consuetudinem et Ecclesiae libertatem in exigenda procuratione praedictam Ecclesiam fatigare intendit, sanctae paternitati vestrae preces fundimus, ut alicui personae religiosae et discretae cognitionem causae hujus committatis, quoniam non est facile pauperi Ecclesiae illi, testes suos ante praesentiam vestram ducere, et libertatem suam instrumentorum, et testium approbatione confirmare. Si quae enim sunt onera, quae in exigendis procurationibus suis Senonensis archiepiscopus praedictis quatuor abbatiis velit imponere, Aurelianensis episcopus de consuetudine multis temporibus approbata, [Col. 0352C] quoniam de mensa ipsius esse dicuntur, ea debet suscipere et implere. Vale.

Domino papae, STEPHANUS de Sancta Genovefa.

In ecclesia Sanctae Crucis Aurelianensis a puero nutritus, et postmodum in ecclesia Beati Evurtii confessoris sub regulari disciplina religiosam vitam professus, utriusque ecclesiae memoria dignas consuetudines sic recolo, ut in eis nec me falli aestimem, nec alios fallere me proponam. Inde est quod [Col. 0353A] jam secura conscientia in veritate testificor, quoniam, quantum exstat in memoria, etc.

In oculis vestris, Pater, nec honestas mendicat gloriam, nec veritas interventum. Ibi virtus est pretium sui; et qui sibi merito suo sufficit, suffragio non indiget alieno. Inde est quod magistro Simoni, viro inter scholares cathedras egregio, non necesse est aut verbosas emendicare preces, aut laudum venalium coram vobis praeconia corrogare. Gratiosum et commendabilem faciunt eum, hinc auctoritas morum, hinc peritia litterarum. Tales consuevit illustris [Col. 0353B] clementia vestra vocare, diligere, promovere. Clamat hoc quasi ab ortu usque ad occasum totus orbis, cum Etruscos et Ligures suos Italia, Britannia major Anglicos, utraque Gallia Belgas et Celticos in curia vestra videant aut onerari divitiis, aut dignitatibus honorari. Impletur ad cumulum gloriae vestrae quod veniunt ab Oriente et Occidente, et recumbunt in sinum vestrum. Vident et invident, quibus liberalitas displicet; quibus odio simul et taedio virtus est; quibus et honesti cachinnos provocant et nauseam litterati. Sed ne peccatoris oleo caput vestrum videar impinguare, prostratus ad pedes vestros, cum sim pulvis et cinis, loquor ad Dominum meum, pro magistro Simone preces fundens et supplicans, ut in [Col. 0353C] negotio quod habet cum episcopo suo, et cum canonicis suis, tam benevole suscipiatis eum, quam benefice sustentetis. Causam quam promovit, ita promoveatis, si placet, ut si quis promotus est in injuriam canonum, canonice simul amoveatur et jure. Caeterum 78 quid de praedicto viro sit agendum nobis animus vester melius et plenius providebit. Valete.

Terribilem, Pater, et compassione dignam solemnis olim disciplina regularium sui vobis offert imaginem, per contradictionis et inobedientiae filios affectam pariter et afflictam. Gloriosam illam et auream Regulam, quam ab apostolis Augustinus quasi mutuo acceperat, et ut fidelis dispensator tanquam pecuniam domini sui aliis ad usuram dederat, furantur hodie consortes Achan filii Charmi ⁜ (91) : et non timentes anathema Jericho, peculiare corrogant aurum, ut auram colligant popularem. Id in canonicis Sancti Joannis Suessionensis tristi simul et turpi praedicatur exemplo, qui contra communem, quam professi sunt vitam, contra [Col. 0354B] tanti magistri sui doctrinam, contra sacri concilii Lateranensis decretum ⁜ (92) , in privatis sarcinulis et scriniis furtiva congregantes peculia, sic antistiti suo placere et eum placare intendunt, ut et Deo inobedientes, et abbati suo inveniantur rebelles. Armat eos et animat ad inobediendum tum pecunia illicitis artibus quaesita, quam copiose effundunt; tum eorum auctoritas qui ab eis eam studiose suscipiunt. Obviet huic ignominiosae pesti severitas vestra, Pater, et occasiones amputet ambiendi, unde sibi materiam praesumunt ambitiosi. Eo usque morbus invaluit, ut sceleris mereatur poenam, nisi coelestem inveniat medicinam. 79 Objecit sese tantis periculis devotus filius vester, hujus praedictae [Col. 0354C] abbas Ecclesiae, vir apud nos boni testimonii, et opinionis sanae: et dum corripere intendit, quod corrigere nequit, operam perdit et impensam. Eos maxime sibi experitur adversarios, quorum ope et opera deberet comprimere contumeliosos et superbos. Valete.

Jucundum mihi theatrum proposuit epistola vestra, [Col. 0355A] quae desidiam meam et refecit spectaculo, et excitavit exemplo. Debueram tantum dominum et amicum meum tum sollicitasse litteris, tum munusculis visitasse. Purgabit diligentia moram, delebit oblivionem memoria, ut domino meo nec ingratus appaream, nec indevotus existam. Eadem ferme hora qua litteras vestras nuntius porrexit, quasi qui moram fecerat, abiit et recessit, vix licuit mihi vel sub brevitate rescribere, vel ad ea quae postulaverat a nobis vestra paternitas, respondere. Invidebat angustia temporis, ne recessuri festinantiam nuntii aliquo servitioli praeparatorio retardarem. In proximo, Deo volente, per aliquem de transeuntibus ad vos, non vacuo salutatorio vestrae supplicabo benevolentiae; vestrae gratiae complacebo. [Col. 0355B] Bene valeat, et vivat dominus meus Vivianus.

Sanctissimo domino et Patri Heraclio Caesariensi episcopo ⁜ (94) , frater Stephanus S. Genovefae Parisiensis dictus abbas, coelestem Jerusalem habitare.

Jocosas olim confabulationes nostras fructuosis oro saepius orationibus expiari. Togatorum advocationes, mercimonia, litigantium conflictus, caecorum pugnam, Bononiensium auditoria, fabriles diximus officinas. Inter haec diversa secuti studia sumus, ego quod irriseram carpentariam Bulgari ⁜ (95) , vos calvariam Crucifixi. Beata peregrinatio [Col. 0355C] vestra, quae et culpas expiat, et ad sublimia vos extollit. Interim, Pater, obsecro, mementote Stephani vestri, qui sic memoriam vestram retinet, ut quasi jugi spectaculo vestram praesentiam amplectatur. Pro praesentium latore preces vobis offero, qui et sanguine mihi conjunctus, et in multo servitio non exstitit indevotus. Valete.

Sanctissimo Domino et Patri Episcopo Sancti Georgii ⁜ (96) , Stephanus de Sancta Genovefa, temporalem salutem et aeternam.

Confidentius vobis, Pater, pro praesentium latore scriberem, si de vobis aliquid meruissem. At hoc solum superest absenti solatium, quia si repulsam patiatur incassum, non rubet si non exaudiatur. Epistola verecundiam non incurrit. Importunus, sive cum muliere interpellante judicem, sive cum amico tres panes postulante, modicum quid forsitan impetrabo. Praesentium lator sanguine simul et servitio [Col. 0356B] mihi junctus, sepulcrum Domini gloriosum visitaturus abcessit; rogo, ut, si necesse fuerit, benevole simul ac benefice vestrum ei consilium et auxilium impendatis.

Dilecto suo Joanni Aurelianensi ⁜ (97) , domini papae scriptori, STEPHANUS de S. Genovefa.

Natis sub Aurelianensi aere, et Ligeris aqua perfusis, aestivo tempore Romae morari nihil aliud est quam mori; satius est aurea paupertate frui cum salute, quam periculosam corrogare pecuniam, quae et sollicitudine pulset animum, et corpus agitet cum labore. Inde est quod ad reditum te hortarer, si tua [Col. 0356C] te contentum fortuna crederem, si ad majora quam habeas, successus pristinos tibi praesumerem non blandiri. Interim dilectionem tuam rogo, ut petitiones nostras ad effectum perduci facias, si potueris, et maxime super confirmatione excommunicationis communiae Meldensis, quoniam episcopum eorum in excommunicatione sententiae a bonae memoriae [Col. 0357A] Joanne Carnotensi episcopo ⁜ (98) in praefatam communiam latae negligentem experti sumus, et mandati apostolici contemptorem. Quaere si potes domini papae litteras ad ipsum, ut, sicut praedictus Carnotensis episcopus excommunicavit auctores communiae ⁜ (99) , ita et ipse in Ecclesia sua excommunicatos denuntiet, et faciat ab omnibus devitari. Pro latore praesentium familiari meo et amico nostro, tibi supplico, ut in negotiis suis quantum potueris, eum juves. Valete.

Sanctissimo domino et Patri ALEXANDRO summo pontifici, frater STEPHANUS de S. Genovefa, salutem [Col. 0357B] et perfectam in omnibus obedientiam.

Charitati debitum reddit pensum, qui cum scandalizatis uritur, cum infirmantibus infirmatur. Causa, Pater, movet, et monet exiguitatem nostram, ut fratribus nostris canonicis Sanctae Mariae Blesensis ⁜ (100) , in adversitatibus suis compassionis exponamus affectum, miserationis expandamus sinum, opis et operae brachium extendamus. Et quoniam in hac parte minus sufficientes sumus, ad vestram recurrimus plenitudinem, ut filios nuper orbatos patre ab uberibus consolationis vestrae benevole simul ac benefice satictis. Bonum sui testimonium, his qui eos noverunt, illud reddit collegium, ut et amicus inde gaudeat, et invidus confundatur. Oritur [Col. 0357C] juxta eos, et utinam non contra eos, quaedam plantatio singularium seu saecularium canonicorum ⁜ (1) , quos utrum Pater coelestis plantaverit, necdum scimus. Placeat oculis benevolentiae vestrae, Pater, ut jura regularium non minuant saeculares, ut filiorum panes non comedant alieni.

Quoties vel pro nostris vel pro alienis negotiis vobis audeo scribere, Pater, timet animus, tremit manus, timor hinc et tremor veniunt super me, et ignorantiae, nescio, Deus scit, an dubietatis tenebrae contegunt me, ne vel offendam quietum, vel impediam occupatum. Excusabilem oppono charitatem, quae sic non quaerit quae sua sunt, ut non minoris proprium quaestum aestimet quam alienum. Charissimus in Domino frater noster et communem nobiscum ordinem sub Patris Augustini regula professus, Nicolaus abbas Sanctae Mariae Blesensis, inter quotidianas angustias ordinis in Ecclesia sua reformandi, et dilapidatae ferme usque ad desperationem domus [Col. 0358B] ruinas per ejus industriam renascentes, novi moeroris calicem et inopinatae tristitiae gustum haurire compellitur, et ad mortem usque cum tota sibi commissa deproperat Ecclesia, nisi sancta sedes apostolica vivas coelestis antidoti tanto malo repercussiones opponat. Commutaverat 88 dextera Excelsi, tempore sanctae memoriae comitis Theobaldi, in oppido Blesensi, per aeternae recordationis Innocentium papam, lubricos saecularium canonicorum gressus in regularium disciplinam, et singularitatem illam restrinxerat, ut tanquam apostolorum discipuli de communi viverent in communi. Acutius intuentes et intelligentes astutius pontifices et principes temporis nostri, plantationem, quam nescio [Col. 0358C] utrum Pater coelestis approbet, inducunt, et clericos hujus modernae viae viros corrogant, qui domos et vineolas suas ad informem praebendarum formam conferant, qui quasi altare contra altare erigant, qui sanctis in via Dei gradientibus objiciant et offendiculum in verbo, et laqueum in exemplo. Dissimulari fortassis haec poterant, et quoquo modo tolerari, nisi ad majora manus extenderent, et in labores aliorum rapaci pariter et voraci violentia [Col. 0359A] non intrarent. Novum sibi coemeterium, novos magistratus scholarum, novas occasiones venandi parochianos alienos sibi concedi postulant, ut quod aliis detraxerint, improbitati suae gaudeant accessisse. Provideat, Pater, sancta sollicitudo vestra, ne quod beati Patres et decessores vestri pia religione regularibus concesserunt, sibi subreptione aliqua novi, qui superveniunt, extorqueant saeculares.

Sanctissimo domino et Patri JOANNI Pictaviensi episcopo, spiritum consilii et fortitudinis.

In afflictione vestra ⁜ (2) , Pater, coelum et terra pariter [Col. 0359B] commoveri debent, clamantes in auribus Domini 89 Sabaoth: Redde ultionem hostibus tuis, et his qui te oderunt retribue (Deut. XXXII) . Sed et nos minima portio Ecclesiae Dei, compassionis vobiscum calicem bibimus et moeroris; in ligno viridi haec fieri gementes, et timentes in arido deteriora compleri. Nescio, Pater, an completi sunt illi mille anni quibus solvendus erat Satanas; ejus satellites ita solutos videmus, ut ligare incipiant servos Dei. At non deficiet fides Petri, cujus in ecclesia sedetis ⁜ (3) , cujus sollicitudinem pascendi gregem Domini et officio simul et beneficio tenuistis. Absit ut qui confirmare fratres debuit, quasi ad ancillae vocem iterum negaturus, ad minas tyranni juvenis infirmetur. Absit ut in adversis amittat constantiam, [Col. 0359C] qui in prosperis tenuit aequitatem. Consuevit his attritionibus Ecclesia crescere, et quanto magis ministri mortis in filios vitae desaeviunt, eo amplius mater Sion filiam Babylonis miseram subjicere didicit et fugare. Crescat in dies, obsecro, fortuna vestra, et ab uberibus consolationis divinae non solum lacte quo parvuli egent, sed et solido cibo, pane, qui cor hominis confirmat, longanimitatis et perseverantiae quotidianum sumatis augmentum.

PETRUS divina dignatione Tusculanus episcopus, [Col. 0359D] sedis apostolicae legatus, dilecto filio R. decano rothomagensi, salutem et sinceram dilectionem.

Relatum est nobis quod quidam Manerius apud Vilercel. cum sacris virginibus degens, turpi et inhonesta conversatione sua gregem Domini corrumpere et maculare intendit. Et quoniam vitam ejus Deo et hominibus credimus displicere, abbatissae [Col. 0360A] de Sancto Cirico ⁜ (4) dedimus in mandatis, ut praedictum prodigium a praenominata domo et aliis domibus suis amoveat, nec ad aliquam suarum domorum de caetero regressum habere permittat; ne simplices oves fetidus hircus inficiat et iniquitatis filius sanctuarium Dei sacrilega conversatione profanet. Inde est quod sicut dilectissimo filio et amico nostro, tibi mandamus atque praecipimus, ut auctoritate nostra per dominum archiepiscopum et per sollicitudinem tuam abominabilis ille persecutor virginitatis et hostis, a praedicto collegio sponsarum Christi separetur, et, si opus fuerit, per excommunicationem recedere compellatur.

Reverendissimo domino et Patri GUILLELMO, Senonensi archiepiscopo, STEPHANUS de S. Genovefa salutem.

Vestra, Pater, interest, ea quae ad honorem Dei et religionis augmentum spectant defendere, et auctoritate vestra turpitudinis et ignominiae scandala de domo Domini pro viribus amovere. Inde est quod sanctitati vestrae pro virginibus Christi apud Sanctum Ciricum Deo servientibus inclusis, preces, quas possum, secundum charitatem quae est in Christo, fundo, ut honestatis et pudicitiae ipsarum hostem Manerium non admittatis, nec in aliquo credatis ei, qui per dominum Tusculanum [Col. 0360C] episcopum ⁜ (5) apostolicae sedis legatum, propter enormes et intolerabiles suae turpitudinis excessus, a consortio sanctimonialium remotus est et ejectus. Credat nobis sanctitas vestra, credat abbati Sancti Victoris, credat fratri B. de Vicena, et aliis vicinis religiosis viris, qui nec discretionem vestram circumvenire, nec vobis falsitatem asserere volumus aut debemus. Credite testimonio nostro, qui ex vicinitate loci, de inhonesta conversatione illius sacerdotis Baal esse possumus certiores. Omittat, si placet, religiosa discretio vestra quaestionem de illo recipiendo a virginibus Christi, qui, si receptus fuerit, immaculatum gregem Domini tanquam hircus fetidus mortaliter 92 inquinabit. Quod si [Col. 0360D] omnino supersedere nolueritis et ex mandato vestro necesse fuerit abbatissam et sorores ejus inclusas, causam cum praedicto monstro Veneris intrare, placeat, obsecro, vobis hanc cognitionem committere domino Parisiensi episcopo, qui per vicinos clericos et laicos plenius poterit rei investigare et quaerere veritatem.

Dilecto Deo et hominibus ROBERTO Pontiniacensi monacho ⁜ (6) , genere simul et conversatione illustri, STEPHANUS de S. Genovefa, consolari pusillanimes, et unanimes in domo Domini cohortari.

Commendabilem, Roberte, sollicitudinem geris, et affectione fraterna novitiorum tuorum ut novam moves quaestionem. Mallem quaesisses ab alio, qui et peritior esset ad discutiendum, et promptior ad solvendum. Mihi, fateor, imperitia silentium imperat, et ab audaci proposito manum revocat Grandimontensium [Col. 0361B] grande nomen ⁜ (7) . Si quaestioni tuae de conscientia mea respondeam, offendentur; si eos offendero, in communem opinionem peccavi. Hominibus placent, et servi Christi sunt, Bonihomines appellantur. Nam 93 bonitatis illorum testis est et exclusa cupiditas, et inclusa paupertas. Porro ambitio, quae fere omnes impugnat, et plures expugnat, tam remota est ab eis quam longe est ab hominibus qui nunquam se adepturos Cistercium certi sunt. Cumque terram dederit Deus filiis hominum, ipsi funiculum suum et sortem in coelestibus extendunt, viros evangelicos exprimunt, nec solliciti sunt quid manducent et bibant, aut quid induant, quoniam a Patre suo, qui in coelis est, [Col. 0361C] pascuntur cum volucribus, et cum liliis vestiuntur. Orationes eorum nec balantes greges impediunt, nec mugientia turbant armenta, nec universos familiae strepitus interrumpunt. Fugerunt saeculum beati, si eos saeculum non sequatur. Et quoniam radix omnium malorum cupiditas inter eos aruit, recessit ambitio, litigandi materia sublata est, solitudo claudit, paupertas premit; humilitas ligat: hi cum disciplinam quae est in morum ordinata correptione, apprehenderint, profecto nec irascetur eis Dominus, nec peribunt de via justa. Viderint ipsi quid intra domesticos parietes agant et testimonia secretorum intus operum suorum invicem accusantium, aut defendentium ei publicent, cui omne cor patet et quem nullum latet secretum. [Col. 0361D] Nobis ignorare, quibus non licet intrare. Credimus autem quia nec labor eorum sine mercede, nec certamen erit sine victoria, nec exercitium sine fructu, cum inter alios consolationis filios habituri sint et ipsi coronam pro cinere, gaudium pro luctu, pallium laudis pro spiritu moeroris. Quaesisti de fratribus qui exierunt ab eis et ad Cistercienses transitum fecerunt, utrum obligatione voti, quod prius fecerant, reverti debeant ad eos an Pontiniaci [Col. 0362A] salubrius demorentur. Si priori proposito non praeposuissent ultimum, nec ego proponerem ut praeferrent. Si stetissent in finibus prioris voti, starem forsitan et ego, nec ad aliud animarem. Nunc vero 94 quia meliora et viciniora saluti quaesierunt et de Silo in Hierusalem ascendentes, transtulerunt tabernaculum suum, quis audeat in eis libertatem Spiritus Domini impedire? Nam revera ubi Spiritus Domini, ibi libertas: Spiritum, inquit, nolite exstinguere. Exstinguunt autem quantum in se est, qui ejus operibus contradicunt. Certe Spiritus sanctus columba est, quia in specie columbae super Dominum, dum baptizaretur, visus est descendisse. Inter alias columbae proprietates, quas admittit Ecclesia, et mystice repraesentat, columba meliora grana [Col. 0362B] eligit; non spernit bona, quoniam, si meliora non occurrerent, bonis utique vesceretur; bonis tamen meliora, melioribus optima praefert. Imitantur eam qui ex parte ejus sunt. Aemulamini et vos meliora charismata. Beatus enim est non tantum qui judicat inter diem et noctem, sed qui judicat inter omnem diem. Cisterciensium ordinem quasi lucernam supra montem positam quis in Ecclesia Dei maximum et praecipuum culmen non dicat attingere? Evangelium implentes, monasticam regulam, quam supererogavit Benedictus Pater, fidelis Samaritani stabularius, sic observant, ut nec unum ex eo iota praeterire videantur. Beata paupertas eorum, quae licet eos fame premat et frigore, non tamen aut [Col. 0362C] mendicare compellit, aut divitibus adulari. Suis aut suorum manibus victum exquirunt et vestitum, non veriti sequi Paulum, qui, cum licite posset de Evangelio vivere, ac spiritualia seminans, carnalia metere, maluit tamen manibus suis operari, ne quod offendiculum daret Evangelio Christi. Honorant Dominum de sua, non de aliena substantia et de primitiis frugum, non alterius, sed suarum dant pauperibus: quanquam rectius non sua, sed omnium dixerim, quae universis secundum gradus ordinatae charitatis quasi in commune deserviunt. Nec enim buccellam suam comedunt soli et non comedit cum eis 95 pupillus ex ea; non despiciunt praetereuntem et absque operimento pauperem sed benedicunt eis latera pauperum et de velleribus [Col. 0362D] ovium suarum calefaciunt, et eorum quidem lateribus pannos circumdant sicut despicabiles pretio, sic inapplicabiles ornamento. Conqueritur ipsa natura, quae modico solet esse contenta, quod tegumenta eorum ei non sufficiant in hieme, et officiant in aestate. Ostium eorum viatori patet, nec foris remanet peregrinus. In sudore vultus sui vescuntur pane suo, nec eos lascivire aut rixari faciunt otium et alienus cibus. Tanta in cibo parcimonia, [Col. 0363A] ut duobus tantum pulmentis utantur, quae aut ager ex leguminibus, aut ex oleribus hortus offert. Ipsi pisce tanto rarius utuntur, quanto frequentius apud eos audiri solet quam videri. Terram disrumpunt voluntarii, et violenti diripiunt coelum. Si numeres quot ab eis beneficia profluant in populum, plura conferunt universitati quam universitas ipsis. Parva sunt haec, et quae terrenos vel alliciant vel occupent appetitus. In eis nec fecunditati Liae Rachel invidet, nec Rachel pulchritudinem Lia minuit, sed munit. Non murmurat Martha de silentio Mariae, et mirum dictu! Maria sedens ad pedes Domini Martham solam ministrare non relinquit. Inter eos juge gaudium, communis exsultatio, ubi nihil extra disciplinam, nihil contra. [Col. 0363B] Mirantur homines, delectantur his angeli, fugiunt partes adversae, quoniam sancta illa congregatio terribilis est ut castrorum acies ordinata. Illic nec bobus praefertur aratrum, nec a capite deorsum pendet dominus, nec idiota docet clericum, nec laicus imperat sacerdoti. Ibi majores minoribus, prudentiores praesunt indoctis, qui et vitae sanctitate praeeminent, et intelligentia Scripturarum. In arca illa non est virga sine Moysis tabulis testamenti; quia, qui potestatem habet corripiendi, habet et scientiam corrigendi. 96 Divina officia cum tanta solemnitate et devotione celebrant, ut in eorum concentu voces angelorum sonare putes; psalmis et hymnis et canticis spiritualibus ad laudes Dei invitant homines et angelos imitantur. Laicorum fabulis [Col. 0363C] interesse non delectantur, et tanto remotius sunt ab eis, quanto Christo devotus famulantur. Extra oratorium aut operi manuum dant operam, ut semper eos diabolus inveniat occupatos; aut legendo concipiunt; aut sanctis meditationibus coelos penetrant, ut in paradiso audiant illa arcana verba quae non licet homini loqui. Regressi a superis tantam ori suo ponunt custodiam, tantum ostium labiis suis, ut cultum justitiae silentium, ne articulatis quidem vocibus interrumpant. Non bini aut terni seorsum per angulos claustri fabulis vacant, qui nec inter se seria serere permittuntur. Tenent memoriter, quoniam in multiloquio non effugient peccatum et quasi naturae bellum indicentes, modicum illud membrum, quod magna exaltat, non modica [Col. 0363D] disciplina coercent. Attende, quisquis es bonae indolis adolescens, qui cum Isaac in holocaustum Domino super unum montium offerri desideras, quia tam sancto et coelis proximo monte isto, montem non invenies grandiorem. Vere mons iste, mons coagulatus, mons pinguis: coagulatus, per unionem spiritus in vinculo pacis; pinguis, per infusionem gratiae coelestis. Quis grandis mons grandior isto monte? Nubes penetrat, coelos attingit, longe inferius montes alios et colles relinquit, de rore coeli desuper et de pinguedine terrae plenam accipit benedictionem. Hic enim a disciplinis regularibus colligatus, impositis tibi lignis Dominicae crucis, sancti fervoris ac charitatis ardentis igne succenso, [Col. 0364A] quid de hostia sua Dominus facturus sit, cum silentio patienter exspecta. Quid tibi cum rumoribus, qui, aut de negotiis principum, aut de promotionibus clericorum, aut 97 de vanis opinionibus vulgi dicuntur? Quid tibi cum otiosis verbis, de quibus rationem reddituri sunt homines in die judicii? Et haec si in aliquibus claustris frequentantur, tu videris. Viri illi evangelici et angelici, non sunt filii noctis nec tenebrarum, quoniam sic lucet lux eorum coram hominibus, ut videntes opera eorum, glorificent Patrem suum qui in coelis est. Spectaculum sunt et angelis et hominibus, ut ex eorum manifesta conversatione et angeli congratulationis gaudium et homines sumant imitationis exemplum. In illo sancto collegio de fermento Pharisaeorum vel simulatio vel [Col. 0364B] dissimulatio nihil penitus intermiscet. Nec enim aut simulare quae non sunt, aut quae sunt dissimulare volunt, scientes quod simulatores et callidi provocant iram Dei. Intrat quilibet quaslibet eorum officinas et singulorum officia certis distincta finibus attrectare manibus, oculis curiosis inspicere, aestimare animo, lingua dijudicare potest. Nec enim declinant humanum judicium, qui solum timent divinum. Veritas angulos non habet, sed anguli sordes habent. Memento, quisquis es, qui jugum Domini proposuisti portare ab adolescentia tua, quid aliquando, de quibusdam quos noveras, tu et socius tuus scripsistis et dixistis: «Si quis quod aedificaverit, destruere intendit, praevaricatorem se constituit.» Esto similis negotiatori quaerenti bonas [Col. 0364C] margaritas. Bonam invenisti margaritam, cui similem non habent vel regum diademata, vel monilia reginarum. Vendidisti omnia quae habueras et emisti eam; quoniam primo parentes, patriam, redditus ecclesiasticos, divitias et delicias, lubricos adolescentiae motus, voluptatem pariter et voluntatem reliquisti carnalem. Secundo ab iis quae proposueras, ad meliora transitum faciens, consummatus in brevi explebis tempora multa. Vide, ne margaritam, quam tanti emisti, porcis conculcandam exponas. 98 Nemo mittens manum suam ad aratrum et aspiciens retro, aptus erit regno Dei. Nunquid, inquies, hoc est retro aspicere, si ad bonum quod proposueram, et propter quod aliud forsitan [Col. 0364D] majus bonum interim omiseram, reditum faciam? Noli mihi credere, sed sancto Patri Gregorio crede; non te fallet ille doctor egregius, qui, sicut fallere noluit, falli non potuit. «Quisquis, inquit, bonum majus subire proposuit, bonum minus illicitum sibi fecit. Nemo enim mittens manum suam ad aratrum, etc. Qui enim fortiori studio intendit, rectius respicere convincitur, si relictis bonis amplioribus ad minima retorquetur.» Haec ille successor Petri, columna Ecclesiae, instrumentum Spiritus sancti. Et tu dubitas, ubi tantus vigilator monet, consulit, docet? Audi quid etiam dicat idem Pater sanctus super Ezechielem: «Sunt nonnulli qui bona quae noverunt, operantur, atque haec operantes, meliora deliberant; sed retractantes, meliora [Col. 0365A] quae deliberaverant immutant. Et quidem bona agunt quae coeperant, sed a melioribus quae deliberaverant succumbunt. Hi nimirum ante humana judicia stare videntur in opere, sed ante omnipotentis Dei oculos ceciderunt in deliberatione. Si adhuc dubitas, adhuc times; argue te, et statue contra faciem tuam. Manifesta sunt haec, et minus expositore indigent, quam exsecutore.» Coepisti cum pennatis animalibus volare sublimius, et ante faciem tuam ambulare, noli reverti, noli aspicere retro. Illa enim sancta animalia non revertebantur cum incederent, sed unumquodque eorum ante faciem suam gradiebatur. Et certe oculata erant ante et retro; sed retro, ut quae transierant despicerent; ante, ut ad ea quae nondum attigerant [Col. 0365B] pervenirent. Similis erat eis pennatis qui, aeque ut ipsa, usque ad tertium coelum volaverat, Paulus. Unde inquit: Quae retro sunt oblitus, in ea quae stant ante extendens, sequor ad palmam supernae vocationis (Philip. III) . 99 Ecce oculatum habes Paulum ante et retro; sed ante ut proficiat, retro ne deficiat. Poeta gentilem instruens viatorem, ait:

Benevolo et benefico domino suo et Patri PETRO Tusculano episcopo, apostolicae sedis legato, salutem et cum omni devotione plenam obedientiam.

Risum movet intuentibus, si accesserit ovis ad capram [Col. 0370D] ⁜ (13) , ut ex ea sibi lanam assumat. Ita, Pater, accidit. Placuit vobis aliquid a me petere quo plenius abundatis; feci quod potui, ne si nihil fecissem, indevotus existerem et ingratus. Misi vobis epistolam novitis 108 Pontiniacensibus nuperscriptam. Quaesierat vobis frater Robertus de Galardon [Col. 0371A] ⁜ (14) , me praesente, quid novitiis illis faciendum erat, qui timore prioris voti tentabantur ad reditum. Mihi tunc injunxisti sarcinam respondendi. Memores beneficiorum vestrorum quotidianas pro vobis Deo precum hostias immolamus. Angelus Domini bonus comitetur iter vestrum.

Charissimo suo RAIMUNDO priori S. Genovefae ⁜ (15) , STEPHANUS abbas, salutem.

Leviorem et minus formidabilem facit susceptum laborem timor periculi gravioris: et tamen inde timere debeo, cum et peregrinatio sit longa, et periculis [Col. 0371B] fluminum, periculis latronum, periculis ex Coterellis ⁜ (16) , Basculis, Arragonibus ⁜ (17) , via suspecta, magis sit lethalis quam laeta. Sequor Albanum [Col. 0372A] episcopum ⁜ (18) per montes et valles, per vastas solitudines, per praedonum rabiem, et mortis imaginem, per incendia villarum, et ruinas domorum, ubi nihil tutum, nihil quietum, nihil quod non minetur saluti, et non insidietur vitae. Inter haec supplicare supplico cum dilectis fratribus nostris Deo et beatae Virgini, ut si Ecclesiae suae utilis futurus sum, incolumem me reducat. Ultra Tolosam prope Hispanos hominem illum ⁜ (19) inveniam 109 sicut dicunt. Si quid inter vos circa exteriora negotia natum fuerit quaestionis, propositum ad B. olim praepositum referte, cui dominus Robertus ⁜ (20) ex parte domini regis injunxit, ut quidquid in negotiis vestris postulaveritis, ope et opera ejus fiat vobis. Quare ad dominum legatum vado, nescitis; [Col. 0372B] alia causa est quam ea quam mandaveram vobis: de illa tamen omnino silete, ne aliquis in contrarium interpretetur.

Reverendo Patri et domino Bajocensi episcopo et decano, frater STEPHANUS de S. Genovefa, salutem et dilectionem.

Risum movet intuentibus si accesserit ovis ad capram ut inde sibi lanam assumat. Sub hoc vulgari proverbio consuluistis hominem et peritia modicum, et auctoritate non magnum. Sed quoniam, ut Hylam Herculi, non aequis passibus incedentem, socium me vobis in negotio Turonensi et Dolensi dominus papa conjunxit, dicam quae sentio, et his consentiam quae dicetis, ne forte alterutra partium [Col. 0373B] de nobis juste conqueri possit. Loco et tempore condicto debemus, ut aestimo, convenire, et utrum in negotio procedendum sit vel cedendum, communi simul consilio conferre. Valete.

Reverendo domino et Patri JOANNI Pictaviensi episcopo, apostolicae sedis legato, frater STEPHANUS de S. Genovefa, salutem et cum sincera devotione fidele obsequium.

Jucundum mihi theatrum proponit recordatio vestra, cujus et reficiar spectaculo, et afficiar blandimento. [Col. 0373C] Concertant in idem caput diversarum provinciarum pontificales infulae ⁜ (22) , et dum Pictaviensi cathedrae sacerdotem suum Narbonensis conatur eripere, religioso saltu praeambula Narbonensem electum prima sedes Galliarum sibi vindicat Lugdunensis ⁜ (23) . Admirabilis et amabilis est ecclesiarum ludus iste, ubi superior inferiorem spoliat, et aemulatione sancta, voluntate pares apparent, quae sunt impares dignitate. Absit! Pater, a mansuetudine vestra, ut ad Gothorum barbariem, ad levitatem Wasconum, ad crudeles et efferos mores Septimaniae declinetis, ubi supra fidem infidelitas, supra famam fames, dolus et dolor plusquam valeat aestimari. Vidi nuper in transitu, cum dominus rex Tolosam me mitteret ⁜ (24) , frequentem et ferventem [Col. 0373D] in illa terra terribilem mortis imaginem, semirutos ecclesiarum muros, ambusta sacrorum aedificiorum loca, fundamenta effossa, et ubi fuerant habitacula hominum inculta domicilia bestiarum. [Col. 0374A] Contremui, fateor, et expavi, cum ad ea loca vos invitari audirem 113 in quibus etsi contingeret vos praeesse, facile esset non prodesse. Audito tandem quod Rodanusia Sidonii ⁜ (25) vos vocaret, gavisus sum gaudio magno, et primatem nostrum in gloria videre desidero, quem prius affectione Patrem, liberalitate benevolum simul et beneficium sum expertus. Nepoti vestro archidiacono bonae indolis adolescenti, sicut mihi mandavistis, paratus sum et consilio et auxilio providere.

Venerabili Patri et domino GODEFRIDO abbati S. Satyri.

[Col. 0374B] Acceptum debet esse testimonium, quod profertur de conscientia bona, et fide non ficta. Is est thesaurus, de quo nova profert et vetera quisquis scriba doctus esse voluerit in regno coelorum. Ex eo bonae vobis opinionis juvenem filium vestrum Th. commendamus, qui, etsi ad tempus a Patre recesserit, non tamen aut pavit porcos, aut ventrem eorum siliquis sub aliquo civium satiavit. Egressus a Jerusalem non descendit in Jericho, sed in Silo figens tabernaculum suum, aut operi manuum operam dedit, aut honestis studiis occupavit animum, quibus decet adoptionis filios edoceri. Demoratus apud nos non minus honorifice quam honeste conscientiam servavit et famam; in [Col. 0374C] altero, sibi providus: in altero, proximo non molestus. Devotas vobis et fratribus vestris pro eo preces fundimus, ut, sicut Patrem decet et filio expedit, benevole simul ac benefice suscipiatis revertentem, et ei non tam patris verbera quam matris ubera porrigatis.

Charissimis amicis et fratribus B. priori et S. collegio B. Evurtii Aurelianensis, frater STEPHANUS de Sancta Genovefa, idem operum et verborum.

Odiosum mihi est odisse quos amaveram. Hujus culpae simulacrum ne vel ad horam adorem, rogo Filium Dei, qui filios hominum, ut se invicem diligant, [Col. 0374D] verbo docuit et exemplo. Sed ecce cogor indicere invitus bellum visceribus meis, et quasi oculorum meorum orbibus injicere digitos effossores. Si enim pulsatus tacuero, si non ingemuero [Col. 0375A] laesus, si maximas injurias minimo quaestu compensem, patientiam exhibui, sed non pacem. Aequo animo, fratres, accipite; si postulo quod est aequum, obsecro per Ecclesiae vestrae, communis matris nostrae, quae nos lactaverunt, ubera, per gloriosam confessoris Evurtii memoriam, per fidem quam et verbis et operibus vestris inesse decet, ut concessionem vestram in capitulo vestro mihi a vobis factam, verbo, scripto, et excommunicationis vinculo subnixam, et conservetis fideliter, et feliciter consummetis. Quid in promissione vestra tam solemniter et terribiliter mihi facta debeatis agere, sic consulite conscientiam vestram et famam, ut et conscientiae consulatis et famae. Mallem interim secretius inter nos agi verbum, et quod mihi debetur [Col. 0375B] sine scandalo recipere, quam in publico coram tribunalibus legatorum et praesulum repetere. Et ne forte dicat aliquis, 116 me vel nondum repetiisse, vel vos debitum non negasse, per praesentium latorem mittite mihi portionem proventuum terrae de Godrevilla ⁜ (26) , quae ex promissione vestra me contingit, aut per eumdem nuntium quid inde facturi estis, certo significate responso. Mitto vobis rescriptum constitutionis vestrae, concessione, conscriptione, consignatione, excommunicatione, per vos in capitulo vestro confirmatae, ut si fidem suam aliquis nostrum, quod absit! servare noluerit, charta muta arguat eum, et statuat contra faciem suam. Vale.

Venerabili Patri et dom. abbati Caroliloci ⁜ (27) , STEPHANUS abbas de Sancta Genovefa, salutem et dilectionem.

Risum movet intuentibus, si accedat ovis ad capram, ut ab ea sibi lanam assumat. Capella id postulante, lanigeri gregis erit gloria, si exaudieris mendicantem. Sub hac forma, verbum humile, rogo, porrigens vobis, ut de fecundis ovium vestrarum caulis tres aut quatuor arietes nobis commodari postulo vel donari. Imminet tempus ascendendi, et balantes ovium voces rude matrimonium in proximo sibi coaptare 117 festinant. Absens scribere malui, quod praesens timui postulare. Scio [Col. 0376A] enim quia, si repulsam patiatur incassum, non rubet; si non exaudiatur epistola, verecundiam non incurrit. Si de retributione cogitetis, nos et nostra vobis offerimus; et cum in simili casu respondere sufficientes non simus, in aliis per Dei gratiam poterimus compensare. Cumulabitur beneficium, si et dator hilaris, et lana mollis, et fortes fuerint ascensores.

Venerabili domino et Patri A., Londensi archiepiscopo ⁜ (28) .

Placet pariter holocaustum, et placat quod offertur [Col. 0376B] de conscientia bona et fide non ficta. Id in qualibet aetate, conditione et sexu Deus non respuit, qui in juvenibus matutinum sacrificium approbat, et in senibus vespertinum. Circa hunc offerendi ritum sollicitus, et sedulus bonae indolis adolescens Petrus vester, et amodo noster, super montem virginis Genovefae vinculis obedientiae colligatus, quid de se placabili hostia Dominus facturus sit, patienter exspectat. Arctius et, ut credimus, altius propositum ⁜ (29) aggressus 118 fuerat. Sed, ne labor insolitus, et rigor austerus teneram aetatem reverberaret et dejiceret, satius est ei salvari in Segor quam periclitari in Excelso sine sui ac suorum ignominia. Licite simul et libere divertit ab [Col. 0376C] oneribus dorsum suum, et ne manus ejus circa hortos et agros in cophino deservirent, lectioni saepius vacaturus, factus est nobiscum clericus, ut Clericis conformetur. Gaudeat super eo sancta paternitas vestra, et parentes ejus in Domino consolentur, quoniam in Ecclesia Dei ex tali flore fructus uberes exspectamus. Ego autem et fratres nostri, quidquid instructionis, dilectionis et doctrinae poterimus, parati sumus ei impendere, materna saepius ubera quam paterna verbera porrecturi.

Hilarem sui praebet opinionem adolescens, cujus [Col. 0377A] inter aetatis initia, virtutis indicia coalescunt. Respiciunt haec Petrum nostrum pariter ac vestrum, qui nobiscum regularis professus obedienter suscepit et doctrinam in studiis, et in moribus disciplinam. Et quoniam in eo spiritus quidem promptus est, caro autem infirma, secundum mandatum vestrum vobis commendamus 119 eum et committimus, satius aestimantes et gratius eum apud vos morari quam apud nos mori. Infestas quartanae molestias crebro sentit, et illius infestationis reliquiae diem moestum agunt sibi. Soli natalis et naturalis aeris beneficio posse juvari credimus teneros aetatis annos, et humores maternis uberibus infusos paterno simul et materno solatio confoveri. Unum est quod ei, sicut filio charissimo consulimus, [Col. 0377B] mandamus et praecipimus, ut quandiu in terra illa moram fecerit, vagari non incipiat post greges sodalium suorum saecularium; sed aut in claustro regularibus disciplinis intendat, cum fratribus suis sub venerabili fratre nostro Willelmo Domino servientibus, aut quoties et quando volueritis vobiscum in curia vestra religiose, sicut decet et expedit, conversetur. Quod autem de ipso nobis per litteras vestras intimastis, vel in monte ⁜ (31) , vel in Parisiensium saecularium scholas ⁜ (32) , et venditores verborum mittendo, salva gratia vestra non admittimus, quoniam institutioni nostrae repugnat et consuetudini, ne per ipsum praesentibus fratribus novum proponatur spectaculum, quod futuris perniciosum trahatur in exemplum. Habet in claustris [Col. 0377C] sapientia regulas suas, erigens sibi scholas, inde veritatis, hinc virtutis. Quod si forte consilium vestrum in hoc declinaverit, ut de regulari saecularem facere contendatis, aliam quam Parisius civitatem, in qua studeat, eligite, ne in oculis nostris pro matutino et vespertino sacrificio quod nobiscum offerre debuerat Domino, verborum strepitus et disputationum anfractus offerat, et unde speravimus fructum, vertatur nobis in opprobrium et contemptum.

Pro latore praesentium presbytero mihi ignoto, [Col. 0378A] notis meis noto, dominum meum rogo, ut qui pro ipso me rogaverunt, pro ipso me gaudeant rogasse. Conqueritur de episcopo suo, qui injuste, ut asserit, ecclesiam suam absque ordine judiciario aufert, ut invitus extra Ecclesiam panem alienum mendicare 120-121 compellatur, qui panes propositionis deberet in Ecclesia manducare. Aperiatur super eum, obsecro, vestrae pietatis oculus; misericordiae sinus Expandatur, ut qui episcopum suum non solum mercenarium expertus est, sed et lupum; metropolitanum suum Patrem sentiat et patronum.

Sanctissimo domino et Patri LUCIO summo pontifici, STEPHANUS de S. Genovefa, salutem et cum omni servitute et subjectione devotam obedientiam.

Communis omnium mater Ecclesia Romana potestatis et gratiae plenitudinem habens a Domino, sic extenditur ad singulos, ut suscipiat universos. Vasa discretionis in pondere, et numero, et mensura gerens, pro singulorum meritis, aliis vinum infundit et oleum, aliis alterutrum ab altero separatum; frequentius tamen et libentius in affectum filiorum totam se effundens, maternae pietatis ubera, quam paternae verbera severitatis desidibus saepe, desiderantibus semper, et exprimit et exponit. In hujus spei reliquiis et odore currentes, ad sacri [Col. 0378C] apostolatus vestri genua procidimus, magnae indolis juvenem, majoris, ut credimus, 122 virtutis virum mox futurum, domini regis Francorum cancellarium ⁜ (34) vestrae gratiae commendantes. In loco et gradu positus, in quo nonnulli magis obesse soliti sunt quam prodesse, sic in negotiis ecclesiarum sollicitus existit ac strenuus, ut eis et in palatio consulat, et eas extra palatium consoletur. Et quoniam in regno Francorum aliquae ecclesiae quadam scrupulosa nobilitate gloriosam, ut aestimant, sibi consuetudinem assumpserunt, ne aliqui nisi ex licito complexu geniti promoveantur, in eis meritorum et virtutis excellentiam, origini postponentes, praedicto cancellario superbe potius quam superne [Col. 0379A] titulum nativitatis objiciunt, ne vel ad eos accedat, vel inter eos ascendat. Eorum, Pater, legibus Romana Ecclesia non subditur, potens si voluerit vel eis derogare in partem, vel eas penitus abrogare. Et cum magni pro eo viri, ut credimus, preces vobis offerant, rogo et ego minima portio gregis vestri, ut quod humana constitutio contendit auferre, divina vestra consolatio conferre sic intendat, ne magis possit in eo severitas quam ubertas ⁜ (35) , minus gratia quam natura. Solvatur in eo, si placet, apostolica manu vinculum; quod exclusa virtute nativitatem includit, ut in paucis ecclesiis quae id observant privilegium mereatur accipere, per quem in palatio regis multae Ecclesiae privilegia consequuntur.

Sanctissimo Patri ac domino Remensi archiepiscopo, STEPHANUS de S. Genovefa, salutem.

Difficile pietas expugnatur, quam hinc gratia promovet, hinc natura. Hoc utroque beneficio juvatur in vobis, ut nec deficiat cum imploratur singulis, et proficiat universis. Eam mihi semper propitiam pro G. paupere clerico latore praesentium sollicitare praesumo, non timens a vobis vel reprobari ut improbus, vel exspui ut expulsor. Serenitatem vestram veretur in severitatem sibi versam; et quia dominum suum sequi, et ei in via obsequi obstante [Col. 0379C] infirmitatis incommodo non est ausus, necessitatis suae, non voluntatis culpam coram pedibus vestris timens et tremens, sibi supplicat non ad supplicium imputari. Condonet illi sancta paternitas vestra hanc offensam, ut qui vestras ulcisci parce consuevistis injurias, ex cumulato clementiae vestrae thesauro puniatis parcius alienas. Beneficium illud, quod idem G. per Laudunensem archidiaconum Meliorem ⁜ (36) , melioris in proximo, sicut audivimus, fortunae futurum, a domino Suessionensi episcopo obtinuit, idem episcopus ex magna parte detruncat, messem hujus anni auferens, ut qui de altario manducare debuerat, juxta altarium mendicare compellatur. Rogo, si placet, ego minima portio 124 clericorum vestrorum, ut is qui [Col. 0379D] per curiam vestram beneficii titulum obtinere meruerit, per curam vestram mensuram bonam et confertam et coagitatam et supereffluentem messis quam postulat, non minus benevole quam benefice recipere mereatur.

HENRICO, Dei gratia regi Anglorum, frater STEPHANUS de S. Genovefa abbas, salutem et cum omni prosperitate gloriam sempiternam.

Post lugubres exsequias ⁜ (38) et lamentabile feretrum, residuum lacrymarum nostrarum coram vobis, inclyte princeps, effundimus, de copiosa clementia vestra tristitiae nostrae solatium exspectantes. Sanctae recordationis Alexandri papae nepos idemque clericus vester Gentilis, turbato quoad parentes superstites ordine mortalitatis, diem clausit extremum; bonae indolis adolescens, laudabilem [Col. 0380B] conversationem suam fideli fine concludens, inter extrema sanctae confessionis catholicae verba, sana mente sanoque consilio de rebus suis legitime disposuit; testamentum solemne condidit; in causas pias distribuit et legavit. Et quoniam 125 nihil est quod magis hominibus debeatur, quam ut ultimae voluntatis liber sit stylus, et licitum quod iterum non redit arbitrium, excellentiae vestrae preces effundimus, ut auctoritate vestra testamentum praedicti clerici vestri confirmetis, et res ipsius quae in regno vestro de redditibus suis, per vos eidem collatis, supersunt, fideli dispensatori et magistro suo Alberto, per cujus manum distribuendae sunt eleemosynae, sine difficultate et mora faciatis [Col. 0380C] assignari, ut ex liberalitate vestra nomen vestrum clarius resplendeat, et defuncti voluntas effectum obtineat, et tam vobis quam ipsi merces aeternae retributionis accrescat. Refundite tanti patrui memoriam in nepote, et a mortuo ne prohibeatis gratiam, cui viventi benevole simul et benefice regiam contulistis et operam et impensam.

Charissimis suis GUILLELMO et ROBERTO, Domini papae scriptoribus, frater STEPHANUS de S. Genovefa.

Commune vobis commonitorium offero, congaudens peregre profectis, si profectio vestra profectum [Col. 0380D] vobis pariter pariat et provectum. Utrumque vobis facile comparabunt duae divini palatii virgines, humilitas et honestas; si vel alter vel uterque vestrum alterutram excluserit, quisquis ille fuerit excludetur. Solent plerique Aurelianensium aurei inter alienos [Col. 0381A] esse, qui nec argentei fuerant inter suos. Metalla morum metior, quamvis non mentiar, si de pecunia faciam mentionem. Augeat vobis Deus gratiam suam, ut qui in curia sunt, gratos nos habeant, et nos de vobis faciant gratulantes. Quasdam petitiones nostras Herveo de Rochis commisimus, Ecclesiae nostrae negotia continentes. Rogo vos ut per vos et amicos vestros, quanta sedulitate et sollicitudine poteritis, opem et operam impendatis, quatenus petitiones illae nostrae a domino papa et domino cancellario et exaudiantur benevole, et benefice compleantur. Si de retributione cogitetis, paratus sum loco et tempore praestito mihi a vobis beneficio respondere.

Sanctissimo domino et Patri LUCIO summo pontifici, frater STEPHANUS, salutem et cum omni devotione vigilem et sinceram obedientiam.

Antiquas Ecclesiarum consuetudines, quae nec rationi nec legi obviant, sancta Romana Ecclesia aut approbare consuevit, aut non censuit improbare. Ea confidentia ductus ad misericordiae vestrae sinum recurrit devotus filius vester Simon capellanus Sancti Benedicti, qui a quibusdam ejusdem Ecclesiae canonicis inquietatur, ut contra consuetudinem antiquam, tam suis quam praedecessorum suorum [Col. 0381C] temporibus observatam, ab altari, in quo parochialia divina hactenus populo celebrata sunt officia, recedat, et altare novum in aliquo ecclesiae ipsius angulo erigere compellatur. Ecclesiae illius forma dissimilis ⁜ (39) et dissidens ab aliis ecclesiis a parte sanctuarii respicit occidentem, ab introitu orientem, non permittat in alio loco convenienter officia parochialia celebrari, quam in eo quo priscis diebus usque ad tempora nostra priores celebrarunt. Placeat sanctitati vestrae, si condignum vobis fuerit, ut observetur consuetudo quae hactenus invaluit, sacrificia pro populo offerendi, maxime cum non officiat officiis clericorum, cum aliis horis sua celebrent 128 divina officia, aliis capellanus parochialia conficiat sacramenta.

Domino et Patri abbati S. Bartholomaei Noviomensis seniori, jam senescens, dies bonos et exitum felicem.

Unus ex eis, quorum infinitus est numerus ⁜ (40) , Robertus aliquando vester, in forma deformi veniens ad nos, miserabile simulacrum fratribus nostris exhibuit, 129 cujus et afficeretur spectaculo, et erudiretur exemplo. Opertus amiculo vili ac brevi, quod nec vestigium vestis intuenti praeferret, nec opem aut operam operculi conferret induenti, errore suo nobis incussit horrorem, fortuna movit [Col. 0382B] formidinem, miseria misericordiam invitavit. Animalis homo non percipiens ea quae Dei sunt, cui nec vexatio dat intellectum, nec labor fingitur in praecepto. Hanc solam sibi sufficere credit allegationem, si vel misericordes gratis invenerit, vel calamitatem suam inspicientibus non occultet. Pro eo vobis, Pater optime, compassionis ardentes preces offerimus, ut miserum istum, arborem autumnalem, sal infatuatum, canem mortuum, culicem vivum, levitatis suae dolos expertum, nec dolorum expertem, benevole recipiatis ac reficiatis benefice, ne in eo per vos calamus quassatus conteratur, aut lignum fumigans exstinguatur. Molestum vobis me crederem, si sensissem vos aliquando molestatum. Confido, quia [Col. 0382C] nec hujus, pro quo supplico, dementia vestram clementiam minuit, nec importunitas mea vobis importat offensam.

Priori et S. collegio de Charitate, STEPHANUS de Sancta Genovefa, salutem et spiritualem cum exsultatione proventum.

Jucundam vestri memoriam dum recolo, fructuosam reporto conscientiam, cum inter vestros 130 numerari me noverim, et a vobis meruerim munerari. Addit amplissimus charitatis vestrae sinus confidentiam votis meis, ut a vobis audeam petere, quod et impetrare debet pietas, et charitas non negare. [Col. 0383A] Lator praesentium canonicus quandoque noster, lubrico consilio ductus, cum ex nobis esset, a nobis exiit, et post greges sodalium suorum vagari incipiens ut insipiens, post modicum ad se reversus, sedato frisculo ⁜ (41) venit plorans, veniam implorans. Aliquos ex nostris pietatis non expertes expertus, clausum sibi reditum multorum precibus attentans, reverti in domum unde exivit non potest; et a nobis ad misericordiae vestrae viscera missus, ab uberibus tantae consolationis satiari et expetit et exspectat. Rogo pro eo ego, si recolitis, amicorum vestrorum quaedam portio, ut eum qui ad arctiorem et altiorem ordinem vestrum contendit ascendere, pro amore Dei et nostro benevole suscipiatis ac benefice, ne preces incassum effuderimus, qui de gratia vestra [Col. 0383B] majora speramus. Ne autem conversationem ejus onerosam vobis et inutilem credatis, divinis eum instructum cantandi et legendi testamur officiis, et eruditum regularibus disciplinis.

Excusabilis est ignorantia, quam vel infirmitas aetatis, vel innocentiae simplicitas inducere consuevit. Ea sic a malitia recedit, ut ad mansuetudinem accedat; sic accedit ad veniam, ut severitatem non accendat. Eam, Pater, sive de infirmitate procedat aetatis, sive de innocentiae simplicitate nascatur, [Col. 0383C] communis mater Ecclesia Romana levare semper et juvare sic studuit, ut et rigorem dispensatio temperet, et dispensationem justitia non relinquat. Haec sunt quae me minimum servum vestrum movent et monent, ut pro Odone clerico praesentium latore, cum aliis qui pro ipso vos rogant, sanctae paternitati vestrae preces offeram, quae et de charitate prodeunt, et proderunt charitati. In puerili aetate ab Herberto Bisuntino schismatico ⁜ (42) gradum acolythi qualitercunque suscepit, cum prius a Catholico clericus factus fuisset: nesciens miser, quantum periculi manus illa leprosa sibi, vel ad praesens, vel inposterum importaret. Aperiatur super eum, obsecro, paternus apostolicae pietatis oculus, maternus [Col. 0384A] Ecclesiae Romanae sinus expandatur, ut qui in suscipiendis ordinibus minoribus deliquit, ad majores valeat humiliter promoveri. Vale.

Laudabilis est juventus, cui testimonium praebent et honestas morum, et peritia litterarum. Haec inpraesentium latore Hervaeo subdiacono per Dei gratiam, quantum intelligimus, sic conveniunt et occurrunt, ut ei sufficiant ad meritum, et aliis ad exemplum. Inde est quod pro eo confidentius vobis preces offerimus, ut quia nullum in Ecclesia beneficium [Col. 0384B] habet, benevolum simul ac beneficum aperiatis ei sinum, et ab uberibus consolationis vestrae desiderato spei suae solatio satietur. In divinis officiis idoneum reddit eum usus quem a puero combibit; et de sacrario plene vivere debet, qui plene novit sacrario deservire. Scripsit pro eo felicis recordationis Pater Alexander decano, et canonicis S. Aniani Aurelianensis. Scripsistis et vos primo et secundo. Sed neque preces, neque praeceptum vestrum, quamvis tres praebendae vacarent, voluerunt audire. Absit! Pater, ut inanes sint preces vestrae, contemptibilis 133 auctoritas, elusorium praeceptum, et nunc demum tanta, si placet, virtute intonet super eos majestas vestra, ut qui blanditiis juvari non potuerunt, imperio discant vinci. Petitiones [Col. 0384C] nostras, quas per eum vobis offerimus, et implendas, si placet, admittite, et remittite perimpletas.

Grata est occasio, quae aut praesentiam vestram mihi praestat, aut memoriam repraesentat. Eam semper et oblatam deosculor, et offerendam amplector. Verum, quia capitulum Silvanectense, et abbas Sancti Vincentii ⁜ (43) , nulla vestri mentione facta, mihi per Petrum de Valle mandaverunt ut, omni occasione et dilatione postposita, in octavis Epiphaniae ad horam capituli ad ipsos venirem pro quadam [Col. 0385A] compositione, quae ut aiunt, inter vos et ipsos ex compromisso ea die fieri debet: miratus sum pariter et moratus. Nec enim sine mandato vestro festinare debui, ne aut inofficiosus appaream, aut otiosus existam. Quoties autem vestrae paternitati placuerit, paratus sum, tam in his quam aliis negotiis apparere vobis et parere. Si me invitaveritis, non invenietis invitum. Absit enim ut tam charissimus Pater meus invitum inveniat, si quando ut veniam me invitat! Licentius tamen et libentius in sequentis hebdomadae quarta vel sexta feria meam vobis, si placuerit, praesentiam exhibebo.

Felices adolescentiae successus, cui laborem indicit necessitas, et fructum educit utilitas de labore. In his tibi condelector et congaudeo, qui fortes et fortunatos animos sequens, et lascivos aetatis annos ad spectacula non proponens, sed exponens ad pericula, qui, quasi cum prophetis non acceptus in patria, sanctae sedis apostolicae, in sudore vultus tui, beneficium et expetis et exspectas. Promoveat Dominus et compleat desiderium tuum, ut in augmento gratiae tuae et amici gaudeant, et aemuli confundantur. Secundum mandatum domini papae pro negotio tuo secutus sum usque Magdunum ⁜ (44) [Col. 0385C] dominum Aurelianensem episcopum, et ibi, coram canonicis illius Ecclesiae ⁜ (45) , post sacros apices lectos, reddita prius gratiarum actione episcopo de [Col. 0386A] promisso tibi, ad preces domini papae, beneficio, subsequenter et constanter auctoritate mandati mihi injuncti eidem prohibui, ne alii, antequam tibi, beneficium in Ecclesia Magdunensi conferret; et canonicis, ne alium quam te in concanonicum reciperent, aut investiri permitterent: et si quam episcopus fecisset, vel facturus esset de nondum vacante praebenda 135 promissionem, concessionem, vel investituram, totum auctoritate domini papae irritum esse et fore denuntiavi. Homo ille obedienter, ut solet, respondit, et mandatum domini papae sese completurum promisit, canonicis murmurantibus et objicientibus de quodam pecunioso archipresbytero, cui ut dicebant XXX solidos, quousque praebenda vacaret, nomine praebendae assignaverant. In petitionibus [Col. 0386B] nostris per te et per amicos tuos, si quid potes, adjuva nos.

Inconsutilis Christi tunica desuper texta per totum, universa Christi membra sic contegit, ut nec minora rejiciat, et majora sufficienter admittat. Hoc exsultationis et salutis operculo contecti quicunque sub Augustino regularium Patre ⁜ (47) communem professi sunt vitam, speciali sese charitate tenentur diligere, et in necessitatibus fraternis alterius onera supportare. Inde est quod sanctae paternitati vestrae pro fratribus de Salicosa Deo regulariter servientibus [Col. 0386C] preces, quas possumus, effundimus, ut eorum nuntium et admittatis benevole, et benefice remittatis. Sanctae conversationis eorum hilaris fama [Col. 0387A] testimonium praebet, et integri fructus opinio sic alios invitat, ut et amicus gaudeat, et invidus torqueatur.

Non est angustus charitatis sinus, qui sic extenditur ad singulos, ut suscipiat universos. Accuratius sese ad domesticos extendit, quorum compassione et cum scandalizatis uritur, et cum infirmantibus infirmatur. Haec est, Pater, quae affectum movet et monet, ut pro fratre nostro Huberto capellano vestro ⁜ (48) justae apud vos excusationis petitorium offeramus. Infirmitatis suae causa venit [Col. 0387B] ad nos, ut sibi consulens, eos consuleret qui venalibus aphorismis seducunt aegros, et in vase vitreo coloris et substantiae peccata discernunt. Excusabilis est levitas, quam iniquitas non induxit. Suscipiat, obsecro, vestrae lenitatis intuitus, quem suae levitatis impetus, et justae necessitatis impulsus, ad nos venire coegit. Absit ut gratiam vestram sibi sentiat imminutam, quam tanto tempore beneficam habere meruit et benignam. Si quid culpae fuerit, vel in linguae lubrico, vel negligentiae scandalo, donate nobis, ut gaudeamus de venia, qui metuimus de offensa.

Praeter communes Ecclesiae Dei pressuras, quibus nova monstra diebus nostris Christum iterum crucifigunt, et de patrimonio ipsius animarum tributa in delicias lascivientes effundunt, clamat regularium Pater Augustinus, Regulam auream quam ab apostolis mutuo acceperat, diripi, frangi et pedibus conculcari. Inter hujus corruptionis et insaniae filios tanquam mortiferae cohortis duces erigunt capita, et malignandi libertatem sibi miserabiliter usurpant canonici S. Joannis Suessionensis, regula rem in se praeferentes habitum, et saecularem obitum inferentes. In patrem armati, mortali vulnere matrem confodiunt, et eum quasi signum [Col. 0387D] ad sagittam exponentes, dum famam suam negligunt, etiam in alios ejusdem professionis consocios crudeliores existunt; per obedientias inobedienter vivunt, nec abbati revocanti respondere, nec corrigenti volunt acquiescere, nec credere corripienti. Hujus nequitiae suae velamentum et excusationis opponunt causam auctoritatem episcopi sui, qui, [Col. 0388A] contra sacram quam professi sunt disciplinam armat eos et animat, ne abbati suo reverentiam exhibeant, quam ei inter prima suae conversionis auspicia coram Deo et sanctis ejus reliquis, tanquam coelestis reipublicae jurati milites, 139 promiserunt. Huic morbo sola medicinalis manus vestra remedium afferre potest et conferre, quoniam inter cedros Libani nec unam invenire potest miserabilis abbas, quae contra quercus Basan ex adverso velit aut valeat violentos impetus sustinere. Auctoritate vestra restitutionem meruerat per dominum Parisiorum episcopum et decanum Sancti Germani ⁜ (49) , sed nec sententiam eorum, imo vestram observare voluit episcopus, nec canonici contradictionis filii mandatis judicium obedire. Insurgat, Pater, vestra [Col. 0388B] severitas, imo exerat se veritas contra tantae insolentiae bestias contumaces, et eripite pauperem a potente, cui praeter sedem apostolicam non est adjutor, ut exemplo istorum discant alii sub obedientia praelatorum disciplinam suscipere pariter et doctrinam.

Movetur usque in tempora nostra cribrum Satanae, dum exspectat et expetit, ut per contentionis filios frequenter excutiat filios excussorum. At non deficiet fides Petri, qui conversos confirmat fratres, [Col. 0388C] Thabitam suscitat, Aeneam sanat, bases et plantas 140 consolidat eleemosynas postulantis. In hujus spiritu et virtute confidimus sanctitatem vestram, Pater, scire, velle, posse et corripere inquietos, et pusillanimes consolari. Recesserunt a venerando collegio Sancti Satyri exeuntes ab eis, qui non erant ex eis, duo filii nequam, et quibusdam rebus ecclesiae furtim sublatis manus impias sacrilegio polluentes, ausi sunt, ut audivimus, sancto vestro comparuisse conspectui, et religionem vestram circumvenire attentantes labiis iniquis et lingua dolosa, nec falsitatem vobis intimare timidi, nec tacere veriti veritatem. Utuntur auctore quodam Raimundo excommunicato, et a fratribus ob enormes excessus et seditiones inobedientiae filias [Col. 0388D] ejecto, qui, ut plene agnovimus, sanctam illam Ecclesiam, inter filias Sion apud Deum et homines gloriosam, semper pacis impatiens turbare consuevit, et, ut vulgo dicitur, serpens inter anguillas, milvus inter columbas, verius malitiae et nequitiae suae fermento fraternae sinceritatis et veritatis azyma, quantum in se est, attaminat et attentat. Vero [Col. 0389A] vobis testimonio, Pater, asserimus personam abbatis religiosam, honestam ac providam esse et fuisse, et per XXXV et amplius annos tam in ecclesia illa quam in ecclesiis sancti Ambrosii ⁜ (50) et Sancti Evurtii, in quarum altera prius subprior, in altera postmodum abbas, Deo servisse fideliter in oculis hominum et, ut credimus, angelorum. Exturbet et exterreat a conspectu suo sanctae paternitatis vestrae severitas praedictos iniquitatis filios, ut non apponant nocere homini innocenti, nec praevaleant sub aliquo mendacii sui velamento adversus Ecclesiam illam terribilem, ut castrorum aciem ordinatam, quae usque ad diem istam praecipuo religionis titulo quasi speculum et exemplar inter consorores suas enituit et divinis obsequiis et regularibus disciplinis.

Sanctissimo domino et Patri summo pontifici, STEPHANUS de Sancta Genovefa, salutem et novam in omnibus obedientiam.

Ad paternae sollicitudinis vestrae sinum recurrimus, quoties aut nostra necessitas urget, aut fraterna charitas persuadet. Inde est quod ad instantiam abbatis et monachorum Compendiensium imprudentius forsitan et impudentius paternitati vestrae scribere praesumpsi, ut cum merita mea non sufficiant, saltem proficiant aliena. Audivimus quia [Col. 0389C] per operam et industriam domini Silvanectensis episcopi, et abbatis Sancti Germani de Patris, et de Ursicampo sibi a vobis injunctam, praedictum monasterium in meliorem statum reformari incipiat, et tam apud Deum quam apud homines, sicut ex litteris ipsius episcopi plenius intelleximus, profectum sibi pariter pariat et provectum. Inde est quod ego minima portio gregis vestri, fraternis, ex his quae audio, congaudens meritis, misericordiae vestrae preces fundo, ut praedictorum fratrum nuntios et audiatis benevole, et benefice remittatis. Si quis autem contra ipsos sanctitatem vestram movere tentaverit aut monere, ea quae contra libertatem Ecclesiae et monasticam disciplinam ex adversa parte 142 proposita fuerint, vestra, si [Col. 0390A] placet, sicut semper consuevistis, serenitas non admittat.

Juvanda sunt desideria, quibus et egressum devotio, et discretio dat progressum: eorum nec obstandum principiis, nec detrahendum mediis, nec ultimis invidendum. Haec attendentes in charissimo fratre concanonico nostro Joanne bonae indolis et fructuosae, ut credimus, in posterum spei juvene, commendabilem ipsius voluntatem commorandi apud vos, et exemplo vestro disciplinis regularibus [Col. 0390B] in melius conformandi, 143 grato assensu suscepimus, et ad tempus eum vestrae mittimus et committimus sanctitati. Preces pro ipso porrigimus, ut eum benevole simul et benefice cum fratribus vestris commorantem paterna sollicitudine conservetis. Si opportunitas interim vobis occurrerit ad ecclesiam Sanctae Genovefae virginis ad diaconem ordinandum, archiepiscopo vestro, vel alii catholico episcopo poteritis praesentare. Processu temporis, cum aetas ipsius exegerit, Deo volente, per Ecclesiam vestram in gradum superiorem poterit promoveri.

In auditu auris obediens domino meo hac die Sabbati summo mane Parisius veni; cumque adhuc sufficeret dies militiae, quia tantum non sufficiebat diei malitia nostra, fatigato corpore substiti, nocturnas vigilias somno recipiens et reficiens, ne deficerem in via, minimum proficiens in plurimum proficiscens. Sequar tamen ne non obsequar domino meo, et apud Spinogilum ⁜ (52) modicum somni capiens, cras, Domino volente, circa horam tertiam domino meo comparebo. Renuntiate mihi per praesentium latorem ubi vos veniens inveniam, venialem moram meam sub virga domini mei purgaturus.

MANASSE Dei gratia Aurelianensi episcopo ⁜ (53) , STEPHANUS de S. Genovefa, salutem et fidele obsequium.

Ad petitionem vestram, quam per dominum Odonem clericum vestrum significastis mihi, et cum essem apud vos ore proprio expressistis, inducias vobis, in causa magistri Benedicti sanctae Romanae Ecclesiae acolythi concessimus, sperantes de vobis meliora et viciniora paci. In hujus spei confidentiam venit ad vos praedictus B., cui si satisfeceritis in debito suo, et consuletis famae vestrae, et verecundiae [Col. 0391B] parcetis. Verbo enim episcopali credulus, sicut sermonem vestrum sacramentum existimat, sic et ipsius sermonis contrarium eventum sacrilegium reputat. Satisfacite ei, Pater, vel in totum, vel saltem in partem debiti, ne compellar, ad mandatum domini papae, in sententiam vobis molestam procedere, quoniam mandatis apostolicis nolle acquiescere peccatum ariolandi est, et scelus idololatriae nolle obedire. Invitus offendam senectutem vestram, sed a domino papa puniri timeo inobedientiam meam. Si enim ad aures domini papae pervenerit, vel vos non solvisse, vel me mihi fecisse, offensus et indignans supremam manum apponet, et sic utrumque nostrum, quod vereor, percutiet, ut poena [Col. 0391C] vestra meam negligentiam non excuset.

Reverendissimo Patri ac domino, Dei gratia summo pontifici, PHILIPPUS eadem gratia Francorum rex, debitam cum summa devotione reverentiam.

Fidelis semper Ecclesiae Romanae devotio regni nostri, et facilem supplicandi coram vobis aditum, [Col. 0392A] et felicem a vobis reditum promeretur. Concurrant et respondeant priscis diebus hodierna tempora, Pater, ut regnum sacerdotio, nec sacerdotium desit regno. Impugnant adolescentiam nostram ⁜ (54) , et auspicia regni nostri perturbare contendunt potentes, et qui multiplici ex causa fidem nobis debuerant, infideles adversarii, quorum improbitate compellimur et consilia nova quaerere, et auxilia corrogare. Assistit nobis super omnes amicos et fideles nostros charissimus avunculus noster Willelmus ⁜ (55) , Remensis archiepiscopus, in consiliis nostris oculus vigilans, in negotiis dextera manus. Cum vel ad tempus recedere a nobis, succedere est hostibus nostris, qui, sicut absque armis, ita et absque amicis nos esse votis infidelibus irreverenter et expetunt et [Col. 0392B] exspectant. Vocastis eum, Pater, sicut audivimus, et ut praesentiam suam vobis exhibeat, sacris 146 vestris apicibus invitastis. Paratus erat parere, et comparere vobis, peccato ariolandi simulacrum inobedientiae comparans, et voluntatem non acquiescendi vobis tanquam scelus idololatriae detestans: in articulo summae necessitatis nostrae, confidentes de praecipua dilectione vestra retinuimus eum, clavum in oculis hostium nostrorum, et in lateribus eorum lanceam, sine ipso fieri nihil aestimantes, sive de pace, sive de bello cum hostibus sit agendum. Suscipite Pater, preces, nostras, preces filii vestri, quem a cunabulis semper dilexistis, ut qui ante nativitatem nostram nostrum benevole [Col. 0392C] desiderastis ortum ⁜ (56) , auctoritate vestra benefico comprimatis nostrum desiderantes occasum. Gratum sit vobis, Pater, quod in tanto discrimine regni, tantum amicum nostrum retinemus, cujus praesentia nobis est pernecessaria, et absentia perdamnosa. Et quoniam magnum et cordi nostro profunde insitum est negotium, mittimus ad vos praedilectum et familiarem nostrum Stephanum, abbatem ⁜ (57) S. Genovefae discretum et fidelem regno, quem loco nostro benigne suscipite, et ei tanquam nobis, in his quae ex parte nostra vobis dixerit, indubitanter fidem habete.

Lingua tertia conturbat fratres, et amicam simplicitatis concordiam scandalo dissensionis involvit. Id accidisse credimus inter quosdam scholares Romanos cives, N. domini papae et G. domini Jachinti nepotes, cum quibusdam aliis, et quosdam Apulos, scilicet B. nepotem bonae memoriae domini papae G., et alterum quemdam B., et Joannem quemdam Neapolitanum, occasione quarumdam litterarum, quas, ut dicebatur, praedicti Apuli in detractionem et infamiam praedictorum nobilium Romanorum praesumpserant ad curiam transmisisse. Convenerunt [Col. 0393B] utrinque de beneplacito suo coram nobis et in praesentia nostra praedicti Apuli, qui famosas litteras ferebantur scripsisse, sese frequenter et ferventer excusantes, tactis sacrosanctis Evangeliis, juraverunt neque litteras illas, neque alias contra eos, quos supra diximus, se nunquam scripsisse, neque, ut scriberentur, consensum aut consilium praebuisse, aut aliquam scientiam inde habuisse. Hac voluntate utrorumque vobis scripsimus, 148 ut illorum apud vos purgetur innocentia, et istorum apud eos indignatio remittatur.

[Col. 0393C] In hac exsecutione mandati vestri, Pater, ea qua potuimus diligentia procedentes, convocatis ante nos nepotibus vestris B. et E., intelleximus eam materiam jurgiorum magis excitatam animositate quam malitia, minus odio quam animi levitate. Auditis conquestionibus utriusque brevis horae momento, leni pariter et levi suffragio, et labore nostro conquievit omnis illa dissensionis causa, et ad primos correptionis et correctionis nostrae monitus docilis amborum juventus acquievit; interposito coram nobis fraterno osculo, quod intelleximus fidelissimum signum pacis. Quod autem per litteras vestras nobis significastis, ut de moribus et actibus eorum vos plenius instruamus, indulgeat nobis sancta paternitas vestra, quoniam intentionem quantulam [Col. 0393D] possumus impendentes ecclesiis nobis commissis, nec volumus nec debemus aliorum esse censores, morum vel actuum scrutatores: ipsi enim a nobis separati, in civitate vacant doctrinis scholaribus, [Col. 0394A] nos extra civitatem claustralibus disciplinis. Salutant vos omnes fratres communi desiderio, de vobis sperantes prospera, timentes adversa. Valete ut volumus.

Raimundo priori STEPHANUS de Sancta Genovefa abbas, salutem quam desiderat.

Post iter arreptum ⁜ (60) sexta feria febrilem tota nocte passus accessionem, summo mane Trecas veni. Salutato domino archiepiscopo, ea die Dominica in domo Joannis nostri quievi. Interim per Dei gratiam accessio non accessit ⁜ (61) . Reliquiae tantum caloris et sitis molestant me sperantem in [Col. 0394B] proximo meliora, et viciniora saluti. Secunda feria mane dominus archiepiscopus Divionem, ego abbatiam Ripatorium adii ⁜ (62) , Clarevallem vado ⁜ (63) , morulam aliquam ibi facturus, et per Dei misericordiam et orationes sanctorum plenam recepturus salutem. Salutate omnes fratres nostros, et in universis singulos, et in singulis universos.

Quantum vobis debeam, Pater, et memoria mea testis est, et conscientia judex. Usque in secreta consiliorum vestrorum suscepistis me gratis, et paternam sollicitudinem sano mihi exhibuistis et infirmo. [Col. 0394C] Credunt aliqui me in oculis vestris complacere, et preces meas sibi apud vos prodesse, pro voluntate sua metiuntur, nec mihi metiuntur. Unus eorum est magister Hugo de Novaria, non novus amicus et clericus vester, pro cujus clerico preces vestras domino G. archidiacono verbo pariter porrexistis et scripto. Et quoniam nihil vos incoepisse memini, quod imperfectum reliquerit manus vestra, rogo ego minima portio clericorum vestrorum, ut quia preces vestrae nondum obtinuerunt effectum, pondus addatis precibus vestris, ut tam fidelis et honestus amicus vester per vos consequatur desiderium, et clericus Ecclesiam obtineat, quam de liberalitate vestra se obtenturum exspectat.

Pauca vobiscum, Pater, verba contuli, sed multum retuli fructum, humilitatem didici, combibi [Col. 0395A] mansuetudinem; gravitatis si non meminero, levitatem 151 incurri; verum mihi praetendebant Augustini discipulum et exclusa cupiditas et frugalitas inclusa; regularem habitum per gratiam Dei sic praefertis exterius, ut interius conservetis. Hujus habitus indicium principale vobis mitto, superpelliceum novum, candidum et talare ⁜ (65) , quod repraesentet vobis vitae novitatem, munditiae candorem, perseverantiae finem. Suscipite, Pater, manusculum filii, minus aestimantes panni pretium quam vel mittentis animum, vel muneris sacramentum. Et quoniam in festo beatae virginis Genovefae mysticam superpellicii confectionem fratribus nostris moraliter exposui ⁜ (66) , cum materiali superpelliceo mitto vobis etiam morale, ut ex sermone sit acceptum munus, et sermo ex munere sit [Col. 0395B] acceptus.

Sanctissimo domino et Patri LUCIO summo pontifici, PHILIPPUS Dei gratia Francorum rex, salutem et cum omni devotione debitam reverentiam.

Si oblivisci potuerit mater filiorum uteri sui, et Ecclesia Romana regni Francorum oblivionem assumet, cum utrumque de jure sit impossibile, de natura difficile, de facto enorme. Quid enim ultra facere debuimus matri nostrae, et non fecimus ei? usque in hodiernos dies in partibus nostris cum [Col. 0395C] gaudente gavisi sumus, cum flente flevimus, utrumque calicem passionis et laetitiae, sine simultatis idolo, aut discordiae, combibentes, persecutiones ipsius ⁜ (67) , quae frequentius acciderunt, Patres nostri reges Francorum et robustis portabant humeris, et extentis brachiis defendebant. Exempla proponere, retractare est beneficia, quorum debetis in quem collata sunt, non qui contulit, meminisse. Et [Col. 0396A] quoniam haec omnia melius nostis, Pater, et tam persecutionis alienae, quam vestrae in sanctae memoriae Patre nostro Alexandro consolationis particeps fuistis, securiori confidentia vobis exponimus ea quae 153 ad coronae nostrae gloriam, vel ejus ignominiam et jacturam respiciunt, ut de plenitudine consilii et auxilii vestri solatium reportemus. Turonensem Ecclesiam nostram semper ac Patrum nostrorum fuisse, et praesentium memoria tenet, et priscorum annalia profitentur. Totius Britanniae minoris metropolitanus hactenus exstitit, qui Turonensi praefuit Ecclesiae, et in ipso partes extremae regni nostri usque ad Oceanum requiescunt. Ecce, Pater, diebus adolescentiae nostrae nos impugnant ⁜ (68) non solum qui armatam militiam exercent, sed et qui in sorte Domini vocantur, clerici [Col. 0396B] Dolensens ⁜ (69) , forte non sine dolo dolorem nobis inferre conantur, in tenero capite nostro coronam antiquam confringere molientes. Charissimum ac fidelem nostrum Turonensem archiepiscopum suggestione quorumdam et favore, ut dicitur, cujusdam, infra brevissimi temporis angustias vocastis, ut de causa, quae magis nostra est, quam sua respondeat, et statum coronae in ancipiti statera ponat, periculosum sane et ignominiosum nobis et posteris qui succedent. Proinde sanctitati vestrae preces ex toto corde prodeuntes fundimus, ut intuitu Dei et pacis regni Francorum, quae in hoc articulo, si processerit, peritura est, a causa ista penitus desistatis. Sed, sicut temporibus antecessorum nostrorum Turonensis Ecclesia metropolitanum [Col. 0396C] suum in tota minori Britannia obtinuit, ita diebus nostris, quos perturbare nec debetis nec vultis, obtineat et observet. Quod si forte, quod non credimus, inexorabilem vos invenerimus, usque ad congruum tempus quo Dominus pacem et quietem regno nostro dare voluerit, archiepiscopo nostro Turonensi dilationes indulgeat benignitas vestra, quoniam propter necessarias regno nostro [Col. 0397A] causas eum retinuimus: Primo, propter difficillimam quam cum comite Flandriae guerram habemus; secundo, propter motus plusquam civiles qui in provincia Britanniae 154 insurgunt inter principes ejusdem provinciae et regis Anglorum filios; tertio, propter proximum colloquii terminum, quod cum imperatore post Pascha, Deo volente, sumus habituri. In quibus omnibus ipsius archiepiscopi industria, praesentia, consilio et auxilio indigemus. Sciat autem paternitas vestra, quoniam in generali conventu ⁜ (70) nostro, quem in initio Quadragesimae propter hanc causam et alias regni necessitates Parisius convocavimus, consilio archiepiscoporum, et episcoporum, ac baronum nostrorum praedictum archiepiscopum ab incoepto itinere retinuimus, [Col. 0397B] utpote necessarium nobis et utilem rebus incoeptis, et per Dei gratiam ad honorem regni nostri peragendis. Fideles nostros praesentium latores abbatem de Sarcocello ⁜ (71) , et magistrum P. familiarem et clericum Parisiensem vestrum ac nostrum vobis transmisimus, ut in his, quae ex parte nostra vobis dixerint, fidem eis habeatis, et per eosdem voluntatem vestram nobis, si placuerit, remandetis.

Clausa nobis et regno Francorum, quod hactenus Ecclesiae Romanum fidelissimum exstitit, paterna [Col. 0397C] viscera vestra, saltem in dilatione quam pro Ecclesia Turonensi postulavimus, sentientes, et inexorabilem animum vestrum non sine confusione nostra nunc experti, coelum et terram in testimonium vocamus, ut si quando regias aures nostras vobis aut fratribus vestris clauserimus, excusabiles valeamus apud Deum et homines apparere. Sustinuimus pacem vestram, et ecce turbatio, et in laesione Turonensis Ecclesiae, quae tempore Patrum nostrorum integram metropolitani jurisdictionem in tota minori Britannia obtinuit, regnum nostrum turpiter imminuere ac mutilare contendit Eclesia Romana, coronam de 156 capite nostro dejicere, frangere et pedibus conculcare. Quid enim aliud est archiepiscopum in eadem provincia contra metropolitanum [Col. 0397D] suum et integritatem regni nostri erigere velle, quam ab haereditate Patrum nostrorum nos tanquam imbecilles et resistere non valentes ejicere et fugare? Videat Dominus et judicet quod si processerit factum istud, minus amodo vos aestimabimus Patrem quam Vitricum, minus sentietis nos filium quam privignum. Usque ad animam nostram pertinget gladius iste, ut exhaeredati clamemus, plangamus nudati, contempti et abjecti a vobis ultionem [Col. 0398A] quandoque Dei et hominum exspectemus. Neque enim solummodo vulnerabit nos plaga ista, sed et omnes totius regni barones in compassionem accendet, ut de manu vestra requirat Dominus aliquando sanguinem, qui propterea fundi potest, et inter regnum, et majores regni principes materiam secessionis et guerram perpetuam, quae accidere poterit, eis imputet qui merentur. Ex praeteritorum enim exemplis colligimus materiam futurorum, et sicut antiquis temporibus occasione dissensionis hujus multorum sanguis effusus est, ita et diebus nostris, nisi per industriam vestram venienti morbo citius occurratur, clades communis, et generalis strages inter Francos et Britones poterit suscitari. Melius est autem in tempore occurrere, [Col. 0398B] quam post exitum vindicari.

Inviti compellimur hodie coelum et terram invocare, et commovere in testimonium nostrum, quoniam irreverenter impugnant adolescentiam nostram. Hinc ecclesiastici Patres, inde principes saeculares Ecclesiam Romanam, quod nequaquam speravimus, adversariam nobis sentimus, et usque ad animam descendit gladius iste, cum in regiae coronae nostrae confractionem manus extendant, qui eam saltem Petri gladio defendere debuissent. Contra Turonensem Ecclesiam, quae nostra est, erigere conatur [Col. 0398C] apostolica sedes in Britannia minore Dolensem archiepiscopum, et integritatem regni nostri, quae temporibus Patrum nostrorum illaesa perstitit, laedere, minuere, detruncare. Haec sunt beneficia meritorum regni nostri. Hae retributiones et gratiarum actiones devotionis et fidei, quam Ecclesiae Romanae Patres nostri semper exhibuerunt in omni persecutione vestra parati, pro Ecclesia Dei et imperare fideliter suis, et resistere viriliter alienis. Perpetuae dissensionis et guerrae materiam suscitare contenditis inter nos et regni nostri principes occidentales, et ut, abjecta reverentia quam Ecclesiae Romanae hactenus exhibuimus, facie vobis respondeamus adversa; suscitatis odiorum incendia, quae, si excreverint in flammam, inexstinguibiliter pervenient [Col. 0398D] in favillam. Exhaeredati, spoliati, nudati per Ecclesiam Romanam, quantum in vobis est, aut periculose pugnare 158 compellimur, aut turpiter exsulare. Opponat se tantis malis auctoritas vestra, nec recidiva permittat exempla renasci, quibus multus sanguis innoxius effusus est, et iterum effundi poterit, si favore cujusdam, ut dicitur, qui non sine dolo Dolensis electus est, regni nostri partes nobis occiduas auferatis.

Quae ad utilitatem et pacem sanctae Romanae Ecclesiae spectant, oculo vigilanti tenemur attendere, et primos discordiae motus tanquam parvulos ad petram allidentes comprimere et necare. Occasione Turonensis et Dolensis discordiae tantus in animum domini regis et principum ejus amaritudinis rancor descendit, ut coram archiepiscopis, episcopis et baronibus regni ab Ecclesia Romana se conqueratur exhaeredari, et dignitatem Ecclesiae Turonensis, quae sua est, aliter quam temporibus Patrum suorum [Col. 0399B] fuerit, imminui, et turpiter mutilari. Ingratam sibi et Patribus suis clamat Ecclesiam Romanam, et oblitam beneficiorum, quae persecutionis et pacis temporibus a Francorum regibus hactenus percepit, pro matre perhibet se recepisse novercam. Inde est quod dilectionem tuam, de qua non immerito specialiter confidimus, monemus, rogamus et consulimus, ut quacunque arte potueris, factum istud impedias, nec propter favorem personae illius, quae tibi natione conjuncta est, pacem 159 et concordiam, quae inter Romanam Ecclesiam et regnum Francorum hactenus inviolabilis exstitit, turbari permittas. Credimus enim, quia si dominus papa contra Turonensem Ecclesiam processerit in facto isto, dominus rex et omnes barones [Col. 0399C] ejus indignatione, ira et odio plusquam credi potest animati et armati, abjecta paulisper reverentia quam Ecclesiae Romanae debent, nova et periculosa consilia tractare cogentur, et non poterit leviter exstingui, quod praecipitanter potuit incitari. Melius est autem in tempore occurrere, quam post exitum vindicari.

Verecundiam meam tetigit littera vestra, Pater, et castigato rubore frontem perfudit, commemorans pro negotiis vestris apud dominum papam me fuisse sollicitum, et in consiliis nuntii vestri magistri Thobiae minus desidem quam devotum. Non modicus est obsequiorum fructus, eos quibus impensa sunt maxime potentes et nobiles vel in modico 160-161 meminisse. Placet mihi servitium meum complacuisse vobis, et in vestra gratiarum actione totus accingor, et accendor ad majora, si vel opportunitatem occasio non deserat, vel opportunitas occasioni concurrat. Petrum vestrum pariter ac [Col. 0400B] nostrum ⁜ (73) commendabili morum nobilitate inter juvenes praecipuum, sicut mandastis, quantum nobis Dominus permittit, et commonemus Patrum verbis, et promovemus fratrum exemplis. Sacrae paginae studens ⁜ (74) scholas veritatis in auditorio, scholas virtutis frequentat in claustro: cum neque hic sine veritate virtutem, neque ibi sine virtute combibat veritatem. Duo sugens ubera cito poterit impinguari, ut tanquam saginatus vitulus, vel fortis aries, sive filius arietum de grege Domini ad altare ipsius et ipse immolari possit, et quando vobis placuerit pro aliis immolare ⁜ (75) . Consideranti mihi quid vobis domino meo possem mittere, nihil occurrit quo non abundetis et vos, et ideo inter [Col. 0400C] divitias et delicias occidentales, orientale munusculum mitto vobis ampullam tyriaca ⁜ (76) probatissima plenam, ab archiepiscopo Mamertino ⁜ (77) , Antiocheni patriarchae ⁜ (78) suffraganeo ⁜ (79) , concanonico et amico nostro, mihi datam. Humile satis, sed utile xenium, magnis et potentibus viris acceptum: quorum et vitae status fructuosus est in saeculo, et exitus a saeculo luctuosus. Si quid aliud [Col. 0401A] placuerit vobis, quod in Francia, quae monstris caret ⁜ (80) , inveniri possit, parati sumus sine dissimulatione quaerere, sine dilatione transferre.

Casus fortuiti qui praevideri non possunt humano judicio, cum ex insidiis fortunae pendeant, eorum praescientiam soli sibi Dominus reservavit. Calore febrium laborans Marisiaci decumbo ⁜ (81) , timens ne, si duriorem evectionem ascendam, vehiculi motus accedens, incommodum periculi vehementius accendat. Oblatos cibos fastidio, eorum oblationes nec appeto nec affecto. Continua tamen [Col. 0401B] nondum immoderata, calor et sitis, somnus inquietus, urina intensior, dolor capitis et membrorum, et alia quaedam febrilia symptomata, quae propriis appellant vocabulis, qui in vase vitreo coloris et substantiae peccata discernunt. Spero tamen quia, si paucis diebus quieti corporeae indulgeam, per Dei misericordiam succedent meliora et viciniora saluti. Interim, charissime, in instanti communis capituli ⁜ (82) conventu vices nostras suppleas, ut audias et intelligas quid loquatur. Dedit enim tibi [Col. 0402A] Dominus in omnibus his intellectum. Et quoniam absentia mea non ex voluntate, sed ex necessitate procedit, apud dominos et coabbates nostros rogo te habe me excusatum. Saluta ex parte nostra charissimos et praedilectos fratres nostros omnes, qui soli sunt corona mea et gaudium meum in Domino. Vale, et ora ut valeam.

Jucundam vestri memoriam dum recolo, Pater, fructuosam reporto conscientiam, quam in brevi articulo temporis et laetificastis verbo, et aedificastis exemplo. Curram et proficiam in odore virtutum [Col. 0402B] vestrarum; si autem perficere non invenero, magis imputandum erit negligentiae meae quam eruditioni vestrae. Interim pro praesentium latore supplico, qui cum me consuluisset, ad consilium vestrum missus a me, de sacro oraculo vestro sapientiae simul ac salutis responsum exspectat. Jurisdictionem civilem usque ad rigorem ⁜ (84) , quam imperium mistum quidam appellant, sub potestate comitis Flandrensis, procuratorio nomine diu exercuit ⁜ (85) , ubi ex officio qualitercunque suscepto [Col. 0403A] tenebatur et innocentes absolvere, et noxios condemnare. Neminem tamen, ut ipse confitetur, ad effusionem sanguinis ore proprio condemnavit, sed confessos aut convictos de crimine, communiae Ambianensi, ad quam judicium sanguinis spectat, secundum quod meruisset reus, judicandos exposuit et plectendos. Inde secuta 165 est capitalis poena multorum, aliis suspensis, aliis prout exigebat consuetudo taliter damnatorum, aliter interfectis. Nullum tamen odio, sive pecunia, sive aliquo alio contra justitiam affectu supradictae communiae judicandum exposuit aut damnandum. Reversus in se renuntiavit his omnibus et condignos fructus poenitentiae concipiens in animo, Deo servire in sacerdotali ordine desiderat et affectat. Suscipite desiderium [Col. 0403B] ejus, et salubriter ei consulite, temperato per dispensationem rigore, ne absorbeatur a tristitia, si ei via divini mysterii claudatur, qui sic plangit admissa, ut non admittat plangenda.

Paternas Domini papae preces, monitus, et mandata, tanta debetis hilaritate ac diligentia suscipere, ut obedientia vestra divinam vobis gratiam comparet et humanam. Et quoniam pro Joanne latore 166 praesentium clerico vestro in Ecclesia vestra enutrito et educato summus pontifex monendo, [Col. 0403C] rogando et mandando scripsit vobis; ego quoque sicut clericus et amicus vester, moneo et consulo, ut in petitione praedicti clerici benevolam simul et beneficam manum vestram aperiatis ei, quoniam tanto Patri non parere perire est, non obedire obire. Moveat vos pariter et moneat ejusdem clerici non inhonesta paupertas, non ignota nativitas, non illitterata pubertas. Accedit ad cumulum et stimulum petitionis hujus, quod dominus [Col. 0404A] papa domino Remensi archiepiscopo excusationem negotii commisit, parvitatem meam tantae potestati tanquam Hylam Herculi, et urticam lilio jungens, qui mandatum apostolicum, si desides apparueritis, implebit non minus celeriter quam potenter. Noverit autem prudentia vestra, quoniam acceptius est spontaneum beneficium quam involuntarium, gratuitum quam extortum.

Molestum mihi est quoties aliquem mo estare compellor, praesertim dominos meos, quibus vel [Col. 0404B] ob meritorum gratiam, vel ob reverentiam dignitatis assurgere teneor et servire. Unum ex eis vos aestimo, cujus honorem minus in causis offendere quam defendere sum paratus. Sed quoniam mandata apostolica tanquam muri sunt urbis, quos transilire non licet: eo terrore percussus, ne Romulei fratris ⁜ (87) sortem simul 167 ac mortem capitis amissione saltem civiliter incurram; sicut primo vos commonueram, ita et secunda commonitione vobis consulo, ut magistrum G. secundum mandatum domini papae licite legere permittatis. Quod si forte nolueritis, peremptorio velim nolim vobis edicto denuntio, ut prima die lunae instantis Adventus Dominici Parisius eumdem G. ad tale [Col. 0404C] regimen scholarum minus idoneum ostendatis.

Angustant me, ne augusto sermone scribam vobis, hinc necessitas mensis Augusti, inde festivitas Patris Augustini. In primores familiaris et domemestica, in secundo cura pastoralis et canonica [Col. 0405A] nec scribentem recipiunt, nec rejiciunt disponentem. Inter haec malui rudis esse, ut indemnis essem, quam invocare musas, ut eruditus apparerem. Mitto vobis hominem rusticanum de post fetantes acceptum in palatiis regum et praesidum praetoriis elinguem ac mutum, cujus causa sine consilio vestro peribit, sine auxilio vestro valido non valebit. Sublimes rapiunt eum et innocentem condemnant ministri domini regis, substantiolam ejus alendis uxori et filiis non sufficientem diripere volentes, dum non est qui redimat, neque qui salvum faciat.

Praepositus Pinciacensis ⁜ (89) contra propositum quod vobis promiserat, postposita in hac parte memoria vestri, ovem vestram pro dimidia relinquens intonsam, reliquum non solum tondere, sed excoriare contendit. Centum solidos a paupere nostro exigit, quos sub centesimis mutuabiur, si propositum praepositi non mutetur. Et quia nihil incoepisse vos memini, quod imperfectum reliquerit manus vestra, precor ut hominem innocentem, et usque ad tempora ista ab exactione regia liberum, beatae Genovefae virginis hospitem et servum ⁜ (90) , consilio et auxilio vestro ita faciatis absolvi in solidum, ne in centum solidis condemnetur. [Col. 0405C] Plenum erit beneficium, si absolutionem secuta fuerit plenitudo. Cantorem Silvanectensem, qui atroces canonicis nostris injurias, contumax et [Col. 0406A] arrogans irrogavit, suae manumissionis immemor ⁜ (91) quam ab Ecclesia nostra gratis accepit ingratus, si placet, certo die citari et loco faciatis, et nobis super tanto respondeat excessu, quoniam die quam nobis in quarta feria assignastis Noviomi, vos non credimus adfuturum. Distentum est marsupium ejus, et sicut animal illud plenum est vento ⁜ (92) , ita et sacculus plenus est argento. Pecuniariter puniri potest, qui criminaliter meruit accusari.

Initia sacrae promotionis vestrae, et futuri, Deo [Col. 0406B] volente, sacerdotii vestri merita, Spiritus sancti disciplina suscipiat, qui et fidelem consiliis vestris formam, et felicem negotiis finem imponat. Ad hujus oblationem voti et desiderii sacrificium nos invitant et communis quam omnibus Ecclesiarum praelatis debemus reverentia, et specialis obedientia pariter et fides, quam domino magnifico et benefico nobis avunculo vestro Remensi archiepiscopo ⁜ (94) a multis retro temporibus exhibere tenemur. Et quoniam his gratiarum vinculis vobis respondere, temporibus opportunis, parati sumus, et vitium ingratitudinis tam circa vos quam circa alios dominos nostros penitus abhorremus: praecipuam ac praeclaram nobilitatem vestram rogamus, ut sicut decessores vestri Carnotenses episcopi, praecipue dominus [Col. 0406C] noster avunculus vester, et post eum bonae memoriae J. et P. ⁜ (95) Carnotenses episcopi nobis benevole detulerunt, et vos aequis passibus, et si [Col. 0407A] non majoribus, liberaliter deferatis. Est in episcopatu vestro ecclesia quaedam nostra in villula nostra, quae Sosiacum dicitur ⁜ (96) , tam obscura nomine, quam tenuis facultate, in qua duo canonici ⁜ (97) regulares curam parochiae gerentes ⁜ (98) Deo deserviunt, quibus officiales vestri occasione cujusdam collectae, quam fecisse vos dicunt, quadraginta solidorum onus imponunt, quod neque nos, neque Patres nostri suscipere consuevimus 172 aut portare. Remittite nobis hanc angariam, Pater, quae et nobis est oneri, et vobis futura non est honori. In aliis episcopatibus, Parisiensi scilicet et Suessionensi ⁜ (99) , liberi sunt ab his oneribus fratres nostri, nec a vobis, Deo volente, gravari incipient, qui per vos, sicut confidimus, specialius defendi [Col. 0407B] deberent.

Capax est gratiae vestrae sinus, Pater, et sic patens omnibus, ut non deficiat singulis, et proficiat universis. Erubescant et revereantur ingrati, quos frequentius praeveniunt beneficia vestra, quam eorum obsequia subsequantur. De talium indevoto numero non esse credimus Th. monachum vestrum in tribulatione sua de vestra sperantem benevolentia, [Col. 0408A] de vestra gratia confidentem. Sicut intelleximus, frater est draconum, et socius struthionum, et inter scorpiones habitans, monachorum simultates et odia eo sentit profundius, quo propinquius intuetur. Non est qui consoletur eum, nisi a vobis ei citius consulatur. Vir est, qui etsi apud vos commendari non egeat emendicatis suffragiis, de me tamen aestimans supra me, juvari se credit precibus alienis. Educite eum, si placet, de Ur Chaldaeorum, quod interpretatur incendium captivantium, ut cum liberatus fuerit a labiis iniquis et a lingua dolosa, immolet pro vobis Deo sacrificium laudis, et reddat Altissimo vota sua.

Charissimo fratri et amico HUGONI, abbati S. Vincentii Sylvanectensis frater STEPHANUS de S. Genovefa salutem et sinceram dilectionem.

Movit nos senectus et supplicatio J. fratris et concanonici nostri, qui sic a vobis postulat veniam, ut suam non diffiteatur culpam. Paratus est satisfactioni parere, et misericordiam vestram in confessione reatus sui, ne pereat, praevenire. Preces fundimus et nos pro eo ut, consideratione aetatis [Col. 0409A] longaevae, conversationis antiquae, miserationis divinae, sinum aperiatis paternum revertenti, et recipiatis poenitentem, quem exclusistis peccantem ⁜ (100) .

Initia sacri apostolatus vestri ⁜ (1) , Pater, ea devotione suscipimus, ut ex eo certa concipiamus fiducia et humilibus dari gratiam, et confusionem superbis. Hac justitiae libra ⁜ (2) singulorum merita pensabit tantus vicarius Petri, cui Dominus affluenter contulit scientiam, et cum scientia potestatem. Nec deesse poterit his duabus gratissima tertia [Col. 0409B] comes, voluntas bona et beneplacens, et perfecta, quo funiculo triplici sancta desideria, recta consilia, et justa opera consummatius astringuntur. Interim glorior inde mecum ego minima filiorum vestrorum portio, quod dominum nunc et patrem meum quandoque viderim in scholis, ubi tanquam Hylas mirabar Herculem, magnis virtutum et prudentiae passibus incedentem. Exinde vestri nominis reverentiam concepi, vestrae auctoritatis combibi memoriam, fructuosum mihi proponens exemplar, doctrinam ex verbis, ex moribus disciplinam. Ecce ego et Eclesia mihi indigno commissa vestri sumus, cum omni hilaritate parati omnia mandata vestra sine dissimulatione suscipere, sine dilatione complere. Preces fundimus sanctitati vestrae, ut [Col. 0409C] petitiones nostras quas per dominum B. acolythum vestrum vobis porrigimus, sicut Ecclesiae vestrae videritis expedire, et suscipiatis benevole et benefice compleatis

Somnolenta est amicitia, quae in necessitatibus amici tardius excitatur. Hoc vitium ne incurras, hilarem te precor exhibe in causa Stephani fratris mei, cujus injuriam, quoniam mea est, tuam esse debueras aestimare. Et quoniam nondum plene satisfactum est apostolico mandato per dominum Parisiensem episcopum prolato, tu, penes quem non minima portio jurisdictionis ⁜ (3) ecclesiasticae, unde gaudeo, consistit, supple vigilanter et viriliter quod excusationi deest, ut exinde tibi gratias agam, et injuriam passus industria tua recipiam ultionem. [Col. 0410B] Fiat, obsecro, sine mora, 178 quae omnino contrahet ad se periculum, si sine periculo malefactor transierit Pascha, quod Latine transitum appellamus.

Verecundum nec minus verum est quod loquor; timeo dominum meum ac vestrum ⁜ (4) offendere vel improbis questibus vel precibus importunis. Sufficit mihi gratia sua. quam solam omnibus praefero solatiis, omnibus antidotis antepono. Sed quoniam de plenitudine ejus omnes accipiunt, preces quas ei [Col. 0410C] Parisius obtuli, precor, ei porrigite, ut ad consequendum 179 quod postulo, per vestram inducatur industriam, per vestrum monitum moveatur. Opportunum se tempus obtulit, quo cum electo [Col. 0411A] Aurelianensi ⁜ (5) et familiarius loqui possit, et quod voluerit ab eo facilius impetrare. Diem festum acturus est Remis, ut audivimus, ubi, concurrente temporis et loci o casione, nihil negabit domino nostro, quem non solum benevolum, sed et maxime beneficum nuper expertus est in desiderio suo.

Dies tribulationis et augustiae dies haec. Litteras domini regis sollicitudine nostra impetratas, ministro et exactori regio porreximus, et in earum oblatione sustinuimus pacem, et non venit; quaesivimus bona, et ecce turbatio. Superbe respondit, et [Col. 0411B] non est aversus furor ejus, sed adhuc manus ejus extenta. Dixit sese nec litteris obedire, nec mandatis, nisi specialia reciperet intersignia sibi et domino regio cognita 180 et comperta. Praedam nostram non solum non restituit, sed quod residuum erat abstulit et abduxit. Moveat paterna viscera vestra dolor noster, et in liberatione nostra promotionis vestrae principia consecrate, ne si palatini satellites in consimilibus invenerint vos tepidum, commune sit periculum vestrum pariter ac vestrorum. Domum reverti nec audeo nec praesumo, cum Ecclesia nostra in quotidianis deficiat lamentis, et adhuc lacrymae ejus in maxillis ejus. Parisius cum abbate S. Genovefae remansi, exspectans ab uberibus consolationis vestrae refici, et in praesenti angustia [Col. 0411C] vestro consilio pariter et auxilio liberari.

Charissimo fratri et amico G. abbatis S. Ambrosii Bituricensis frater STEPHANUS abbas de S. Genovefa salutem et dilectionem.

In revocatione, seu translatione fratris Al. canonici vestri verbo vobis evangelico respondemus: Modicae fidei, quare dubitasti? (Matth. XIV.) Fraternam voluit scindere charitatem, qui verbo iniquo et doloso dixit nos recipere nolle tam idoneum et utilem fratrem, qui filios vestros aeque intendimus ut nostros honorare, colere et amare. Grata est nobis [Col. 0411D] societas ejus, ingrata revocatio, ingratior dubietas, qua eum a nobis lingua tertia voluit separare. Placeat vobis ut nobiscum maneat, 181 ne si mandato vestro transferatur ad alios, alieno mandato nobis minime deferatur.

Nobili viro ROLANDO de Dinano ⁜ (6) STEPHANUS S. Genovefae dictus abbas totusque Ecclesiae ipsius humilis conventus salutem et vitam aeternam.

Copiosus est divinae gratiae sinus, qui nec deficit singulis, et sufficit universis, dispersos colligit, errantes revocat, redeuntes amplectitur, nolentes trahit, et invitos compellit intrare. Hujus desiderio devotionem vestram gaudemus accendi, quae terrenae militiae labores infructuosos contemnens, totam se, ut audivimus, ad palmam supernae vocationis extendit, dum aut in opera misericordiae libenter [Col. 0412B] erogat sua, aut in exemplum justitiae humiliter bona prosequitur aliena. Crescat in dies voluntas haec bona et beneplacens et perfecta, ut ecclesia, quam aedificatis, regularibus disciplinis ⁜ (7) per industriam vestram possit instrui, per abundantiam suppleri, per providentiam gubernari. Et quoniam secreto Dei judicio carnis vestrae non relinquitis haeredes, novellam illam plantationem vestram in parte bonorum vestrorum haeredem constituite, ut cum defeceritis, recipiant vos in aeterna tabernacula: ne, si forte indigentes et orphanos reliqueritis eos, mendicare cogantur, et de laboribus vestris alius aliquis consequatur gloriam et honorem. Ne autem 182 beneficia vestra transitoria vel illusoria post dormitationem vestram appareant, pro salute vestra [Col. 0412C] monemus, consulimus et rogamus, ut ea firmitate conferantur Ecclesiae quam conficitis, ne aut alicujus malitia possint auferri, aut avaritia minui, aut potentia perturbari. Ita demum fratres quos inibi ad servitium Dei colligitis, mensuram bonam et confertam et coagitatam et supereffluentem dabunt in sinum vestrum, si paupertas eorum ex abundantia vestra sufficienter suppleta fuerit, et eleemosynae vestrae perseveranter aluerint servos Dei. Interim commendamus vobis sanctae conversationis et indolis in Christo praecipuae fratrem W. canonicum nostrum pariter ac vestrum, cujus conversatio inter nos grata Deo et hominibus sine omni querela communem gratiam meruit, singularem opinionem reportavit. Suscipite in eo partem viscerum nostrorum, [Col. 0412D] cui sic Ecclesiam nostram concessimus, ut tanquam unus ex nobis temporalia simul ac spiritualia fraterna communione percipiat, communi fraternitate persolvat. Liberalitatem vestram plena gratiarum actione prosequimur, qui palefridum [Col. 0413A] vestrum ⁜ (8) sine merito nostro nobis misistis et donantis affectum in tam convenienti dono familiariter ostendistis.

Sicut vobis significaveram, Pater, ad dominum regem die mihi assignata recessurus accessi: paratus ad viam cujus formidolosa sunt initia, periculosa media, novissima fastuosa. Post aliquas deliberationes Deus, in cujus manu corda sunt regum, consilium domini regis mutavit, et a labore futuri itineris absolvit me princeps benevolus, bonam voluntatem meam in negotiis suis commendans; et si magna minimis comparari debeant, gratiam pro [Col. 0413B] gratia mihi reddens. Vobis interim, Pater, ex parte famuli vestri gratiarum actio et vox laudis, qui per litteras vestras suscipiendi laboris exhortationem utilem, consolationem uberem, compassionem humilem mihi supra quam meruerim non negastis.

Fructuosa sunt opera, quae et charitas inchoat, et perseverantia consummat. Radicem sequitur ramus, rivulus fontem sapit, opus intentionem commendat. Quod sincere a vobis et nobis super [Col. 0413C] ordinatione ecclesiae Sancti Joannis de Vineis, auctoritate domini papae inchoatum est, perfectionem exspectat, et languentis Ecclesiae defectus quotidiano clamore pulsat aures Domini Sabaoth, ut qui habitant terram austri cum panibus occurrant sitienti. Quae vobis imputentur et nobis, si non bono peragatur exitu, quod bono inchoatum est principio. Celerem ac celebrem opem date et operam, ut in octavis Assumptionis beatae Virginis Parisius ex [Col. 0414A] parte vestra mittatis, qui honorifice canonicos ducant, deducant et inducant ⁜ (11) . Quia vero propter dilationem colloquii regii, dominum Remensem archiepiscopum adfuturum non credimus, diligenter inquirite quando et ubi convenientius ei vobiscum possimus occurrere, et de eo quod superest deliberare et tractare. Super his omnibus significate nobis voluntatem vestram, ne vel curramus in incertum, vel pugnantes quasi aerem verberemus.

Ordo judiciorum, Pater, multis excogitatis vigiliis, a quibusdam hodie Romanae Ecclesiae rectoribus [Col. 0414B] turbatur, qui sacris canonibus aut nec lectis, aut neglectis, non minus sunt in sententia praecipites quam in exsecutione crudeles. Sine vocatione ligant, sine delectu excommunicant, sine cognitione condemnant. Horum de numero contendit se esse Silvanectensis episcopus, qui servientem nostrum majorem de Borret, omni ordine judiciario postposito, non tam excommunicavit, quam illicitam et irregularem qualis qualis excommunicationis sententiam in eum primo aspectu juri se offerentem evomuit, et villam nostram ex levissima vel nulla causa sub interdicto conclusit. Et quoniam, domine, refugium factus estis nobis, paternitati vestrae, quam benevolam simul experti sumus ac beneficam, [Col. 0414C] preces fundimus, ut servientem nostrum praestito sacramento standi ad manatum vestrum, 186 si placet, absolvatis, et tam super causa ejus quam super interdicto villae, quando et ubi vobis placuerit, nobis et episcopo diem et locum assignetis.

Amicitiam nostram, quam charitas excitavit, [Col. 0415A] occasio non exstinguat. Prudenti loquor, et ei quem licet raro video, cogito tamen frequenter. Usque ad mortem infirmatus sum, et longo dolore confectus, nec praesentia vestra, nec litteris, aut nuntio vestro consolationem suscepi. Remittetur negligentia, si diligentia compensetur. Communem Patrem 187 nostrum ⁜ (13) , abbatem dico senem vestrum, et extremis suis, ut timeo, proximum honora, obsecro, ut sis longaevus super terram. Petrum meum, si excesserit, corrige; si opus habuerit, defende: culpas ejus non foveo, sed naturae faveo, qua mihi ligatus est.

[Col. 0415B] Reverendo patri et amico W. seniori ⁜ (14) , consenescens, vivere et videre dies bonos.

Digna vox est beneficium capientis obligatum ad antidora se erga quemlibet profiteri. Aliter si quis egerit, aut indevoti statuam colet, aut ingrati simulacrum adorabit. Infausta haec prodigiorum soboles, quarum prima informis, secunda infamis, utraque sine laude, neutra est sine sorde. Indevotionis obscuritas, ingratitudinis obsceni as, beneficia praeterita sepeliunt, praesentia corrumpunt, futura repellunt. Harum contagia fugimus, harum consortia detestamur. Donum vestrum sic accipimus, ut effectum dilectionis veneremur in munere, et affectum largitoris in muneris largitore. Aequum est ut pro [Col. 0415C] equo tam solemni solemnes referamus gratias, quem sedere deceret aut pontifices magnos, aut principes palatinos. Aliorum sessores vident et invident, nec facile est apud nos consimilem aut pretio mercari, aut obsequio promereri. 188 Si qua fuit in dando mora, convenienter purgata est, nec aliquod traxit ad se periculum, quae tam plenum muneris exhibuit incrementum. Ductor ejus nec sumptui pepercit in pabulo, nec vehiculum sibi usurpavit in equo: quod testantur et pili jucunda mollities, et jubarum compositio directa, collum succulentum, clunes pingues et aequales, ilia non demissa, latera plana, color aureus, totus pulcher, et macula non est in eo. Quod de statu fratrum nostrorum quaesistis, [Col. 0416A] sciat sollicita dilectio vestra, quoniam de die in diem per Dei misericordiam et in spiritualibus proficiunt, et temporalibus abundant, nec est inter eos occursus aut Satan, cum in fraterna concordia et conveniant singuli et congaudeant universi.

Rogare, Pater, pro aliis cogimur, qui pro nobis non sufficimus impetrare. Primum charitatis affectus imperat, secundum improperat necessitatis defectus. Inter haec non minus sequens eam quae foras mittit timorem, quam de benevolentia vestra praesumens, paternitati vestrae commendo praesentium [Col. 0416B] latorem A. subdiaconum, cujus si numeremus annorum tempora, juvenis est; senex, si morum merita computemus. Adolescentiam suam sacris exposuit litteris supra coaetaneos suos, concipiens et combibens et prophetas in Evangelio, et Evangelium in prophetis. His accedit quod non frequenter accidit, generis claritas, quae etsi sola non sufficit, cum aliis proficit ad virtutem. Dignus est pro quo et in sacris auribus fundantur preces, et a piis mentibus admittantur. Rogo ego devotus famulus vester, ut in curia sancta per vos ei non solum supplicandi pandatur aditus, sed et in negotiis suis felix ac facilis praebeatur exitus impetrandi.

Solus est cui omne secretum patet Deus, et qui judicabit fines terrae, ipse judicat fines operum et terminos voluntatum. Inde est quod desiderium fratris H. canonici nostri cupientis ad monasterium vestrum transire, nec commendare volumus, nec reprehendere audemus, illi omnia reservantes, qui tempore retributionis appendet merita singulorum in pondere et statera. Sed ut vestrae petitioni et ardentissimae fratris satisfaciamus voluntati, liberum et absolutum vobis eum concedimus (salva nobis eleemosyna domus, quam ipse et mater sua [Col. 0417A] Ecclesiae nostrae contulerunt) ut nobiscum in habitu monastico Deo deserviat, et ex eo fructum capiat beatus Benedictus, cui sacrae religionis primitias sanctus contulit Augustinus. Testimonium perhibemus ei, quia per biennium et quadrimestre ferme spatium quo nobiscum demoratus est, religiose, mature et honeste sese habuit, et disciplinis regularibus intendens, sic omnium fratrum recepit gratiam, ut nullius mereretur offensam.

Venerandis Patribus Cisterciensi abbati et Claraevallensi spiritu consilii animari, et spiritu fortitudinis [Col. 0417B] armari.

Ne infirmo peragantur exitu, quae bono a vobis inchoata sunt, vigilet, obsecro, prudentia vestra, ut sententiam, quam cum summa deliberatione tulistis, astuta barbaries non insidiando circumvolet, non latendo subripiat, non inficiando corrumpat. Prudentiores sunt in generatione sua filiis lucis, et in errore suo facile habituri sunt consiliarios et fautores, vel eos qui corrumpuntur pecunia, vel qui adulationibus molliuntur. Necdum exsecutioni mandata est sententia, necdum transivit in rem judicatam, et dilationibus improbis delatores superbiunt, deluduntur judices, mendicant clerici, Christi pauperes exsulant, et adhuc in domibus, quas eis assignastis, vulpes foveas habent et volucres coeli [Col. 0417C] nidos. Ferveat in vobis judiciarius ordinis vigor, nec minas principum timens, nec simulatas hypocrisis latebras admittens, nec prolixis et politis sub specie religionis faucibus deferens, et ut judex omnium remuneret conscientiam vestram, et favor hominum commendet famam.

Luctuosum in Ecclesia Dei spectaculum fideli ac flebili compassione dignum prosequuntur. Grandimontenses conversi, miserabilem coetum clericorum exsulantium, barbas prolixas tanquam cornibae ventilantes [Col. 0417D] ⁜ (16) . Prudentiores sunt filiis lucis in generatione sua, et simplicitatem columbae serpentis astutia non tam fraudulenter circumvenit quam violenter absorbet. Ex illo venerabili quondam collegio ministri altaris positi sunt quasi signum ad sagittam, et qui eos vident, movent capita sua super [Col. 0418A] eos. Mendicant, exsulant vagi et profugi super terram, saturantur opprobriis, et ecce panem filiorum comedunt canes, et in tabernaculis justorum vulpes foveas habent et volucres coeli nidos. Superbiunt in eos laici, et in corruptela pecuniae spem ponentes, aurum in quo confidunt homines, sub exsecrabili sonitu promittunt eis, quorum oculi muneribus excaecantur. Delegati a domino papa ⁜ (17) judices, quantum licuit, processerunt, sed ad novum sacri apostolatus mandatum duobus sibi conjudicibus adjunctis, ut nequaquam nisi sub septenario numero ⁜ (18) negotium tractaretur, maluerunt humiliter subsistere quam inutiliter laborare. Jam antea subdiderunt excommunicationi Stephanum quemdam, quem conversi irreverenter et contra sacros canones [Col. 0418B] in locum prioris, qui nec cesserat nec decesserat, intruserant. Omnes illos, qui ei tanquam priori obedirent, sub eadem sententia concludentes. 193 Assignaverunt etiam viginti cellas clericis, in quibus sine inquietatione conversorum pacifice Deo servirent, ex litteris domini papae, intelligentes melius esse ut in propriis domibus viverent quam in alienis mendicarent. Omnes etiam de Grandimontensi ordine, qui hoc eorum mandatum impedirent, excommunicationi similiter subdiderunt. Conversi, et qui eis adhaerent, nec timentes Deum, nec hominem reverentes, utrumque articulum excommunicationis incurrerunt. Inde est, Pater sancte, quod ego minima portio clericorum vestrorum, qui omnibus [Col. 0418C] his interfui, sanctitati vestrae preces fundo, ut zelo justitiae quo fervetis, occurratis superbientibus laicis; animo misericordiae quo diligitis, oppressis et humilibus clericis succurratis.

Jucundam Petri nostri pariter et vestri conversationem tanto gravius est nobis vel ad tempus amittere, quanto gratius esset ea perpetuo non carere. Si numeremus annorum tempora, juvenis est; senex, si morum merita computemus. Inter scholares subtilis, inter claustrales humilis, ibi verecundus, hic [Col. 0418D] vere mundus, ubique avide laudabilis, quia nunquam avidus erat laudis. In Ecclesia nostra simul et sua verbo naturalem, scripto civilem, re et consensu cum utraque canonicam, cum beata virgine ⁜ (19) , cui assistimus, obligationem contraxit ⁜ (20) , cujus solutionem nec praelatus debet concedere, [Col. 0419A] nec subditus postulare. Tanta eum diligentia curavimus, tantis impendiis extulimus, tanto favore fovimus, ut eum solutum ab obedientia nostra remittere nihil aliud quam amittere aestimemus. Absit ut acephalus exeat a nobis, et tanquam ventis expositus sine titulo clericus, sine stipendio miles, sine solatio togatus discurrat, miraculum suis, spectaculum alienis. Ne tamen vestram offendamus gratiam, ne vestram incurramus offensam, cum non tanquam apud nos depositum vobis restituimus, sed tanquam nobis appositum eum vobis interim commendamus. Quod si per Dei providentiam, et opem simul ac operam vestram, ab humiliori ad sublimiorem gradum, a scabello ad cathedram, a pulvere subjectionis ad speculam regiminis ⁜ (21) eum [Col. 0419B] vocare contigerit, in hoc laudabili profectu et proventu plenam 195 ei absolutionem indulgemus, plenam concedimus libertatem.

Charissimo domino et Patri G. abbati Sancti Satyri, STEPHANUS de Sancta Genovefa dictus abbas, communes orationes in Domino.

Asperitatis et duritiae plerique nos arguunt, quoties paulo acrius aut errantes corrigimus, aut corripimus inquietos. Quod si lapsum relevare, 196 pereuntem recipere, mendicantem pro foribus audire [Col. 0419C] negligamus, crudeles nos denuntiant et proximos homicidis. In primo si excesserimus, non exigetur ut a nobis subditis ⁜ (22) veniam postulemus. In secundo considerandum est quanta discretione regi debent qui praesident, ut circa subditos pereuntes misericordia vigilet, excitetur pietas, motum pariter et modum vindictae paternus vincat affectus. Inde est quod pro praesentium latore fratre nuper et canonico nostro preces fundo, ut supplicanti pandatur aditus, colligatur vagus et profugus super terram, ne in saltu salutem amittat, in excessu decedat, in mora mortem incurrat, brevi ad se reversus paucos dies, quos foris cum carnali matre pueriliter egit, in gremio matris suae spiritualis multa poenitentia viriliter redimere contendit.

Et si non condigna gratiarum actione, pia tamen [Col. 0420A] et humili sollicitudine beneficia vestra prosequimur, illum in vobis flexis genibus adorantes, de cujus plenitudine accepistis, ut et charitas vestra non deficiat singulis, et sufficiat universis. Calamum quassatum conterebant, alii linum fumigans exstinguebant, et ecce a quatuor ventis insufflante super nos Spiritu 197 Dei, beneficiis et orationibus vestris ossa nostra arida reviviscunt. In falsis fratribus pericula passi, in consilio dolos, praejudicium in causa, violentiam in fuga, ejecti, pulsati, afflicti contumeliis, saturati opprobriis, sacerdote et levita transeuntibus, semivivos a sancto Cisterciensi ordine veri Samaritani discipulo suscepti sumus, et non usque in stabulum, sed usque in cubiculum genitricis suae perducti, panem filiorum copio e cum [Col. 0420B] eis sumpsimus, quibus micae cadentes de mensa dominorum nostrorum sufficere debuissent. Collegistis exsules, suscepistis ejectos, juvistis pusillanimes, refovistis flebiles, mendicis stipem quae sufficeret, imbecillis opem quae proficeret, simplicibus consilium, supplicibus auxilium impendistis. In his omnibus quid retribuere possumus dominis nostris pro omnibus quae retribuerunt nobis? Retribuat vobis Deus mercedem justi, qui nos quamvis injustos in nomine justi recepistis. Sed quoniam negotium nostrum tanquam in statera appensum movetur adhuc et fluctuat, et summi pontificis examen exspectat, nos in sola Dei misericordia sperantes, sanctae paternitatis vestrae [Col. 0420C] genibus advoluti supplicamus, rogamus et obsecramus in Domino, ut quod in nobis coepistis fideliter et benevole, feliciter ac benefice compleatis. Orationibus vestris et consiliis commendamus causam nostram, timentes ex his quae praecesserunt, indignationem et iram, immissiones per angelos malos, conversorum nostrorum astutiam, potentiam, superbiam, fastum, sumptus, ambitum, et alia quae terrori pauperibus et divitibus sunt errori. Valete in Domino sanctissimi ac beatissimi Patres.

[Col. 0420D] Amantissimo fratri PETRO de Dacia, S. Genovefae canonico, STEPHANUS de S. Genovefa dictus abbas, deposito Septentrionis frigore flamma charitatis ardere.

Solitam non solutam fraternitatis et gratiae tibi [Col. 0421A] reservamus amicitiam fideli memoria, nec tuam compensantes absentiam, nec longa terrarum spatia facili saltu desiderii transeuntes. His affectuum passibus occurrunt sibi cultores et discipuli charitatis, sollicitudinem suam solantur, negligentiam negligunt, tristitiam fugant, et artificioso quodam naturae colloquio sibi confabulantur absentes. Currant inter nos haec religiosa commercia, et quod invidet commeantium raritas, communio suppleat voluntatum. Congaudemus tibi quod, deposita vetustae nativitatis avita barbarie, totus in Christianam morum compositionem mansueveris, et quod Aethiopes mutatione nigellae pellis facere non possunt, candida glacialis Danesmarchiae progenies ⁜ (23) in te pariter et de te sibi gaudet fuisse collatum. His accedunt [Col. 0421B] regularis observantiae disciplina, qua imbutus es in claustro, sacrae Scripturae doctrina, quam in scholis didicisti. Ex utroque matutinum et vespertinum sacrificium offerendi Deo voluntas tua bona et beneplacens et perfecta. Haec in aetate tua tenera tenere te volumus. Juventutem tuam juvat nos in hoc profectu proficisci. Dies extremos tuos si 199 contigerit annis senescere, non contingat animis se nescire. Interim de statu tuo solliciti per nuntium vel per epistolam certificari desideramus quid agas, quid agant tui circa te, quid et nos sperare debeamus vel de reditu ad nos, vel de redditu apud tuos ⁜ (24) . Salutant te omnes fratres nostri communi desiderio, de te sperantes prospera, timentes [Col. 0421C] adversa. Vale ut volumus, velis ut valeamus.

Materno compellor affectu, per succedentes singularum lapsus horarum, in absentia filii mei regis Francorum nova quaedam recentiaque perpeti vulnera, et meam ipsius animam pertranseuntem gladium continuis sentire momentis. Videre mihi videor [Col. 0422A] 200 partem viscerum meorum in sacrificio Domini offerri, et unicum filium meum tanquam colligatum cum Isaac imponi super altare, necdum tamen patientiam sive obedientiam Abrahae imitari possum vel assequi; quia et maternus excludit animus, et sexus in me femineus non admittit. Inter hos iterati partus dolores et antiqui puerperii renovatas angustias, nihil est quod consolationi meae sufficiat, nisi tantum crucis et passionis Dominicae memoria, pro cujus exaltatione et honore tantae in terris gloriae filius in hac peregrinatione sese proposuit pati, et si necesse fuerit, cum Domino crucifigi. Peccat in Dei Filium, peccat in Spiritum sanctum, qui in tam devota et religiosa ejus absentia regnum ipsius in aliquo perturbat, et [Col. 0422B] in alium statum contendit involvere, vel permittit, quam in eo quo pacificus ejus egressus sub quodam solatio populum sibi subditum reddidit minus flentem. Haec ideo, Pater, vobis scribo, quoniam specialiter cura regni mihi injuncta maternum movet et monet animum meum, ut provida sollicitudine videam, ne vel circa ecclesias, vel circa principes majores seu minores, civitates, oppida, vel populum immutentur aliqua, quibus devota peregrinatio filii mei regis indignari debeat aut turbari. Proinde rogo et obsecro, et tanquam devota filia Romanae Ecclesiae fideliter consulo, ut negotium Turonensis et Dolensis Ecclesiae usque ad reditum regis, quem desideramus et speramus in Domino, differatur, et Turonensis Ecclesia, quae unum e praecipuis membris [Col. 0422C] coronae regiae maximum inter alias obtinet locum, de patronatu regio gaudeat, nec Dolensium doleat vel impetu vel incursu. Nec enim patienter sustinere poterit peregrinus noster per Dei gratiam fortis adhuc et potens, nec regni principes aequis oculis aspicient sub alio discrimine jura ecclesiarum suarum currere, quae tempore bonae memoriae patris sui regis 201 Ludovici, vel suo hactenus processerunt, nec aliquo modo permittent metropolitanum minoris Britanniae sub quadam prodigiosa facie superbire, vel cum Jano bicipitem ⁜ (26) , vel Centauro bifrontem ⁜ (27) .

Venerabili et discreto Magistro R. Remensi Decano ⁜ (28) STEPHANUS de S. Genovefa, salutem et debitam antiquis Patribus reverentiam.

Sustinete modicum quid insipientiae meae, Pater et sacerdos magnus pusilli hominis ⁜ (29) commonitorium non contemnat. Exiit sermo inter plures, quod antiqua Patrum vestigia ⁜ (30) sacris instituta conciliis ⁜ (31) , et a gloriosa hactenus Remensi Ecclesia diutius observata quidam ex vobis immutare contendunt, laminamque auream ⁜ (32) religiosae [Col. 0423B] consuetudinis, quae in fronte ecclesiae metropoleos apposita lucet omnibus qui in regno sunt, quadam singularitate ⁜ (33) studeant delere, dejicere, conculcare. Singulari quodam privilegio sedes Remensis inter alias Galliarum ecclesias eminebat, perseverans [Col. 0424A] cum apostolis in communione panis ⁜ (34) , et oratione, et in sociali communione sacramentalem praeferens, majoribus erat spectaculum, minoribus documentum. Ex reliquiis regularium institutionum ⁜ (35) duo sibi loca detinuerant, coenaculum refectionis et domum somni, in altero castigatam sequentes abstinentiam, in altero candidatam continentiam observantes. Procedentibus unanimiter de missa ad mensam, de spirituali refectione ad corporalem, praemissa invocatione Dominica ⁜ (36) , et signo benedictionis super cibum extenso ⁜ (37) reficiebant 203 convivae Domini, minus ventrem quam mentem, sonante eis per ministerium lectoris ⁜ (38) divino eloquio, nunc admonendo praeceptis, nunc prohibitionibus coercendo, interdum adigendo [Col. 0424B] minis et terroribus, nonnunquam blandiendo consolationibus et promissis. O felices epulae, quae non crapulam provocant, sed sobrietati deserviunt, et postquam sumptae fuerint, gratiarum actione clauduntur ⁜ (39) , derelinquentes pauperibus alimoniam [Col. 0425A] corporalem, et convivis suis spiritualem fructum servantes! In his et aliis observantiis regularibus incedebat Remensis Ecclesia, terribilis ut castrorum acies ordinata, amabilis suis, admirabilis alienis. Si haec immutari coeperint ⁜ (40) , quid dicet germana ejus loco et ordine Germania ⁜ (41) , quae inter alias institutiones ecclesiasticas refectionis adhuc et quietis fraternam communionem sic observat, ut modernam dissolutionem non admittat ⁜ (42) ? Clamabit vel compatiens vel insultans: Quomodo obscuratum est aurum, mutatus est color optimus? (Thren. IV.) Clamabunt et Gallicanae Ecclesiae, dispensationis levamen libentius admittentes quam austeritatis rigorem: «Ecce Remensis Ecclesia facta est quasi una ex nobis, consortio suo [Col. 0425B] verecundiam nostram operiens, auctoritate sua negligentiam nostram defendens.» Uterque cantus iste epitaphium potius quam epithalamium est dicendum. Usurpabant sibi hactenus, nec immerito, [Col. 0426A] Parisiensis civitas doctrinam ⁜ (43) , Remensis Ecclesia disciplinam ⁜ (44) . Illa utrumque retinet quod incoepit; haec si declinare coeperit, periculo proxima est, et non longe a lapsu. Occurrite, Pater, expansis brachiis et apertis visceribus perniciosae novitati ⁜ (45) resistite, et virilem animum, quem de vobis opinio praedicabat communis ⁜ (46) , erigite in certamen, ne juventuti singulariter, ut non dicam saeculariter vivere volenti, decanus senescens obediat, ne, quod absit! alicujus gloriolae favore vel affectu quispiam 204 conculcet in terra famam vestram, et gloriam vestram in pulverem deducat. Scio mansuetudinem domini mei Remensis archiepiscopi tantam esse, ut cum charitate, quae omnia suffert, omnia sustinet, voluntati filiorum cito cedat, [Col. 0426B] maxime cum generalis Ecclesiae Gallicanae consuetudo singulares portiones canonicis suis distribuendas concedat, et approbet, et summi pontificis auctoritas non reclamet. Sed iterum scio tantam [Col. 0427A] ipsius honestatem et prudentiam esse, quod antiquam Remensis Ecclesiae dignitatem conservabit in omnibus, et a concepto, ut aiunt, incoeptoque proposito desistet, si hoc ei cum aliquibus de sacro collegio vestro persuadere volueritis, et ne deformem hanc novitatis formam inducat, vel admonere viriliter, vel humiliter supplicare.

Commonitorium misissem, si de contemptorio non timerem. Fraternus tamen urget affectus, ut non sileam a bonis, et licet non invitum invitem, ut susceptum ministerium potius onus aestimet [Col. 0427B] quam honorem. In regimine positis mihi tibique, frater, multa toleranda sunt, multa dissimulanda, pleraque et vindicanda, sed cum dilectione hominum et odio vitiorum. Quis sapiens et custodiet hoc? Inter haec onera, sollicitudines et pericula necesse est nos et praeteritorum habere memoriam, et praesentium gerere curam, et providentiam assumere futurorum. In hoc certamine positus ego tecum minus de mea sufficientia confido quam de tua, plus de mea, quam de tua perseverantia diffido. Oremus interim Altissimum, ut qui nos, licet occulto judicio suo justo, sive ad coronam, sive, quod absit! ad poenam in praelationis culmine constituit, nobis praevenientem gratiam suam conferat et sequentem, qua et commissis fratribus, [Col. 0427C] quibus contigit nos praeesse, contingat et prodesse, et cum ipsis proficientibus, ad vitam proficiscamur aeternam. Inter haec preces tibi et universis fratribus nostris dominis meis affectuosas fundo, ut fratrem Gilbertum canonicum nostrum, qui benevolentiam vestram circa se plurimum commendat, pro amore meo et tractetis benignius, et plenius diligatis, paratus ad obsequium vestrum et Ecclesiae vestrae, sicut totum me offero, sic exhibeo me devotum.

[Col. 0427D] Sanctissimo dom. et Patri, Dei gratia summo pontifici, H. S. Dionysii, F. S. Germani, G. S. Victoris, S. S. Genovefae dicti abbates, salutem et cum [Col. 0428A] omni subjectione et devotione plenam in omnibus obedientiam.

Veterem scissurae Grandimontensium plagam simulata quadam pace sub ulcerosa cicatrice latentem, conversi eorum a veritate quam promiserant reversi, recidiva litigiorum peste suscitare contendunt, non confidentes de justitia, sed, ut ipsi jactitant, in corruptela pecuniae et effusione munerum spem ponentes. Post diutinos labores, post multos ad Ecclesiam Romanam ingressus, et inde regressus; post publicatum ordinis eorum, dum per urbes et oppida litigando discurrerent, miserabile spectaculum; post denudatam omnibus secretorum suorum quam appellant custodiam, dominus rex Francorum qui seipsum hodie Deo sacrificium obtulit ⁜ (47) , convocatis [Col. 0428B] baronibus suis et ecclesiasticis personis, prudentibus et religiosis, partes ad concordiam et pacem commovit et commonuit. Compromissum est utrinque sub attestatione veritatis, quae inter religiosos juramenti vires obtinet, quia formam pacis, quae coram celsitudine regia concessa fuisset et conscripta, observarent, qui aderant, et ab eis qui aberant instanter observari facerent et constanter: 210 concessa est et conscripta, sigilloque regio consignata, ipso clementissimo rege fidejussorem sese constituente; quod si aliqui deinceps paci tam solemniter celebratae contradicere vellent, eis contrarius esset, nec eos in terra sua reciperet: qui vero pacem observarent, eos sub protectione sua [Col. 0428C] colligeret, et in terra sua regio patrocinio communiret. Recitata sunt haec in capitulo Grandimontensi, et a priore, qui qualitercunque loco illi hodie praesidet ⁜ (48) , in manu Bituricensis archiepiscopi, in verbo veritatis, sub periculo animae suae firmata, et ab omnibus tam laicis quam clericis sub attestatione consilii firmantibus hoc promissum. Et ecce subito ventus ab aquilone veniens concussit angulos domus illius, ut tam prior ille quam conversi cum paucissimis clericis, quos aut blanditiis aut timore secum detinent, a fide promissa non minus imprudenter quam impudenter resiliant, et non veriti veritatem corrumpere, sub quodam sacrilegio his quae juraverant contradicant. Frater Bernardus vir simplex, et timens Deum, et recedens a malo, quod [Col. 0428D] laici conceperant, fidei suae secutus integritatem, cum quingentis ferme fratribus, laicorum fraudem non sequitur, promissum servat, astutiam fugit, perfidiam [Col. 0429A] detestatur. Contra ipsum qui fidelis est in promisso, et fratres clericos, qui bini vel singuli per cellulas tanquam captivi detinentur, quidam conversi fastu elati, astu callidi, gloriantes in verbis, confidentes in muneribus, ad Ecclesiam Romanam accesserunt, ut sanctam religionem vestram, si possint, circumveniant, et cedros quae in Libano sunt, ad voluntatem suam incutiant et inflectant. Ad commune refugium appellationis, in quo dignitas Ecclesiae Romanae consistit, et omnes oppressi refugium inveniunt, clerici pro se et fratre Bernardo ante aliquam sententiae prolationem canonice convolarunt, sicut et canonice provocantes, ita et canonice 211 prosequentes, et canonicam sententiam a vobis vel a delegatis judicibus secundum sacros [Col. 0429B] canones exspectantes. Non moveat vos, Pater sancte, confusus laicorum clamor contra clericos inclusos, ne contra sessorem murmuret asina, ne glorietur serra contra eum qui tenet eam, nec idiota doceat clericum litteras, nec laicus imperet sacerdotalia sacerdoti. Clamat pro clericis et pro fratre B. qui pro justitia indesinenter pugnat in auribus Domini Sabaoth; clamat et in sacris auribus vestris Christianissimus consanguineus vester rex Francorum, qui sanguinem suum, cujus particeps estis, quotidie pro Christo effundit, ut formam pacis quae per ipsum concessa, conscripta et confirmata, et postmodum sacrilegio perfidorum violata est, faciatis observari, appellationem per clericos factam, utpote [Col. 0429C] canonicam recipi, laicos seditionarios et contradictionis filios, Philippum de Bellomonte et complices ejus non admitti, sententiam a priore, cujus pravus ingressus et pessima conversatio dicitur praepostere et praepropere in clericos latam irritari, cellas Grandimontenses, quae in terra ipsius sunt ordinationi fratris B. et episcopi Parisiensis ⁜ (49) , et aliorum prudentium et religiosorum virorum committi. Si auctoritate vestra haec acta fuerint, gaudebit super hoc anima domini regis, qui quotidie pro Christo pugnat, et quasi a regno pro cruce Christi exsulat, gaudebit et gratias vobis aget, Ecclesiam Romanam et attollens praeconiis, et secundum vestigia Patrum suorum in necessitatibus ejus et recipiens et honorans. Si aliter, quod absit! [Col. 0429D] factum fuerit, timendum ne excitetur indignatio ejus, et fidei pro qua militat minus deferat, minus suam devotionem Ecclesiae Romanae exhibeat, minus obediens existat. Et quoniam tota Gallicana Ecclesia [Col. 0430A] in confusione clericorum Grandimontensium se esse laesam et confusam, in protectione et 212 victoria ipsorum laetam sese profitebitur et jucundam. Rogamus sanctam paternitatem vestram et, quantum licet filiis, consulimus patri, ut qui regnum Francorum et ecclesias in eo consistentes semper dilexistis, in hac petitione sua et exaudiatis benevole, et quod petitur benefice compleatis

* Moerorem filii pater attendat, cujus in facie reverenda religio mendicat gloriam, et veritas interventum. Gratis offert sancta dilectio vestra quod [Col. 0430B] debetur singulis, ut ex eodem throno justitiae, et consolationem habeant humiles, et confusionem superbi. Id experti sumus in nobis, Pater, auxilii consiliique multorum expertes, quorum gratiam conversi nostri ⁜ (50) venari potius intendunt pecunia quam innocentia venerari, confidentes in homine, et ponentes carnem brachium suum. Maledicti prophetici veritatem non verentur, armant et animant principes hujus saeculi, plebem sollicitant, quosdam etiam ex episcopis attentant, ut quos ex cellulis nostris per violentiam ejecerunt, ne eos monasteria recipiant, ne ecclesiae tueantur, me quamvis indignum, pastorem ⁜ (51) tamen suum, cum multitudine clericorum fratrum plus quam numero [Col. 0430C] ducentorum non tam fraudulenter quam violenter expulerunt confuso clamore et errore vulgari; substituentes alium ⁜ (52) , qui nec decedenti succederet, nec cedenti. In his omnibus non est aversus furor eorum, sed usque adeo manus eorum extenta, ut per potentiam saecularium quos in sui favorem illicitis artibus et pecuniario quaestu conciliare non cessant, calamum in nobis conterere, et linum fumigans exstinguere per fas et nefas immisericorditer elaborent. Unica post Deum spes nostra, pater, in promotione 214 vestra ⁜ (53) consistit, ut cujus in negotio prius exstitit adjacens voluntas bona et beneplacens et perfecta, quantum licet et expedit, potestas commissa perficere inveniat, et faciat consummare. Computrescat circa vos, si placet, jugum [Col. 0430D] laicorum a facie olei ⁜ (54) vestri, ut nec Eliezer dominetur Abrahae ⁜ (55) , nec Saram contemnat Agar, nec idiota contemnat clericum, nec laicus imperet sacerdoti. Dejectum restituite, juvate pusillanimem, [Col. 0431A] refovete flebilem et pastorem percussum, sanantes despectas oves gregis, in ea pace ad caulas reducite, ut qui subesse debent, ducendos se intelligant et docendos.

Charissimo et amantissimo fratri et amico PETRO, STEPHANUS S. Genovefae dictus abbas, salutem et sinceram, velint nolint invidi, dilectionem.

Doleo super te, frater mi, amabilis valde super amorem Jonathae, quod ad unius falsi rumusculi sonum turbatus es, et locutus, cum ex anteacta conversatione tua credamus mentem tuam prudentia [Col. 0431B] discretam, fortitudine constantem, justitia solidam, temperantia modestam. Super hunc quaternarium positus tanquam columna immobilis, non tanquam arundo vento agitata, nec adulantium flatus, nec detrahentium sibilos, nec delatorum commentitia subdolaque verba suscipere debuisti. Saepenumero psallens et orans in cubiculo cordis tui dixisti Domino, ut liberaret animam tuam a labiis iniquis et a lingua dolosa. Ecce lingua tertia, quae conturbat fratres, pene movit candelabrum fraternae concordiae tuae de suo loco, et os quod mentitum est non timens occidere animam suam, crimine pessimo detractionis accusavit fratres innocentes et simplices, qui te sine fraude diligunt, sine simultate recolunt, sine invidia prosequuntur. [Col. 0431C] Quanta potui diligentia et in capitulo et extra capitulum sub attestatione obedientiae quaesivi, frater, de verbo illo malitioso, blasphemo, iniquo et doloso, sed nec auctorem inveni, nec cognitorem aut relatorem: cum omnes et admirantes negarent, et negantes mirarentur. 216 Prohibui etiam auctoritate, quae mihi super eos commissa est, ne linguas quae in udo sunt, talibus exponant, ne mansuetudinem tuam multiloquio laedant, ne indignationem tuam vaniloquio provocent, ne spei nostrae pariter et tuae fructus in flore stultiloquio perimant, aut exstinguant. Securus de integritate ipsorum et dilectione quam erga te sine simulatione retinent, securum te facio quod nec illa quae tibi malitiose dicta sunt, [Col. 0431D] dixerunt, nec aliqua quae te offendere debeant, facturi sunt aliquando vel dicturi. Rogo ego qualiscunque praelatus tuus per ubera matris tuae Ecclesiae, in qua professionem verbo et scripto fecisti, per merita virginis Genovefae, quam intime dilexisti et diligis, per fratrum socialem ac sacramentalem communionem, per meam qui te sincere diligo: si aliqua penes te est memoria, ut scrupulus iste sic amoveatur a mente tua, a lingua tua, a manu tua, ut nec reliquias ejus in te retineas, [Col. 0432A] nec recidiva consimilis perturbationis indicia falsis persuasionibus admittas. Super muneribus a te transmissis gratias ago tibi, gratias fratrum singuli, gratias universi. Prospere per Dei gratiam circa nos ac fratres nostros succedunt omnia, cum necessariis abundemus, et ex religiosa fratrum sanctaque conversatione spiritualia temporalibus respondeant et occurrant. Augetur fratrum numerus, renovantur aedificia, multiplicantur possessiones, et, quod majus est, pax et tranquillitas inter fratres, disciplinae regularis observantia, in officiis ecclesiasticis devota contentio, et coram Deo commendat eorum secretam conscientiam, et coram hominibus securam famam. Sperantes de Dei misericordia, qui facit nos abundare supra id quam [Col. 0432B] petimus et intelligimus, incepimus renovare sarta tecta ecclesiae nostrae ⁜ (57) stillicidio proflua, vento pervia, vetustate consumpta: novam lignorum materiam comparamus superponendam parietibus, et 217 tecto plumbeo supponendam. Parietes etiam innovamus sectis et politis lapidibus exterius fulcientes. Potens est Deus providere operi sumptus necessarios, qui mihi et fratribus nostris propositum contulit operandi.

Reverendo Patri et amico A. Lundensi archiepiscopo, Sueciae primati ⁜ (58) , STEPHANUS de Sancta [Col. 0432C] Genovefa.

Dominos et amicos nostros quos videre non possumus, frequenti cogitatione recolimus, frequenti dilectione complectimur, desiderio prosequimur, obsequio veneramur. Inter alios et supra, singulare nobis erigit theatrum auctoritas nominis vestri, cujus et umbraculo consequimur refrigerium, et spectaculo plausum. Fama personam vestram praedicat, persona famae vires accommodat: illa recto judicio non mentiente de operibus, ista justo medio de moribus metiente. Nec hoc dicimus ut oleo peccatoris caput vestrum impinguare velimus sacro chrismate perunctum, qui ex proposito vestro virtutes aemulari debemus, non virtutibus [Col. 0432D] adulari. Pro fratre nostro charissimo clerico, et filio 218 vestro Petro preces aliquando vobis porreximus, quas in gratiarum convertimus actionem, quoniam, ut audivimus, eum sic honorastis et onerastis, ut et honor non deficiat ex onere, et onus proficiat ex honore. Augeat et Deus gratiam suam, augeat et gratiam vestram, ut gratiam pro gratia consecutus, et Deo serviat in ministris suis, et vobis placeat in ministeriis vestris. Jocose dixerim quae sequuntur, et quae non indignationem [Col. 0433A] provocent, sed ad misericordiam vos invitent. Patres vestri secundum carnem ⁜ (59) gentili adhuc ritu ac superstitione detenti Gallias invadentes fortitudine brachii sui, et in robore virium suarum urbes, castella, caeterasque munitiones ceperunt; vicos, villas et agros vastarunt: homines, alios in praedam et captivitatem abduxerunt, alios in ore gladii percusserunt; loca sancta incendio et ruina ad solum usque dejecerunt. Inter alias, quod sine suspirio et singultu referre non possumus, nec debemus, ecclesiam apostolorum Petri et Pauli, in qua beata virgo Genovefa requiescit in corpore ⁜ (60) , regali ope et opere constructam musivo ⁜ (61) intus et extra, sicut reliquiae adhuc testantur, ornatam et depictam, [Col. 0433B] miserabili concremarunt incendio, nec sacro loco parcentes, nec beatae virgini, aliisve sanctis qui ibi requiescunt, reverentiam exhibentes. Tandem per Dei gratiam barbaries illa antiqua, Christiana mansuetudine mitigata est et mutata, et septentrionale frigus calore fidei liquefactum, rejectis idolis Creatorem suum recognovit, partemque Galliarum, quae a Septentrionis nomine Normannia dicitur ⁜ (62) , Nores et Dani renati in Christo sibi et posteris suis retinent, inhabitant et colunt. In illa persecutione parietes ecclesiae nostrae combusti, et exesi vetustate nimia et corruptione minantur ruinam, et suspirant fulciri sustentaculo, et opperiuntur operiri tecto. Comparata est [Col. 0433C] lignorum materies superponenda refectis parietibus, et laminis 219 plumbeis supponenda. Speramus in Domino, quia qui coepit opus, perficiet solidabitque, [Col. 0434A] et sumptus providebit necessarios qui nunquam derelinquit in se sperantes servos suos. Et quoniam in tanto opere, sive onere, stipem mendicare compellimur alienam, recurrimus ad liberalitatem vestram, ut qui aliquando Romanum consuevistis emere plumbum ⁜ (63) , in coemendo plumbo Anglico et benevolum aperiatis animum, et beneficam extendatis manum. Illo plumbo nudantur ecclesiae, teguntur isto. Dissimilis negotiatio, cum in illa saepe moereat acceptor, in ista semper mereatur largitor. Illud litigioso semper auro redimitur, istud religioso precum pretio comparatur. Fratrem nostrum G. praesentium latorem misimus, qui et prudenter impleat mandatum nostrum, et fideliter nobis reportet beneficium [Col. 0434B] alienum.

Venerabili et illustri viro VADELMARO, episcopo de Selewik ⁜ (64) , frater STEPHANUS de S. Genovefa, qualiscunque minister, salutem et cum omni dilectione fidele obsequium.

Jucundam vestri memoriam reliquit nobis absentia vestra, cujus si delectamur reliquiis, ita reficimur blandimentis. Mirabamur senilem maturitatem in juvene, episcopalem dignitatem in futuro antistite, profundam humilitatem in nobili stirpe, [Col. 0434C] munificentiam liberalem in scholastico, socialem affabilitatem in sanguine regio, Gallicanam elegantiam in septentrionali viro. Non credimus in vobis [Col. 0435A] honores mutasse mores, quos per Dei gratiam natura vobis potius contulit quam fortuna. Ex his confidentiam assumpsimus scribendi vobis, et attrita, ut aiunt, fronte sine meritis nostris beneficium aliquod postulandi. Id solum in petitione solatium superest, quia, si repulsam patiatur, non rubet si non exaudiatur, epistola verecundiam non incurrit. Antiqui parentes vestri cum adhuc errore gentili sub idololatria tenerentur, et justo Dei judicio Gallias invadentes civitates et oppida ceperunt, destruxerunt municipia, ecclesias subverterunt. Inter alias ecclesiam beatae Genovefae virginis regali ope et opere constructam miserabili concremarunt incendio, cujus rei testes existunt 222 parietes extunc combusti et exesi, corruptionem suam calce [Col. 0435B] in cineres putrefacta monstrantes, et ruinam minantes. Eos reficere incoepimus comparata jam lignorum materie, quae et superponatur innovatis parietibus, et tecto plumbeo supponatur. Sub quodam rubore mendicantes rogamus et petimus, ut aliquid de benevola ac benefica liberalitate vestra nobis mittatis, quo plumbum emamus, non Romanum, sed Anglicum, quoniam Anglico plumbo teguntur ecclesiae, nudantur Romano. Vivet jugiter in Ecclesia nostra felix memoria nominis vestri, sub testimonio beneficii a vobis beatae virgini Genovefae liberaliter impensi. Fratrem nostrum G. praesentium latorem misimus, qui et prudenter impleat mandatum nostrum, et fideliter nobis reportet beneficium [Col. 0435C] alienum.

Venerabili fratri et amico GUILLELMO abbati de Paraclito ⁜ (65) , STEPHANUS de Sancta Genovefa, seniori consenescens, in plenitudine dierum plenitudinem gaudiorum.

Poeticum est, non propheticum quod diximus, veridicum tamen. Patres nostri sicut tempore, ita et auctoritate et religione praecesserunt in via Domini. Nam sicut Hylas Herculem, non aequis eos passibus consectamur. Formam vivendi Moyses ⁜ (66) tradidit Hebraeis, Numa Pompilius Romanis, Phoroneus [Col. 0435D] Graecis, Trimegistus Aegyptiis, Filius Dei Christianis. Huic subserviens Augustinus tanquam Samaritani stabularius duos denarios, quos ab eo acceperat, verbum scilicet doctrinae, et exemplum vitae, in curam nostri fideliter expendit et prudenter, recepturus mercedem cum Samaritanus redierit. In hoc agone quanquam in diversis Ecclesiis vobiscum [Col. 0436A] sudavimus, et sudamus ⁜ (67) ita pugnantes, non quasi qui aerem verberans, et currentes non quasi in incertum. De statu vestro incerti, de nostro vos certificamus, scientes quia et gaudere cum gaudentibus, et flere cum flentibus parati estis. Prospere per Dei gratiam circa nos et fratres aguntur omnia, et non est occursus, neque Satan, cum in summa tranquillitate et pace unanimes habitent in domo Domini, sola contentione serviendi Domino sese invicem praecedere cum humilitate certantes. Spiritualibus 224 occurrunt temporalia, peractis ferme spatiosis et speciosis regularibus officinis ⁜ (68) , et per villas rusticis aedificiis, spatio simul et specie certantibus cum urbanis. Sollicitudinem curamque nostram convertimus in renovandis et fulciendis [Col. 0436B] antiquis ecclesiae parietibus vetustate et incendio putrefactis, dissolutionem minantibus et ruinam. Comparavimus et novam lignorum materiem ad sarta tecta reficienda, quae et superponatur. Hac enim materia si Deus permiserit, speramus nos operturos ecclesiam, non attendentes significationem plumbi prophetici, quod super iniquitatem sedere dicitur, sed basilicae nostrae utilitatem et decorem. Hujus metalli materiam quaerimus, non figuram. Et quoniam tanto oneri sive operi expiendo non sufficimus, stipem ab amicis nostris mendicare compellimur alienam, quorum ope et opera insufficientiam nostram suppleamus. Importunus forte et improbus sermone brevi prolixitatem epistolae [Col. 0436C] redimo. Sed quod potes adjuva nos.

Quatuor sunt quae aut novas conciliant amicitias, ut veteres solunt: Alternae confabulationes, obsequia mutua, litterarum frequens excursus, virtutis fama consentiens veritati. Hujus ultimi beneficio faciem vestram quam oculis videre non meruimus, imaginatione complectimur, applaudentes famae quae et liberalitatem vestram praedicat, et religionem commendat. In scholis veritatem didicistis, in sacerdotio virtutem; sed nec in illis veritatem sine virtute, nec in isto virtutem sine veritate. Ex his [Col. 0436D] de benevolentia vestra potius quam de nostris meritis confidentes, charissimum fratrem nostrum et canonicum G. praesentium latorem, quem pro negotiis Ecclesiae nostrae misimus, vestrae benevolentiae commendamus, ut eum in quibus necesse habuerit pro amore Dei et nostro, et firmetis consilio, et patrocinio sustentetis. Retribuet vobis Deus, qui [Col. 0437A] recipientibus justum in nomine justi mercedem justi retribuet, et mensuram bonam et confertam et coagitatam et supereffluentem pro misericordiae sanctis operibus dabit in sinum vestrum.

Lundensi archiepiscopo salutem temporalem pariter et aeternam.

Felix opera et impensa, cujus intentionem fructuosus sinus excipit, desiderium complet exitus, spei fiducia nec tollitur, nec mentitur. Haec in Salomone vestro vere verbis et operibus pacifico, non invitum vos invitare debent, ut quod in eo benevole [Col. 0437B] coepistis, benefice compleatis, prosequentes bonam juvenis indolem, qui sic litterarum studiis intendit, ut a virtutum semitis non recedat. Planta est, quae per Dei gratiam et irrigationem vestram, fecundam coalescet in arborem, cujus et folium cito non defluet, et fructum suum dabit in tempore suo. Testimonium ei perhibemus commoranti nobiscum in monte, quia in scholis assiduus, honestus in hospitio, nec effusus in superfluis, nec in necessariis est angustus. Sociorum benevolentiam sic meretur, ut omnium gratiam non amittat. Gaudeat super eo sancta paternitas vestra, et illustrem vestri sanguinis celsitudinem sic exaltetis in ipso, ut et honor ejus tanto respondeat generi, et genus [Col. 0437C] tantum consentaneum sit honori. Sic glorietur patruus in nepote, ut nepos ex patruo sublimetur.

Juvandae sunt voluntates, quibus et devotio praebet initium, et quarum discretio firmat progressum. Haec attendentes in dilecto nostro II. latore praesentium, concanonico nostro, petitionibus ejus nec obsistere diutius audemus, nec detrahere integrum arbitramur: liberam igitur ei domum religionis expetendi, et intrandi damus licentiam, quatenus apud alios quam apud nos, Deo juvante, et arctius vivat, et districtius conversetur: preces [Col. 0437D] ergo pro eo porrigimus, ut apud quos commorari gratum habuerit, pro commendabili, legendi et cantandi scientia quae in eo est, et benevole suscipiatur, et benefice tractetur.

Nobili viro, et ab avis atavisque regibus procreato [Col. 0438A] CANUTO, fr. STEPHANUS de S. Genovefa dictus abbas, totusque Ecclesiae conventus humilis, salutem in salutis Auctore.

Viris illustribus, et qui de sanguine regio ducunt originem, proprie convenit, ut sicut sunt magnifici 228 genere, ita sint munifici largitate. Quod si largitas usque ad ecclesias extendatur, et pro salute propria requieque defunctorum, et maxime parentum ac propinquorum, qui facultatibus abundant, loca religiosa visitent, pauperes alant, eleemosynas distribuant, coram Deo gratiam, et coram hominibus promerentur favorem. Frater vester carnalis, bonae indolis juvenis Waldemarus ⁜ (70) , cujus memoria in benedictione est, regio generi vestro condigna virtute respondens, et apud nos spiritum [Col. 0438B] reddidit Deo, et inter nos corpus commendavit sepulcro. Orationum ac beneficiorum spiritualium, sicut unus ex nobis, particeps est, et erit in perpetuum, surrecturus in die judicii cum beata virgine Genovefa, et extremae benedictionis sententiam cum his qui a dextris erunt, et cum ipsa pariter recepturus. Et quoniam parietes ecclesiae in qua requiescit, parentum vestrorum, adhuc gentilium concrematos incendio, et nimia extunc vetustate consumptos renovare incoepimus, et sarta tecta ipsius nova lignorum materie, plumbeisque laminis contegere proposuimus, nobilitati vestrae preces fundimus, ut ad coemendum plumbum per praesentium latorem G. canonicum nostrum aliquod beneficium [Col. 0438C] nobis mittatis, unde et a Deo remuneretur liberalitas vestra, et ab hominibus commendetur generis vestri fama, et a nobis celebrior et frequentior habeatur fratris vestri memoria sempiterna.

Illustrissimo et Christianissimo regi Danorum CANUTO ⁜ (71) , fr. STEPHANUS S. Genovefae dictus abbas, totusque ipsius Ecclesiae humilis conventus, salutem, vitam et victoriam.

Gloriosam ac felicem regni Danorum potentiam [Col. 0438D] et virtutem, qua antiqui parentes vestri pagano errore adhuc detenti, in fortitudine brachii sui et in robore virium suarum Gallias invaserunt, et Annales historiarum continent, et communis fama recitat, et urbium oppidorumque muri semiruti protestantur. Ex eorum vos nobili stirpe descendisse, et gentilem illam tyrannidem in Christianam mansuetudinem mutasse ⁜ (72) gaudet mater Ecclesia, cui assiduum impenditis cultum, devotum exhibetis obsequium, [Col. 0439A] beneficum erogatis augmentum, nec regio fastu per Dei gratiam sacerdotium premitis, nec debitam reverentiam sacerdotio denegatis. Cumque in aliis quibusdam regnis per tyrannidem principum servituti subjecta sit Ecclesia, in vestro per regalem clementiam vestram libera est et quieta. Supradictae persecutionis a viris potentibus gentilibus tunc illatae calicem bibit, et absinthio doloris inebriata est Ecclesia beatae virginis Genovefae, in qua, Deo licet indigni deservimus, fracta, diruta et combusta. Testantur hoc parietes incendio illo consumpti, et calce in cinerem commutata, putrefacti, 230 tremuli ex exesi. Eos renovare incoepimus, superponenda nova lignorum materie, et tecto plumbeo supponenda. Nec hoc dicimus, princeps victoriosissime, [Col. 0439B] ut querulis aut mendicis vocibus importune aliquid vel improbe postulemus a clementia vestra, sed ut misericorditer consanguineum vestrum nobilem virum Canutum moneatis, ne omnino sit immemor fratris suis Waldemari, qui in beato fine suo canonicus noster factus ⁜ (73) , in celebri claustri nostri loco sepultus, in omnibus beneficiis et orationibus, quae in Ecclesia nostra fiunt, particeps, frater, et socius nec in vita partem aliquam, ut dicitur, seu funiculum haereditatis suae possedit, nec post mortem sive ipse, sive Ecclesia pro eo aliquid inde percepit. Vox justitiae ipsius clamat ad fratrem de terra: Frater, da mihi portionem substantiae paternae quae me contingit (Luc. XV) . Rogamus, [Col. 0439C] supplicamus ac petimus, ut vos qui toties armis superatis idololatras et jugo subjicitis Christiano [Col. 0440A] ⁜ (74) , nobilis illius viri pectus licet ferreum precibus expugnetis, ut mortuo fratri suo gratiam non neget, et in tanta necessitate Ecclesiae, in qua frater ejus et diem clausit ultimum et diem exspectat extremum, pro tota haereditate quam possidet, aliquid mittat, unde et apud Deum securior sit ejus conscientia, et apud homines hilarior fama, et circa mortuum liberalitas appareat debita, et benevolentia manifestetur fraterna. Charissimum fratrem et canonicum nostrum praesentium latorem G. clementiae vestrae commendamus, ut eum regali juvetis patricinio, et, si opus fuerit, auxilio protegatis. Valeat et crescat in dies semper magnificentia vestra.

Inter caeteras afflictiones, sub quibus hodie gemit Ecclesia, novas et indebitas exactiones praestare compellitur: et cum liberi debeant esse filii, tributa solvunt et decimas, tanquam penitus alieni. Verum facilius toleratur a singulis quod ab omnibus sustinetur, cum tamen gemitus omnium dolorem non minuat singulorum. Tangit nos haec plaga, communis Pater, quae tantum non invitat, sed etiam invitum trahit, ut et solvatis decimas, et decimas exigatis ⁜ (75) . Successores Melchisedech filios Aaron non excusant, nec levitarum immunitas portione [Col. 0440C] sibi concessa gaudere permittitur, cum universos fiscus absorbeat, nec tamen liberetur Christus unde [Col. 0441A] affligitur Christianus. Inter hos tamen singultus et quotidiana suspiria, sanctae paternitati vestrae preces fundimus, ut fratribus nostris apud sanctum Vedastum ⁜ (76) demorantibus, in quantum vobis placuerit, parcatis, et nobis praestetis hoc beneficium, quibus consuevistis semper exhibere vultum 233 hilarem et jucundum. Tenuis est eorum sacellus, nec distento vivunt marsupio, qui fere per biennium, suspensis parochialibus organis ⁜ (77) , vestro subjacuerunt, pro culpa comitis, interdicto ⁜ (78) .

Sanctissimo domino et Patri, Dei gratia summo [Col. 0441B] pontifici, fr. STEPHANUS de Sancta Genovefa dictus abbas, totius obedientiae devotionis et servitutis plenitudinem.

Prudentes et potentes in generatione sua viri, qui tunc temporis in ecclesia Parisiensi titulati praeerant, ecclesiam Sancti Victoris tanto dilectionis ac devotionis affectu prosecuti sunt, ut in ea sacrae religionis odore tacti pariter ac tracti, plerique ipsorum non solum conferrent sua, sed et seipsos offerrent ⁜ (79) . In hoc glorioso certamine largiendi sua beato regularium collegio sic et universi provocabant singulos, et singuli universos, ut ex singulorum facultatibus praedictorum inopiae fratrum possessiones et pecuniae provenirent: et ex universorum [Col. 0441C] benevola simul ac benefica devotione suarum annualia praebendarum ⁜ (80) . Eorum piam libertatem filii qui pro patribus suis in Ecclesia Parisiensi nati sunt, cum imitari deberent, immutare contendunt, sequentes in hac parte mores quos non coluerunt patres eorum, ut quod illi contulerunt isti auferant: quod extulerunt extra, aut quod fundaverunt effodiant et effundant. Dura filiorum conditio, qui nec eos in opere contrario sequi volunt, [Col. 0442A] qui sepulcra patrum aedificabant, ne memoria eorum, qui prophetas interfecerant, 235 deleretur. Hi vero qui bonis operibus patrum suorum contradicere volunt, quantum in ipsis est, memoriam aeternam in qua justi permanent, et extenuare tentant, et exterminare contendunt. Nec sunt audiendi, Pater, juvenculi hac nova voluntate sua, qui patres suos et matrem suam eximiam Parisiensem Ecclesiam non honorant, non verentes quod per veritatem dicitur: Honora patrem tuum et matrem ut sis longaevus super terram (Exod. XX) . Sane praebendarum Parisiensium annualia, ecclesiae Sancti Victoris ex integro deberi, et ipsius Ecclesiae Parisiensis tam episcopi quam capituli authenticum rescriptum testatur, et sanctorum Romanorum pontificum privilegia [Col. 0442B] confirmant, et plus quam longissimi temporis praescriptio civili simul et canonico jure clamat. Sancta etiam paternitas vestra per discretionem et scientiam vobis et sanctae Romanae Ecclesiae a Deo datam, illius verbi quod in privilegio continetur, scilicet, ex integro, interpretationem scripsistis, et viris prudentibus Atrebatensi et Ambianensi episcopis, et abbati Pruliaeensi non cognitionem misistis, sed exsecutionem: quibus sicut nec mandati vestri vel unum iota licet praetermittere, sic nec vobis, si dici liceat, in his quae canonice statuistis, convenit aliquid immutare. Ut enim verbo principis utamur, qui longe sacro apostolatu vestro inferior est, interpretationem inter jus et aequitatem positam [Col. 0442C] vobis solis et oportet et licet inspicere. Et quoniam interpretatio vestra generalis est, et necessaria: rogamus vos, Pater sancte, ego minima portio filiorum vestrorum, et omnes quotquot institutiones ordinis Sancti Victoris pro posse nostro observamus, ut interpretationem a nobis juste et canonice prolatam faciatis firmiter observari, et religiosissime ac ordinatissime ecclesiae Sancti Victoris jura conservetis integra, ne forte, quod absit! dici possit a [Col. 0443A] malevolis, quia non 236 liberavit pauperem a potente, et pauperem cui non erat adjutor.

Mater et fomes detractionis invidia velato capite solita murmurare, diebus nostris procedit in publicum, ut jam non sagittet in obscuro rectos corde, nec sedens in insidiis interficiat innocentem, sed vibrato in caput justi coram omnibus gladio lethale vulnus falsae delationis infigat. Venerandis etiam sese 237 collegiis immiscens, non solum carduos agri conculcat, sed et cedros Libani, quantum in se est, veneno inficit, incendio cremat, exterminio perdit. Magistram [Col. 0443B] severitatis et severitatis ministram promittit, dissimulat iniquitatem, innocentiam simulat, et, ut facilius ei credatur, mendacio perjurium addit, perjurio sacrilegium auget, falsos testes subornat, simplicitatem judicum circumvenit, quousque damnetur innocens, et vivus absorbeatur, quem mortificare contendit. Hujus monstri pestem mortiferam sacrae et religiosae aures et assibilantem non recipiunt, et rejiciunt insistentem. Armatum et animatum contra tantum prodigium, Pater, vos esse confido, ut secundum discretionem vestram, nec insidiando circumvolet, nec latendo subripiat, nec inficiendo corrumpat. Haec adeo dixerim, quia quosdam laicos perversos potius quam conversos Lemovicensis [Col. 0443C] montis ⁜ (83) , secreto didici conflare et machinare dolos contra virum justum, virum simplicem et rectum apud homines, et, ut credimus, apud Deum, abbatem scilicet de Sarnaio, quem ex humili loco sublimitas conscientiae clarum, et ex utroque hilaritas famae commendabilem praedicat et acceptum. Fomitem rancoris et invidiae contraxerunt, ex eo quod in causam quam contra clericos suos habuerunt, vir praedictus zelo Dei accensus, quantum potuit oppressis clericis astitit, nec destitit juvare pusillanimes, afflictis consulere, vagos et profugos consolari. Generatio illa prava atque perversa, prudentior filiis lucis in negotiis hujus, qui in maligno positus est, mundi, per quosdam abbates [Col. 0444A] ordinis Cisterciensis, forte nimis credulos, et ut sibi credatur, querentes aut querulos, incrustare tendit sinceritatem famae praedicti viri, et sacrosanctum collegium abbatum vestrorum ⁜ (84) , ipsis etiam angelis reverendum, falsae corruptela calumniae, contra virum justum accendere, ut iniquitas opprimat justitiam, 238 et mendacium absorbeat veritatem. Stet in hoc conflictu, si necesse fuerit, rigor et vigor auctoritatis vestrae, pro viro sancto et justo, imo pro totius ordinis evitando scandalo, ne ii qui dixerunt, linguam nostram magnificabimus (Psal. XI) , impiae voluntatis suae desideratam reportent victoriam, et ille nullam sustineat injuriam, qui nullam admisit offensam.

Reverendo Patri ac domino Lundensi archiepiscopo, Sueciae primati, STEPHANUS, dictus abbas S. Genovefae, salutem et debitam tanto Patri reverentiam.

*Depositum vestrum per manum Absalon clerici vestri, nobis commissum verecundi suscepimus, caute reposuimus, fideliter conservamus. Is a sancto Jacobo revertens, postulavit nobis ut usque Clarevallem transferatur argentum rogatu vestro, commeatu nostro, traductu suo. Timuimus, fateor, vestram prudentiam offendere, ne, si absque litteris redderemus quod auctoritate litterarum vestrarum [Col. 0444C] accipimus, posset aliquis inscrutare simplicitatem nostram, accusare fidem, vulnerare constantiam, arguere levitatem: quando placuerit vobis vel efferri depositum, vel transferri, litteras patentes et pendentes vestrae voluntatis indices mittite, quarum testimonio probare possimus et solutam vobis pecuniam vestram, et nostram a vobis custodiam absolutam.

Admirabilis et amabilis est Ecclesiarum ludus, [Col. 0445A] quoties fraterna charitate supplet altera defectum alterius, non pecuniarum ratiocinio, sed commercio personarum. Una est columba Domini, inconsutilis est tunica ejus, et in uno corpore partes ita sibi deservientes consentiunt, ut quod est commune omnium, proprium aestiment singularum. Eodem religionis artificio, eodem spiritu charitatis, eodem studio providentiae, quo Laudunensis Ecclesia Meldensem sibi decanum assumpserat, Parisiensis festivo pariter ac festino saltu sibi praeripuit eum, non rapinam sese arbitrata facere, si eum quem sibi prius instituerat canonicum, sibi consequenter institueret et decanum. Non moveatur in aliquo sancta aemulatio vestra, quasi Parisiensis Ecclesia injuriam vobis fecerit, quae in hoc sibi consuluit; [Col. 0445B] aut persona tanquam levitate vel ambitione ducta sit, quae in hac electione secuta est non voluntatem propriam, sed violentiam alienam. Raptus est a concanonicis suis, maxime ambiendus, quia minime ambitiosus. Congaudete personae, congaudete et Ecclesiae; quia hic et ibi vester erit, vobis deserviens, vobis obediens, vobis in omnibus ad obsequium vestrum paratus et parens.

Fratri W. de Bieria, STEPHANUS, S. Genovefae dictus [Col. 0445C] abbas, salutem utriusque ab eo, qui in adventu suo facit utraque unum.

Arduam, frater, ingressus es viam, Paulos Antonios, [Col. 0446A] Macariosque et Hilariones aemulatione, qua potes, sequens, et inter Gallicanas delicias austeritatem Thebaidis, Nitriaeque rigorem proponens aliis, imponens tibi. Robustos et fortes humeros sarcina ista requirit, et expeditos in certamine spiritalium lacertos athletarum desiderat haec palaestra. Verumtamen qui non consuluissem ut inciperes, non consulo ut desistas. Diffidentiam victoriae murmurabant mihi frequentes infirmitates tuae, cerebrum debile, pectus aridum et siccum, stomachus frigidus, et jejuniorum bello non sufficiens, totum denique corpusculum tuum, licet laboribus expositum, non tamen 242 dispositum ad labores. Rursum terrori mihi erant pariter et timori insolitae solitudinis horror, ferarum non hominum inculta domicilia, terra arida, [Col. 0446B] nec herbarum ferax, nec humoris abundans, adeo ut aqua ipsa quae deforis cellam tuam guttatim profluit, nec saporem aptum gustui, nec visui jucundum colorem, utpote naturae prorsus aquarum contraria, bibentibus sive intuentibus, conferre valeat vel offerre. In ipsa autem cellula tua asperitas vestium, ariditas ciborum, lectuli durities, somnum carptim vix admittens, prohibitus proposito tuo sine grandi causa egressus, latronum timor, qui duos decessores tuos interfecerunt ⁜ (87) , ne te successorem eorum tertium eis adderent, ad dissuadendum tantae perfectionis initium movebant me pariter et monebant. Inter haec mecum recogitans te regularibus disciplinis eruditum, et in sancto fratrum collegio quadraginta [Col. 0446C] ferme annis ⁜ (88) sub obedientia praelatorum Domino militasse, tolerasse multa, dissimulasse nonnulla, aequanimiter pertransisse blanda et aspera in prioratu et extra prioratum, humiliter et utiliter [Col. 0447A] cum his qui unanimes habitabant in domo Domini vixisse, non levem concepi fiduciam, te et altiora posse in eremo sustinere. Expertus es in conventu rigorem jejuniorum, vigiliarum fastidia, frenum silentii, stabilitatem loci, nonnunquam et duritiem lecti, et ariditatem cibi, diuturnum simul et nocturnum pensum obsequii divini. In his omnibus te cognovimus et expertum regularia, et saecularium expertem. In illo tirocinio claustri didiceras qualiter deberes contra communem adversarium in eremo militare. Haec sunt quae mihi propositum tuum commendabile reddunt, ut gratanter suscipiamus quod feceris, et gratulanter amplectamur quod facis. Acquiesco postmodum, placet quod displicuit, approbo quod oderam, victus consilio tuo, victus voto. [Col. 0447B] Praedictas 243 occasiones per Dei gratiam fregisti, rupisti, sprevisti, saltum facturus de eremo in coelum, de solitudine in civitatem habitationis, de deserto et invio in terram viventium lacte et melle manantem. Indixisti bellum hostibus tuis, diabolo, carni et mundo, qui atrociores omni bestia sanguinem animae tuae quaerebant, et conjurati in mortem tuam, parati erant rapere pauperem, dum attraherent eum. Objecisti diabolo humilitatem quam specialiter timet, corpori tuo cruces et supplicia, mundo qui in maligno positus est, contemptum et fugam. Ingrediente te eremum, mihi illa pariter uno ictu confossa sunt monstra malitiae et nequitiae, laqueus et perdica hominum Deo servire volentium. Potentissimi duces in exercitu Pharaonis terga verterunt [Col. 0447C] tibi, et non faciem; facti sunt ut stercus terrae, jacent sub pedibus tuis; calca, preme, contere, vigila ne resurgant. Movebit hostis insidias, non ab injuriis temperabit, sciens patientiam tuam sic contempsisse prospera, ut non timeat adversa. Insidianti responde: Vade retro Satana (Marc. VIII) . Etiamsi transfiguraveris te in angelum lucis (II Cor. XI) , et si dixeris malum bonum, et bonum malum (Isa. V) , non decipies servum Christi. Non enim ignoramus astutias tuas, ab initio mendax est, et pater ejus (Joan. VIII) . Carni murmuranti responde: «Locuta es quasi una de stultis mulieribus. Revertere Agar ad dominam tuam, et esto subdita ei, menti, rationi purae et religiosae voluntati.» Quod si adhuc improbe superbire voluerit [Col. 0447D] et gannire, elevato signo crucis de victoria securus: Dominus mihi adjutor (Psal. CXVII) , non timebo quid faciat mihi caro (Psal. LV) . Si mundus movere voluerit blanditiis, et delicias offerre, occurre dicens: «Omnia quae sunt in mundo reputavi ut stercora (Philip. III) : nam et mundus transit et concupiscentia ejus (I Joan. II) . Discipulus ejus sum qui dixit: Ego de hoc mundo non sum (Joan. VIII) . Per Dei gratiam non revertar ut canis ad vomitum (Prov. XXVI) , nec postquam 244 manum misi ad aratrum, retro respiciam (Luc. IX) .» Si haec tria viceris, quae te vicisse credimus, omnia monstra subjecisti pedibus tuis. Verumtamen nonnisi in oratione et jejunio potest ejici triplex istud daemoniorum genus Discrete autem potius agendum est quam [Col. 0448A] districte, ne aut sine sale sacrificium tuum offeras, aut incaute festinans offendas ad lapidem pedem tuum; aut si coeperis in via deficere, dicatur de te: Hic homo coepit aedificare, et non potuit consummare (Luc. XIV) . Orationes sint breves et intercisae, ne si forte in nimiam extendantur prolixitatem, aut vertantur in taedium, aut excipiantur, ut quandoque assolet, sommo, aut ab his qui dicuntur longe sit animus orantis, occurrentibus ei phantasticis cogitationum nebulis per memoriam eorum quae facta sunt quandoque, vel quae fieri potuerunt. In oratione lacrymae spontaneae nec rejiciantur spontanee, nec cogantur invitae. Complosae et constricte palpebrae, frons in rugam contracta, verba stridentia et anhela in precibus, convulsa suspiria, et exorti gemitus in [Col. 0448B] lacrymarum imbrem, sic proferunt ingratum, sicut indevotum offerunt. Placide et blande solent infundi, tacite et caute effundi volunt, sine supplicio plorantis, sine judicio explorantis. Si fuerint orantis lacrymae spectacula hominum, erunt offendicula vel ridicula angelorum. Illa gratia si te quandoque compleverit, imitare peccatricem Magdalenam, quae tribus ex causis, sive pro tribus personis, trinas effudit victimas lacrymarum. Flevit pro se, flevit pro fratre, flevit pro Domino Salvatore. Pro se, quando pedes Domini Jesu lacrymis suis lavit et capillis suis tersit; pro fratre, quando, post mortem Lazari, sedens in domo sua, et plorans ad vocem Marthae, venienti Domino occurrit, dicentibus Judaeis, quia vadit ad monumentum ut ploret (Joan. XI) ; pro Domino, sicut [Col. 0448C] dicitur in Evangelio: Maria stabat ad monumentum foris 245 plorans (Joan. XX) . Sic et tu inter irriguum superius et irriguum inferius, quando placuerit Domino dare potum in lacrymis in mensura, plora pro teipso, plora pro proximo, plora et pro Domino. Pro teipso, recogitans annos tuos in amaritudine animae tuae; pro proximo, pro vivis et mortuis cultoribus fidei Christianae; pro Domino, habens taedium vitae praesentis, et desiderium aeternae. In primo fletu, ut delicta juventutis tuae et ignorantias tuas ne meminerit Deus. In secundo, ut vivi a malis desistant et in bonis operibus perseverent, et mortui in pace requiescant et ad vitam aeternam perveniant. In tertio, cupiens dissolvi et esse cum Christo, dicens: [Col. 0448D] Heu mihi quia incolatus meus prolongatus est (Psal. CXIX) . Primae lacrymae, frater, compunctionis et poenitentiae; secundae, compassionis et misericordiae; tertiae, congratulationis et fiduciae. Ab oratione saltum facias ad lectionem, a lectione ad meditationem, ut quod legeris salubriter concoquas et rumines, trajiciasque quod ruminaveris in memoriae thesauros. Ne prolixitate autem legendi, aut oculos obtundas caligine, aut vertigine caput graves; post modicam lectionem deambula per cellulam tuam, aut in hortulum egrediens, virentibus herbulis, quae tamen paucae sunt et rarae, visum refice languentem; aut apud alvearia conspice, quae tibi et solatio sint et exemplo. Inter has varietates, asperitatem eremi pro deliciis habiturus es paradisi. Castiga et [Col. 0449A] jejuniorum rigorem, ut aestivis diebus modicum cibi post horam tertiam ⁜ (89) accipias, post nonam refectionem regularem sumas. Si dies aestivos hibernis volueris comparare, ut quantum in bruma tantum in ardore canicularium dierum velis abstinere, aut Deum tentare incipies, aut tui ipsius homicida esse. Nec antiquos monachos ⁜ (90) Nitriae jejunando assequi poteris vel consequi, nec Autissidorensi Germano ⁜ (91) similem te oppones. Sufficiat 246 tibi mediocritas Augustini ⁜ (92) , quam si excedere volueris, a carnibus abstine, sive solidis, sive, ut aiunt, liquefactis. Excessi modum, indulgeat mihi charitas tua, quoniam qui consolaturus adveneram, docentis officium usurpavi. Participem me fac orationum tuarum, charissime, quoniam in agro regiminis [Col. 0449B] positus, et si quandoque eis qui in mola conjugii laborant, consulentibus me consulo, tamen eorum qui in lecto contemplationis quiescunt indigeo, et juvari suffragiis, et admoneri exemplis. Non ut vicem rependens dico, memor tui ubi et filius offertur patri, et peccator Salvatori supplicat in hostia salutari.

In ea dignitatis eminentia sanctam Ecclesiam Romanam Salvator instituit, misericordiae simul ac judicii stateram manibus ejus committens, ut habita consideratione personarum et temporum, [Col. 0449C] voluntatis et actus, intentionis et operis, nec aequitatem rigore superet, nec rigorem subtemperet aequitate. Haec sunt ubera consolationis ejus, vinum et lac manantia. Haec Samaritani summi pontificis medicinalia fomenta, quorum distincta infusione agitur, ne vel absorbeatur pusillanimis, vel insolescat superbus. His respirans, et de misericordia vestra sperans devotus filius vester praesentium lator, pedibus vestrae sanctitatis advolvitur, ut intentionem ejus, quae de zelo justitiae processit, poena non sequatur, quam timet, ne paterna severitate super eum accensa, conteratur in eo calamus quassatus, aut linum fumigans exstinguatur. Ipse est super cujus negotio sanctitatem vestram parvitas nostra consuluit, et consulenti dignati estis [Col. 0449D] de summo prudentiae vestrae sacrario respondere. Amplectimur responsum, sed misericordiam [Col. 0450A] postulantes dispensationis viscera nobis aperiri quaerimus et optamus. Voluntatem, non opus, Dominum attendere sancti doctores scripserunt, dicentes peccatum usque adeo esse voluntarium, ut si non sit voluntarium, non sit peccatum. Exponunt et capitulum illud: Dominus judicat fines terrae, id est intentiones cujusque. Unde praedictus 249 vir, qui neque intentionem laedendi, neque nocendi, sed corrigendi potius et corripiendi habuit, excusandus est a poena, quam non praecesserat culpa, maxime cum mulier contumeliis et conviciis suis adversarium suum provocarit, removenda esset et plectenda. Sed nec mulieri credendum est, cujus et procacitem cupiditas, et cupiditatem provocabat paupertas. Causa enim pecuniae a praedicto viro extorquendae, [Col. 0450B] sicut factum est, creditur haec dixisse, cum nec eam praegnantem constaret fuisse, nec abortivum fecisse. Nam quod ab alio presbytero et muliere quadam, terra egesta, quasi infossum introspectum est, omnino informe, et tanquam coagulum carnis et sanguinis est repertum. Sed hoc dolose causa cupiditatis potuit fieri, et aliunde sive ex aliquo animali, sive ex consueta corruptione muliebri projici et terra potuit operiri. In dubiis autem, Pater sancte, benigniorem et humaniorem sententiam sequi debere proclamant jura, quae semper ad absolvendum proniora sunt quam ad condemnandum. De manifestis autem, et non de occultis dubiis solet Ecclesia judicare. Sed et pro manifesto homicidio legimus summos pontifices, ex dispensatione, clericis et [Col. 0450C] presbyteris in suis ordinibus ministrandi indulgentiam praestitisse.

Ingratitudinis adorat simulacrum, qui collati sibi beneficii memoriam vel exstinguit improbus, vel negligit indevotus. Hujus imaginem culpae respuimus, 250 exsufflammus involucrum, supercilia detestamur, et faciem et totum ipsorum idolum cum suis cultoribus in perpetuum condemnamus. Oblata interim a vobis beatae virgini nostrae Genovefae munuscula ⁜ (93) summa gratiarum actione [Col. 0450D] prosequimur, summis deosculamur labiis, summo desiderio tractamus. Affectus vester in montibus [Col. 0451A] nostris desirabilis est super aurum et lapidem pretiosum multum, cum haec ultima duo virgini nostrae miseritis, et non omiseritis illud primum. Ex primo enim duo ultima formam sibi conficiunt, et efficiunt finem, cum affectus potius aestimetur ex largitore muneris, quam ex munere largitoris. Solent virgines saeculi hujus in auro et margaritis gloriari, et corruptibilem corporum suorum speciem ex eorum ornatu vel demonstrare venalem, vel vendere demonstratam. At virgo nostra, dum adhuc viveret, carnales sprevit illecebras ⁜ (94) , et pro gemmis et auro nummum aereum titulo crucis insignem ⁜ (95) , quem dominus Autisiodorensis Germanus in signum sponsalitiarum cum Christo loco arrharum collo ejus suspenderat, omnibus praeposuit [Col. 0451B] deliciis, omnibus divitiis antegessit. Nunc inter choros virginum, et si non forte prima, inter primas tamen summae virgini obsequentes praecipua, cultores corporis et sepulcri sui ⁜ (96) , precibus ac meritis remunerat, protegit et conservat, et ornatus quos sibi vivens imponi noluit, devotioni fidelium sepulcro suo imponere permittit, non ut aliquam gloriolam inde concipiat, sed ut liberalitas offerentium inde promoveatur et crescat: et qui mirantur oblationum spectacula, mereantur exempla. Hinc est, Pater, quod devotionem vestram a beata virgine nostra certissime remunerandam credimus et speramus, ut aurum quod cum gemma sepulcro ejus apponendum misistis, retribuat vobis Deus in vita aeterna, et Agnum quem [Col. 0451C] ipsa sequitur quocunque ierit, possitis et vos 251 consequi. Pro gratia vobis interim collata, et in posterum conferenda, participem vos faciat omnium timentium se Deus, quem participem orationum nostrarum, qualescunque fuerint, nos ut vobis promisimus, constituimus et optamus.

Canonicus ordo regulariter a sanctis Patribus institutus [Col. 0452A] sub vestro regimine, Pater, exsultat, rogans Deum et supplicans, ut in diebus vestris dirigatur 252 salus in manu vestra, status Ecclesiae floreat, superborum cornua confringantur. Et quia compassionis affectu fratrem et compresbyterum nostrum, abbatem Sancti Joannis Suessionensis suscepistis, totus apud nos regularium ordo in plenam vobis gratiarum actionem assurgit. Laborat et murum se opponit contra filios inobedientiae, qui extra claustrum sub obtentu parochialium curarum morari desiderant, atque mori: satagentes ne, per abbatem suum quando excesserint, corripi valeant et corrigi, sed ad defensionem episcopi se vertentes, per pecuniariam poenam, canonicam redimunt disciplinam. Si pestis ista convaluerit, perit ordo canonicus, [Col. 0452B] pereunt et sanctorum Patrum regularia instituta, solvuntur fines et funes obedientiae, et erunt in collegiis nostris tot abbates quot presbyteri parochiales. Verum perhibemus testimonium, quod ab exordio ordinis nostri parochiales canonicos ⁜ (98) nostros in episcopatibus in quibus sunt, libere et absque ulla contradictione pro necessitate vel utilitate ecclesiarum nostrarum, vel pro suarum correptione culparum, consuevimus amovere, et in claustrum reducere, et quoties res urgebat, excommunicare. His tantis malis quae ex radice omnium malorum cupiditate procedunt, per quae bursa emungitur, nec vita corrigitur, sancta paternitas vestra remedium afferat, etc.

Non paucis Scripturarum testimoniis edocemur, quam meritorium sit infirmum suspicere, sustentare debilem, pusillanimem consolari. Id cum ad omnes pertineat, qui in talibus habent gratiam, illorum praecipue est officii, qui quibuslibet hominum filiis praeponuntur. Ista, Pater, proferens non quasi negotiosus in otio, luci tenebrae, nox diei, sapienti nescius praesumo scientiam indicare; sed ad memoriam [Col. 0453A] vobis reduco, quae si audistis, forte per occupationes, quae se offerunt plures, estis oblitus; vel si non audistis, saltem nunc in notitiam vobis veniant, licet tarde. Intimatum est mihi adolescentem illum Noviomensem quondam thesaurarium, occasione nescio cujus rei turbatum, ordinis sui zelo minus fervere quam solet, secus agere quam incoepit, conscientia laesum, eversum proposito, voluntate mutatum: quae mutatio, nisi fallor, per Excelsi dexteram non est facta. Noverunt noti sui qui eo moto non possunt esse non moti, et, sicut aestimo, magis dolenti condolent quam congaudent gaudenti, nec ejus amplecterentur prospera tam gaudenter, quam aegre sustinerent adversa. Cognoscite, quaeso, causam, et curam citius adhibete, ne si in [Col. 0453B] corde ipsius inimici tentatio invalescat, se extendat ad 254 pejus, et ad ollas Aegyptiacas, quas prius evomuerat, revertatur.

Primo aspectu litterarum vestrarum, Pater, obstupui, utpote qui sermonis illius detestabilis, cujus mentionem per aliquos vobis mentientes fecistis, neque materiam noverim, neque formam. Propterea qui sermonem illum vobis retulit, nec [Col. 0453C] veritati detulit, majus peccatum habet. Virum illum evangelicum venerabilem quondam Meldensem archidiaconum, qui novissima sua memorans, ne in aeternum periret, ad angelicum ordinem vestrum transitum fecit, non facile crediderim vel incurrisse lepram Giezi, vel commercium Simonis contraxisse. Nam quomodo credidissem quod non audieram? quisquis ille fuerit, qui me, vel audisse, vel credidisse, vobis insonuit, recte mentitus est in caput suum, non veritus incrustare veritatem labiis iniquis et lingua dolosa. Quod autem interserunt me audisse per vos vel per fratres vestros, contractum aliquem illicitum, vel conventionis initium 255 habuisse, vel consummationis finem, tam alienum est a veritate, quam a vestra severitate remotum. [Col. 0453D] Interim precor vos, Patrem magnum, pusillus homuncio, ut praenominatum virum, qui relictis omnibus secutus est Salvatorem, et in vinea Domini circa nonam operari coepit, prout potuit, ita paterne doceatis, ut materne foveatis, praebentes et consilio lucernam pedibus ejus, et auxilium baculo senectutis.

Eo securius impetrata venia nobis loquimur, quo secretius exiguitatis nostrae consilium velare vos credimus et speramus. Prodigiosum nobis videtur et ostentui proximum, quod filium vestrum abbatem de Sarneio de mortis faucibus ereptum, et tam periculis in mari quam periculis in falsis fratribus afflictum, ad inutilem reditum sub obedientiae vinculo ⁜ (2) compellitis, ut quasi in incertum currens, et tanquam aerem verberans pugnet, nihil secum praeter laborem et ingratitudinem relaturus. Expertus est profectionem suam profectus expertem, et [Col. 0454B] humeros pusilli corporis, pusillaeque mentis oneri suscepto minus sufficientes; praesertim cum saepius id propter quod peregrinationem 256 assumpserat, tentaverit, et saepius repulsus sit, ut nec proficeret in aliquo, nec sufficeret vel in uno. Parcite verecundiae viri, parcite dignitati ordinis vestri, ne cum Isaiam non habeatis qui se mitti postulet, vobis etiam Jeremias deficiat, qui se excuset. Opus istud prophetarum est sive apostolorum, quibus per gratiam miraculorum sibi collatam hostes fugare, vincere, prosternere, et incredulos ad fidem convertere concessum est, Domino sermonem confirmante sequentibus signis. Si mittendum duxeritis, probatissimum in ordine vestro mittite, qui gratus sit in oculis nostrorum principum, terribilis in congressu [Col. 0454C] hostium, officiosus et prudens in forma consiliorum; qui, quoties manus elevaverit, et Israel triumphet de hostibus, et Amalech convertatur in fugam. Vereor et verum esse credo, quia si remittatur qui reversus est, convertatur in ridiculum ipsius reditus, et quibuslibet habebitur ignominiosum nomen ejus. Erunt forsitan in exercitu qui cum Heliab majore fratre David insultando, dicent: Quare venisti, quare dereliquisti pauperculas oves in deserto? Ut videres castra, in praelium descendisti? (I Reg. XVII.) Revera si recesserit, credita sibi domus in spiritale discrimen incurret, et dispendium temporale. Nec enim suis, sed alienis stipendiis militabit, quibus sufficere non possit domus exilis, et aere oppressa alieno. Absente vero pastore aut dispergentur oves [Col. 0454D] gregis, aut incipient evagari. Consilium istud domini abbatis Sancti Victoris et cantoris Parisiensis, non meum, hominis exigui, singulare.

Nomen vestrum et memoriale vestrum in desideriis [Col. 0455A] animae meae, tantum, Pater, obtinet locum, ut si contigerit aliquem, me praesente, loqui de vobis, interiora mea et ex affectu gaudeant, et tripudient ex auditu. Facit hoc benevolentia vestra, quae me gratis amplexata est, et in consortio locans, et a consilio non excludens. Servet mihi Deus hanc gratiam, ut, quod absit! eam non moeream, ne dicam merear amittere, quam non moeream acquisisse. Interim rogo paternam dilectionem vestram, ut praesentium latorem dominum R. canonicum Sancti Victoris ⁜ (3) , in administrationem abbatiae Sancti Vincentii Silvanectensis concorditer electum, pro amore Dei et meo suscipiatis benevole, et benefice sustentetis. Familiaris et amicus est meus ab antiquo, et mutuis obligatus obsequiis, et communi [Col. 0455B] natione conjunctus. Vir est quem et morum gravitas, et litterarum peritia, et honestas commendabilem reddunt, ut ejus ministerium et gratum Deo, et hominibus credamus acceptum. Adversatur ei et Ecclesiae suae Silvanectensis episcopus ⁜ (4) , et contra privilegia Romanorum pontificum et Francorum regum ⁜ (5) , subjectionem, ut dicit, indebitam ab illa requirit Ecclesia nimis praepropere et praepostere, post appellationem sententia excommunicationis prolata. Suscipite eum, Pater, obsecro, et quantum justitia permittit, per vos et dominos meos fratres 258 vestros juvate patrocinio, fovete solatio consilio sustinete.

Luctuosam potius quam fructuosam scribendi materiam praebuerant nobis praesentium temporum lacrymosa discrimina, cum Ecclesiam Dei videamus et a manifestis hostibus fidei violenter opprimi ⁜ (7) , et a falsis fratribus fraudulenter seduci ⁜ (8) . In Oriente moritur, in Occidente occidit, ubique terrarum deficientibus et arescentibus fidelibus, prae dolore et persecutione quae supervenit universo orbi. Inter angustias 259 istas id solum nobis solatii [Col. 0456A] superesse debet, ut ad communem matrem nostram sanctam Ecclesiam fugiamus, exspectantes ab uberibus consolationis ejus et consilium in praesenti periculo, et auxilium in tempore opportuno. Descendit unguentum miserationis et prudentiae a capite summi pontificis Aaron, non solum in barbam, sed usque ad extremos totius corporis articulos, ut ex apostolico thesauro proferantur nova et vetera, quorum collatione qui suspirant respirent, qui deficiunt proficiant, confirmentur qui dubitant, doceantur qui errant. Interim ego minima portio clericorum vestrorum pro summa consolatione memoriam vestram teneo, colo, retracto, paratus semper vobis fidelibus votis obsequi, quem bonis operibus non sufficio sequi. De benevolentia domini Remensis [Col. 0456B] erga vos certus, rogo et tanquam fidelis vester consulo, ut eum reciproce diligatis, et apertis visceribus occurratis amicis ejus, quae procul dubio procedunt de conscientia bona et fide non ficta. Secretum illud quod mihi dominus T. nepos vester ex parte vestra dixit, prosecutus sum quantum potui, et apertum ostium inveni, si non defuerit qui velit intrare, sicut R. clericus vester Campellensis canonicus ⁜ (9) vobis plenius explicabit.

Inter curiae curas ⁜ (10) et sanctuarii sacramenta, [Col. 0456C] felices dierum vestrorum successus occupatos quotidianae sollicitudini posse sufficere, et utilitati communi posse proficere peroptamus. Geminati simul honoris et oneris sacerdotii ac regni vobis sarcinam imponunt, distrahendo potius in diversa quam adversa personam vestram, magis expositam laboribus quam dispositam ad labores. Confluunt ad auxilium consiliumque vestrum et qui opprimuntur injuste, et qui sese metuunt opprimendos. Inter alios recurrit ad protectionis vestrae sinum F. abbas Sancti Germani de Pratis ⁜ (11) , ut Ecclesiae sibi commissae jura, sicut hactenus ipse et decessores [Col. 0457A] sui tenuerunt, et servetis illaesa, et defendatis servata. Per singulos annos in terra sua moderatam collectam habet et habuit, jure consuetudinis censum sibi debitum et recipit et recepit. Et ecce quodam motu satellites palatini prohibent hominibus et hospitibus Ecclesiae praedictae ne solvant quod ipsi solverunt et Patres eorum. Ex hac causa insolescunt, et quasi gannire incipiunt servi contra dominos suos, ut Saram contemnat Agar, et fiant filii ancillae sicut filii liberae. Supplicat vobis praedictus abbas cum tota Ecclesia sua, supplico et ego minima portio clericorum vestrorum ⁜ (12) pro eis et cum eis, ut sicut hactenus in hominibus et hospitibus suis consueverunt percipere, quiete percipiant, et auctoritate vestra prohibitionem solvendi quae indicitur, [Col. 0457B] si absque vobis facta est, corrigatis 261 potenter; vel si mandastis fieri, misericorditer revocetis. Senem et crebris infirmitatibus laborantem compellitis ad peregrinandum, ut tanquam ad bestias depugnem, et de manibus Grandimontensium tanquam de faucibus ursorum aut leonum praedam eripiam, et cum ipsi sint viri bellatores ab adolescentia sua, ego autem sum parvulus, et oves pauculas custodiens in deserto. Sed quoniam ad mandatum vestrum paratus sum et in carcerem et in mortem ire, proficisci incipiam; sed utrum proficiam, Deus novit.

In magnis negotiis quandoque minores, ut saltem idiotae locum impleant, admittuntur. Apes mella conficiunt, et in exiguis corporibus laborem proprium redimunt utilitate communi. Formica, vermis inter muscam et reptile medius, exemplo suo pigros invitat, ut pensetur aestate quod hieme dispensetur. Sic et ego minimus inter vestros nunquam merui per gratiam vestram et audire consilia vestra, et in consiliis exaudiri. 262 In articulo dierum praesentium quibus sufficit malitia sua, diri vulneris novitate perculsi turbantur et moventur ministri altaris, et magni sacrilegii magnam a vobis expostulant ultionem. Utroque gladio accinctus estis, regni pariter [Col. 0458A] et sacerdotii, qui in defensionem Christi usque hodie patientis, testante ipso Domino, satis esse legantur. Extendit manus improbas juvenis comes domni Martini ⁜ (13) in direptionem sacerdotalium rerum, et usque ad sacra vasa altaris acerrimos impietatis ungues raptor avarus impressit, violenter abstulit, impudenter asportavit, irreverenter dispersit, equos, sarcinulas, necessarios sumptus, et quod nefas dictu et actu fuit, vasa sacris usibus dicata, viri magni Heliensis episcopi regis Anglorum cancellarii ⁜ (14) . In regno domini regis Francorum securum reddiderant, et fraterna duorum regum peregrinantium confoederatio ⁜ (15) et episcopalis dignitas officii, et vestra denique protectio, quae pusillis cum majoribus communis esse debet, [Col. 0458B] ad resistendum improbis, et ad humiles confovendos. Quid, Pater, tutum aut securum esse poterit, si inter manus vestras opprimantur Ecclesiae, nudentur pauperes, sacerdotes exponantur injuriis et rapinis, liceat cuilibet quidquid libet, et sicut populus, sic sacerdos? Accedantur in vobis zelus Mathathiae; cum Siromaste Phinees armentur jura coelestia, commoveantur et terrena potestate quae divinae simul et humanae ultionis spiritu concepto, raptori occurrite, praedam eripite de manu ejus, qui in tanto flagitio nec Dominum timet, nec homines reveretur. Elusoria videntur ei mandata vestra, qui et nuntios vestros remisit vacuos, et capellam episcopi, quam sese promiserat redditurum, non [Col. 0458C] solum retinet inobediens, sed et polluit indevotus. Videat, Pater, et provideat sibi providentia vestra, quid super hoc facinus faciendum sit, ut mansuetudo quae in vobis induit decorem, induat 263 fortitudinem et praecingat se, ut qui de spoliato dolent, de restituto gaudeant, et qui audierunt rapinam, audiant subsequenter et rapinae vindictam.

Absurdum et arrogantiae proximum creditur, si quis ei consulere velit, quem consulere debet, aut in necessitatis articulo, aut in periculo veritatis. [Col. 0459A] Hujus culpae simulacrum fugiens impetrata venia, loquar dominis meis, non ut ex modico sacello meo, magnae sapientiae vestrae thesauros augeam, sed ut commonitorio tenui paratos praeveniam potius quam praecedam. Audivi dominum papam prudentiae vestrae commisisse cognitionem causae, quae vertitur inter dominum Senonensem et ecclesiam Sancti Germani de Pratis, 264 quae non parum difficultatis, nec minus discriminis importare videtur et auctoritati judicum, et partium voluntati. De procurationibus agitur corporum, non de salute animarum; de numero quadrupedum et hominum, non de merito virtutum aut victoria vitiorum. In hoc tamen conflictu summi pontifices Alexander, Lucius, Urbanus, Clemens, et qui hodie sedet Coelestinus [Col. 0459B] privilegiis taxantes evectionis numerum, jurgio super procuratione moto finem imposuisse creduntur. Vidi et legi privilegia ista nec tacita veritate, nec falsa suggestione impetrata, sed omni solemnitate subnixa, et cardinalium subscriptionibus roborata. Quid cautum aut tutum esse poterit, si super talibus dubitare, disceptare, aut disputare aliqui voluerint, cum munimenta apostolica vobis et nobis, imo omnibus ecclesiis, et possessiones earum servent, et jura tueantur et defendant? Parcite, Patres, auctoritati vestrae, parcite dignitati et prudentiae, et examen istud reservate summo pontifici, qui solus potestatem habet et condendi novos canones, et exponendi veteres, et interpretandi [Col. 0459C] privilegia sua, et corrigendi aliena.

Reverendo Patri et domino abbati B. Bartholomaei, STEPHANUS de Sancta Genovefa, vitam justam et exitum beatum.

Nec praeteritos annos revocare possumus, nec futuris casibus imperare. Recedendum est quandoque 266 et naturae debitum persolvendum, ut ea conditione qua intravimus exeamus. Haec ideo dixerim, Pater, ne intolerabile sit vobis vel aegritudinis incommodum, vel taedium senectutis. Praelationis cura quam utiliter et viriliter hactenus gessistis, et robur corporis desiderat et animi vigilantiam; [Col. 0460A] quorum si alterutro quilibet praelatus privatus fuerit in subditorum deliciosis mentibus aut odium suscitat aut contemptum. His intervenientibus perit rei domesticae cura, disciplina solvitur, confunditur ordo, et incipiunt qui subesse debuerant, pares esse. Ne id vobis accidat, Pater, providete circa dies ultimos, Ecclesiae vestrae, ne vertatur vobis in dispendium mortis, unde vitae stipendium exspectatis. Non minus consulere vobis quam consolari vos desiderans, rogo, moneo et exhortor, ut honoris onus cui jam minus aetatis defectu sufficitis, per manum domini Remensis humiliter deponatis, qui consilio vestro et nostro et personam vobis substituat idoneam, et vitae vestrae congruum assignet solatium; potestatem et scientiam habens [Col. 0460B] in utroque horum, et attingendi a fine usque ad finem fortiter, et omnia suaviter disponendi.

Sunt multi quos ad difficilia saepe compellit natura potius quam cura, necessitas quam voluntas; faciunt ex necessitate virtutem, ut tandem meritorium fiat quod moratorium prius fuit. Forte unum ex eis dicerem venerabilem senem nostrum abbatem S. Bartholomaei, 267 virum religiosum et honestum, sed qui jam viribus corporis coepit destitui, aegritudine consumi, senecta et senio consummari. Ecce in manu vestra renuntiat administrationi sibi [Col. 0460C] commissae, in qua usque ad extremos dies, vidimus eum non tam praefuisse humiliter quam utiliter profuisse. Duo sunt quae a vobis postulat; postulo et ego, minima portio clericorum vestrorum, cum ipso et pro ipso in solatium et subsidium brevissimae vitae suae, de bonis Ecclesiae, cui praefuit, victum sufficientem provideatis ei, et de successore sic cogitetis, ne liceat fratribus suis in electione potius sequi voluntatem propriam, quam utilitatem communem.

Primum secundae tabulae praeceptum est: Honora [Col. 0461A] patrem tuum et matrem (Matth. XV) ; hujus tabulae primitias, obsecro, tenete memoriter, gustate suaviter, fideliter adimplete. Patrem vestrum senem G. praecipuae auctoritatis virum in ordine nostro, honorate ut decet, portate ut convenit, ut expedit confovete. Debitor noster hactenus fuit externa sollicitudine, interna compassione, fraterna aequalitate, paterna correctione, materna pietate, et ecce liberatus humiliter ab honore, utiliter ab onere, factus est quasi unus ex vobis, sciens jam per experientiam et bonum subjectionis et praelationis malum. Versa vice debitores estis ejus, ut exhibeatis vitae ipsius exemplum, dignitati reverentiam, gravitati obsequium, solatium senectuti, 268 aegritudini fomentum. Confidimus per gratiam [Col. 0461B] Dei, vos ea quae dicimus audituros intentius, et impensius adjecturos: superest ut non solvantur, quae per eum a vobis facta sunt; imo vestra interest, ut serventur. Vineam quamdam H. nepoti suo apud Antissiodorum precario concessistis, a cujus cultura et cura prohibetur, ut perhibet, ut quem constituistis in vita sua fructuarium, alio impediente, concesso a vobis beneficio, ei non liceat uti. Absit a sacro collegio est et non, tollatur occasio malignandi, verbum iniquum et dolosum longe fiat a vobis, ne inter quos religiosa severitas includi consueverat, relegata severitas conqueratur excludi: sicut enim gratuita liberaliter largitoris est gloria, ita et subdita revocatio donationis opprobrium [Col. 0461C] est donantis. Consulite in hac parte honori, et ordini vestro; Patris, pastoris vestri parcite pudori et nomini vestro: et si per vos impeditur donarii vestri possessio, desistite; si per alium, resistite, objicientes auctoritatem quam potestis, et quam debetis evinctionem praestantes. Ignominiosum erit, si quod vestro confirmatum est sigillo, sibilo moveatur alieno.

GUILLELMO Remensi archiepiscopo STEPHANUS, de [Col. 0462A] S. Genovefa, salutem et devotionem debitam et devotam.

Conceptum diu renuntiandi desiderium suum oneri et labori, abbas sibi injuncto, filius vester 269 abbas S. Bartholomaei ad finem usque perducere et expetit et exspectat. Propitios in prima sua petitione invenit filios et fratres suos, qui convenientem sufficientemque sibi sustentationem benigna pariter ac concordi conniventia concesserunt. Proinde sanctitati vestrae preces fundo, ut quod ei fratres sui concessione benevola concesserunt et contulerunt, vos ei per gratiam vestram auctoritate benefica confirmetis. Quod superest, Pater sancte, de subrogando sibi successore consilium a vobis et auxilium petit, ut de Ecclesia sua illa, quam ope [Col. 0462B] et opera sua prout potuit et extulit et erexit, temporaliter simul ac spiritualiter proventum habeat et profectum. Mandet, obsecro, sancta paternitas vestra Silvanectensi episcopo, ut ad Ecclesiam illam accedat, et ad concordiam fratres monens auctoritate vestra eos inducat, ut personam idoneam et religiosam in Patrem sibi eligant et pastorem. Ipse namque institutionis ordinis nostri quo magis expertus est, minus expers aliarum est, et seditionem sedare poterit, et ad convenientiam convocare. Valete.

Commune refugium patens omnibus mansuetudo vestra, Pater, sic extenditur ad singulos, ut colligat universos. Veniunt ab Oriente et Occidente et recumbunt in sinum vestrum, nec facile semel admissus emittitur, nisi contigerit ab eo committi, quod non mereatur remitti. Haec sunt quae mihi pluribusque 270 aliis fiduciam praestant, ut pro devoto filio vestro magistro P. Cantore Parisiensi ⁜ (17) pandatur vobis aditus supplicandi, ne vobis provocet indignationem, qui sibi non advocat dignitatem, ne cui meritum sufficit proprium, factum officiat alienum. [Col. 0463A] Vir est cujus per omnes Ecclesias famae suavis diffunditur opinio, qui gemina scientia efficacissime clarens, et doctrinam monitis ornat et moribus disciplinam. Origeni parem in aliquo sic eum docere credimus, ut vivere; sic vivere, ut docere. Tales in candelabro vestro lucernas, tales in diademate capitis Aaron lapides, tales in sancta Remensi Ecclesia suffraganeos esse decet, ut vicinae provinciae sancta aemulatione moveantur ad promotionem consimilium, et sollicitudo vobis commissa facilius et frequentius juvetur per religionem et prudentiam ipsorum. Si quid minus ordinate in electione ipsius a Tornacensibus clericis factum est, nec absentis ignorantiam tangere, nec innocentiam justi laedere debet, cum facillime, si vobis [Col. 0463B] placet, possit emendari, si quid perperam factum est commissa vobis a Deo et potestate corripiendi errores, et scientia corrigendi. Ut enim salva gratia vestra sine praejudicio loquor, concurrunt in electione [Col. 0464A] illa quatuor quae a Leone I dicta sunt ⁜ (18) , vota civium, testimonia populorum, honoratorum arbitrium, electio clericorum. His accedit integritas personae, hilaritas famae, necessitas simul et utilitas Ecclesiae viduatae. Sed et hoc frequenter et solemniter dicitur, quia dominus rex, quem Deus servet ac nobis restituat, personam istam nominatim expressit, nominatim pro ea rogavit, nominatim Ecclesiae Tornacensi praeesse voluit et intendit. Si aliter actum fuerit, verendum est et forte verum, ne indignationem et iram et immissiones per angelos malos concipiat, et adversus eos, qui promotionem tantae personae impedierint, regalem et juvenilem iracundiam accendat. In his omnibus, 271 Pater sancte, providete honori vestro, consulite [Col. 0464B] sanae opinionis vestrae testimonio, deferte regio mandato, et correpto prius, sicut decuerit, errore eligentium, confirmata electione, paterno sinu suscipite electum et dilectum vestrum.

Vocatus occulta Dei permissione ad regimen [Col. 0464C] Ecclesiae Tornacensis ⁜ (20) , quamvis minus sufficiens, minus idoneus, minus dignus, totum spiritum meum effudi circa dispositionem Ecclesiae mihi prius commissae, ne labores quibus in ea sudaveram deperirent et successoris occasione turbaretur tranquillitas [Col. 0465A] coelesti mihi permissione concessa. Tandem post multos cogitationis aestus, 274 et circumspectos affectus varios, non sine voluntate, ut credimus, divina, sortem et funiculum electionis nostrae conjecimus in charissimum fratrem nostrum Joannem nepotem vestrum ⁜ (21) , juvenem, quantum nobis ex diutina conversatione ejus cognoscere licet, honestum, litterarum et disciplinis regularibus eruditum; et eum communi fratrum omnium assensu nominavimus abbatem, et in commissa nobis sollicitudine successorem. Acta sunt haec die salutationis angelicae, Conceptionis virgineae, Incarnationis divinae. Sequenti Dominica qua repraesentat Ecclesia Dominicum in Hierosolymis ingressum, et puerorum cantantium, Hosanna, applausum. Me [Col. 0465B] praesente, et praesentante, a domino Ans. Meldensi episcopo ⁜ (22) munus benedictionis accepit, et ad Ecclesiam sibi commissam mecum reversus, gregem sibi creditum custodire et regere secundum gratiam sibi a Deo collatam humiliter est aggressus, sperans quia Deus, qui coepit, perficiet solidabitque. Et quoniam juventutem ejus novitas honoris et oneris sibi impositi sollicitat ac premit, recurrit ipse nobiscum ad prudentiam vestram, ut eum et Ecclesiam sibi commissam domino Jordano legato ⁜ (23) , charissimo, ut audivimus, et familiari vestro, tanquam viscera vestra commendetis, qui loco vestri eum benigne suscipiat, foveat ac defendat, dominoque Octaviano Ostiensi ⁜ (24) episcopo, [Col. 0465C] tanquam filium suum proprium committat. Grandis enim via restat ei, et inexhausta cupiditas facultatibus alienis inhiat, et pusillus animus timet, et sacellus insufficiens desperat.

Occulto Domini judicio vocatus ad Ecclesiam Tornacensem vestris orationibus me commendo, ut ad quod non sufficio meritis propriis, proficiam suffragiis alienis. Et quoniam nescio, Pater, utrum dignus amore vel odio, ex tanta vocatione supplicium exspectare debeam, vel praemium: sic curro adhuc quasi in incertum. Concedat Omnipotens ut [Col. 0465D] non quasi aerem verberans incipiam depugnare. Ad primum 276 hujus rumoris sonitum

Obstupui, steteruntque comae, vox faucibus haesit. Denique tanquam de gravi somno evigilans totum [Col. 0466A] negotium commisi Deo, cujus gratia, si beneplacitum fuerit in oculis ejus, totum perficiet solidabitque. Interim significare volui sanctae paternitati vestrae, quid accidit, ne in hoc appaream aut bene ficiis vestris ingratus, aut obsequiis indevotus. Circa proximum Pascha, Deo volente, vita comite, transitum facturus sum ad Ecclesiam quae me vocat, cum veris Hebraeis celebraturus phase, et sicut dominus Remensis disposuit, in octavis sanctae Resurrectionis munus consecrationis per Dei gratiam accepturus. Rudis in talibus consilio vestro firmari desidero et formari, ut expertus instruatis expertem fidelem dominus, sacerdos magnus, magnis sacerdotibus obsequentem.

Munera mihi, Pater, misistis, quibus decenter ornare possum non solum pedes, sed et manus et caput. Magna sunt pretio, maxima sacramento. Ex primo sufficere possunt concupiscentiae oculorum; ex secundo proficere mysterio ministrorum. Condignas referre gratias si voluero, nec affectus sufficiet nec effectus. Accessit epistola vestra muneribus, 277 duplicem mihi laetitiam infundens et multiplicem gratiam manifestans.

Inter spem et timorem medius accedo filius ad patrem, servus ad dominum, ad successorem Petri minimus discipulorum Christi; forte mitigabit iram suam pater, remittet indignationem dominus, Petri successor humilem respiciet sacerdotem. Quis scit si convertatur et ignoscat, et relinquat super me benedictionem? Vocatus ad Ecclesiam Tornacensem, loco et animo remotus et ignarus, nihilque minus spirans quam cathedram: cur excessi si accessi? quid peccavi si non praecavi? an deliqui quia non dereliqui? Divinare certe non potui, placeretne an displiceret summo pontifici, cujus placita sunt jura, in cujus dextera ignea lex, quae appendit merita singulorum in statera canonum, et [Col. 0466D] apprehendit astutias in perpendiculo legum, et circino decretorum. Sed quoniam bonarum mentium est ibi culpas cognoscere ubi culpa non est, et periculosum valde est filio separari diutius a [Col. 0467A] conspectu patris, exceptiones omitto, veniam peto, gratiam quaero, misericordiam imploro. Aperiatur, obsecro, mihi sinus sanctae Romanae Ecclesiae, qui nemini claudi consuevit; pandatur aditus supplicandi, porrigantur ubera materna; cum matre placabilem sese Pater exhibeat, ut et simplici consulat, et simplicem consoletur.

Periculosas et crebras infestationes nobis ac decanis nostris ⁜ (27) inferunt quidam verbi Dei venditores, qui in ecclesiis audacter declamant, in domibus turpiter vivunt, in plateis litigant, in tabernis [Col. 0467B] insaniunt, in confingendo miracula blasphemi, in remittendo pecuniam cupidi et astuti, ubique sacrilegi, nusquam modesti. Ad suggestionem unius eorum qui Constantius dicitur, qui et nobis aliquando verborum contumelias intulit, constanter placuit vobis citare decanum Gandavensem, virum revera honestum, gravem moribus, infirmitate gravatum, utpote qui et calculo et iliaca passione incurabiliter laborat. Excusabilem faciant eum, si placet, praedicta senis incommoda, opera delatoris in praedicando conductitia, in mendaciis assueta. Querela, pro qua citatur, nec acceptabilis nec accepta: et si dicere audeamus, nostra pro eo supplicatio porrecta. Liberate nos, Pater, a pestibus istis, ab hominibus iniquis et dolosis, qui fidelium [Col. 0467C] eleemosynas infideliter corrogantes, objectu sacri nominis vestri terrent pavidos decanos nostros, et pusillanimes presbyteros circumveniunt, interpositis comminationibus eos ad Remensem curiam protrahendi.

Desideratissimo amico suo LAMBINO de Brugis, quidquid dilectionis et salutis.

[Col. 0468A] Jucundum eloquium tuum deliciosas absenti reliquias sui facit. In his diem festum ago mihi, quoties et gratiosam societatem tuam deosculor, et fructuosam amicitiam deamplector. Offeret se, volente Deo, dies et locus, quibus recidivis plausibus, et novos inveniemus confabulandi modos, et veteres innovabimus. Et quia

Sanctissimo domino et Patri, summo pontifici.

Vestram, Pater, precibus attentare celsitudinem movet me pariter et monet tam pietas vestra quam charitas aliena. Ecclesiam Parisiensem, nobile [Col. 0468C] membrum regni Francorum, in decanum nondum convenisse non convenit, cum de eligendo eo saepe jam convenerint in unum potius locum quam in votum, coram domino Carnotensi ⁜ (31) , et abbate Castri-Nantonis ⁜ (32) , de mandato vestro, dissidentium singuli partium dederunt nomina sua, et scripserunt, et aliquando, me praesente, coram eisdem judicibus publicata sunt et 281 relecta. Juvenem bonae opinionis, et quantum ad morum honestatem et peritiam litterarum spectat, hilaris famae, Hugonem filium Roberti Clementis ⁜ (33) magna pars [Col. 0469A] canonicorum, et praecipue residentium ⁜ (34) , nec merito, ut creditur, minor quam altera, nec numero, sibi sic praeesse desiderat, ut consideret et prodesse. Utilem ipsum Ecclesiae futurum, et domini regis familiaritas intima, et fratrum ac propinquorum ⁜ (35) , qui plurimum in palatio possunt, quotidiana sedulitas promittit; et qui inde plura ex eo Parisiensi clero ac populo, quam in alio, diebus istis profutura metitur commoda, profecto non mentitur. In fine loquar ad dominum meum, cum sim pulvis et cinis, ut tanti viri nuntium, quem nec propria voluntas ingerere, nec aliena potest intrudere, paterno affectu tam suscipiatis benevole, quam benefice remittatis.

Filii pacis et concordiae, quibus contentiones et lites odiosae sunt, quantum in ipsis est, inquirunt pacem, et persequuntur eam. Ea acceptione persequendi, qua per propositionem, per compositionem, verbis adjuncta, aut perfectionem exprimit, aut perseverantiam 283 demonstrat. Id attendentes, de sancta discretione vestra et prudentia confidentes, in causa quae vertitur inter nos et abbatem Sancti Bertini super Ecclesia de Listrevele elegimus vos arbitros, quidquid in eadem causa, compositione, [Col. 0470A] vel sententia protuleritis, recepturi. Proinde rogamus sanctitatem vestram, ut pro pace inter ecclesias reformanda laborem istum assumatis, convenientem locum et diem nobis assignantes, quando et ubi, et desideratam praesentiam vestram feliciter videre possimus, et debitam causae nostrae justitiam utiliter reportemus.

Domino Lambino Morinensi Episcopo ⁜ (38) .

Transierunt dies et menses, ex quo neque verbum propter absentiam, neque scriptum forte propter [Col. 0470B] incuriam. Jocosas confabulationes vestras experti sumus, expertes interim solatii vestri, quamvis soliti, jam soluti. Dolemus et conquerimur aut notarium vestrum chiragrum, aut veredum claudum, 284 utrumque pigrum, neutrum expeditum. Purgabitur haec mora si morem nobis gerentes et scribitis et venitis. Scire volumus interim dilectionem vestram, quia monachi vestri de Sancto Bertino ⁜ (39) nobis infesti festinant ad jurgia, lites excitant, et per unum de numero eorum qui claudicat in semitis suis, rectitudinem justitiae nostrae tortuosa appellatione pervertere volunt et involvunt. Ecclesiam habent apud Coclers, in qua per annuos et conductitios mercenariosque sacerdotes, saepe etiam per seipsos, quod sacris canonibus inhibitum [Col. 0471A] est ⁜ (40) , parochialia ministrant, cum nos tam ipsis quam aliis omnibus monachis in synodo nostra praesente abbate ipsorum et prohibuerimus, et quotidie prohibeamus. Prior ipsius loci quamdam parochianam nostram a nobis excommunicatam sine conscientia nostra absolvit, et eam nuptui tradens cuidam militi tanquam parochialiter, illicite copulavit. Cum nos etiam per partes illas transitum haberemus, hospitium suum negavit nobis, volentibus sumptibus eorum parcere, et nobis in omnibus providere, obstruxit ostia hostis, hospites nos [non?] admittens, incluso murmure, exclusa charitate. In his corripite eos, si corrigere non potestis.

Domino Octaviano Ostiensi episcopo ⁜ (41) .

In timore et tremore vos et alios dominos meos recogito et retracto. Translatus a subsellio ad cathedram, a pusilli custodia gregis ad populosae regimen Ecclesiae, ab humili statu ad altiora quam credidi, quam merui, quam speravi. Et licet pro me rogare non sufficiam, commendatitias preces vobis porrigo pro abbate Sancti Germani ⁜ (42) viro humili et utili Ecclesiae suae, cujus opera inter fratres suos et praesentibus proficiunt ad usum, et posteris ad exemplum. Si quis adversus eum in curia domini papae moverit quaestionem, maxime super memoria rixae, quae hoc anno inter homines [Col. 0471C] Sancti Germani et scholares mota est ⁜ (43) , in qua et unus scholarium per infamiam rusticorum cecidit, excusabilem habete praedictum virum, qui sicut immunis est a culpa, ita et alienus debet esse ab infamia sive poena. Innocentiam suam purgavit coram domino Remensi sufficienter, et multitudine clericorum, et fugientibus illis qui homicidium perpetraverant, accensus in vindictam, domos illorum diruit et vastavit. Occurrite et succurrite si opus fuerit viro innocenti, ne veritatem falsitas absorbeat, [Col. 0472A] mendacium negotietur sibi fidem, livor invidiae religionem corrumpat.

Invenisse me gaudeo quae quaerunt multi, inveniunt pauci, desiderant universi; amicum dico in necessitate fidelem, in absentia praesentem, voluntate devotum, opere efficacem. Horum testes sunt benevolentia quam fratri meo libenter exhibetis, beneficium quod ei liberalius contulistis, labor et sollicitudo quae pro negotio ipsius ⁜ (44) jugiter sustinetis. Haec sunt quae totum me rapiunt in ardorem dilectionis vestrae, totum excitant ad explorandos, etc.

Veteres amicitiae novis epistolis revirescunt. Nos autem, ne dilectio nostra sopiatur aut torpeat, nec calamo parcimus, nec membranae. Tollatur fastidium legentis, et scribentis officium non cessabit, suscitabo amicum, pungam stimulo charitatis, avocabo 288 a negotiis regularibus, ut recordetur societatis pristinae, jucunditatis mutuae, confabulationis alternae. Currant et vigeant inter nos dilectionis commercia, quae et sinceritatem inclusam habeant, et suspicionem excludant. In negotiis fratris mei gratias ago de praeteritis, preces offero de futuris. [Col. 0472C] Unum satis est, ut possessionis commodo fruatur, qui per donationem vestram dominium est adeptus. Sed si vobis placeat, et domino non displiceat legato, sine jactura Ecclesiae vestrae sicut in aliis solet fieri, et in ista quandoque factum est, rogo ut praesentibus fratribus vestris per archid. episcopo praesentetur. Semota interim mentione potus nostri, caseos habemus virides, quorum condimentum nobis suspiciosum est, nec oculis Parisiensium blandiens aut palato.

Suessionensi episcopo injuste damnato ad debita solvenda, damnatus injuste ad fodienda metalla ⁜ (45) , salutem et communem murmuris inclusi patientiam.

Miserrimum solatii genus est velle habere socios in poena, sive pares sive dispares sint in culpa, ut tanquam ex conjunctione alterius, leviorem poenam sentiat vulneratus. Hujus culpae simulacrum non adorans, sed abhorrens, sic infortunium meum plango, ut sine ipsius diminutione et vestro dolori condoleam, et vestrae compatiar passioni. Credideram 289 me in loco terribilium judiciorum posse pontem [Col. 0473B] facere, per quem pontifices alii transitum solent habere. Sed ecce tempestas invaluit, et intumuerunt aquae, et excrevit torrens qui transvadari non potest, ut occurrat mihi unde possim dicere: Forsitan pertransisset insufficientia mea aquam intolerabilem (Psal. CXXIII) . Secessi interim ad tempus, et in parochia vestra locum quietis et silentii, moram aliquam facturus, elegi apud Marisiacum, sedens solitarius et tacens, si forte respirare possim a pusillanimitate spiritus et tempestate. Et quoniam multi parochianorum vestrorum ad me veniunt, ut eis manum confirmatoriam imponam, de licentia vestra, si vobis placet, id faciam, in hoc officio vester obediens et famulus et minister. Ruri habitans saepe retracto illud distichon Sollii Sidonii ⁜ (46) :

Litteras benignitatis vestrae gratanter suscepimus, in quibus dulcem bonorum misturam signavimus, et in verbis lepidam elegantiam, et jucundam in sententiis gravitatem. Porro hinc verba legibus accommoda, hinc sacro eloquio familiaria, hinc poetis domestica, ex abundantia cordis ad nostram consolationem vestri gratia transmisistis. Sane non nos adeo perturbat familiare incommodum, quam [Col. 0473D] totius Ecclesiae scandalum generale. Quis enim sine cordis amaritudine, sine lacrymarum fonte, sine suspiriorum crebra replicatione videat magistrum Ecclesiae Petri, imo Christi vicarium, a veritatis tramite deviare, et in ore ipsius est et non inveniatur? [Col. 0474A] Si percussus fuerit incantator, quis medebitur ei? Jam judex ille cui saepe dicitur: Oculi tui videant aequitatem (Psal. XVI) , terram ingreditur duabus viis, et claudicat in duas partes, et quae semel de labiis suis processerunt, non dubitat irritare. Quis igitur dabit capiti meo aquam, et oculis meis fontem lacrymarum, ut plorem non interfectos populi mei, sed pastores populi mei, sed principem pastorum? Satius autem reputamus suspensionis onus, ut a plerisque dicitur, honorem sustinere, quam occasionem scandali et perpetuae confusionis seminarium Gallicanae Ecclesiae suscitare. Verum ne nos ipsos tantum plangere videamur, de corde non ficto vobis compatimur, vobis condolentes, vobis congaudemus 291, quoniam inter Syllam et Charybdim [Col. 0474B] necessario navigantes, quoquomodo ad portum se gaudent pervenisse. Nobis sane gratissimum esse noveritis, ut non solum in loco illo secretiori, verum etiam in ecclesia cathedrali vices pontificis vestra, si placet, paternitas exsequatur. Illud ad ultimum volumus habere vos prae oculis, quod praelati nostri non aurum pedibus suis subjiciunt, sed suo capiti superponunt.

Considerans abyssum concepti debiti, et voraces improbi fenoris morsus exhorrens, facta collectione [Col. 0474C] binorum redituum non sufficientium solutioni, timore concutior et terrore, ne, quod absit! obliviosi nostri praecipitem sequar exitum, et relicta sindone nudus aufugiam. Rursus attendens gratuitam benignitatem domini mei, et beneficiorum ipsius circa me copiosos aggeres suspiciens, leviorem habeo sarcinam, quae importabilis videbatur: paratus ob hoc, si necesse fuerit, peregrinari, fugere, mendicare. Temperabit haec omnia per gratiam Dei lignum in aqua missum, et Elisei farina colocynthidas ollae faciet mitiores, quoniam in manu domini mei Remensis commendo negotium meum, ut qui liberavit me de fornace ferrea, consulat mihi damnato ad fodienda metalla. Nunc deinde intelligere [Col. 0474D] coepi, quoniam 292 abyssus negotiorum ⁜ (48) invocat abyssum expensarum, abyssus expensarum invocat abyssum rapinarum, abyssus rapinarum invocat abyssum infernalium poenarum. Si diligens calculator saturabilium praescivisset putei Rom. [Col. 0475A] aut quinto conjunxisset quartum ⁜ (49) , aut quarto praeposuisset quintum.

Venit ad nos miserabilis persona, V. nepos vester factus filius alienus, claudicans in semitis suis, miseria sua ad misericordiam nos invitans, paupertate ad pietatem nos excitans, tribulationibus ad compassionem nos trahens. Moveat vos et affectus sanguinis, quo vobis jungitur, et civitatis unitas, quae nobis et vobis nativitatis communionem sortitur, et praelationis vestrae titulus, quae omnibus afflictis misericordiam impendere tenetur. Ne igitur [Col. 0475B] diutius compellatur, et extra gregem, luporum morsibus patere, et porcorum siliquas esuriens manducare; rogamus, consulimus et monemus ut, qui vos per naturam meruit habere patruum, per industriam et curam mereatur habere Patrem et patronum.

Si oblivisci potuerit mater filiorum uteri sui, et vester Tornacensis, charissimae matris suae ⁜ (50) obliviscetur, cum hoc et de natura videatur difficile, et de facto judicetur enorme. Hanc autem enormitatem de visceribus vestris exturbat penitus [Col. 0475C] et exstirpat fervor charitatis quam erga vos habuimus hactenus, et habemus et quandiu vixerimus habituri sumus, quam per Dei gratiam non turbare dilationes aliquae, nec exstinguere poterunt aquae multae. In ferventi proposito habemus et diutius habuimus visitare vos, sicut illos quos in visceribus nostris semper gestamus; sed hujus propositi complementum nobis invident occupationum fluctus et innumerabilium negotiorum occursus. Quam citius poterimus visitabimus vos, Deo volente, et invicem gratulabimur, invicem consolabimur, charitate et devotione fraterna. Accessit ad nos frater et filius vester Willelmus; angustia sua nobis proposita et exposita ad mirae compassionis affectum viscera nostra commovit, cum nobis videatur vos eumdem [Col. 0475D] secundum juris et ordinis nostri Regulam non tractasse. Rogamus vos sicut dominos nostros, de quibus plene confidimus, ut eum, qui, sicut nostis, [Col. 0476A] propinquus noster est secundum carnem, et ei compatimur sicut carni nostrae, pro amore Dei et nostro revocetis, et animam ejus ab amaritudine eripientes assignetis ei stallum in choro ⁜ (51) sicut habere solet, sedem in capitulo, locum in refectorio, et 294 nos cum ad vos venerimus, offensam suam et culpam faciemus regulariter emendari.

Ignorare se dicit Salomon penitus viam viri in adolescentia sua. Facilis est, et nunc huc, nunc illuc sese vertens, in bivio Pythagorico seducitur et errat. Venialis tamen est error juvenum, qui per [Col. 0476B] correptionem ad correctionem redeunt, et cum prius ambulaverunt vias non bonas, dirigunt gressus suos in semitis justitiae, peragentes viriliter per poenitentiam, quod pueriliter admiserunt per culpam. Id attendentes, in Willermo bonae, ut nunc credimus, voluntatis juvene ⁜ (52) , qui a vobis incaute recessit, et intente reverti ad vos desiderat, supplicamus et petimus, ut pro amore Dei et nostro, si compunctum videritis et humilem, salva disciplina ordinis benigne suscipite, benevole simul et benefice tractate, ne si forte, quod absit! crudeles vos 295 et duros invenerit, calamum quassatum conteratis in eo, et linum fumigans exstinguatis.

Sicut muros almae Urbis jure civili sanctos et inviolabiles esse didicimus, adeo ut qui eos transilierint, poena capitali, severitate Romulea ⁜ (53) puniri debeant: ita et sanctae Romanae Ecclesiae mandata intransgressibilia jure canonico confitemur esse debere, et eorum contemptum severitate apostolica puniendum. Confidimus autem de benevolentia paternitatis vestrae, quod nobis tanquam obedientibus filiis nequaquam impossibilia et intolerabilia mandare intenditis; sed quae et praesentibus esse debeant accepta et utilia, et posteris profutura. Accedunt ad nos frequenter et passim cum divinis apicibus [Col. 0476D] vestris plures numero, pauci merito, sine omni examinatione originis, conditionis, delicti, vel criminis, terribili commonitorio vel comminatorio nostram [Col. 0477A] excitantes obedientiam, ut quibuscunque a prima tonsura clericali usque ad sacros ordines inclusive manus impositionem ordinatoriam contulimus, vel decessores nostros imposuisse cognovimus, eis interim provideremus necessaria, 296 quoadusque beneficia conferamus. Quidam etiam quibus sunt propriae facultates, ut inde vivere possint, ordinari tamen expetunt, ut pro titulo, secundum dispensationem sacrorum canonum, rebus propriis utantur: nonnulli ut potestatum saecularium jurisdictionem devitent, tonsura tantum vel minoribus ordinibus dolo inter clericos sese simulant aggregari. Salva sancta reverentia vestra, nobis novum videtur hoc et insolitum, cum in sacris et antiquis canonibus circa presbyteros tantum et [Col. 0477B] diaconos restringatur haec observantia; et in sancto Lateranensi concilio ⁜ (54) sub felicis recordationis beatissimo papa Alexandro, cui plures ex nobis interfuerunt, suffragium suum omnibus qui aderant praestantibus, de presbyteris tantum et diaconibus statutum fuerit et decretum, id libenter amplectimur, fideliter approbamus, obedienter, Deo volente, servabimus et servamus. Impossibile autem nobis est nomina vel numerum eorum, quos infra diaconatum ordinavimus, memoriter tenere, nec minus impossibile est omnibus eis vel conferre beneficia, vel necessaria providere. Satius erit nobis amodo non celebrare ordines, quam haec importabilia suscipere onera. Quo si forte cessantibus nobis contigerit, quantum periculum futuris temporibus vel [Col. 0477C] personis immineat, nemo dubitat vel ignorat. In Gallicanis etiam partibus ad hoc tantum plerique litteras addiscunt, sive parvuli, sive adulti, ut in Ecclesia Dei gradatim per ordines promoti Deo serviant et ministrent. Quod si ordinatores defecerint, deficient ordinandi; et cessabunt mysteria, si ministeria cessare contigerit. Attendat et pius et justus Pater, quia lex nova in observatione sua debet esse possibilis in constitutione sua, non praeteritis dare formam negotiis, sed futuris. Pro his omnibus paternitati vestrae supplicamus, et preces fundimus, ut mandatum istud arduum, intolerabile 297 et onerosum, si placet, temperetis, cui nos obtemperare et difficultas prohibet, et impossibilitas non permittit.

Pudet me toties vexare tranquillitatem vestram, Pater, et sacras occupationes vestras quasi tot obruere fasciculis litterarum. Excusabilem me reddit quandoque necessitas mea, quandoque charitas aliena. Ut autem redimere mihi possim paulisper hoc fastidium vestrum parabolico Salomonis charactere, Aurelianensis nostri Garnaudi deliciosas vobis nugas appono. Tria sunt murmurantia super terram, et quartum quod facile non quiescit, communia rusticorum dominantium, coetus feminarum [Col. 0478B] litigantium, grex porcorum ad unius clamorem grunnientium, capitulum diversa vota sectantium. Cum primo pugnamus, secundum irridemus, tertium contemnimus, quartum 298 sustinemus: a primo et quarto libera nos, Domine. Coactus ab ultimo, vestrae correctionis manum ultimam et expeto et exspecto. Est quidam socius meus ⁜ (55) in mensa mea simplex et innocens coram Deo et hominibus, sine querela, cui capitulum nostrum vicariam unam in majori altari contulerat, assignato ei beneficio a quodam burgense ⁜ (56) unde sufficienti mediocritate sacerdotaliter vivere posset. Eum mihi praesentarunt canonici ad titulum majoris altaris ordinandum, et communem cum aliis participationem refectorii [Col. 0478C] concesserunt. Cum autem a nobis ordinatus per biennium fere et altari ministrasset, et beneficium refectorii ⁜ (57) cum aliis recepisset, eum neque citatum, neque in aliquo convictum, praetermisso juris ordine, et altaris ministerio et refectorii beneficio privaverunt, burgense autem beneficium quod contulerat, quamvis invitus, in manu sua recepit. Mirantur omnes qui audiunt, sed miraculum eorum canonici nostri aut negligunt, aut contemnunt. Supplicamus paternitati vestrae, ut pro amore Dei, et humilium precum nostrarum interventu, decano et capitulo nostro scribatis; rogando, si placet, ut socium nostrum, bonae opinionis et honestae vitae presbyterum, injuste spoliatum, pro vobis restituant, et si aliquid deliquit unde damnari meruerit, eum ordine judiciario tractent, ne forte aut de juris [Col. 0479A] ignorantia possint argui, aut de crudelitate notari.

Gratias vobis, Pater, qui inter alia beneficia pro me clerico vestro litteris vestris capitulo nostro transmissis, et corripuistis incorrigibiles et indociles docuistis. Quartum illud genus murmurantium ⁜ (58) super terram, a quo liberari me saepe deprecor et defendi, primo aspectu litterarum vestrarum tulit impatienter et moleste, me vel offerre vobis querimoniam meam, vel eorum contumeliam non sufferre. Incoeperunt a murmure, et in jurgio terminarunt. Qui corrigi debuerant, non timuerunt erigi, qui virga digni erant, obtulerunt festucam. Sed [Col. 0479B] quia cum his qui oderunt pacem pacificus esse volo, et remisi injuriam, et injuriantes dimisi. Aderit tempus, Deo volente, quando in praesentia vestra, vel erubescent de irreverentia sua, vel de contumelia punientur.

Solent, Pater, in collegiis sacris, aliqui reperiri contradictionis et inobedientiae filii, qui lites et contentiones diligunt, inter fratres jurgia seminant, scandala movent animati, schismata, bella intestina parare et parere periculum suis, ridiculum alienis. Horum de numero Nicolaus quidam monachus olim [Col. 0479C] Sancti Martini Tornacensis, levitate et inconstantia, nec sine corruptela malitiae impulsus, latenter exivit ab eis, cum non esset ex eis, promptus potius de claustro exsilire et exire, quam solitarius in claustro sedere. Significato nobis clandestino ejus recessu, accessimus ad ecclesiam, et convocato conventu, capitulum intrantes, quaesivi a singulis utrum fugitivus ille de consilio, aut consensu alicujus eorum recesserit, litterasve aliquas sive cum sigillo, sive absque sigillo secum tulerit, sicut aliqui extra monasterium murmurabant. Responderunt omnes unanimiter, quia neque de conscientia, neque de consilio, neque de consensu eorum recessit: et si aliquas secum [Col. 0480A] litteras tulisset, eas asseruerunt furtivas. Proinde, Pater sancte, quia veritatem facti novimus, preces vobis fundimus, ut si forte seditionarius et transfuga ille, sicut quidam suspicantur, ad vos venerit, et religionem vestram mendacio circumvenire tentaverit, non credatis ei; nec sacras aures vestras mendacio polluat, et fictis corrumpere fallaciis attentet. De statu Ecclesiae illius sciat sancta paternitas vestra, quia si quid in ea corrigendum vel in capite vel in membris erat, per Dei gratiam dedimus et dabimus operam, ut omnia corrigantur, spem habentes in Domino quod Ecclesia illa sub regularibus disciplinis incedat, terribilis ut castrorum acies ordinata. Litteras illas quas abbas et capitulum vobis miserunt, per Joannem clericum inspeximus, [Col. 0480B] et legimus et eis perhibemus testimonium veritatis.

Excellentior via quam demonstrat Apostolus, non gaudet super iniquitate, congaudet veritati (I Cor. 13) . Ea, cui congaudet, sibi sufficiens in conspectu vestro, sancte Pater, nec venalem mendicat gloriam, nec venialem respuit interventum. In hujus fiducia veraciter vobis asserimus, quia monachus ille Sancti Martini Torn. ⁜ (59) gyrovagus et transfuga, qui ad sedem vestram ausu temerario venire, [Col. 0480C] et sanctam religionem vestram mendacio suo tentavit circumvenire, nec de conscientia fratrum ab eis recessit, nec de consilio eorum ut recederet processit. Sigillum quod secum detulit, aut furtim sustulit, aut reus Corneliae de falsis ⁜ (60) , pseudosigillum sacrilegus transformavit. Haec diligenter in capitulo a singulis requisivimus, et a singulis commune responsum accepimus, quia nec ejus noverant recessum, nec ejus approbabant excessum. Et quoniam nemini debet patrocinari dolus suus, ne falsitas 302 obruat veritatem, preces fundimus paternitati vestrae, ut damnosum illud chirographum, quo per falsas litteras, et falsum sigillum, falsus monachus Ecclesiam obligare voluit, si placet, [Col. 0481A] damnetis, ne compellatur reddere quod non accepit, solvere quod non rapuit, approbare quod nescivit. Ecclesiam illam nobis et loco et affectu proximam, conversatione et opinione gaudemus, illaesam esse, nec quasi in incertum currere, nec quasi verberantem aera pugnare. Si quid in ea perfectioni deest, per Dei gratiam speramus quotidie meliora et viciniora saluti.

Anxiatur in me spiritus meus, quoties aut tranquillitas [Col. 0481B] vestra concutitur, aut unanimitas impeditur. Semper enim consuevi, nec ab hac consuetudine, Deo volente, desistam, et vobis congaudere gaudentibus, et flere cum flentibus. Quis enim separabit me a charitate vestra, quae in Christo Jesu? tribulatio, an angustia, an persecutio, an fames, an nuditas, an periculum, an gladius? nam si paratus sum mori pro singulis, paratus sum, si necesse fuerit, et mori pro universis. In tribulatione quae circumdedit vos pro capella beatae virginis Genovefae ⁜ (61) , pro qua etiam per charissimum fratrem nostrum ac vestrum R. consuluistis nos, certum dare consilium vobis non audeo, quoniam voluntates fratrum nostrorum semper diversas intelligo, et exitum rei, qui forte ex insidiis fortunae pendet, nec ut propheta praevideo, nec somnio ut poeta. Si [Col. 0481C] flagrante maleficio, quando juvenis archidiaconus capellam vestram violenter ingressus est, et fratrem vestrum presbyterum audaci manu et proxima sacrilegio aggressus, post appellationem ad dominum papam factam, ornamenta sacra diripuit et abstulit, et eumdem fratrem de capella violenter expulit, flebilem conquestionem istam ante pedes summi pontificis aliquis deposuisset, recte id actum fuisse credidissem. Nec vero quia spatio temporis res obtorpuit, et 304 archid. in quali possessione sese jactitat esse, si, ut audivimus, in arbitros compromittere voluerit, quos juris et aequi amatores credideritis, compromissum suscipite, ita tamen quod in civitate Paris. vel in proximo civitati loco, negotium [Col. 0481D] non tractetur, ne multitudine molis suae, tam in advocatis quam in prudentibus et potentibus viris, quibus non parum civitas abundat, nostra et vestra parvitas opprimatur. Quod si alium locum eligere noluerint, credo melius esse ut totum negotium ad summum pontificem referatur. Si autem, [Col. 0482A] Deo volente, contigerit ut vos capellam vestram pacifice possitis habere, melius videtur vobis esse ut per honestos fratres de collegio vestro eam gubernetis, quam aliquem ibi saecularem personam instituatis.

Accessimus ad ecclesiam de Bredenai, causa nostrae synodi celebrandae; et occurrit prima facie grande miraculum nobis, triste spectaculum nostris, ridiculum alienis. Didicimus a vicinis quod in ecclesia solebat monasticus ordo sub duodenario fratrum numero conventualiter observari, divinum [Col. 0482B] celebrari regulariter officium; pauperes alimoniam, peregrini hospitium, solatium infirmi reportabant. Et ecce in contrarium versa sunt omnia, diruta sunt aedificia, silent officia divina, dum non sit ibi vel unus monachus qui celebret ea. Redactus est locus in solitudinem, factus sicut umbraculum in vinea, et sicut tugurium in cucumerario; possessiones amplae, et decimae uberes, quibus alebantur monachi, partim distractae sunt; sub hypotheca dominio premuntur alieno. Verumtamen presbytero commissa est illa misera et ancillata ecclesia, cum ibi deberet prior esse et aliis monachis praeesse. Plangunt et dolent parochiani, de quorum donis et praedecessorum oblationibus ecclesia illa dotata fuit et ditata; plangunt et clamant in auribus Domini Sabaoth, et ultionem a Deo et correctionem a vobis [Col. 0482C] in suspiriis et singultibus et expetunt et exspectant. Haec attendentes, et tacti dolore cordis intrinsecus, consilio prudentium virorum qui nobiscum aderant, ad correptionem et correctionem, zelo domus Dei comedente, nos accingimur, sub interdicto concludentes illam desolatam et lacrymabilem ecclesiam, 306 et prohibentes ne divina ibi celebrentur officia, et ne parochiani decimas vel oblationes, aut alios aliquos parochiales proventus reddant, quousque consuetus monachorum numerus deducatur ad locum, et prior ibi instituatur qui aliis praeesse debeat et prodesse. Verumtamen ad preces V. presbyteri et virorum qui nobiscum aderant, sententiam datam usque ad octavas Epiphaniae [Col. 0482D] suspendimus et distulimus observari.

Absit, Pater, ab anima mea, ut in aliquo appaream [Col. 0483A] vel beneficiis vestris ingratus, vel benevolentiae indevotus. Haec sunt duo simulacra quae abominor, duo idola quae detestor. Si aliqui forte (quod absit!) aliud vobis sibilaverint, aut voluntatis meae malevoli sunt interpretes, aut maledici detractores. Quod enim de conferenda vel transferenda donatione praebendae a Tornacensis domino Bonifacio in L. clericum vestrum dubitare visus sum, coegit me auctoritas primi mandati vestri, novitas secundi, reverentia promissi frangendi. Nunc vero plenius intellecta voluntate vestra paratus sum facere quod mandastis, sine simulatione liberaliter, sine dissimulatione libenter. Veniat praedictus L. quando voluerit, volentes nos inveniet, quando venerit.

Quaesistis a nobis quod a vobis quaeri debuerat. Consuetudinem ordinis vestri nescimus, verba beati Benedicti et legimus et tenemus. «Si quis, inquit, infra annum probationis exire voluerit, liber exeat cum rebus suis.» Qui ingredientem liberum dixit, egresso matrimonium non interdixit. Et quoniam praesentium lator B. ex probatorio tirocinio pedem traxit, ex prohibitorio cauterio a Christiana societate separari non meruit. Quantum ad solatium infirmitatis [Col. 0483C] humanae, matrimonium est quod contraxit, quantum ad fastigium societatis vestrae, a perfectione deviavit. Credimus et dicimus in tali conjugali copula matrimonium esse. Videritis vos si ex tali absentia res ejus debeatis secura conscientia retinere.

Quanquam, Pater, in conspectu vestro inter regalium et pontificalium epularum affluentiam, preces nostrae tanquam stilla situlae modicum obtineat [Col. 0483D] locum, tamen intercedere nos pro aliis et necessitas 308 urget, et charitas persuadet. Ecclesia Corbeiensis multis et magnis attrita et afflicta laboribus, nunc tandem, ut credimus, respirare coepit, si sancta paternitas vestra ei gratiam suam exhibeat et benevolentiam impendat. Habent in ea abbatem dominum G. qui in ea possessiones possit revocare perditas, et non perdere revocatas. Prudens est et industrius, et qui tanto oneri, sicut credimus, et honori. Rogamus sanctam paternitatem vestram, si placet, ut praedicto viro bonae opinionis inter suos, et qui utilis est Ecclesiae suae et fidelis, vestram plenius gratiam impendatis.

Audita chronica aegritudine vestra, et cum dolente dolemus, et compatimur patienti. Sanet vos salutis Auctor, qui sanat contritos corde, qui salvat sperantes in se, qui operatus est salutem in medio terrae. Desiderio desiderassemus hoc Pascha manducare vobiscum, et lactucas agrestes tristitiae nostrae paschalis agni carnibus apud vos temperare et condire. Prohibet hoc necessitas temporis, causa necessitatis, importabile jugum, quod impositum est humeris nostris. Speramus in Domino, quia cito liberabimur ab hac plaga, quamvis tantorum [Col. 0484B] cicatrices vulnerum non subito deleantur. Reddita nobis prosperitate per Dei gratiam, quantocitius potuerimus, visitabimus vos et 309 fratres nostros, ut communi simul fruamur colloquio, gaudeamus consortio, et solatio delectemur. Salutate fratres nostros et in universis singulos, et in singulis universos.

Positus in extremis finibus terrae, et extremis finibus vitae, cum jucunditate recordor honestae [Col. 0484C] conversationis vestrae, societatis individuae, humilitatis devotae. Aliquos ex vobis in Christo genui, alios adultos inveni, utrosque colui et dilexi, neutros sine necessitatis articulo offendi. In sudore vultus mei et angustiae spiritus per XV et amplius in Ecclesia nostra pariter et vestra annos fideliter laboravi, et, si dixerim, feliciter non peccavi, per Dei gratiam, neque aera verberans, neque in incertum currens. Judicate vos ipsi ne forte aliquis murmurans in angulo dicat mihi: Testimonium tuum non est verum (Joan. VIII) . Interim, fratres et filii, moneo senex, et hortor et ego senes, ut praeparent se ad finem vitae, juvenes ad observantiam regularis disciplinae, adolescentes ad custodiam subjectionis [Col. 0484D] et verecundiae, omnes ad unitatem dilectionis fraternae, et charissimo filio nostro abbati vestro per omnia plenam obedientiam exhibere. Per Dei misericordiam in omni successu temporalium abundamus, proventum et fructum spiritualium vestris orationibus exspectantes. Salutant vos, charissimi filii mei, fratres vestri, Marcellus et Girardus juvenes honestate praecipui, 310 humilitate praeclari in servitio meo et vestro solliciti et strenui, frequentes in consiliis nostris, in negotiis, in sacramentis. Paratus est animus, si parata fuerit manus, negotiis Ecclesiae vestrae opportuno tempore et loco occurrere, et succurrere et servire.

Amicitiarum foedera nascuntur colloquiis, firmantur consiliis, beneficiis convalescunt. Currant inter nos haec veneranda commercia, et alternis obsequiis mutuo nutriantur. In hujus spei reliquiis dilectionem vestram rogamus, ut mittatis nobis palefridum unum, qui visu non paveat, gradu non caespitet, motu non concutiat senem, aspectu delectet amicum, ascensu deceat sacerdotem. Si de retributione cogitetis, occurrent, Deo volente, loca et tempora, quibus hoc beneficium convenienter poterimus compensare.

De mandato vestro, Pater, accessimus ad Sanctum Amandum, ubi invenimus monachos non amandos. Seditiosi erant; in seditione morantur, et forte in seditione morientur. Nihil objicere poterant abbati 311 suo, nisi quia cum litteratus, sobrius, castus, quietus ac frugi, magis parcitati quam prodigalitati sit proximus, in observantia monastici ordinis, ut dicunt, minus sit peritus, tanquam qui in loquela digitorum ⁜ (65) nesciat exprimere fabam, caseum, vel ova; vel in talibus errantes corripere, vel corrigere, vel negligat, vel contemnat. Quosdam eorum, qui totius erant capita [Col. 0485C] conspirationis, separare voluimus a collegio illo ad tempus, sub excommunicationis cauterio prohibentes ne a monasteriis ad quae destinavimus eos, sine licentia nostra et abbatis sui vel exsilire praesumerent, vel exire. Inobedientes exstiterunt nobis, sed inobedientiae ejus maculam purgavit interventus abbatis Aquiscinti ⁜ (66) , et domini Philippi vicedomini vestri ⁜ (67) , ut absolvantur alieno merito, [Col. 0486A] qui suo meruerunt excommunicari delicto. Super his omnibus consideret sancta paternitas vestra quid expedire debeat sancto monasterio, quid non sanctos monachos impedire. Honestum ac litteratum, et praeter senectutis debilitatisque incommodum, sicut credimus, irreprehensibilem invenimus abbatem non minus malitiae propriae expertem, quam expertum malitiam alienam.

Si vera sunt quae dicuntur, absenti detrahis, innocentem accusas, episcopum novum eumdemque [Col. 0486B] veterem amicum sine causa laceras, reprehendis, condemnas. Dicis me, ut caetera taceam, pontificali cathedrae nescire conformare. Doce me, obsecro, quae sit illa cathedralis forma, quam depingis, ut ei, si non informis fuerit, me conformem. Civitatem raro egredior, regulares 313 horas cum aliis, quantum licet, frequento. Secundum gratiam mihi collatam verbum Dei parochianis meis annuntio. Contra novam haeresim ⁜ (68) , caeteraque monstra id genus, pro posse meo declamans, tanquam ad bestias depugno. Sacramenta quae gratis accepi, gratis impertior. Pravitatem Simonis, Giezi lepram, modis omnibus abhorreo, detestor, anathematizo. Manus meas, et si non ab omni munere, ab illicito semper excutio. Venientibus ad me in confessione [Col. 0486C] consilium, in poenitentia remedium, in tribulatione solatium, quantum Dominus permittit, exhibeo. Horis vacuis et a foro feriatis in loco ad haec idoneo sacrae Scripturae intendo, legens et ruminans, quae post lectionem decoquo, et ad memoriae cellulam trajicio. Honestis hospitibus libenter occurro, liberaliter accurro. In mensa nec solitarius, nec obscurus esse volo, in qua facilius est ut superfluitatem [Col. 0487A] accuset natura, quam curiositas esuriem. Histrionibus et scurris patrimonium Christi non dispergo. Haec exterius. Occultorum autem cognitor est, scrutans corda et renes Deus, qui actibus nostris exhibiturus est se verum judicem, vindicemque severum. Rogo si haec ad cathedralem formam pertinent, non irrideas. In aliis quae desunt potens est Deus augere mihi gratiam suam, et qui dedit initium, pro beneplacito suo daturus est incrementum. Si diligeres sincerius, deberes et monuisse secretius, et suasisse suavius, et securius increpasse. Nunc autem dilectionis abjecta verecundia, posuisti amicum quasi signum ad sagittam, diffamans eum in omni loco, in omni aure, et furno, ut aiunt, et molendino, spectaculum suis, ridiculum alienis. [Col. 0487B] Parce, obsecro, verecundiae meae, parce honestati tuae, parce utriusque famae, ut, si contigerit nos aliquando invicem videre et videri, favorabilius alter alterum 314 vel notabilem condemnet, vel excusabilem commendet.

Fautores juris et aequitatis amatores, in Ecclesia Dei esse vos et Deus novit, et homines non ignorant. Si quis aliud de vobis aestimaverit, in communem peccat opinionem; socius eorum factus quibus [Col. 0487C] voluntarie peccantibus non relinquitur hostia. In hujus spei fiducia gaudemus super negotio fratris nostri pro Ecclesia de Nes. tales ac tantos promeruisse judices, quos nec astutia fallat, nec pervertat malitia, nec cupiditas inquinet. Constat omnibus de facto, jus est in expedito, narrationem plenam et planam continet apostolica pagina, tamen, ut qui sedent sedeant, et summi pontificis exsequantur mandatum; pro visceribus nostris dicto fratre nostro supplicamus vobis, ut quos in fide et veritate experti sumus donatores obliquos, in justitia et aequitate nunc tandem exsecutores stabiles operiamur, et rectos. Securus et confidens 315 tam de justitia sua, quam de benevolentia vestra accedit ad vos praedictus S. Deus autem meus faciat vos ei [Col. 0487D] placabiles, et remittat eum ad nos cum fructuoso reditu, non cum gemitu luctuoso. Suscipite veterem, non inveteratum, amicum vestrum, in precibus suis justis; et qui praesentem dilexistis, non abjiciatis absentem.

Ruri habitans inter Faunos ficarios ⁜ (70) , Panasque silvanos, sepultis paulisper sacramentalibus officiis, interdum procidens ad pedes Domini Jesu, peccata mea flebiliter plango, interdum revolans ad caput ejus, beneficia Dei recolo fideliter et retracto. In medio non est locus remedio, quoniam si domesticas sollicitudines attendam, reddunt me confusum; si negligam, desolatum. Interim timens obrui lapidibus increpationis vestrae, si precibus importunis pro alio bestialiter fusis, montem ⁜ (71) celsitudinis vestrae tetigero, verecunda tamen praesumptionis audacia, pro decano Ecclesiae nostrae [Col. 0488B] innocente et simplici viro supplico, quem ad sacerdotii gradum commonendo, ut aiunt, et comminando citastis. Indulgeat ei benignitas vestra, si placet, aliquas inducias quibus se probet homo, ut sic de pane illo salubriter edat et de calice bibat, et qui a vobis utiliter est praemonitus, humiliter vobis obediat praemunitus. Nostis simplicitatem hominis; et, ut verum fatear, verendum est ne sacerdos elementarius in primis aliquando barbarismum faciens, proferat ibi pro vocali mutam, ubi aliquem qui barbarie vixerit, celebrare volentem magis expedit esse mutum quam vocalem. Admittat pietas vestra, pater, preces nostras intra sacrarium exauditionis, ut is pro quo porriguntur, sese recepisse [Col. 0488C] gaudeat a vobis oleum pro cinere, gaudium pro luctu, pallium laudis pro spiritu moeroris.

Inter alia divinae gratiae beneficia nobis a Deo concessa plurimum gloriamur in Domino, quia promotionis tuae, frater charissime, cooperatores exstitimus et ministri, et in recessu nostro talem nobis reliquisse meruimus successorem. Hilarem de te et de fratribus nostris famam frequenter audimus, succrescere et augeri referentibus eis qui ad nos transeunt, quia et persona tua sit utilis Ecclesiae, [Col. 0488D] et Ecclesia tuae sit coaptabilis personae. Gratanter amplectimur hanc pacem, gratulanter ambimus hanc concordiam socialem, commendamus honestatem tuam, laudamus sobrietatem, parcimoniam approbamus et in exterioribus prudentiam, et in [Col. 0489A] interioribus disciplinam. Et quoniam te nobiscum gaudere volumus, sicut et nos tibi ac fratribus nostris in prosperis congaudemus, rogamus, et exhortamur in Domino, ut in vigilia sanctae 317 Pentecostes copiam tui nobis Tornaci facias, quoniam, Deo volente, sequenti a festo tertia feria proposuimus dedicare capellam nostram novam ⁜ (72) , non minus gloriosam materia quam gratiosam forma. Delectabiliter accurrent tibi et aliis tecum intuentibus pari decore et aemulatione sancta contendentes in singulis fenestris vitreis, Evurtius et Genovefa ⁜ (73) . Duplicare decet nos tecum paraclysim nostram ⁜ (74) , tum ex solemnitate et gustu Spiritus sancti, tum ex jucunditate et fructu aedificioli nostri. Desideramus te in hujus theatri spectaculo [Col. 0489B] habere et sollicitudinis participem, et gaudiorum consortem. Vale, veni, et vide.

Ad honorem Dei et confusionem communiae murmurantis habemus de domo nostra liberum et securum ingressum, liberum contra turbas et turbines; securum contra nocturnos timores. Ereximus arcum 318 triumphalem ⁜ (75) , victoria nobis de coelo collata, circumduximus vias patulas transeuntibus, superaedificantes in aere capellam novam, tam gloriosam materia quam gratiosam forma. [Col. 0489C] Rogat nos amicus vester, vetus dicere debeam an vetulus, nescio, non tamen dixerim inveteratus, ut, si fieri potest, ad dedicandam capellam nostram per manum vestram tertia feria Pentecostes, gratam praesentiam vestram nobis exhibeatis, ut pariter duplici gaudio paradisi congaudeamus, et festivo adventu Spiritus sancti, et jucundo introitu oratorii novi. Felix erit dies, quia parva tuguria nostra hospes magnus implebitis. In arcu supradicto, qui sacris parietibus cohaeret, quidam nostrum versiculos depinxerat ⁜ (76) ne transeuntes sordibus inquinent honestum locum, quorum aliquos vobis transmittimus, ne sine risu aut jocoso ludicro claudatur epistola.

Cum ad precum vestrarum instantiam die constituto consecrationi capellae vestrae nos proposuissemus praesentare, quoniam nulla est sincera voluptas, 319 sollicitum aliquid interveniens quod et propositum mutavit, et domui nostrae periculum imminere significavit. Quia vero mora ad se trahebat periculum, et eventus rei festinare jubebat, auxilio Dei fretus, et de suffragiis fratrum confisus, trementi, quantum tenuitas nostrae animositatis permissa est, me totis viribus opposui, et sic Phinees percutiente, cessavit quassatio. Quapropter [Col. 0490B] paternitatem vestram imploramus, ne graviter feratis, sed patienter sustineatis quod ad praefixam diem venire non potuimus: tantae enim necessitatis occasio sine postulatione veniam promeretur. De nobis autem scire debetis quod ad id parati sumus quod utilitati vestrae necessarium, et honori idoneum esse cognoverimus, quod quoties vobis expedierit, exhibitio operis probabit. Valete in pace.

Ad vestrum consilium, Pater, in dubiis, ad auxilium recurrimus in adversis. In primo tertium, in secundo quartum ⁜ (77) sacri septenarii Spiritum postulamus. [Col. 0490C] De mandato vestro falsarios quosdam cautela et arte, non potentia, ad confitendum induximus, promissa impunitate, quantum nobis licebit, uni eorum, qui adulterinae bullae superiorem et inferiorem molam ⁜ (78) nobis in capitulo restituit. Terribili adjuratione et devotione confessus est sese nunquam ea usum fuisse, sed cujusdam presbyteri, qui falsas litteras vendebat, socius erat, et partem infausti pretii quandoque recipiebat. 320 Volumen etiam pugillare nobis reddidit, in quo plures litterae sub apostolico nomine continentur. Presbyter ille beneficium habet a capitulo annexum servitio majoris altaris. Quis sit et qualis sit, qualiter etiam se excusare possit, lator praesentium dicere vobis potest. Servamus vobis incudes adulterinas, quarum adulteria [Col. 0491A] et auctoritatis vestrae condemnentur judicio, et malleo constringantur.

Commendanda est paterna severitas, quae materno temperatur affectu, et post verbera porrigit ubera: quae, cum irata fuerit, misericordiae recordatur. Ludus est animae non minus utilis quam honestus, cum in theatro virtutum, sub angelorum spectaculo, duas ipsius potentias, concupiscentiam et iram, media ratio sic recto dirigit cursu, ut nec ira ferveat in immensum, nec desiderium longius a pietate recedat. Haec attendentes, sanctam religionem [Col. 0491B] vestram rogamus, ut fratri Willermo, quem vobis et Ecclesiae vestrae 321 credimus utilem, paternae mansuetudinis aperiatis sinum, et si percutitis in virga, spiritum lenitatis nolite exstinguere. Paratus est ab his quae sunt superflua, cessare, declinare inhibita, promissa sectari, vobis obedire ut Patri, dum tamen in sacro collegio vestro liceat ei vobiscum morari, vobiscum mori. Suscipite preces nostras, ne repulsam patiamur in hac petitiuncula nostra, qui vobis semper parati sumus et offerre obsequium, et reverentiam deferre.

In translatione tua de Lexovio ad civitatem Heliopoleos, [Col. 0491C] incertum est mihi, utrum gaudere debeam, aut dolere. Si principia dictionum attendas, translatus est a planeta Cyprio ⁜ (81) ad solem, ab obscuris ad lucem, a lubricis motibus ad splendoris soliditatem. Placeret haec mutatio, si nostrum abinvicem remotio non obesset. Id obsecro, ut in hoc transitu tuo caveas, ne sicuti aliquando mihi jocose dixisti de quibusdam illarum partium accolis, errare incipias, in compoto, et circa Pascha velis 322 celebrare Pentecosten. Credo quod si aliquando in errorem illum incideris, factus est socius illorum, quibus dicit Apostolus, sed abluti estis, sed sanctificati estis (I Cor. VI) . Quid enim aliud de archidiacono praesumendum, nisi quod primo de sua, [Col. 0491D] secundo sollicitus sit de salute subditorum? Inter [Col. 0492A] curiae curas et jocosas post laborem sodalium confabulationes, sic te volo esse medium, ut nec illae gravi onere te deprimant, nec istae te molli otio dissolvant. Qui scholaribus amabilis eras, curialibus admirabilis esto. Curiales non a cruore dixerimus, sed a curia, ubi nonnunquam nugae pro seriis, seria pro nugis habentur; ubi raro quispiam vult habere parem, superiorem nunquam. [Memento illius distychos quod poetico potius quam prophetico, sed tamen veridico spiritu, in recessu tuo Bononiensi dictum est tibi a quodam:

In eis quae honeste petuntur, et turpiter retinentur, juvanda est intentio postulantis. Inspecta ergo autem et cognita origine contractus, qui inter Ecclesiam de Claromar ⁜ (82) et G. Insulen. clericum nostrum intercessit, non videtur nobis incurrere crimen usurarum, cum etiam inter Ecclesias et honestas [Col. 0492C] personas, sicut saepe vidimus, non fuerit usurarius. Accedit magis ad emptionem et venditionem tanquam qui jactum retis emerit, quam ad contagium foeneraticii lucri, quod nos vobiscum pariter detestamur. Proinde sanctam paternitatem vestram rogamus, ut in hac parte provideatis indemnitati clerici nostri, et tam sacri collegii virorum verecundiae parcatis, ne in hoc facto magis de cupiditate possit argui, quam de charitate laudari.

Confidentiam nobis praestat interpellandi benevolentiam vestram, et nobilitas generis vestri, et honestas vitae, vel auctoritas dignitatis. Favorem hominum [Col. 0492D] et gratiam Dei conciliant in vobis tria haec. [Col. 0493A] His tribus compellimur et a vobis quod decet petere, et quod nobis expedit postulare. Familiaris et amicus noster bonae indolis ad praesens, et magnae in posterum spei, honesta conversatione sua reliquias nobis significans, Th. Tornacensis archidiaconus liberalitate sociali benevola simul et benefica pro quodam socio suo fidejussor exstitit cuidam parochiano vestro, Renaldo campsori, in decem libras Parisiensibus, et in civiles insuper accessiones, quas imperitus juris et peritus pariter usuras appellant. Sortem solvit, et quod sorti accesserat usque ad quindecim libras. Praedictus creditor accepto tulit solutionem, et archidiaconum a fidejussione absolvit, promittens ei sese libros suos, qui pro praedicto debito obligati erant, in continenti [Col. 0493B] redditurum. Distulit reddere, et in corde et corde locutus, differre convertere nititur in auferre. Rogamus paternitatem vestram ut tantam exactoris improbitatem auctoritate vestra comprimatis, corrigatis. Facite, sicut decet vos, archidiacono restitui libros suos, ne compellatur solvere quod non rapuit; quoniam testes idoneos et sufficientes habet et accepto latae a creditore solutionis, et ab eodem prolatae absolutionis. Restitutione librorum facta, paratus est archidiaconus in praesentia vestra per se vel per sufficientem procuratorem parere juri, et respondere sicut jus dicta verit improbo creditori.

Favorabilis est petitio ejus, cum ad promotionem conveniunt hinc petitoris meritum, hinc justitia petitorum. Haec attendentes, in latore praesentium amico et familiari nostro G. cujus propter honestatem et mansuetudinem quibus praeeminet, non solum apud nos, sed et in locis publicis et Ecclesiis ex magnificis operibus et insignibus artificiis merita vigent, et in perpetuum sui memoriam derelinquunt. Ejus favorem desiderii ab ipso nobis expositi affectuose suscepimus, ut illud ad effectum perduci cum ipso pariter peroptemus. Exemplo monitus patriarchae filium quondam suum super unum montium quem monstravit ei Dominus, Ecclesiam [Col. 0493D] scilicet vestram sanctam praeconcordem voluntatum et spirituum, et sanctarum gratiarum abundantem, vere montem coagulatum et pinguem, et desiderat immolari, ut eidem accrescat meritum ex mutatione tanti exempli, et universitas vestra tam ipsius, quam praedicti filii in quotidiano servitio fructum colligat holocausti. Audivimus et probavimus eum tam ex litterarum scientia, quae ejus aetati competit, quam ex legendi gratia, et cantandi, satis aptum et divinis officiis, et monachalibus disciplinis pronum. [Col. 0494A] Sanctitatem vestram affectuose rogamus, ut pro amore Dei, et nostro intuitu, et dilectionis ac devotionis quam praedictus magister G. erga vos habet, praefatum filium suum recipiatis in consortium vestrum, ut tam nos quam ipse ex admissis 326 precibus nostris, et ejus voto completo, in gratiarum actione nos pariter assurgamus.

Quorumdam monachorum nos infestat improbitas, quibus cum incessanter sufficere debeant sua, irreverenter invadere cupiunt aliena. Hi sunt abbas et monachi S. Bertini, qui unam Ecclesiam de [Col. 0494B] mensa nostra propriam, longo tempore captivitate laicalis servitutis detentam et oppressam, sine consensu nostro et Ecclesiae nostrae nobis contradicentibus sese asserunt redemisse, et auctoritate sua garriunt suam esse. Mota super haec a nobis adversus eos quaestione compromisimus in arbitros centum marcarum poena interposita, si quis resilire tentaverit a receptis. Praeripuerunt nobis saltu perambulo personam vestram eligentes in arbitrum, quam et nos, de prudentia vestra confidentes, prius voluimus nominare. Assignata die et loco apud Duacum convenimus, nobiscum adducentes loco arbitri Cameracensem decanum. Doluimus de absentia vestra, sperantes in Domino, quia si praesens fuissetis, aut consecuti fuissemus justitiam nostram, [Col. 0494C] aut cum adversariis compositionem et pacem. 327 Et quoniam negotium dilatum est usque ad sextam feriam post Cineres, rogamus vos sicut patrem, dominum et amicum, quanto possumus affectu et annisu, ut pro amore Dei et pace inter Ecclesias reformanda, ea die gratam nobis exhibeatis praesentiam vestram apud Duacum; quoniam si praesens fueritis, confidimus in Domino quod auctoritate vestra terminabitur negotium nostrum.

Importuni sumus in petendo, sed importabiles esse nolumus in exigendo. Vehiculum ad te mittimus, [Col. 0494D] quod forsitan a quadro, d mutato in r, propter numerum rotarum quarrum ⁜ (84) appellamus. Bigam autem seu birotum mittere noluimus, quia fortassis aut oneri non sufficeret, aut in paludibus clivosis declinando in alteram partem sese cum sarcina inversaret. Nam quod de triga tibi jocando diximus, scias quia sicut trigam ⁜ (85) abominamur in vehiculo, ita etiam abhorremus in opere et in verbo. Volumus autem ut per praesentium latores mittas nobis caseos nostros, vel partem numero et qualitate [Col. 0495A] majorem, et quod de cibo Emmanuel abbas de Etot ⁜ (86) , debet nobis. Interim hallecia sive gratuita sive emptitia diligenter nobis praeparari facias et siccari, ita ut tempore jejuniorum non auferant esurientibus appetitum comedendi, et sitientibus non afferant irritamentum bibendi.

Sicut nuper tibi mandavimus, si importuni sumus in petendo, non erimus importabiles in exigendo. Competenter computabimus tecum, ut nec gravamen incurras, nec gratiam nostram amittas. In proximo est dierum ariditas, vigilia Natalis Domini, feria sexta protomartyris, Sabbatum Joannis [Col. 0495B] piscatoris, quibus quia terra negabit nobis pecora campi, et aer volucres coeli, manducare compellimur pisces maris. Inde est quod consuetam benevolentiam tuam rogamus, ut de proprio vestro et pisces nobis emas, et summarium conducas ⁜ (87) mihi in vigilia Natalis Domini, ut pro prandio coenam possimus ducere, et in festo beati Stephani, et beati Joannis, de reliquiis, ne dicamus XII cophinos, saltem XII catinos implere. Festina, ne tardaveris, ut et festinus revertatur nuntius noster, et Natalis coenam festivam nobis faciat, non infestam.

Benevolus est qui promittit, beneficus qui largitur. Quod si donantis hilaritas comitetur utrumque, totum qui recipit sese debet effundere in gratiarum plenissimam actionem. Pensionem annuam, quam fratri nostro promisistis, rogamus ut ei sine dilatione solvatis, ne, si contigerit eum in eundo et redeundo laborare, cogatur vel quasi in incertum correre, vel quasi aerem verberare

STEPHANUS Dei permissione Tornacensis Ecclesiae [Col. 0496A] humilis minister, omnibus monachicam vitam professis, in Domino salutem.

Cum ex officio nobis injuncto, paternam sollicitudinem teneamur Ecclesiis nobis commissis impendere, lapsa erigere, fatigata reparare; illis praecipue providere debemus, in quibus ordo monasticus sive clericorum, qui regulares appellantur ⁜ (88) a SS. PP. institutus, sine macula sordis, et ruga simulationis observari debet. Et quia scriptum est, negligere cum possis corrigere perversos, nihil aliud est quam fovere; nec caret scrupulo societatis alienae, qui manifesto facinori desinit obviare. Saepe ac saepius auditis quibusdam quae notabilia et probrosa, si vera essent, in monasterio Sancti Martini fieri dicebantur, ne de manu nostra, qui [Col. 0496B] speculatores in domo Israel dati sumus, sanguis pereuntium requiratur, parietem alterius fodere, et si quae intus abominabilia, plenius intelligere studuimus et videre. Cum autem super his, quae a clericis turpia et honestati contraria dicebantur, fratrem nostrum Jo. praedicti monasterii abbatem corrigere, et tam ipsum quam Ecclesiam commissam in meliorem statum reducere vellemus, et evangelico praecepto studuimus eum primo inter nos et ipsum solum corripere, secundo adhibitis duobus fratribus. Priore et alio, tandem non solum tertio, quarto aut quinto commonitorio, frustraque perderemus operam consilii amissi et impensum auxilii promissi, crescente infamia et in vulgus publice diffusa, tanquam dicturi Ecclesiae, et ne (quod [Col. 0496C] absit!) fieret Ecclesia illa, tam in capite quam in membris sicut ethnicus et publicanus, accessimus ad 331 locum, assumptis nobiscum venerabilibus viris de S. Amando et de Cisonio ⁜ (89) abbatibus; et cum diligenter inquireremus de statu ipsius Ecclesiae, occurrit nobis prima facie, aere alieno gravatum monasterium, et debitum crevisse in immensum; nec evidens erat causa quare in summa tanta fuisset contractum, cum amplae sint possessiones et reditus uberes, et tempore abbatis hujus, qui per tres annos praefuerat, nec aliquid emptum, nec aliquid aedificatum sive innovatum, nec fratrum numerus auctus occurreret, aut causam saltem debiti excusaret; infamiam vero qua laborabat abbatis [Col. 0496D] persona, et quidam de junioribus fratribus, quos sicut Heli filios insolentes corrigere nesciebat aut nolebat; sive (quod miserrimum dictu est) non audebat. Non intelleximus posse imminui vel deleri, [Col. 0497A] nisi per adussionem cauterii, et incisionem ferri.

Consilio itaque venerabilium virorum qui nobiscum aderant, praedictum abbatem non odio personae, nec spem ponentes in corruptelae pecunia, quod Deus novit, sed zelo domus Dei urgente, ab administratione abbatis, auctoritate Remensis archiepiscopi et nostra suspendimus. Paucis diebus evolutis accedente ipso ad nos, cum priore et quibusdam monachis suis misericordiam humiliter postulante, et emendationem promittente, constanter ad preces domini Atrebatensis, qui praesens erat, totius etiam capituli nostri absolvimus eum, et in gradum pristinum restituimus, recepto prius ab ipso juramento standi mandato nostro, quod de consilio praedicti domini Atrebatensis, et capituli [Col. 0497B] nostri formavimus in hunc modum: «Ego Joannes, Sancti Martini Tornacensis abbas, promitto me ea quae dominus Atrebatensis hic mihi proposuit, in omnibus observaturum. Sic me Deus adjuvet et sancta Dei Evangelia.» Promisit ergo abbas sub eo quod fecerat juramento, se corporis castitatem secundum gratiam sibi a Deo collatam 332 perpetuo servaturum; horis regularibus interesse; in claustro cum aliis, quandocunque poterit, solito frequentius sedere, in refectorio de communi cibum sumere; in dormitorio eadem promissione jacere tenetur; extra refectorium, in cameris scilicet vel infirmariis, sine causa evidentissima, nec ipse comedet, nec dabit aliis licentiam comedendi, nisi [Col. 0497C] forte propter aliquas reverendas personas, quibus humanitatis et hospitalitatis obsequium poterit exhibere: si etiam de negotiis Ecclesiae adeo tarde venerit, quod in refectorio convenienter comedere non possit, sive propter rigorem hiemis, sive propter inundationem pluviae, poterit in camera refici religiose et quiete, maxime vero post completorium; nec ibidem, nec alibi, hora illa vel alia, conventicula consentiet fieri, quae parant materiam murmurandi his qui divinis inserviunt officiis, et aliis observantiis monasticae disciplinae portant pondus diei et aestus. Si negotia Ecclesiae exterius eum traxerint, quibus sine dispendio rei familiaris abesse non possit, de maturioribus et discretioribus monachis secum ducet, talesque socios ac servientes habebit secum, quorum contubernio non [Col. 0497D] infametur. Nullum omnino monachum extra portam sine aequitatura egredi patietur, nisi tantummodo illos, qui propter negotia Ecclesiae solent et debent mitti in civitatem, sive ad nos, sive ad nostrum capitulum, sive ad justitiam saecularem. Quatuor aut sex monachos, quos episcopus de maturioribus et honestioribus ei nominabit, secum debet habere, quorum consilio tam exteriora quam interiora Ecclesiae negotia ordinet et disponat. Juniores monachos nec ad saecularia spectacula, nec ad nundinas, nec ad festivitates aliquas, ad quas causa necessitatis [Col. 0498A] exire solent, sine testimonio e societate maturiorum egredi non permittet. Si haec omnia quae sacramento suo firmavit, non observaverit, sciat se et inobedientiae reum, et 333 transgressorem praestiti sacramenti.

Diu languens inter morientem si quid medium est et mortuum, Tornacensis Ecclesia Sancti Martini, tanquam ad unicum refugium pauperum, sinum vestrum recurrit, ut ei in desolatione sua et aperiatis paterna viscera, et materna ubera porrigatis. Diu plorans ploravit in morte, et adhuc lacrymae ejus in maxillis [Col. 0498B] ejus (Thren. I) . Caput ejus languidum, et cor ejus moerens, a planta pedis usque ad verticem non est in ea sanitas (Isa. II) . Monasterium illud et exterius est redundans ignominia, et interius vacuum disciplina. Qui praesidet, magis timet subditos quam a subditis timetur. Eos et desidioso fovet otio, et pernicioso corrumpit exemplo. Nihil in eo virtute solidum, nihil honestate conspicuum, nihil ejus ab inguine tutum. Saepenumero corripui eum, nec correxi, quoniam insanabilis est plaga ejus. Juravit in manu mea se parere mandato 334 domini Atrebatensis, et nostro. Mandatum dominus Atrebatensis expressit, ille nec paruit, pejeravit, et facta sunt novissima hominis illius pejora prioribus (Matt., XII) . Per falsas litteras Tornaci fabricatas, quarum copiam vobis misimus, ministerio [Col. 0498C] abbatis Aquicinti, se fecit absolvi, cum falsitatem litterarum illarum puer elementarius intelligere potuisset. Timens sibi per quemdam monachum juvenem ignominiosae famae, quem praepositum monasterii fecerat, appellavit, et sub obtentu hujus appellationis omnia dissipat et pervertit. Moveant vos, Pater, lacrymosa suspiria tam enormiter ancillati monasterii, et a praedicto monstro gregem monachorum pauperum liberate.

Serio loquimur, qui quandoque vobiscum jocose loqui solemus. Ecclesia Sancti Martini Tornacensis et exterius redundat ignominia, et interius indiget [Col. 0498D] disciplina. Oppressa est debitis, compressa delictis. Abbas, ultra quam credi possit, saeculariter vivit, omnia vastat, omnia dissipat, timet subditos, et a subditis non timetur. Saepe corripui eum, nec correxi, quoniam insanabilis est plaga ejus. Timens amoveri movet tumultum cum quibusdam juvenibus fratribus suis. Seniores et saniores contrarii sunt operibus ejus. Appellatum est hinc inde, et meipsum involvit in appellatione sua, quasi ad curiam me tracturus. Rogo vos sicut charissimum, ut pro amore Dei et zelo 335 justitiae scribatis nobiscum pro monachis contra monstrum nulla virtute redemptum, in quo [Col. 0499A] nihil est solidum, nihil ordinatum, et ut dicitur, nihil ejus ab inguine tutum.

Illustri et charissimo domino suo, et si audeamus dicere, de sacro fonte suscepto filiolo ⁜ (91) , LUDOVICO, domini regis primogenito, STEPHANUS suus, divina permissione Tornacensis Ecclesiae humilis minister, salutem et incrementum sapientiae, aetatis et gratiae apud Deum et apud homines.

Gratanter et laete suscepimus litteras vestras, per quas significastis nobis voluntatem vestram de palefrido vobis mittendo idoneo et honesto. Placet [Col. 0499B] nobis quod mandastis, et, Deo volente, mittemus vobis in proximo per proprium nuntium vestrum talem qui vobis placere debeat, et secundum moderna tempora tanto sessore dignus existat. Contrivit Dominus Satanam sub pedibus vestris ⁜ (92) , quo nomine intelligimus adversarios domini nostri regis, et vestros. Domine mi charissime, rogamus, monemus, consulimus in fide quam debemus vobis, ut per omnia post dilectionem Dei et domini regis vestri patris, intendatis litteris discendis, quia vobis et regno vestro utiles erunt et necessariae in consiliis palatii, et negotiis regni, et concordia 336 pacis et in victoria belli.

Accessit ovis ad capram, lanam sibi postulans commodari. Expavit capra, matrem gregis lanigeri respondens villosis velleribus abundare. Apologus est lippis et tonsoribus patens, cujus velamento insufficientiam nostram vestris consultationibus possumus vel suspendere vel differre. Et quoniam in proximo, Deo volente, desideratam faciem vestram speramus videre in colloquio ad quod vos et nos dominus noster Remensis invitavit apud Sanctum Quintinum, si placet, quaestiones et responsiones mutuas interim differamus. Implicitum est negotium de quo quaesistis et plenius exponendum. [Col. 0499D] Ut autem seria claudamus loco, neque quaestiones [Col. 0500A] movendae, neque aliqua negotia tractanda, neque aedificia construenda sunt, neque ecclesiae dividendae sunt usque ad mensem Augusti, quando omnia consummabuntur et consumentur, secundum quod quidam Hugo, qui a mortuis resurrexisse dicitur apud vos prophetat, sicut bajulus litterarum vestrarum nobis mirabiliter et terribiliter nuntiavit.

Pretiosa res est amicus, cum inter mille vix inveniatur unus, vix dimidius. Id me vobis esse confidenter confiteor, si eo respectu dixerimus amicum quo dicitur, qui amat; quamvis et de reciproca amicitia vestra nec dubitem, nec diffidam, eam totis [Col. 0500B] brachiis deamplector, totis deosculor labiis, totis visceribus comprehendo. Interim devotus in obsequium vestrum mandatis semper vestris paratus ero parere, voluntarius ea velle: interim importunus obsecro ut privilegium nostrum ⁜ (93) , cujus rescriptum sigillo domini Remensis signatum dominus B. subdiaconus habet, per vos vel per eumdem B. nobis, si placet renovare faciatis.

Munuscula quae decurrunt inter amicos, non creant amicitiam, sed fovent, et retinent eam creatam: sicut mente benevola concipitur, sic et manu benefica [Col. 0500C] solidatur. Munuscula ⁜ (94) mittimus, quae et deceant visu, et expediant usu, et erudiant intellectu. Freno cohiberi volumus sanctitatem tuam, sive in disponendo apud alios res tuas, sive ab aliis deponendo. Pectorali te commonemus, ut sis in adversis robustus, in prosperis prudens; utrumque enim fortitudo et prudentia pectori solet assignari. Strepas quibus innituntur pedes, commonitorium tibi faciunt, ut firmus existas, in his quae debes subdito, et in his quae debes praelato: si in alterutrum peccaveris, cito cades; si in neutro, firmus stabis: et haec est forma justitiae, reddere cuique quod suum est. Si hoc salutatorium diligenter attendis, quatuor tibi virtutes principales occurrunt, in pectorali fortitudo et prudentia, in freno temperantia, [Col. 0500D] in strepibus justitia designatur. Lege et [Col. 0501A] intellige; legere enim et non intelligere, negligere est.

Inter laicos habitantes clerici, fratres sunt draconum, et socii struthionum. Quod si jurisdictione aliqua saeculari liceat eis in ecclesias saevire, qui debuerant servire, sub nomine communiae, inter eos squama squamae adjungitur, ut nec spiraculum incedat per eas. Hac vertigine rotantes inter nos cives nostri, cum prius coram domino Atrebatensi et castellano Insulae ⁜ (96) mandatum domini regis in nostris et eorum quaestionibus contempsissent, et postmodum ad vos revertentes communes arbitros sub forma a vobis tradita suscepissent, nec [Col. 0501B] consilio vestro voluerunt acquiescere, nec in arbitrium voluit sese populus obligare. Inde est quod tanquam ad consilium totius Ecclesiae recurrunt ad vos canonici nostri clerici vestri, et nos cum ipsis et pro ipsis pedibus vestris advolvimur, ut in tam periculoso negotio sicut semper consuevistis, et benevolum consilium, et beneficum auxilium impendatis. Praeterea, quod non sine gemitu et suspirio dicere possumus aut debemus, super novo mandato domini cardinalis et legati magistri Melioris, ⁜ (97) de interdicenda terra comitis Flandriae ⁜ (98) consilium a vobis requirimus, et tota Flandr. Ecclesia gemitibus inenarrabilibus totum cogitatum suum jactat in vobis, ut quos hactenus [Col. 0501C] enutristis, tantis periculis non permittatis exponi. Adhuc recentia prioris interdicti spirant vulnera, nec vulnerati respirant. Et si secundus congeminetur ictus, mors erit in januis, et sub tristi silentio convalescent haereses, quae pullulare coeperant; 340 claudentur ecclesiae, silebunt cantica divina, cogentur mendicare qui panes propositionis in mensa Domini consueverant manducare. Scimus autem pravum cor hominis illius ita induratum, quod excommunicationem contemnat, interdictum non timeat, saecularia spiritualibus anteponat. Videtur nobis et multis prudentibus viris, quia et vulneraretur profundius, et confunderetur apertius, si et ipse, et omnes ei communicantes singulis Dominicis diebus excommunicarentur; et loca ad quae accederet, [Col. 0501D] quandiu ibi moraretur, a divinis cessarent. Cum haec agerentur in capitulo nostro praesentibus nuntiis [Col. 0502A] domini Oxon. qui propter hoc ad nos accesserant, Bernardus de Robais, ballivus totius Flandriae, ne in terra comitis poneretur interdictum, per appellationem ad dominum papam interdixit, diem appellationis prosequendae in octavas beati Joannis Baptistae praefigens. Super his omnibus consulite, Pater, consiliis vestris, clericis vestris, ecclesiis vestris.

Discipuli charitatis illius esse volumus, qui cum scandalizatis uritur, et cum infirmantibus infirmatur. Hujus ardore vobiscum urimur, infirmamur compassione, aculeo currimus, sollicitudine anhelamus. Testis est conscientia nostra, testis est Deus renum scrutator et cordium, quoniam in adversitate [Col. 0502B] vestra parati sumus vobiscum et ad vindictam accingi, et ad perseverantiam roborari. In accessu F. Remensis canonici, inspectis litteris quas secum deferebat, comitem Hannoniae et filium ejus Balduinum excommunicatos habuimus et habemus. Super interdicto in terram ipsius proferendo, supernum auxilium et fraternum consilium habere volentes, domino Morinensi per praescriptum F. canonicum scripsimus, et nobiscum in brevi vel rescriberet vel conferret, quod et professionem vestram deceret, et vestrae utilitati expediret. Pendente hac exspectatione nostra, nuntium vestrum vidimus sine litteris, aliquam sententiam sive excommunicationis, sive interdicti continentibus a domino Morinensi vobis transmissis, moventem et monentem, ut in terra [Col. 0502C] comitis proferremus sententiam interdicti; et quoniam sequenti die in promptu eramus venire ad dominum Remensem archiepiscopum, cujus in adventu laetificari et confirmari debemus, quod reliquum est sententiae distulimus usque ad divinum responsum ipsius, 342 non magnum damnum in mora modici temporis aestimantes. Indulgeat nobis dilationem benignissima dilectio vestra, quoniam parati sumus purgare moram istam, et rigore sententiae, et compassionis integritate, et perseverantia veritatis.

Domine, qui dedisti mihi panem ad comedendum, [Col. 0502D] et vestimentum quo operior, erue me de manu principis nostri ⁜ (99) , quia valde eum timeo, potentia premit, [Col. 0503A] comminationibus terret, immissiones per angelos malos intendit, bona altarium nostrorum praecipit occupari. Ego enim semper domino papae et vobis obediens sententiam excommunicationis in eum protuli, et in terram ipsius interdicti. Abbates autem, et decani, et presbyteri nostri nolunt sententiam observare, dicentes se appellasse, cum nos significaremus eis appellationem non tenere. Paratus eram civitatem exire et exsulare; sed conclusit vias meas indignatio principis, ut nec alicui ex parte mea securus pateat aditus emigrandi. Consulite mihi, Pater, plasmati vestro, quia diebus istis non quod volo illud ago, sed quod nolo illud facio.

Ut verbis utamur Vegetii Renati ⁜ (100) , de re militari, nihil rerum omnium tam est miserabile quam claudi obsidione. Quod attendentes cives nostri, inter gladium cervicibus imminentem, et inevitabilem deditionis servitutem, cum ab hostibus circumfusis, undique supereminente exercitu totius Flandriae, Hannoniae, Hollandiae, Lovaniae, Hurpiae, et aliis barbaris nationibus clauderentur, defecerat spiritus consilii evadendi, et spiritus fortitudinis resistendi: eramus tanquam navis sine remige, populus sine duce, cohors sine milite, expertes armorum, et inexperti bellum. Sitiebant sanguinem nostrum, qui exterius erant, et tanquam leo paratus ad praedam, [Col. 0503C] personas et possessiunculas nostras inter se dividentes, in castris exsultabant sicut victores capta praeda, quando dividunt spolia. Respicientes eramus ad adjutorium hominum, et non erat; visum est bonum civibus nostris in proximo perituris, vel captivandis, nobisque qui cum ipsis vivere vel mori decrevimus, ut, quocunque modo possent, treugas sive inducias impetrarent. Factum est tandem non sine magno labore, non sine magna summa pecuniae, nec sine nostra, nollemus, vellemus, confusione. Datae sunt treugae ⁜ (1) conventionibus istis, quandiu guerra durabit inter comitem et regem ⁜ (2) : «Non firmabunt interim cives nostri civitatem plusquam firmata est; non recipient [Col. 0503D] aliquos qui noceant comiti; trecentos servientes, quos debet domino regi quando rex mandaverit, mittent ei, si secure potuerint ire.» Super his omnibus consulite eis, sicut videtis expedire, 344 secundum mandatum vestrum, sententiam [Col. 0504A] excommunicationis coram clericis et laicis Tornacensibus, in comitem et coadjutores suos, totamque terram ipsorum promulgavimus, et ad ipsum decanis nostris, ad praesentiam nostram vocatis, auctoritate vestra injunximus faciendum, et firmiter observandum.

Lacrymabilem totius parochiae nostrae, et maxime Flandrensium Ecclesiarum querelam, non sine singultu et suspirio nostro sacris auribus exponimus, pedibus vestris accumbentes, ut in tantae necessitatis articulo, et benevolum nobis aperiatis sinum, et manum beneficam porrigatis. Suspenduntur in silicibus organa, clauduntur ora canentium te, [Col. 0504B] Deus noster; lugent in triviis, qui sacris altaribus divina 345 sacramenta solebant exhibere, et efficitur sicut populus sic et sacerdos. Insultat nobis protervitas laicorum, et occasione sumpta de silentio nostro, pravis comminationibus armati, in publicis et privatis colloquiis conflant ejectionem sacerdotum, direptionem rerum, contumelias personarum. Dicunt se solvere quod non rapuerunt, pro peccato alterius injuste puniri, sacramentis carere, quibus utpote catholici parati sunt parere. In proximo est tribulatio nostra, nisi quantocius remedium apponat clemens paternitas vestra. Certi sumus de consuetudine gentis et severitate, quia minas Flandrensium sequentur ictus percussionum. [Col. 0504C] Inducere volunt, sacerdotibus nostris ejectis filios alienos claudicantes et semitis orthodoxis sacerdotes Baal, indecenti barbarie in nostram mansuetudinem, loco, non moribus transferre. Occurrite, Pater, tantae calamitati, tantis vos objicite periculis, et cauterium sententiae suae, quod non solum comburit, sed consumit, oleo vestrae pietatis exstinguite, ne gaudeat super nos inimicus, ne per Ecclesias nostras transeat incircumcisus et immundus.

[Col. 0504D] Mirabilis facta est, reverende magister ⁜ (3) , scientia tua mihi, confortata est et non possum ad eam; quis enim cognovit sensum domini Tornacensis? qua scilicet intentione dissuaserit per litteras suas, ne dominus [Remensis] judicaret egeno et [Col. 0505A] pupillo, humilem et pauperem justificaret? Unde, quamvis transmissarum litterarum apices ex sensu quem faciunt, audientibus displiceant, propter sensum tamen ex quo 346 fiunt, eosdem qui noverunt te, mecum reverenter adorant; cum enim nefas sit suspicari virum, tantum zelum Dei habentem et secundum scientiam, scripsisse aliquid contra justitiam, facile mihi persuadeo errasse potius legentis intuitum quam scribentis judicium. Cum itaque sint magister et domine, judicia tua abyssus multa, edissere nobis parabolam istam; dic nobis palam quid in causa nostra, quantum ad nos, displiceat paternitati tuae: tolerabilius enim mihi esset actionem meam igne dignae discretionis vestrae examinari, etsi inveniretur mea iniquitas, justo judicio refelli quam [Col. 0505B] post judicium consecutum justitiam non consequi; vel si secundum vestrarum continentiam litterarum timetis ne alieni insurgant in vos, in messem vestram falcem mittere praesumentes. Sunt qui dicunt quod, salva pace vestra, timore trepidatis ubi non erat timor: incredibile enim est quod homines timorati, et de salute animarum suarum solliciti, pro qua non pigritaverunt, venire usque ad nos, flecterunt genua sua ante Baal. Verumtamen etsi haec aliter se haberent, in virum constantem timor iste cadere non debet, qui juravit et statuit custodire judicia justitiae suae. Cum enim, ut magistro syllogismum mittam, reprehensi fuerunt merito, qui dixerunt, faciamus mala ut veniant bona, et favorabilius sit facere [Col. 0505C] bonum quam declinare a malo, viderint quam bene perplexos se habeant, qui declinant a bono et aequo, malum sibi imminens inevitabile credunt. Verum, quia discipulo non est tutum coram suo magistro disputare, ne si super divitiis ejus sit scrutator majestatis, opprimatur a gloria respondentis, elegi seniorem obsecrare ut patrem, et pedibus ejus affusus, cum lacrymis et gemitibus inenarrabilibus postulare, ut ignem sententiae vestrae oleo peccatorum in caput principis non permittatis exstingui. Dominus enim Remensis, ut optime nostis, 347 ejus camino suae misericordiae oleum addidit confirmando. Venit per mandatum suum mittere eum in terram vestram, vult ut ardeat, vult vehementer accendi, quia sperat in Domino quod ignis praedictus, si corda discipulorum [Col. 0505D] invenerit receptacula munda, erit non comburens sed illuminans, non consumens sed lucens.

Litteras prudentiae vestrae, partim salibus aspersas, partim suspecto melle perfusas, devota reverentia [Col. 0506A] suscepi, exacta diligentia perlegi, confusa verecundia clausi, reposui, signavi. In ipsis et ex ipsis tertiam quartamque differentiam retributionis, quanquam id non merui, mereo me sentire. Flebam pro vobis, cum flentibus, cum scandalizatis urebar, et ecce ventus urens a regione deserti vehementer inflans, per epistolam vestram in faciem meam exarsit, ut et flentis lacrymas absorbeat, arefaciat compatientis affectum: pro labore poenam recipio, pro sedulitatis obsequio certamen, sitienti justitiam redditur ingratitudo, quaerenti panem porrigitur lapis. Quid ultra debui facere pro negotio vestro et Ecclesiae vestrae, et non feci? Principem terrae et filium ejus ⁜ (4) , ego et Ecclesia nostra generali interdicto denuntiari fecimus excommunicatos, [Col. 0506B] terram eorum terribili conclusimus interdicto, divina 348 ubique officia celebrari prohibuimus; beneficia, sepulturae, solemnitates matrimoniorum, puerperia, purificationem, omniaque alia sacramenta, praeter baptismum parvulorum, et morientium poenitentias et viaticum, inhibentes in synodo nostra [magistro A. archidiacono vestro], recitavimus, abbatibus, decanis, presbyteris districte praecipientes, ut eam observarent, et ab aliis praeciperent observari. Si quis in nostra parochia contra haec agere praesumpserit, auctorem me contemptus inobedientiae non habebit. Ipsum comitem, qui caput est, et princeps totius sacrilegii in vos et Ecclesiam vestram commissi, cum sacro die [Col. 0506C] Coenae Tornacum venisset, excommunicatum ore proprio coram omnibus denuntiavi; burgensem, qui eum in domo sua receperat, excommunicationi subjeci; omniaque divina officia, quandiu in civitate esset, fieri prohibui. Ita quod in eadem sacratissima nocte nec mandatum solemne celebratum est vespere, nec matutina synaxis ⁜ (5) celebrata est nocte, ut recte zelus domus tuae, quod decantari solebat voce, nostro compleretur opere et fervore. Pro his omnibus digna reporto jurgiorum stipendia, increpationes in populis, indignationem, et iram, et immissiones per nuntios malos. Utinam appenderentur peccata mea, quibus iram merui domini Cameracensis, et indignatio ejus in statera! quasi arena maris, haec gravior appareret. Deus bone! [Col. 0506D] Quid in illis simplicibus litteris meis reprehensibile subtilis astutia, sublimis intelligentia, interpretatio fidelis deprehendit? An quia communem Patrem ⁜ (6) pro filiis meis rogavi, ut eorum mederetur languoribus, ut jacentibus manum porrigeret salutarem? Nec dissuasi, nec volo, nec volui, nec voluisse volo, ut, sicut in epistola vestra, dominus Remensis, non judicet egeno et pupillo, humilem et pauperem non justificet; nec memini me aliquid [Col. 0507A] scripsisse contra justitiam, sed ad misericordiam 349 quae superexaltat judicium, [vas uberrimae pietatis, salvo negotio vestro, devote simul et humiliter invitasse.]

Haec est parabola quam, ut edisseram vobis, mihi sub jocoso mandastis elogio. Hoc est quod vobis palam loquor et proverbium nullum dico; quod si vehementius me coarctare volueritis, ut nimis emungentes, eliciatis sanguinem, sine alterius offensa, descendamus in campum Scripturarum, ludamus in arena canonum, salva ea quae aedificat, non quae inflat, scientia (quamvis nec ego sim Hieronymus nec dominus Cameracensis Augustinus ⁜ (7) ), doceat senem junior, minimum presbyterorum sacerdos magnus erudiat, syllogismis armatus non agrediatur inermem [Col. 0507B] sententiis; nam et syllogismum sive complexionem rhetoricam mihi vos misisse scribitis, cujus propositionem non recipio, quia positionem non admitto. An malum facere est, temperare causa cognita rigorem, dispensationem admittere? Quin potius malum est ob temporalia lucra, periculo fidelium claudi ecclesias, cessare sacramenta, silere cantica divina, perire animas et perdere, ut perdita restituantur animalia. Haec perplexitas syllogismi vestri: hi sunt qui faciunt mala ut veniant bona, qui damnis animarum praeferunt lucra animalium. Semota paulisper consuetudine, cui resistere non est tutum, loquamur interim de jure, conferamus de aequitate. Separari a sacramentis Ecclesiae, poena spiritualis est; poena autem spirituali nemo pro [Col. 0507C] aliis feriendus est: ergo pro delicto alterius nemo a sacramentis Ecclesiae separandus est. Syllogismus est in figura logica theologicus, in fide recta catholicus, in veritate perspicua manifestus; et ne aliquis in aequivocatione spiritualis poenae decipere possit vel decipi, spiritualem poenam non intelligimus circa ordines vel honores in quibus alius pro alio quandoque punitur, sed circa sententias excommunicationis sive majoris, sive simplicis, quibus spiritualiter a consortio fidelium percussus separatur. Epistolarem modum excessi, sed 350 provocatus, sed immerito laesus, sed ad respondendum compulsus. Precor interim dominum Cameracensem, [Col. 0508A] ut amodo parcat meae verecundiae, parcat auctoritati suae; etsi fidelitatem obsequii mei commendare noluerit, saltem non condemnet, ne parvitatis meae calamum quassatum conterat, linumque fumigans exstinguat.