210

Carolus de Visch in historica Dissertatione De vita et morte Alani Magni de Insulis, Doctoris Universalis, § 5, haec verbotenus habet: «Chrysostomus Henriquez scribit illum supervixisse septuaginta novem annis post concilium Lateranense memoratum, attigisse autem annum aetatis 116, ac tandem obiisse cum magna opinione sanctitatis; cujus etiam intuitu, eumdem Menologio suo Cisterciensi ascripsit die 30 Januarii. Quem etiam inter beatos ordinis nostri recenset Joannes Cisterciensis in Catalogo sanctorum ac beatorum ordinis Cisterciensis, subjuncto veteribus Missalibus ejusdem ordinis. Sed et Beatum vocant doctissimus Leo Allatius libro [Col. 0009B] De apibus urbanis, et reverendissimus generalis noster modernus et alii passim. Quoad annum obitus, veritatem nobis astruit antiquum epitaphium lapidi sepulcrali incisum, quod etiam nunc perfecte legitur, hoc tenore:

EPITAPHIUM I.

EPITAPHIUM II.

Nullus, opinor, inficiabitur, quin epitaphium secundum et ultimum recentia satis sint, saeculumque decimum sextum oleant; quare illa nobis nihil officiant, nec quidquam de Alani aetate, sed opera tantum utcunque composita enuntient. Igitur de solo primo agitur, quod anno 1294 mortem Alani alligat, et hoc unicum distinguendi duos Alanos est fundamentum. At illud etiam esse recens dico, atque innovatum et auctum, sub saeculi XVI initium vel medium. Nam antiquum Alani sepulcro insculptum epitaphium tres tantum versus continebat, qui anno 1501 vix ob vetustatem ac lituram legi [Col. 0011B] poterant, quos refert saeculum IV Historiae Universitatis Parisiensis, fol. 437, in hunc modum:

Diximus itaque epitaphium sepulcro Magistri Alani apud Cistercium insculptum, olim tribus tantum versibus constitisse, post annum vero 1501 septem versibus lectum fuisse, quod vetustum Matthaeus Bonhomme ante suam editionem Parabolarum Alani, cum elogio illius attulit. At longe isto epitaphio potior est, qui antiquior, auctor Chronici Belgici, anno enim 1475 scribere desiit. Ait autem ille Alanum apud Cistercienses anno 1201 obiisse. [Col. 0012A] «Anno 1202, inquit, apud Cistercium mortuus est magister Alanus de Insulis, doctor ille famosus, scriptor Anticlaudiani, qui in theologia fecit artem quamdam praedicandi, et contra Albigenses, Valdenses, Judaeos et Saracenos libellum edidit succinctum, ad Willelmum Montispessulani dominum.» Nihil succinctus expressiusque dici poterat ab scriptore qui tempore et scriptione, quoad antiquitatem epitaphium Cisterciense superat.

Sed demus (licet omnino gratis) tantam quantam Cistercienses monachi optant, epitaphio suo apud Cistercium ad Alani cineres posito vetustatem, illud sane causam illorum parum juvabit, cum ante annum 1300 factum esse non possit. Agit enim de Alano anno 1294 (ut vult) mortuo, cui vix credibile [Col. 0012B] est, ab ipso die quo humo contectus est, appositum fuisse istud epitaphium. At auctores isto epitaphio antiquiores annis centum, ejusdem cum Alano temporis, ejusdem ordinis Cisterciensis, omnes in suis notis acceptissimi et observationibus, et contra quos nemo excipere queat, ante istud epitaphium annis ad minus sexaginta viventes, asserunt mortuum esse Alanum anno 1203. Falsum ergo Alanoque tarde suppositum, mendax istud epitaphium, lectumne unquam, aut visum anterioribus Ecclesiae saeculis, ut historici vel chronologi de rebus centum annis antequam contingerent, magico spiritu vel prophetico scripserint? Hoc argumenti genus ita demonstrativum, ut ab omnibus etiam acutissimis criticis infirmari nullatenus possit. Horum [Col. 0012C] scriptorum primus est Otho de Sancto Blasio, abbas in Hercinia Silva, coaetaneus auctori, qui anno nempe 1190 florebat, quique Appendicem scripsit ad libros VIII Chronicorum Ottonis Frisingencis, incipiens ab anno 1146, quo iste scribere desiit, usque ad annum 1210. Ille autem expressissime meminit Alani et Anticlaudiani, illum insuper constituens synchronum atque socium duobus doctissimis saeculi XII theologis: «His temporibus Petrus Cantor Parisiensis et Alanus et Praepositivus magistri claruerunt. Horum prior librum Distinctionum, librum Psalmorum, Evangeliumque unum ex quatuor per continuas glossas subtiliter compilavit, et praeter hoc alia multa. Alter vero multa conscribens exposuit, [Col. 0012D] inter alios librum qui intitulatur Anticlaudianus, et Regulas coelestis vitae, et contra haereticos, et librum De vitiis et virtutibus et De arte praedicandi, librumque Sermonum suorum, et multa alia sana et catholica conscripsit.» Florebat igitur annis centum ante allegatum epitaphium, qui recte ponitur medius inter Petrum Cantorem et Praepositivum cancellarium Parisiensem, ambos anno 1190 florentes et vivos: quorum primus anno 1190 mortuus est, alter circa annum 1210, ut habet Caesarius in suis Dialogorum libris, et alii. Alanus autem anno 1203 inter utrumque mortuus, recte medius ab Othone de Sancto Blasio componitur. Alter testis Albericus, monachus Trium Fontium ordinis Cisterciensis, auctor ut admittit Carolus Vischius [Col. 0013A] in Bibliotheca Scriptorum ordinis Cisterciensis, fol. 15, in Alano, antiquus et gravis, qui in Chronico suo diserte scribit Alanum hunc obiisse anno 1203, his verbis: «Apud Cistercium mortuus est hoc anno magister Alanus de Insulis, doctor famosus, et scriptor ille Anticlaudiani, qui in theologia fecit artem quamdam praedicandi: et contra Albigenses, Waldenses, Judaeos et Saracenos, libellum edidit succinctum, ad Guillelmum Montispessulani dominum, et alia quaedam ipsius habentur opuscula.» Hucusque Albericus qui Chronicon suum usque ad annum 1241 produxit. At quomodo qui anno 1241 scribebat, poterat per anticipationem scribere Alanum anno 1203 esse mortuum, si anno demum 1294 mortuus est? Solvant [Col. 0013B] nodos istos qui ista defendunt. Unde recte ad hanc auctoritatem Carolus Vischius fol. 16 Bibliothecae Scriptorum ordinis Cisterciensis ita loquitur: «Hinc sequitur, vel erroneum esse epitaphium sepulcrale Alani, graviterque errare Trithemium aliosque omnes doctores eidem consentientes, vel certe vitiatum Alberici Chronicon, et Commentaria in Merlinum memorata, alterius esse auctoris. Id quod etiam tanquam probabilius secuti fuimus in Relatione Historica, quam Operibus Alani nuper impressis praefiximus, eidem caetera omnia conformiter applicantes. Quanquam etiam in alia sententia dici posset, concilium cui Alanus legitur interfuisse Romae (ubi et agnitus fuit) fuisse Lateranense III, anno 1180 sub Alexandro III celebratum. [Col. 0013C] De hac difficultate scripsi Cistercium, et ad alios diversos viros doctos, sed resolutionem habere nequivi; quare donec certius aliquid habuero, epitaphio credendum censui.» Haec Vischius verbotenus in editione ultima suae Bibliothecae Scriptorum ordinis Cisterciensis, post Dissertationem a se factam De Alanis ad Opera magistri Alani a se edita: quibus innuit quantum dubitaret de Cisterciensi epitaphio, ac consequenter de Alani morte per illud ad annum 1294 dilata. Addatur tandem et tertius contra istam epitaphii assertionem testis idoneus et maximi meriti, quem Caesar Egassius du Boulay saeculo IV Historiae Universitatis Parisiensis, fol. 434, refert in Dissertatione [Col. 0013D] singulari quam De Alano Insulensi scripsit, cum propriis Egassii verbis.

«Accedit Henricus Gandavensis, doctor Parisiensis et Sorbonicae domus, ut aiunt, alumnus, qui ante annum 1270 studebat Parisiis, et obiit Tornaci, anno 1293. Alanum istum nostrum reponit in serie virorum illustrium qui hoc saeculo floruerunt, ab anno scilicet 1110 ad annum 1200, et de eo sic scribit in libro De scriptoribus ecclesiasticis, cap. 21: Alanus, Insulis oriundus, liberalium artium peritus, Parisius Ecclesiasticae scholae praefuit, et ingenii sui monumenta relinquens, scripsit Summam ad praedicationis officium utilem, et quia metro multum claruit, scripsit metrice Poeticen, excogitata materia de viro optimo et in omnibus [Col. 0014A] perfectissimo, quem librum vocavit, Anticlaudianum etc.» Quid contra horum virorum auctoritatem afferri possit non video. Quo pacto enim uterque (nempe Otho de Sancto Blasio de quo supra, et Henricus Gandavensis) meminisse potuerunt Alani et Anticlaudiani, si utroque posterior centum annis Alanus fuit? Quis credat Henricum Gandavensem repositurum eum fuisse inter viros saeculi XII illustres Alanum, si suo tempore florentem in scholis Parisiensibus alumnum vidisset? Hinc patet autem quam parum firmi in sententia sua fuerint qui Alanos duos admiserunt, anno 1182 alterum, alterum anno 1294 mortuum; illi etiam qui singulares de hoc argumento Dissertationes scripserunt, ut Caesar Egassius Bullaeus et [Col. 0014B] Carolus Vischius, de quibus supra.

Pergit idem Bullaeus: «Unde Gaspar Barthius in notis ad Guillelmum Britonem, ad versum 546, Ericio similis, etc. diserte agnoscit Alanum in auctores hujus saeculi duodecimi; sic enim ille: Compendio quaedam scripta illius adjeci, praeter propter tempora Britonis nostri, ab Alano lib. VI Commentariorum in Prophetiam Merlini. Dixi aevo hoc auctorem illum scripsisse, cui qui contradicunt, errant: cum sub annum 1194 expressim eumdem collocet Otho de Sancto Blasio, additione ad Frisingensem cap. 40, etiam Anticlaudianum ejus commemorans. Opera autem viri quae editione digna sunt mirum cur hactenus lateant, cum multo minoris [Col. 0014C] frugis clathros perrumpant. Non sunt autem tantum ea quae a Catalogorum scriptoribus memorantur, sed ipsemet vidi ingentem Commentarium de ratione metrorum et syllaborum in bibliotheca Basiliensi, cum testimoniis auctorum ascriptis, cujus nullum meminisse nomenclatorem memini. Et ad versum 52 libro VII: Latere plano, etc. In caesumra negligit syllabam, ut singulis paginis, sic saepe alii: et in Anticlaudiano opere circa eadem haec tempora scripto, Alanus Insularius, universalis Doctor dictus, quem apud Cistercium anno 1202 mortuum adnotat auctor Chronici, quod Magnum Belgicum indigitant. Sufficiunt ista cum in ore duorum vel trium testium stet omne verbum.»

Carolus Vischius in Relatione historica de Vita Alani Magni, habet tres paragraphos in quibus multa stupenda et prodigiosa refert, queis Alanum commendet, quae firmius ab ipso probari optassem. Ac paragraphus secundus inscribitur: Qua occasione magister Alanus, relicta Parisiensi Universitate, habitum conversorum in Cistercio assumpserit. Narrat ibidem miraculum, sed cujus nullum testem alium profert quam Joannem Buzelinum, Jesuitam, in Gotto-Flandria sua, tomo II, lib. VII, ad annum 1294. Vult hanc eamdem historiam sed simplici omnino stylo descriptam, penes se habuisse in prooemio cujusdam Commentarii [Col. 0015A] in Parabolas Alani, a centum et quinquaginta annis, Lugduni typis editam, ad initium codicis anno scilicet 1501, sine nomine auctoris, sed quem jam constat fuisse Matthaeum Bonhomme. Recte tamen et prudenter primam hujus operis omisit impressionem Vischius insulsam atque barbaram, ut purissima Joannis Buzelini Latinitas magis credibilem minusque ridiculam fabulam redderet. Non ita tamen scrupulosus fuit Caesar Egassius Bullaeus, qui soeculo IV Historiae Universitatis Parisiensis, fol. 436, has historias propriis primi inventoris verbis adducit. Qui igitur has fabulas credibiles fore ex compta Joannis Buzelini Latinitate opinatus est Vischius, has absurdas et fide et verbis ex relatu Matthaei Bonihominis, monachi Cisterciensis, [Col. 0015B] audiat, qui Commentarium in Parabolas Alani anno 1501 Lugduni impressum edidit, in cujus fronte Quae caussae fuerint Alani ad Cistercienses conversi, his verbis commemorat.

«Auctor hujus libri vocabatur Alanus, de quo legitur quod cum quadam die studeret Parisius, sciens septem artes liberales, necnon leges atque decreta suam scientiam proposuit exponere, et in aliquem fructum redigere seu explicare. Et cum in crastinum de tota Trinitate praedicare vellet, et scientiam et notitiam veram de illa curtis audientibus exhibere, ipso pergente ad spatium prope ripariam quamdam, cogitans qualiter onus propositum complere posset, quemdam puerum reperit, qui tenens unum cochlear in manu, fecerat [Col. 0015C] unam parvam foveam, modicum procul ab aqua. Et hauriens aquam cum suo cochleari, portabat ad foveam quam fecerat; et instanter sicut puer apposuerat aquam in fovea, aqua in terram intrabat, quia locus erat arenosus. Quod videns Alanus, dixit puero: O puer, quid hic agis? Et puer respondens dixit: Totam istam ripariam in foveam meam ponere proposui, nec cessabo quousque propositum meum implevero. Cui Alanus: Quando putas fecisse? Opus tuum licet sit puerile, tamen est impossibile. Cui puer: Hoc citius fecero quam tu propositum tuum adimpleveris. Et Alanus respondens dixit: Quid enim proposui facere? Et puer dixit: Tu proposuisti cras declarare totam Trinitatem, per [Col. 0015D] tuam scientiam in praedicatione, quod est magis impossibile tibi. Quod audiens Alanus, multum territus, reversus domum, et dicta pueri in se memorans, multumque dolens et tristis, suam praesumptionem sive arrogantiam recognovit. Adveniente vero die crastina et hora praedicationis, ubi multitudo magna populi fuerat congregata, Alanus ascendens cathedram dixit loco thematis: Sufficiat vobis vidisse Alanum. Verecundia suffusus, pergere nolens Parisius, transivit in Burgundiam et in quadam abbatia, Cistercium nomine, pastor ovium fuit, et deinde conversus fuit ipsius abbatiae, [Col. 0016A] ad modum laici. Haec est ratio et causa conversionis.

Continuo autem idem Bonushomo seu Bonhomius commentator narrat quomodo Romam profectus fuerit, haereticos confuderit, et pro Alano tandem recognitus fuerit. «Accedit quod Romae quidam haeretici advenerant, qui per sua argumenta falsasque syllogizationes totam fidem catholicam subvertebant. Quapropter papa mandavit omnes praelatos, abbates, doctores et clericos totius Christianitatis Romam venire, quatenus dictos haereticos confunderent. Quod abbas, magister Alani, audiens, Alano relicto in abbatia, voluit Romam pergere. Tum Alanus, qui jam sensum recuperaverat, dixit magistro suo: O domine, me taedet [Col. 0016B] hic stare, et diu est quod abbatiam non exivi: quapropter humiliter deprecor ut vobiscum pergam Romam, et bene serviam vobis, optimeque pensabo de equis. Tunc abbas, pergens Romam, duxit secum Alanum. Adveniente autem die disputationis, abbas voluit intrare locum disputationis, cum quo Alanus voluit intrare. Cui abbas dixit: Vade ad hospitium et pensa de equis, quia locum istum non posses intrare, propter custodes et clientes hic existentes, qui non sinunt intrare nisi praelatos et magnos clericos, et posses verberari. Cui Alanus dixit: Volo verberari ut intrem; et supponens se chlamidi seu cappae sui magistri, intravit dictum locum, et ipse sedens ad pedes sui magistri, audivit [Col. 0016C] disputationem. Haeretici vero proponentes quaestiones, Christianos superaverunt et vicerunt. Quod videns Alanus, exivit latebras, dicens magistro suo: Jube, Domine, benedicere; et abbas stupefactus dixit Alano: Sile, miser, quid vis facere? Tunc Alanus intravit dicens ut prius: Jube, Domine, benedicere, usque ad tertiam vicem; quod videns papa permisit eum arguere. Et Alanus recitans quaestiones per dictos haereticos motas, arguit et confudit illos. Quod videns haereticus dixit confusus: Tu es diabolus aut Alanus. Cui Alanus respondit: Non sum diabolus, sed Alanus. Tunc abbas magister suus voluit sibi suam dignitatem donare, quam Alanus suscipere noluit; sed per papam et abbatem fuit sibi concessum ut duos clericos [Col. 0016D] haberet in dicta abbatia, qui clerici libros, quos ipse dictaret, sub se scriberent. Ubi plures libros fecit, inter quos fecit istum qui incipit: A Phoebo Phoebe, etc. Alano autem mortuo, fuit sepultus in dicta abbatia, super cujus tumulo scribuntur isti versus:

Cum non concordent historici, deque tempore quo [Col. 0017A] vixit aut mortuus est Alanus quam maxime variaverint, alias duas praeterea opiniones referre hic non pigebit, ad omnimodam praesentis rei discursionem. Tertia igitur fuit sententia Joannis Trithemii, qui in libro De scriptoribus ecclesiasticis ait eum Alanum floruisse sub Alberto imperatore, anno 1300. Secuti sunt Trithemium plurimi, Conradus Gesnerus in Bibliotheca Universali, Lilius Giraldus Dialogo V, de poetis, ubi de Anticlaudiano his verbis: «Est Anticlaudianus contra Claudiani Rufinum liber ab Alano compositus, qui ob multijugam quam in eo admirabantur Germani disciplinarum cognitionem, UNIVERSALIS DOCTOR est cognominatus. Scripsit hic et De planctu naturae, et eruditionem quidem prae se fert ubique, sed stylum habet inconditum, [Col. 0017B] et inquinate loquitur. Fuit hic Germanus ex Insulis, praefuitque aliquandiu Lutetiae, per tempora Adulphi, et mox Alberti imperatorum, anno circiter 1300. Videtur hic auctor nihil unquam legisse de Alano nostro, quem dicit habere stylum inconditum et inquinate loqui, cum certum sit paucos fuisse eo praestantiores, non modo temporibus iis quibus vixit, sed etiam consecutis.» Haec Egassius Bullaeus. Antonius Possevinus, Jesuita, ex eodem fonte Trithemiano hauriens veritatem non ultra scrutatus aut sciscitatus, ait scripsisse «Alanum in IV libros Sententiarum M. Petri Lombardi, Oculum sacrae Scripturae, de doctrina, etc.; et tandem vixisse sub Alberto imperatore, circa annum 1300.» Joannes Gerardus Vossius idem sentit libro De poetis [Col. 0017C] Latinis: «Anno, inquit, 1300, sub Alberto Caesare fuit Alanus de Insulis, Teutonicus, conscriptor operis contra Claudiani Rufinum, unde Anticlaudianus vocatur. Hic est ille qui vocatur DOCTOR UNIVERSALIS.» Idem fere scripsit omnis recentiorum auctorum turba. Verum hanc sententiam unica hac conjectura seu ratione obtundere possum, quod ⁜ (2) magister Willelmus Brito, qui sub Philippo Augusto floruit et scripsit, Gualteri et Aegidii insignium poetarum meminerit, nullam vero usquam de Alano mentionem faciat, quem certe non praeteriisset, si tunc inter poetas celeberrimus et excellentissimus habitus fuisset.

Contra alii Alanum Insulanum saeculo XII floruisse [Col. 0017D] et vixisse contendunt, sed quis ille fuerit, quodque vitae genus amplexus fuerit, non consentiunt. Nonnulli eum fuisse Monachum Claravallensem scribunt, deinde abbatem Ripatorii, Gallice de Larivour, in agro Trecensi, tum Antissiodorensem episcopum, postremo ad Claramvallem rediisse, ibique extremos vitae dies egisse anno 1182. Cujus sententiae est Aubertus Miraeus in scholiis ad Henricum Gandavensem in libro De scriptoribus ecclesiasticis, cap. 21: «Alanus, inquit, Insulensis, Galloflander ob [Col. 0018A] multiplicem doctrinam nuncupatus DOCTOR UNIVERSALIS, ex theologo Parisiensi monachus Claravallensis, anno 1139 constitutus est a sancto Bernardo primus abbas Ripatorii, in dioecesi Trecensi. Exinde ob pietatem atque eruditionem, anno 1151, creatus est episcopus Antissiodorensis, sed veteris solitudinis desiderio tactus, anno 1167, permittente Alexandro Romano pontifice, ad Claramvallem rediit, ut Robertus chronographus Antissiodorensis narrat, et ibidem sub annum 1182 obiit; sepultus in eodem monasterio, juxta Goffridum episcopum Lingonensem.» Camuzatus in notis marginalibus ad Chronicon Roberti Antissiodorensis dicit hodieque in Ripatorio asservari testamentum Alani scriptum anno 1182. Idem aiunt fratres [Col. 0018B] Sammarthani in Gallia christiana, idemque Historia Cisterciensis. Camuzatus quidem haec habet, ad marginem Chronici Antissiodorensis: «Ripatorium ( Larivour ) coenobium est ordinis Cisterciensis, duabus leucis ab urbe Tricassina distans, in quo hodieque asservatur testamentum Alani scriptum anno 1182. Cujus etiam sepulcrale monumentum adhuc visitur in ecclesia Claravallensis monasterii, ubi perperam in tabula juxta tumulum appensa, est notatum ipsum obiisse anno 1181.» Porro, quantum ad scriptores qui volunt Alanum anno 1300 sub Alberto imperatore floruisse, omnes recentes sunt; quorum primus est Trithemius: unde fidem non merentur, quippe qui facile potuerunt falli, contra veterum fidem, qui Alanum hunc floruisse [Col. 0018C] saeculo XII statuunt, ut supra diximus. Fatemur autem cum ultimis Alanum, Doctorem Universalem dictum, saeculo XII floruisse, imo et esse eumdem cum episcopo Antissiodorensi, qui anno 1167, ut scribit Robertus Antissiodorensis in Chronico, Claramvallem, resignato episcopatu, rediit. Sed negamus mortuum esse anno 1181, ut scribit tabula appensa conficto ejus tumulo apud Claramvallem, volumusque supervixisse usque ad annum 1203, quo veteres scriptores, omni fide majores, Alanum mortuum tradunt. Imo tabella ista appensa jactato Alani tumulo nova est, ut ex compositione illius constat, quam refert Camuzatus in Miscellaneis historicis, ac post ipsum saeculum IV Historiae Universitatis [Col. 0018D] Parisiensis in Catalogo illustrium Academicorum, fol. 719. Ibi autem nec syllaba quidem una quae notet Alanum anno 1181 mortuum, sed tantum legitur: Obiit pridie Idus Octobris. De testamento Alani, anno 1182 scripto, et apud Ripatorium asservato, quin illud suppositum instrumentum sit, nullus dubito. Quid enim juris monacho humili, qui amplissimum episcopatum ut pauperrimus viveret abjecerat, ad faciendum testamentum? Praeterea cur condidit testamentum apud Ripatorium, [Col. 0019A] qui pauper vel Cistercii vel Claraevallis monachus fuit? Denique ex quo quis testamentum condidit, non confestim moritur, potuitque Alanus, pauper monachus factus, anno 1182 infirmitate aliqua apud Ripatorium pressus, testamentum condidisse, unde postea convalescens, annos vitae usque ad annum 1203, quo ab antiquis mortuus dicitur, protraxerit. In his omnibus contradictorium nihil, imo omnia consonant, si senem Alanum statuamus, uti omnes censent.

Natus itaque Alanus, anno circiter saeculi duodecimi XIV, Insulis, urbe primaria Flandriae Gallicanae. [Col. 0019B] Ac primum ipsemet Alanus disertis verbis se in Flandria apud Insulas natum declarat; sic enim ille lib. V Commentariorum in Prophetias Ambrosii Merlini, fol. 198 editionis recentioris Antwerpiensis: «Vidi et ego in Flandria, cum puerulus adhuc essem, apud Insulam unde natus fui, feminam quamdam maleficam, quae in maleficio suo comprehensa, etc. Tempus illud fuit quo comes Theodoricus ab Insulanis hominibus, Gandensibus quoque atque Brugensibus advocatus erat e terra sua in Flandriam, tanquam legitimus Flandriae haeres,» etc. At Theodoricus ille, cognomento de Alsatia, Theodorici Strenui, Lotharingiae Mosellanae ducis, filius, accersitus et electus est comes Flandriae anno 1128, ut in Annalibus Flandrensibus legitur, quo [Col. 0019C] tempore Alanus adhuc erat puerulus. Vox tamen illa in rigore accipienda non est pro infante octenni vel decenni, sed per comparationem ad senilem aetatem, in qua Alanus hunc Commentarium scripsit. In provecta enim aetate scribens in Prophetias Ambrosii Merlini, potuit appellare se puerulum tempore illo quo Theodoricus Alsatus ad comitatus Flandriae regimen appellatus est, dum annos circiter quatuordecim vel sexdecim attingeret, anno 1114 vel circiter natus.

Anno circiter isto 1128 factus apud Claramvallem sub disciplina divi Bernardi monachus, qui multos electioris praesertim ingenii et litteraturae Flandros adolescentes ad se traxit, a quibus eximie adjutus [Col. 0019D] est in fundatione plurimarum abbatiarum sui ordinis. Huic autem Alano recte tribuuntur Commentaria haec in Prophetias Merlini Angli, sub cujus etiam nomine impressa fuerunt Francofurti anno 1608, typis Joannis Spiessii, in-8 ^o , sub hoc titulo: Prophetia Ambrosii Merlini, etc., una cum septem libris explanationum in eamdem Prophetiam, excellentissimi sui temporis oratoris, polyhistoris et theologi, Alani de Insulis, Germani, Doctoris universalis et Academiae Parisiensis ante annos trecentos rectoris amplissimi. Nam in his Commentariis, Alanus de se ipso loquens, se fuisse alicujus ordinis alumnum fatetur, ex lib. II, fol. 61, ubi dicit: Abbas quidam de ordine, vir litteratus, etc. Deinde expresse dicit fol. 198 se oriundum fuisse Insulis in Flandria, his verbis: Vidi [Col. 0020A] et ego in Flandria cum puerulus adhuc essem, etc., ut supra retulimus.

Anno 1139 vel 1140 Ripatorium in agro vel dioecesi Tricassina ordinis Cisterciensis, ab Hattone episcopo fundatur die 9 Aprilis, temporibus divi Bernardi Claraevallis abbatis, qui illic Alanum in primum abbatem, annos circiter 30 natum, constituit. Haec constant ex tomo IV Galliae christianae fratrum Sammarthanorum, fol. 790, verbo, Ripatorium; ex Chronologia Abbatiarum ordinis Cisterciensis, quam ad calcem suae Bibliothecae Scriptorum Cirterciensis ordinis adjecit Carolus de Visch, prior Dunensis; atque ex Bibliotheca eadem, verbo, Alanus Antissiodorensis episcopus, fol. 12.

Anno 1151 Alanus ex abbate Ripatorii episcopus [Col. 0020B] Antissiodorensis instituitur, nam ita scribit Robertus, Sancti Mariani Antissiodorensis chronographus, qui eumdem Alanum videre potuit: «Anno 1151 obiit Hugo Antissiodorensis episcopus, vir moribus et scientia clarus, cui successit Alanus Ripatorii primus abbas.» Quisquis autem plenius nosse voluerit praeclara omnia quae in episcopatu gessit, legat Galliam Christianam Sammarthanorum fratrum tomo II, pag. 276, verbo Antissiodorenses Episcopi, ubi prolixe satis describuntur.

Anno 1167, uti scribit Robertus chronographus citatus ad dictum annum, «Alanus episcopus dimisit episcopatum suum, cui successit Willielmus, Antissiodorensis Ecclesiae thesaurarius et Senonensis archidiaconus, frater autem Hugonis, ejusdem [Col. 0020C] Ecclesiae archipraesulis.»

Anno 1180 Alanus, qui apud Claramvallem reversus, cum Petro Claraevallis abbate Romam ad Lateranense concilium III proficiscitur, non eo insolenti modo atque absurdissimo quo supra dictum est, ut pensaret de equis abbatis Claraevallis, quemadmodum insulse scribit Matthaeus Bonihominis; sed cum esset magni nominis theologus, mirae virtutis monachus, qui quantum in ascetica vita posset, insignem Antissiodori episcopatum ejurando, ut simplex monachus viveret, ostenderat. Hunc igitur clarissimum virum sibi in socium itineris Petrus abbas Claravallensis adjunxit, cujus secietate non modicum apud venerandos hujus concilii [Col. 0020D] Patres ac theologos splendorem ac famam habuit. Illic, ut probabile sat est, a summo Ecclesiae pontifice Alexandro III scribendi contra Valdenses aliosque temporum istorum haereticos mandatum habuit. Alanus autem circa idem tempus compendio scripsisse videtur Vitam S. Bernardi Claraevallensis abbatis, post celeberrimos tres aut quatuor scriptores, Guillelmum abbatem S. Theodorici, Arnaldum abbatem Bonaevallis, et Gaufridum Claraevallis abbatem IV, omnes scriptis plurimis insignes viros. Factum opus istud abbatique Petro Claraevallis dicatum, quem abbatiam hanc ab anno 1179 ad 1186 tenuisse constat. Igitur opusculum istud intra hoc tempus ab Alano compositum.

Ex concilio Lateranensi, ubi contra Waldenses [Col. 0021A] et Albigenses aliosque haereticos actum fuit, reversus, scripsit Summam libris IV contra Waldenses, Albigenses, Judaeos et paganos, quam male super IV libros Sententiarum opus quadripartitum appellat Thomas Waldensis tomo II Doctrinalis fidei, cap. penultimo. Latuit dudum opus istud in tenebris, sed tandem e bibliotheca Papirii Massonii primum in lucem prodiit Parisiis anno 1612, ac tandem in editione Operum omnium Alani anno 1654. Cum autem esset mutile productum, Carolus Vischius ex fide ms. codicis bibliothecae Cisterciensis, ultimos duos libros contra Paganos et Mahumetanos edidit, ad calcem suae Bibliothecae Scriptorum ordinis Cisterciensis, ultimae editionis anni 1656, Coloniae Agrippinae, apud Joannem Busaeum bibliopolam. [Col. 0021B] In hujus prologo sic Alanus habet: «Amantissimo domino suo Willelmo, Dei gratia Montispessulani principi, quem non solum generosi generis titulus insignit, verum etiam generosior mentis generositas praeinsignit, magister Alanus in omnibus et per omnia suus, opus suum. Cum inter universos mundi principes te videam specialiter indutum armis fidei christianae, nec naviculam Petri inter tot tumultuantes hujus saeculi procellas deserere, hoc de fide catholica scriptum tuae discretioni devoveo consummatum.» Guillelmus autem ille Montispessulani dominus, cognominatus Sibylla a matre sua Sibylla, adversatus est comiti Tolosano, et anno 1158 cum Anglis Tolosam obsedit. Alexandrum [Col. 0021C] III anno 1162 excepit, et anno 1174 Mathildem, Emmanuelis Constantinopolitani imperatoris filiam, duxit uxorem. Assertor fuit catholicae fidei contra Albigenses haereticos, ut legitur in Historia Auxitana, mortuus anno 1202, eodem quo Alanus mortuus dicitur. Illi ergo Guillelmo Alanus opus suum contra Waldenses dedicavit, de quibus loquitur libro II his verbis: «Quomodo litteras noverunt Waldenses, qui non didicerunt? Videmus enim sanctiores eis non praedicare, qui etiam intellectum habent sacrae Scripturae, ut multos Cistercienses, qui missi non sunt.» Et alibi meminit concilii Lateranensis III in quo illi damnati sunt. «Isti, inquit, Waldenses qui sub poena excommunicationis et contra praeceptum domini papae, imo contra [Col. 0021D] totam Ecclesiam praedicant, quibus injunctum est a domino papa non praedicare, sententiae excommunicationis subjacent. In concilio enim Lateranensi in eos sententia excommunicationis lata est, unde eis etiam communicandum non est, cum sententia apostolica ab Ecclesia praecisi sint.» Hinc patet Alanum libellos suos contra Waldenses post concilii Lateranensis III celebrationem, anno circiter 1183 vel 1184, ex mandato Romani Pontificis edidisse. Neque vero est quod quis dicat Waldenses diu regnasse, atque ita Alanum licet hoc saeculo XII non vixerit, contra eos tamen scribere potuisse: in prologo enim ait novos haereticos suo tempore fuisse exortos, Nostris vero temporibus, inquit, novi haeretici. At tempore Alberti imperatoris, [Col. 0022A] anno nempe 1300, Waldenses jam sepulti oblivione erant, et Paterini, et alii haeretici, quos in suis libris Alanus confutat. Omnia igitur cum temporibus Alani et scriptis plane consentire videntur. Nam hocce saeculo orti Waldenses et Albigenses, habitum contra eos Lateranense III concilium, in quo damnati sunt, ut supra diximus. Contra quos Alanum scripsisse testis est Otho de Sancto Blasio, auctor coaetaneus. Ex hoc itaque scripto contra Waldenses, quod post concilium Lateranense scripsit, atque ex Alexandri papae III mandato, nata videtur in ordine Cisterciensi de Alano fabula quod in hoc concilio haereticos confuderit. Ex hoc opere contexta ampla illa tunica Cisterciensis vel Claraevallensis abbatis, quae Alanum conversum contexit, [Col. 0022B] ac subito in eo concilio disputaturum erumpere in publicum facit. Hoc eodem tempore, vel aliquanto post, Alanus suos septem libros Commentariorum in Prophetiam Ambrosii Merlini scripsisse creditur, quos valde senex ex allegatis supra composuisse videtur.

Anno denique 1203, ex auctoritatibus superius allatis, mortuus est apud Cistercium, aetatis suae juxta supputationem allatam anno 93, vel circiter, posito nempe quod circa annum 1114 natus sit.

Alani autem Magni Opera, quotquot inveniri potuerunt, edita in folio Antwerpiae anno 1654, apud Guillelmum Lestenium et Engelbertum Gimnicum, [Col. 0022C] opera et studio domini Caroli de Visch, prioris Beatae Mariae de Dunis, ordinis Cisterciensis, in Flandria, sub hoc titulo: Alani Magni de Insulis, sacrae Theologiae Doctoris cognomento Universalis, ex glorioso scholae ecclesiasticae Parisiensis, moderatore, humilis Cisterciensis conversi, Opera moralia, paraenetica et polemica, quae reperiri potuerunt. Sunt autem:

Commentarius in Cantica canticorum ad laudem beatissimae Virginis Deiparae, impressus olim Parisiis, anno 1540.

Summa de arte praedicandi, nunc primum in lucem producta ex duobus mss. bibliothecae Dunensis, quae bis et ter ms. exstat in bibliotheca [Col. 0022D] Canonicorum Regularium Sancti Victoris Parisiensis, bis quoque in bibliotheca Cluniacensi, litteris AA. et HH.; Cantabrigiae in bibliotheca publica, cod. 128, et Pembrochiana cod. 81.

Undecim Sermones integri de diversis materiis, antea nondum editi.

Dictorum memorabilium seu Sententiarum Magistri Alani liber, ex ms. codice bibliothecae de Dunis.

De sex alis Cherubim Tractatus, ex ms. codice Sancti Vedasti Atrebatensis, quem Franciscani sancto Bonaventurae perperam attribuunt, cujus inter opuscula impressus est.

Poenitentiale seu Liber poenitentialis, ex mss. in lucem productus, pag. 181. Impressus ex duobus [Col. 0023A] mss., uno bibliothecae Dunensis ordinis Cisterciensis, altero bibliothecae S. Gisleni in Hannonia. Habetur idem ms. in tribus codicibus bibliothecae S. Victoris Parisiensis sub nomine Alani, qui notantur MMM. 18. B. 8, et PP. 14, fol. 144; itemque in bibliotheca Sancti Germani de Pratis, cod. 557, optimae notae, sed sub Petri Cantoris nomine, contra impressorum et mss. Victorinorum auctoritatem. Sed aliud Poenitentiale Alani, de quo loquitur Carolus Vischius in Bibliotheca Scriptorum ordinis Cisterciensis, quem ait continere Libros quatuor ad Henricum Bituricensem archiepiscopum, quod exstat ms. in bibliotheca Majoris Monasterii Turonensis in 4, littera A. 2.

[Col. 0023B] Opus quadripartitum de fide catholica, contra Valdenses, Albigenses et alios hujus temporis haereticos, cujus duo priores libri hic anno 1654 impressi, alii duo posteriores ad finem Bibliothecae Scriptorum ordinis Cisterciensis, fol. 410, secundae editionis, apud Joannem Busaeum, anno 1656, Coloniae Agrippinae, editi ex ms. bibliothecae Cistercii. Hoc ipsum opus est quod male Joannes Trithemius appellat in IV libros Sententiarum, quia haec Summa quatuor libris distincta est, sed neutiquam Commentarius in IV libros Magistri Sententiarum est. Idem ms. in codice Regiae Galliarum bibliothecae 5513, fol. 352, inscriptum: Summa Alani quadripartita contra haereticos Waldenses, [Col. 0023C] Judaeos et paganos, cujus prologus ad Guillelmum Montispessulani principem incipit: Cum inter universos, etc., ubi codex scriptus dicitur per Hervaeum Conseel pro domino Bernardo archiepiscopo Tolosano, anno 1456; et apud Cluniacum Littera Q. 2, et claramvallem, in suis bibliothecis. Idem ms. Oxonii in bibliotheca Mertoniana, cod. 230.

Liber de planctu naturae, de quo loquuntur Henricus Gandavensis in libro De scriptoribus ecclesiasticis, cap. 21, qui anno 1293 obiit; Robertus Holcot, S. theologiae celeberrimus doctor, ordinis Fratrum Praedicatorum, in caput I libri Sapientiae, lectione 118, littera A, qui anno 1349 floruit, teste Bellarmino in libro De scriptoribus ecclesiasticis; [Col. 0023D] ms. quoque Oxonii in bibliotheca Balliolana, cod. 120.

Anticlaudianus sive De officio viri in omnibus virtutibus perfecti, libri IX, singulari festivitate, lepore et elegantia conscripti, ex duobus mss. codicibus collegii Lovaniensis, Societatis Jesu, et tertio bibliothecae sancti Bertini Audomarensis, ordinis divi Benedicti; ex 4 et 5, apud Balthasarem Moretum, clarissimum Antwerpiae typographum. Habetur etiam ms. in bibliotheca Galliarum regis, num. 5640, atque Oxonii in bibl. Balliolana, codd. 120 et 122.

Rythmi duo elegantes, unus De Incarnatione [Col. 0024A] Christi, alius De fluxa et caduca natura hominis.

Doctrinale minus, seu Liber Parabolarum magistri Alani de Insulis, ex multis editionibus praecedentibus, anno 1492, Daventriae, anno 1501 Lugduni cum eruditis Commentariis Latinis Matthaei Bonihominis; anno 1516 Lipsiae, et aliis in locis. Haec omnia impressa sunt anno 1654 et 1656 ab Carolo Vischio, Dunarum priore, Ordinis Cisterciensis. Nunc omisso Poenitentiali, de quo jam supra egimus, de manuscriptis adhuc nondum impressis agendum restat.

Attribuit Alano Carolus Vischius in sua Bibliotheca Scriptorum ordinis Cisterciensis, fol. 12, super IV libros Sententiarum opus quadripartitum, [Col. 0024B] ut illud indigitat Thomas Waldensis tomo II, cap. penultimo, quod ms. exstare apud Fratres Praedicatores Parisiis ait. Verum male Waldensem, Trithemius intellexit, et hoc opus nihil est aliud quam Summa quadripartita contra Haereticos, etc.

Scripsit etiam seu in compendium redegit Vitam sancti Bernardi abbatis ⁜ (3) , quam ex ms. codice bibliothecae Sancti Victoris Parisiensis edidit dominus Joannes Mabillon in Praeludiis ad Opera sancti Bernardi, editionis Parisiensis anni 1667, apud Fredericum Leonardum, via Jacobaea, sub Scuto Veneto. Exstat etiam ms. in bibliotheca S. Vedasti Atrebatensis, ordinis divi Benedicti, et [Col. 0024C] Vallislucensis, ordinis Cisterciensis. De hac Vita agens Manriquez tomo II Annalium ordinis Cisterciensis, ad annum 1153, asserit eam exstare impressam in antiquissimis exemplaribus Operum divi Bernardi.

Scripsit etiam Summam Quot modis appellatam, sic enim in ms. codice et ab auctore vocitata est, quae secundum ordinem alphabeticum procedit, hoc ordine deducens Quot modis unaquaeque res bonam vel malam in partem in Scripturis sacris accepta fuerit, opus concionatoribus idoneum. Habetur ms. in parvo 4 ^o , in bibliotheca Regalis Montis, ordinis Cisterciensis, dedicata Hermengaldo Dei gratia Sancti Aegidii abbati, cujus hoc [Col. 0024D] initium: Reverendissimo Patri ac Domino Hermengaldo Dei gratia Sancti Aegidii abbati, Alanus dictus Magister, sic in praesenti multiplici insigniri gratia, ut in futuro praemietur in gloria. Cum diversis olim, etc. Item alius prologus, Quoniam juxta apostolicae auctoritatis praeconium, qui virtutis nominum sunt ignari, etc. Incipit per vocem: Anima proprie Spiritus rationalis qui cum corpore venit in constitutionem hominis, etc. Habetur etiam in Regia Galliarum bibliotheca, cod. 5513, illic inscripta: Magistri Alani Tractatus de diversis vocabulorum significationibus secundum ordinem alphabeti. Et in bibliotheca Victorina Parisiensi, littera PP. 12, cujus titulus: Incipit liber magistri Alani qui [Col. 0025A] QUOT MODIS intitulatur, de diversis vocabulorum significationibus secundum ordinem alphabeti. Itemque apud Claramvallem, et Vallem Lucensem, abbatias ordinis Cisterciensis, atque apud Sanctum Illidium Claromontanum, ordinis divi Benedicti, in Arvernia. In aliis manuscriptis appellatur Oculus sacrae Scripturae, sive Oraculum sacrae Scripturae, sive Compendium utriusque Testamenti ⁜ (4) , habeturque etiam ms. in bibliotheca Dunensi in Flandria, ordinis Cisterciensis.

De maximis seu axiomatibus theologiae liber I, qui aliter dicitur Doctrinale altum, et incipit: Omnis scientia suis utitur regulis, etc., quod juxta Carolum Vischium reperitur ms. in bibliotheca Brugensi et Camberonae, et apud Sanctum Martinum [Col. 0025B] Tornacensem, denique Cantabrigiae in bibl. Pembrochiana, cod. 81 ⁜ (5) .

Idem scripsit librum de naturis quorumdam animalium, ut testatur Henricus Gandavensis in libro De Scriptoribus ecclesiasticis, cap. 21, ac post ipsum Joannes Trithemius, ibidem. Hoc opus anonymum fere semper in bibliothecis, est secundus liber ex quatuor De bestiis qui habentur inter Opera Hugonis Victorini, incipiens a leone, etc., inscribiturque Bestiarium. Nam tractatus seu liber I de solis avibus, spectat ad Hugonem de Folieto: lib. II, De animalibus, ad Alanum Insulensem; lib. III et IV, ad Guillelmum Peraldum, Lugdunensem, ordinis Fratrum Praedicatorum, qui Libros duos de rerum proprietatibus scripsit, quorum primus [Col. 0025C] potissimum desumptus est ex opere De avibus Hugonis Foliotani et De animalibus Alani Insulensis, ut ex lectione constat.

Prophetia Ambrosii Merlini Angli, etc., una cum septem libris Explanationum in eamdem Prophetiam, excellentissimi sui temporis oratoris, polyhistoris et theologi, Alani de Insulis, Doctoris Universalis, et Academiae Parisiensis ante annos 300 rectoris amplissimi, impressa in-8 ^o , Francofurti, anno 1608, typis Joannis Spiessii. Alani autem philosophi dicta de lapide philosophico edita exstant a Justo Balbiano Lugduni Batavorum, anno 1600, typis Raphelengii, una cum secreto Jodoci Greneri; quae an ad hunc Alanum nostrum spectent, ignoro, [Col. 0025D] cum non legerim.

Attribuitur eidem opus de poenitentia, quod in mss. codicibus dicitur Corrector seu Medicus animarum, quem Carolus Vischius vult esse a se [Col. 0026A] editum, sed fallitur, nam opus istud ab edito aliud est. Habetur anonymum in bibliotheca Sancti Victoris Parisiensis ter, littera KK, 17, fol. 106, inscriptum: Poenitentiale qui Corrector dicitur seu Medicus animarum. Itemque littera GG. 15. fol. 50, et Littera Q. 16 fol. 1. Et in bibliotheca Sancti Germani Parisiensis, codice 795, optimae notae, cujus hic titulus: Incipit liber qui Corrector vocatur et Medicus, qui correptiones et animarum medicinas pleniter continet, et docet unumquemque sacerdotem etiam simplicem quomodo vel qualiter unicuique succurrere valeat: ordinato vel sine ordine, pauperi, diviti, puero, juveni, seni, decrepito, sano, infirmo, in omni aetate, in utroque sexu. Quo tempore presbyteri plebium, canonica auctoritate, [Col. 0026B] discordantes ad pacem, et delinquentes ad poenitentiam compellere debeant. Ita titulus rubricis scriptus, Poenitentiale autem incipit: Hebdomada priore, ante initium Quadragesimae, presbyteri plebium convocent ad se populum, etc.

Attribuit etiam illi Joannes Trithemius Summam vitiorum et virtutum, lib. I, atque post ipsum Vischius in bibliotheca Scriptorum ordinis Cisterciensis. Exstat manuscripta, inscripta De conflictu vitiorum et virtutum in celebri bibliotheca S. Victoris Parisiensis, Littera LL, 14, fol. 166, post ejus Summam de arte praedicandi, fol. 144. Et cum ab his incipiat verbis: Apostolica vox clamat, etc., idem opus videtur cum libro ejusdem nominis qui inter spuria divi Augustini opera [Col. 0026C] legitur, atque ad Ambrosium Autpertum pertinere videtur.

Denique Epistolae sub nomine Alani, Cantabrigiae in bibliotheca collegii Sancti Benedicti, codice 216, sed an istius Alani Insulensis, an alterius Angli sint, plurimum dubito: Alanus enim natione Anglus, Sancti Augustini Cantuariensis ecclesiae prior, atque postea Teckesburiae abbas, scripsisse epistolas multas legitur ⁜ (6) . Haec de scriptis Alani Insulensis: nec, quaeso, nobis irascantur Cistercienses aliique Alanistae, quod tot fabulas in Alani gratiam congestas riserimus ac proscripserimus simul: imo vel si ingenio ac judicio graves isti sunt, gratias solvant, quod [Col. 0026D] tam plene de mss. operibus Alani disseruerimus, ut si cui unquam Cisterciensis ordinis in mentem veniat ea in unum colligere, omnia negotio nullo invenire in locis indicatis possit.

Cum multi ad ornandum tabernaculum Dei offerant [Col. 0052A] aurum, argentum, lapides pretiosos, byssum, coccum bis tinctum, purpuram, ego aliorum more ⁜ 1 [Col. 0053A] pilos caprarum offero (Exod. XXXV) . Et cum divites de abundantia sua in gazophylacium Domini thesauros mittant, ego cum paupercula muliere duo minuta mitto (Marc. XII) . Et cum ⁜ 2 multi Salomonis sapientiam, Tullianam ⁜ 3 eloquentiam, ad laudem Virginis matris effundunt, quae est tabernaculum Dei, coelestis regis palatium, virtutum gazophylacium, qui etiam virtutibus praediti, castitate mundi, charitate accensi, ego pauper scientia, dejectus vita, nullus in gratia, asperitate peccati hispidus, qualemcunque laudem in honorem Virginis propono. Quia ex lapide scintilla excuti, et cum calamo ⁜ 4 fragili mel solet reperiri; sicut linguae hominum et angelorum laudem Virginis praeconantur; ita ex omni creatura significante, laus [Col. 0053B] ejusdem elicitur et in omni scriptura matris dignitas praedicatur. Unde cum canticum amoris, scilicet epithalamium Salomonis, specialiter et spiritualiter ad Ecclesiam referatur, tamen specialissime et spiritualissime ad gloriosam Virginem reducitur quod divino nutu (prout poterimus) explicabimus. Gloriosa igitur Virgo sponsi optans praesentiam, desiderans gloriosam conceptionem ab angelo nuntiatam, affectans divinam Incarnationem, ait sic:

Osculetur me osculo oris sui.

Hoc est quod alibi dicitur: «Ecce ancilla Domini, fiat mihi secundum verbum tuum (Luc. I) .» Audierat ergo coelestem paranymphum ad se missum [Col. 0053C] Gabrielem archangelum, qui speciali et inaudita salutatione honorans Virginem, speciali et spirituali benedictione 4 refertam, ait: «Ave, Maria, gratia plena; Dominus tecum (ibid.) .» Quae cum audisset de se Filium Dei nasciturum, non tumida de nuntio, non elata de verbo, non superba de filio, sed in omnibus et per omnia se humilians Deo, non diffidens de oraculo, ait: «Ecce ancilla Domini.»

Quasi dicat, «fiat mihi secundum verbum tuum,» id est ad verbum tuum concipiam Dei Verbum. Et hoc est quod hic dicitur: Osculetur me osculo oris sui.

Os Patris dicitur Filius multiplici de causa. Sicut enim ⁜ 5 aliquis alicui loquitur ore proprio, sic Pater per Filium locutus est mundo. Os est ejusdem naturae [Col. 0053D] cum reliquo corpore, ita Filius est ejusdem naturae cum Patre. Et sicut ore propinatur osculum, ita Pater ⁜ 6 per Filium fideli animae propinat gratiae ferculum. Petit ergo Virgo triplex osculum. Unum osculum est Incarnatio. Sicut enim in uno osculo duo labia uniuntur; sic per Incarnationem divina natura humanae unitur. Aliud osculum est Spiritus sancti ⁜ 7 quo Patrem osculatur Filius, quo Pater Filium diligit, qui Patrem et Filium unit: qui est amborum amor, nexus et osculum. Tertium osculum, [Col. 0054A] est praesentia doctrinae Christi, ut os Christus non intelligatur; sed per os Christi doctrina figuretur ⁜ 8 , et per oris osculum doctrinae praesentia. Petit ergo, ut in se celebretur Incarnatio, et ut Spiritus sanctus superveniat, et virtutis altissimi obumbratio (ibid.) et doctrinae Christi adsit praesentia.

Haec sunt oscula, quibus Pater osculatur Filium, aut sponsus sponsam, aut Dominus ancillam, matrem filius, nutricem alumnus. Christus autem reddens vice desiderii laudem, respondet ad desiderium Virginis:

Quia meliora sunt ubera tua vino.

Quasi dicat: Tu desideras mea oscula et ego tua [Col. 0054B] ubera, quia meliora sunt ubera tua vino. Ad litteram possum haec referre ad naturalia ubera Virginis de quibus dicitur in Evangelio: «Beatus venter qui te portavit et ubera quae suxisti (Luc. XI) .» Quae delectabiliora, quae meliora, quam illa ubera quae propinaverunt lac Christo, non ex libidinis foeditate, sed virginitatis fecunditate? Talia optabat Christus ubera, a tali ubere lac sugere, quod non saperet carnis lubricum, sed virginitatis antidotum.

Haec ubera dulciora fuerunt Christo omni vino, id est omni delectabili potu. Quia vinum est privilegiatus potus, per ipsum intelligitur delectabile poculum.

Fragrantia unguentis optimis.

[Col. 0054C] Id est, optimorum unguentorum fragrantiae comparabilia; quia quod faciunt unguenta odore, hoc faciunt ubera virginitatis integritate. Quia, sicut illa sui fragrantia attrahunt; sic et ista ⁜ 9 redolentia Christum alliciunt. Possunt etiam praedicta mystice intelligi, ut sic de Christo fiat sermo in persona capitis cum dicitur: Osculetur me osculo oris sui, consequenter intelligatur loqui in persona corporis, id est populi fidelis. Quia sicut Virgo fuit mater Christi per conceptionem, ita fidelium per doctrinam et exemplarem instructionem. Fuerunt autem in Virgine duo exemplaria bene vivendi, castitas et humilitas, quas nobis in exemplum proposuit. Quibus quasi quibusdam uberibus fidelem populum [Col. 0054D] tanquam mater filium lactavit. Haec autem fidelibus sunt dulciora vino, id est carnalibus delectationibus; quia humilitatis et castitatis exempla dulcius sapiunt palato mentis, quam aliqua delectabilia palato ventris. Vel sic intelligi potest quod dicitur: Meliora sunt ubera tua vino. Ubera conjugum sunt lapsus carnis, concupiscentiae discursus, quibus propinatur lac infirmitatis, quibus lactantur pueri vel reficiuntur infirmi. Ubera viduarum sunt austeritas continentiae, refrenatio 5 libidinis expertae. Haec [Col. 0055A] ubera non propinant mel ⁜ 10 dulcedinis, sed vinum austeritatis. Ubera Virginis sunt virginitas mentis, integritas carnis. Haec propinant vinum ⁜ 11 aeternae delectationis, et mel jucundae quietis. Haec ubera superant omne vinum, id est viduarum et conjugum statum. Fragrantia unguentis optimis; quia ⁜ 12 ineffabilis Virginis humilitas, ejusque defaecata virginitas, aliorum spiritualium donorum comitativa ⁜ 13 fulgent. Unde et sequitur:

Oleum effusum nomen tuum:

Quia propter privilegiata Spiritus sancti dona, quae resultant in Virgine gloriosa, nominis ejus fama et gloria per universum orbem est dilatata. Cujus enim nomen praeconatur mundus, nisi Virginis hujus? Cujus laus celebratur in ore populi [Col. 0055B] fidelis, nisi Virginis matris? Cujus humilitas nobis proponitur in exemplum, nisi virginis Mariae? Cujus virginitas nobis datur in speculum, nisi Genitricis incorruptae? Et eleganter fama et gloria nominis ejus oleo effuso comparatur. Oleum esurientem reficit, aegrotantem sanat, membra defatigata mitigat, odorem parit, flammam nutrit. Sic et in laude Virginis reficimur, exemplo ejus ad virtutum medicamina invitamur, adversitatibus fessi ejus patientia recreamur, vitae ejus forma illustramur. Nominis fama diffunditur; et non solum oleo, sed et oleo effuso nomen ejus comparatur. Quia, sicut oleum effusum magis redolet, sic quanto magis nomen Virginis dilatatur, tanto magis gloria augetur. [Col. 0055C] Unde sequitur:

Ideo adolescentulae dilexerunt te:

Quia quanto magis forma ejus declaratur, tanto magis aliae virgines ad illius imitationem et dilectionem invitantur. Et eleganter respectu Virginis matris aliquae ⁜ 14 virgines adolescentulae dicuntur, quia haec mater, hae filiae; haec regina, hae famulae; haec matrona, hae adolescentulae; haec magistra, hae discipulae.

Trahe me post te.

Haec sunt verba coelestis sponsi consortium postulantis, verba matris ad praesentiam filii suspirantis. Quasi diceret: Postulavi tuam praesentiam, potita sum praesentia; postulavi doctrinam tui, sum doctrina consolata, sed ascendisti in coelum [Col. 0055D] ascensione miraculosa: et ideo dolens de tui absentia, plena mundanae calamitatis praesentia ad te clamo: Trahe me post te. Eleganter autem ait, trahe. Non est enim humanae naturae ut ex sese ascendat in coelum, nisi hoc ei divina gratia conferat per miraculum. Et nota quod Virgo gloriosa, sicut desideravit Christi adventum in carnem, ita omnibus votis optavit venire ad ipsum post ascensionem; ut, sicut cum filio fuerat peregrinata in terris, ita cum eodem regnaret in coelis. Sicut [Col. 0056A] enim dolor pertransiit Mariae animam in passione (Luc. II) , cum Filius moreretur, ita in ascensione cum a Filio separaretur. Et ideo optans filii praesentiam, ait: Trahe me post te. Et bene ait, post te, quia post filium ascendit Virgo, et filii subsidio. Et interim antequam trahar, ut trahi merear:

Curremus in odorem unguentorum tuorum.

Id est, ego et adolescentulae tractae odore unguentorum tuorum, id est imbutae fragrantia spiritualium donorum, quibus nos spiritualiter ungis, quae dicuntur tua, quia a te specialiter data: curremus, non stabimus delectatione in via mundi, sub umbra saeculi, aut phantasia terrestris oblectamenti, sed curremus bene operando, de virtute [Col. 0056B] in virtutem ascendendo. Curremus per 6 stadium, ut perveniamus ad bravium (I Cor. IX) .

Introduxit me in cellaria sua.

Postquam Rex regum et Dominus dominantium introduxit se in cellam virginalis uteri, consequenter post ascensionem introduxit Virginem in cellam paradisi. Eleganter autem nomine cellae vel cellarii significatur proprietas coeli; quia (ut praemittamus allusionem vocabuli) sicut in cellario reponuntur vina quae hominem satiant, inebriant, a curis saecularibus alienant; sic coelestis beatitudo beatos ita inebriat, quod solitarios ⁜ 15 reddit et omnino ab amore terrenorum secludit ⁜ 16 . Unde in Psalmo legitur: «Inebriabuntur ab ubertate domus [Col. 0056C] tuae, et torrente voluptatis tuae potabis eos (Psal. XXXV) .» Et sicut aliquis existens in cella, ut solitarius eremita, seclusus est a strepitu saeculi, ita aliquis existens in coelo a tumultu mundi. Vel per cellaria intelligitur repositio thesaurorum sapientiae et scientiae Dei. Sicut enim in cellario reponuntur servanda; sic apud gloriosam Virginem (tanquam spirituale cellarium) sunt secreta sapientiae et scientiae Dei. Audientes autem adolescentulae, id est aliae virgines commendationem Virginis gloriosae ab uberibus virginis sumptam, congratulantes Virgini dicunt:

Exsultabimus et laetabimur in te; memores uberum tuorum super vinum.

Exsultabimus mentis devotione, laetabimur corporali [Col. 0056D] ⁜ 17 applausione. In te, id est in tui laude et imitatione; memores uberum tuorum, id est ad memoriam reducentes ubera tua, humilitatem scilicet et virginitatem, quibus adolescentulas factas ad imitandum; super vinum, id est super terrenam delectationem in hoc invitantes ⁜ 18 justos qui te imitantur et diligunt. Et hoc est quod sequitur:

Recti diligunt te.

Illi recti dicuntur qui directe per viam regiam [Col. 0057A] incedunt, non declinantes ad dexteram illecti prosperitate, nec ad sinistram fracti adversitate, qui non incurvantur ad mundana amore terrestrium; sed diriguntur ad coelestia amore coelestium; qui non diligunt Deum propter mundum, sed propter ipsum Deum. Vel recti dicuntur qui altero pede non claudicant. Ille altero pede claudicat, qui utramque virginitatem non servat corporis scilicet et mentis. Hic non sequitur Agnum quocunque ierit (Apoc. XIV) , nec matrem Agni. Illi vero qui utroque pede recti incedunt, vere uberum Virginis memores sunt et eam recte diligunt. Illi etiam specialiter recti sunt, qui duo ubera Virginis diligendo et imitando sugunt, id est humilitatem et virginitatem, et sic eorum uberum specialiter memores sunt. Ita [Col. 0057B] introductus est Christus in cellam materni uteri per conceptionem, sed illa denigrata et obfuscata visa est per concupiscentiam, quantum ad hominum opinionem. Et hoc est quod dicit:

Nigra sum, sed formosa, filiae Jerusalem, quasi tabernacula Cedar, sicut pelles Salomonis.

Nigra sum, id est gravida, et ita videor virginitate non esse integra, sed tamen sum formosa, quia virgo mentis et corporis integritate. Unde dirigens sermonem ad reliquas Judaeae virgines, ait: Filiae Jerusalem, quasi nigra videor humana opinione; sed tamen formosa sum, id est Virgo rei veritate. Nigra inquam, sicut tabernacula Cedar. Per tabernacula Cedar, significatur impetus tribulationum, [Col. 0057C] cui exposita fuit Virgo gloriosa; non tantum in se, sed et in filii angustia. Filii enim tribulationes vocabat suas, et ejusdem adversitates a se non faciebat alienas. Unde ad ipsam dictum est: «Et tuam ipsius animam pertransibit gladius (Luc. II) .» Eleganter autem per tentoria 7 Cedar tribulationes figurantur. De Cedar enim legitur, quod semper in tabernaculis habitabat; unde et tabernacula ejus variis turbinibus et procellis ventorum et imbrium erant exposita. Unde eleganter per tentoria Cedar Virgo ⁜ 19 figuratur quae in se et in filio tribulationibus exposita fuisse legitur. Sed formosa sicut pelles Salomonis. Pelles Salomonis erant de coriis mortuorum animalium picturatae varietate colorum. Eleganter ergo Virgo comparatur pellibus Salomonis [Col. 0057D] propter varietatem virtutis, cujus carne vestitus est verus pacificus, id est Jesus Christus. Et quia Joseph maritus Virginis (Matth. I) videns Virginem gravidam obstupuit ⁜ 20 , et quomodo gravidatio illa facta fuerit ignoravit, potest introduci loquens ad sponsum in hunc modum:

Nolite me considerare, quod fusca sim, quia decoloravit me sol.

Nolite considerare quod fusca sim, id est quod fusca propter gravidationem videor; quia non vir, [Col. 0058A] sed sol justitiae decoloravit me, id est valde coloravit; non colore mali ⁜ 21 , sed colore mentali. Quia ita me gratia Spiritus sancti gravidavit, quod virginitatem non abstulit; vel ita gravidam me fecit quod me decoloravit, id est extra colorum proprietatem ⁜ 22 , scilicet naturam aliarum gravidarum me constituit. Et vere nigra per tribulationes, quia:

Filii matris meae pugnaverunt contra me; posuerunt me custodem in vineis.

Filii matris meae, id est Judaei filii Synagogae, pugnaverunt contra me in filio meo quasi contra me alteram, dum filium meum persecuti sunt, usque ad mortem. Et sic posuerunt me custodem in vineis.

Vineam meam non custodivi.

Quia virgo, quae prius fuit forma Synagogae ad [Col. 0058B] bene credendum et vivendum, postquam illa incredula facta est; virgo desiit esse ejus custodia, ad gentes transiens, eos exemplo instruens et protectione muniens. Et sic diversarum vinearum, id est Ecclesiarum ex gentibus facta est custodia, relicta propria vinea, id est Synagoga, Quia sciendum est quod quidquid in hoc cantico de beata Maria dicitur, ad corporales vel spirituales ejus actus refertur; unde sequitur:

Indica mihi quem diligit anima mea.

Hoc refertur ad tempus passionis et sunt verba Virginis ad Christum, cum passionis tempore discipuli defecerunt a fide, Virgine a statu fidei non deficiente. Dubitavit illa in quibus tunc per fidem [Col. 0058C] requiesceret, quos sibi spiritualiter incorporaret. Legitur enim solum latronem tunc manducasse, id est incorporasse ⁜ 23 . Et ideo introducitur quaerens in hunc modum: Indica mihi quem diligit anima mea; quia video contribules tuos in te desaevientes, video apostolos fugientes, et ideo nescio in quibus per fidem habites. Ideoque indica mihi quem diligit anima mea, id est demonstra mihi in quibus sciam te habitare per fidem Expressius autem ait, quem diligit anima mea, quam si dixisset te, ut exprimatur amor ineffabilis matris ad filium, quae illum in passionis articulo non reliquit, cum in apostolis ardor charitatis defecerit ⁜ 24 . Ipsa enim Christum toto corde dilexit, quae carnem Christi sic nutrivit et fovit ut ob amorem carnis ejus ab [Col. 0058D] amore carnis suae suspensa, necessitatibus nascentis, lactantis, vagientis, crescentis, omnes cordis affectiones effunderet. Tota etiam anima 8 Christum dilexit, quia tantus vigor Spiritus sancti eam adjuvit, ut ad quaelibet salubria et sanctissima eam confortando in amorem Christi accenderet. Tota de nique et tanta virtute Christum dilexit ut ad titulum suae laudis sufficiat, quod mentem ejus tanta vis amoris occupaverat, ut fugientibus discipulis oblita sexus fragilis, ipsa cum lacrymis astans cruci [Col. 0059A] et condolens morienti, animam suam pro filio suo, et si minime, posuit patiendo, tamen exposuit compatiendo.

Ubi pascas, ubi cubes in meridie.

Indica ergo mihi ubi, id est in cujus mente te pascas per fidem; ubi cubes, in cujus animo requiescas per charitatem, qui exterius laboras per passionem. Et hoc in meridie, id est in passionis tempore. Eleganter per meridiem tempus passionis designatur, quia (ut juxta Joannem) hora sexta crucifixus est Christus (Joan. XIX) . Et sicut in meridie solis fervor ascendit, sic tempore passionis Christi fervor tribulationis Christum incendit. Hoc, inquam, peto:

Ne vagari incipiam post greges sodalium tuorum.

[Col. 0059B] Per sodales Christi discipuli figurantur, qui, percusso pastore, tanquam oves gregis vagabantur (Matth. XXIV) . Tunc cum discipulis Virgo fluctuaret, si in ambiguitate maneret, si fidem omnino defecisse crederet. Ad hoc respondens Christus introducitur in hunc modum.

Si ignoras te, o pulchra [pulcherrima] inter mulieres, egredere et abi post vestigia gregum tuorum.

Quae pulchra inter mulieres nisi Virgo mater quae prae caeteris privilegiata est donis spiritualibus, mater est Dei sacrarium Spiritus sancti, sigillum virginitatis, speculum humilitatis? Ad hanc ergo dicit Christus: Si ignoras te, quasi dicat: Quandiu me diligis te cognosces, et in te me requiescere per [Col. 0059C] amorem scies. Si autem te matrem Dei esse ignorares, et me tanquam mater filium non diligeres, a me per ignorantiam et infidelitatem exires et post vestigia gregum abires, id est apostolis infidelibus per ignorantiam et infidelitatem similis fieres. Et quae modo aliis es forma per fidem apostolos (ratione incredulitatis haedis comparabiles) exemplo infidelitatis deformares. Et hoc est quod ait: Egredere et abi post vestigia gregum.

Et pasce haedos tuos juxta tabernacula pastorum.

Dicuntur haedi Ecclesiae Dei ⁜ 25 , quos regunt ecclesiastici pastores. Apostoli vero, qui in fide defecerant, jam in Ecclesia vel de Ecclesia non erant, sed quasi juxta Ecclesiam per infidelitatem errabant ⁜ 26 ; tamen praedestinati erant. Si, inquam, te [Col. 0059D] ignorares, haec fierent; sed non ignoras, imo in te sedeo per fidem, quiesco per charitatem. Et ideo:

Equitatui meo in curribus Pharaonis assimilavi te, amica mea.

Quis est equitatus Dei, nisi Ecclesia quae frenum disciplinae ejus accipit, et jugum portat suavitatis ejus, et quae Spiritu Dei agnoscitur, et in hoc est ei salus. Unde legitur: Equitatus tuus salus (Habac. 3) . Et hoc est: Equitatui meo in curribus Pharaonis assimilavi te. Per contrarium, currus Pharaonis dicuntur illi, qui sub spirituali Pharaone, id est sub [Col. 0060A] diabolo positi sunt, et quadrigae ejus, quas ipse agit et ducit ad persequendum populum Dei et ad opprimendum Israel. Qui se convertunt ad fidem fiunt equitatus Dei, curvantes dorsum suum, id est arbitrii libertatem, ut suscipiant super se Christum sessorem, et frena ejus patiantur ut quocunque voluerit flectat eos. Et est sensus: Amica mea, id est virgo 9 Maria dilecta mea, sponsa mea, singularis et unica, assimilavi te, id est similem feci equitatui meo, id est Ecclesiae meae, quae prius fuit in curribus Pharaonis, dum subjecta erat spiritualibus nequitiis ⁜ 27 . Virgo enim Maria similis est Ecclesiae Dei in pluribus. Sicut enim Ecclesia Dei mater est Christi in membris per gratiam; sic Virgo mater est Christi, capitis per humanam naturam. Et sicut [Col. 0060B] Ecclesia est sine macula et ruga, ita et Virgo gloriosa. Et sicut Ecclesia in diversis personis habet universitatem donorum, sic Virgo Maria in se universitatem charismatum. Quia Christus videbatur Virgini protestari, quod nisi cognosceret seipsam, exitura esset in vestigiis gregum, ut pasceret non oves, sed haedos. Quasi erubuerit virgo super austeritatem admonitionis et, purpura verecundiae in vultu diffusa, speciosas fecerit genas, ait Sponsus:

Pulchrae sunt genae tuae sicut turturis.

Turturum fertur natura hujusmodi esse, ut neque masculus praeter feminam ad coitum, neque femella amplius quam unum patiatur marem; ita ut si accidat altero interempto sive intercepto superesse [Col. 0060C] alterum, pariter cum conjuge, exstinctus sit ei concubitus amor. Convenienter ergo similitudo turturis aptatur virgini Mariae: quod alterius viri quam Christi conjugium nesciat, vel quod continentiae et pudicitiae in ea tanquam turturum volitet multitudo. Genae autem vultus dicuntur; in quibus honestas et verecundia cognoscitur. Eleganter autem genae ejus turturibus comparantur; quia in hujusmodi avibus et honestas vultus et simplicitas denotatur. Secundum hanc intelligentiam et cervix Virginis accipitur vel collum cum sequitur:

Collum tuum sicut monilia.

Et nota quod ipsi ornamento, quod cervicibus et collo imponi solet, cervicem ejus comparavit; quod sic intelligendum est: Per collum, quod inclinare [Col. 0060D] solemus in obedientiae signum significatur obedientia et subjectio quam Christo exhibuit, pro eo quod quasi jugum Christi accepit, et fidei ejus obedientiam praebuit. Ornamentum ergo cervicis, quod est obedientia, Christus est. Ipse enim prior «factus est obediens usque ad mortem (Philip. II) .» Exornatio ergo et monile cervicis ejus, id est, obedientiae Virginis, obedientia Christi est. Sed et cervix ejus, id est obedientia similis effecta est obedientiae Christi, quae est monile Christi. Magna ergo in hoc laus Mariae, magna ejus [Col. 0061A] gloria, quod imitatio ejus gloriae exaequatur obedientiae Christi quam imitatur illa. Audientes amici sponsi coelestes paranymphi tantam Virgini a Deo collatam gratiam, volunt et ei sua conferre munera. Unde sequitur vox amicorum:

Murenulas aureas faciemus tibi vermiculatas argento.

Murenula est piscis in aqua latens valde lubricus et labilis. Per murenulas ergo intelliguntur divinae sapientiae, quae latent in profundo sacrae Scripturae labiles et lubricae; quia de facili a memoria et intellectu labuntur humano. Hae sunt aureae propter scientiae dignitatem vermiculatae argento, id est distinctae varietate eloquii juxta eloquentiae pulchritudinem. Vermiculus solet terram variis sulcis [Col. 0061B] distinguere: ideo auctor vermiculatas posuit pro distinctas. Vel quia vermiculum vocamus quemdam colorem qui rei apponitur ad decorem, ideo per vermiculatas intellexit ornatas. Has murenulas, id est, divinas sententias ediderunt sancti Patres in laudem Virginis et honorem. Ait enim Isaias: «Egredietur virga de radice Jesse et flos de radice ejus ascendet (Isai. XXXI) .» Jeremias etiam ait: «Novum faciet Dominus super terram; mulier circumdabit virum (Jerem. XXXI) .» Et David: «In sole posuit tabernaculum suum (Psal. XVIII) .» Et in Daniele legitur quod lapis excisus est de monte sine manibus (Daniel. II) . Et quasi sponsus intrasset in cubiculum sponsae, loquitur sponsa in hunc modum ⁜ 28 .

[Col. 0061C] 10 Dum esset rex in accubitu suo nardus mea dedit odorem suum.

Postquam gloriosa Virgo non solum mente, sed etiam ventre concepit, factus est in ea spiritualis Christi recubitus. Ubi enim specialiter ⁜ 29 coenavit cum Patre et Spiritu sancto, ubi specialem fecit mansionem, ubi spiritualiter et plene recubuit, nisi in mente Virginis? In cujus ventre secundum humanam naturam perfecte recubuit. O felix mens in qua coelestes convivae, id est tres personae specialiter et spiritualiter reficiuntur! Pax ibi primus cibus est. Humilitas simul apponitur cum patientia, mansuetudo quoque et lenitas, et quod summe est, suavitas et puritas cordis. Charitas autem in hujusmodi convivio principalem [Col. 0061D] obtinet locum. Ergo, dum esset rex Christus, videlicet me et alios regens, in accubitu suo, id est in me, in qua erat non solum in mente per gratiam, verum etiam in ventre per humanam naturam, nardus mea dedit odorem suum, id est caro mea fragilis, per nardum arborem humilem significata, adventu Spiritus sancti mundata, fomite peccati exstincto, in ea dedit odorem suum; aliis proposita est in exemplum: ut per carnis mortificationem purgarent propriam carnem. Vel, dum esset rex in accubitu suo, id est Dominus Jesus in requiem assumptus, [Col. 0062A] nardus mea, dedit odorem suum ⁜ 30 , id est fama mea, quae prius erat humilis et dejecta, per totum orbem est diffusa.

Fasciculus myrrhae, dilectus meus mihi inter ubera mea commorabitur.

Sed antequam assumeretur in coelum dilectus meus, quem super omnia diligo, fuit mihi tempore passionis fasciculus myrrhae, id est summa et multa amaritudo; quia passioni ejus compassa sum dolore intimo. Eleganter per myrrham doloris amaritudo significatur; quia myrrha amaritudo interpretatur.

Et quia pro nostra redemptione passus inter ubera mea commorabitur, id est in intimo mei cordis amore detinebitur. Duo ubera Virginis duo sunt [Col. 0062B] brachia charitatis: unum quo dilexit Christum tanquam Deum, aliud, quo dilexit eum tanquam filium; et his duobus brachiis charitatis amplexatur illum. Eleganter autem duo rivuli charitatis dicuntur ubera; quia mulieres illis parvulis solent offerre ubera ad lactandum quos diligunt. Et hos duos rivos charitatis proposuit aliis in exemplum et ad alios informandum, tanquam mater ubera ad lactandum. Vel ideo Christus dicitur Virgini matri fasciculus myrrhae; quia veniens in carnem exclusit a Virgine omnem concupiscentiae putredinem, sicut myrrha servat carnem a putredine immunem. Unde ad litteram etiam potest intelligi quod sequitur: Inter ubera mea commorabitur; quia a Virgine natus, a sola Virgine est lactatus; nec suxit ubera alterius [Col. 0062C] mulieris, nisi Virginis matris. O beata mater, quae ubere eum lactat, qui omnibus ubera misericordiae propinat! O mira res! filia lactat patrem, creatura creatorem, famula dominantem! Et quia per ubera intelligitur duplex amor in Virgine, sequitur:

Botrus cypri dilectus meus mihi, in vineis Engaddi.

Botrus vineae in flore habet fragrantiam; in fructu vim calefaciendi et fovendi dicitur possidere. Christus ergo gloriose Virginis fuit botrus; quia et primo Virginem ante ipsius Christi adventum odore suae famae respersit, quando per legem et prophetas ei innotuit, et eam incalescere erga fidem sui et [Col. 0062D] charitatem fecit, et in carne veniens eam se tanquam spiritali vino refecit. Unde illa tanto fervore charitatis incaluit, quod ad omnem tribulationem et moerorem et tentationem sustinendam parata fuit. Et ideo eleganter sequitur, cypri: cyprus enim maeror et tristitia interpretatur. 11 Quia Virgo in ipsis tribulationibus et tentationibus ⁜ 31 agnovit, ita ut de se ipsa dicere possit in his omnibus: Non peccavi labiis meis coram Deo (Job. I) ; et intellexit, quomodo quis a Deo eripitur a tentatione, et quomodo vita hominis super terram est [Col. 0063A] tentatio (Job. VII) ; competenter adjungitur in vineis Engaddi. Engaddi interpretatur oculus tentationis. Vineae autem intelliguntur conventus fidelium qui in Engaddi sunt constituti, quia oculo tentationis illuminati, intelligunt suae tentationis qualitatem, et se a tentatione liberari per Dei miserationem. Christus intelligens Virginem, bona quae habebat, non sibi sed Christo ascribere, introducitur quasi respondens ad Virginem, et versa vice eam commendans in hunc modum:

Ecce tu pulchra es, amica mea, ecce tu pulchra: oculi tui columbarum.

Hunc Christus titulum laudis extollit et affirmat, quia non tantum, cum proxima est ei corpore, sponsa sit; sed etsi contingat ei absentem esse, [Col. 0063B] etiam sic sponsa sit. Hoc enim indicatur in eo quod cum dixisset: Ecce tu pulchra es, amica mea, addidit post haec absolute et sine adjectione: Ecce tu pulchra; oculi tui columbarum. Quia autem ⁜ 32 oculi ejus comparantur oculis columbarum, ob hoc profecto fit, quia Scripturas divinas non jam secundum litteram, sed secundum spiritum intelligat, et aspiciat in eis spiritualia mysteria. Columba enim indicium Spiritus sancti. Spirituali ergo sensu intelligere legem et prophetas, hoc est oculos columbae habere. Potest adhuc profundiore fortasse sacramento, quod dixit, ecce tu pulchra es, amica mea, intelligi de praesenti saeculo dictum; quia sponsa quidem fuit et hic Virgo Maria cum proxima fuit Christo. Quia vero [Col. 0063C] iteravit et dixit. Ecce tu pulchra, ad futurum saeculum pertinet, ubi non solum imitatione, sed ipsa sui perfectione formosa est et sponsa. Duo autem oculi columbarum intelliguntur duo intellectus virginei: quorum altero intellexit Christum manens in via, altero nunc intuetur permanens in patria. Uterque autem columbinus, id est simplex; quia ab errore alienus. Audiens Virgo se a Christo commendari, vicem laudis reddit ei, dicens:

Ecce tu pulcher es, dilecte mi, et decorus.

Dilecte mi, quem specialius caeteris diligo, et specialius quam caeteros: ecce tu pulcher es secundum humanitatem, et decorus secundum Divinitatem. Nec solum tu pulcher es, sed etiam et ego pulchra.

Lectulus noster floridus.

[Col. 0063D] Lectulus Christi dicitur caro quam assumpsit, propter duos lecti usus; in lecto laborat homo in infirmitate, quiescit in sanitate: similiter Christus in carne humana laboravit in infirmitatibus humanis ante passionem, quievit in eadem carne post resurrectionem. Et eleganter dixit lectulus noster floridus; quia caro Christi ⁜ 33 , quae prius in vita floruit, per moriem effloruit, et per resurrectionem refloruit. Unde in Psalmo: «Et refloruit caro mea» (Psal. XXVII) .

[Col. 0064A] Tigna domorum nostrarum cedrina, laquearia nostra cypressina.

Domus haec intelliguntur corpus Christi et corpus Virginis: tigna domorum substantiae corporum, quae dicuntur cedrinae, id est imputribiles: cedrus enim imputribilis est: Sicut enim credimus corpus Christi putredine non esse resolutum; unde legitur: «Non dabis Sanctum tuum videre corruptionem (Psal. XIX) :» ita probabile est a corruptione putredinis alienum esse corpus Mariae: Unde Aug. in sermone De Assumptione Virginis: Non solum carnem quam Christus assumpsit, sed etiam 12 carnem de qua assumpsit credimus esse assumptam in coelum. Unde in oratione edita legitur: Nec tamen mortis nexibus deprimi potuit, [Col. 0064B] etc. Et nisi resurrexerit, quare de ipsa dicitur: Assumpta est Maria in coelum? Laquearia nostra cypressina. Laquearia quae adhaerent tignis, significant corporum infirmitates, quae adhaeserunt corporibus Christi et Virginis. Quae eleganter cypressinae dicuntur; quia cypressus solet adhiberi corporibus quae comburuntur, et mira ab eis fragrantia redditur. Sic et infirmitates quae ad mortem pertinent, et in Virgine et in Christo per patientias, quas in infirmitatibus habuerunt, mirabilius redolent. Vel domus intelliguntur ecclesiae, quae dicuntur esse domus Christi ratione regiminis, ratione spiritualis inhabitationis; Mariae vero dicuntur esse ratione informationis, quia eas Virgo informavit exemplo. [Col. 0064C] Tigna sive trabes dicuntur Ecclesiae doctores; cedrina, propter indeficientem fortitudinem et virtutum fragrantiam. Cedrus enim imputribile lignum est et boni odoris. Unde Apostolus: «Christi bonus odor sumus Deo (II Cor. II) .» Laquearia quae adhaerent tignis vel trabibus, auditores sunt qui per doctrinam majorum Deo et Ecclesiae Dei adhaerent, et decorem domus Dei complent. Quare et ipsa laquearia cypressina dicuntur, quod lignum est imputribile et boni odoris; quia ipsi auditores verbi Dei et factores efficiuntur et bonae fragrantiae. Et quia Virgo lectulum floridum dixerat, quo flore floridus sit, consequenter declarat Christus, dicens:

[Col. 0064D] Ego flos campi, et lilium convallium.

Campus dicitur humana Christi natura. Sicut enim in campo florum pullulat varietas, sic in humana Christi natura virtutum pluralitas. In ea fuit viola humilitatis, patientiae rosa, lilium castitatis. Hujus campi flos fuit Christus ⁜ 34 , id est decor secundum divinitatem; quia et ex virtute divinitatis habuit in humana natura donorum plenitudinem. Eleganter autem humana Christi natura per campum significatur propter amplitudinem et planitiem; quia [Col. 0065A] humana Christi natura habuit amplitudinem virtutis, et planitiem veritatis ⁜ 35 ; quia in eo nullus fuit scrupulus erroris. Unde et de eodem dicitur: Lilium convallium; quia perfecta humilitas fuit in Maria, et in humana Christi natura. Ideo persona Virginis et natura humana Verbi valles dicuntur propter eminentiam humilitatis; non solum valles, sed convalles ratione similitudinis, quia Virgo specialiter Christo fuit similis. Harum convallium Christus fuit lilium; quia juxta perfectionem humilitatis ejus dedit perfectionem castitatis. Unde et ipsa Virgo eleganter dicitur: Lilium inter spinas. Quare sequitur:

Sicut lilium inter spinas, sic amica mea inter filias.

[Col. 0065B] Haec sunt verba Christi de Virgine. Est ergo sensus: Sicut castissima est inter luxurias ⁜ 36 , sic amica mea, id est Virgo Maria, inter filias. Istas filias, inter quas virgo sicut lilium inter spinas consistit animadvertere possumus non Dei, sed diaboli nuncupari, quem per imitationem habent 13 patrem. Sicut autem Christus matrem suam lilio comparavit, ita et ipsa convenienter filium arbori ⁜ 37 comparat. Unde sequitur:

Sicut malus inter ligna silvarum; sic dilectus meus inter filios.

Quia omnes haeretici infructuosi sunt ⁜ 38 inter ligna silvarum; ipse vere cum membris suis et fructu Ecclesiae pascit et odore bonae famae delectat. [Col. 0065C] Ligna silvarum porcos ⁜ 39 priusquam homines pascunt; quia diabolus cum membris suis, scilicet haereticis, immundas animas per immunda desideria pascit. Hujus mali umbra, est Spiritus sancti protectio. Unde sequitur:

Sub umbra illius quem desideraveram sedi.

Verba sunt beatae Virginis; quasi dicat: Ego humiliata ad verba Gabrielis, sedi, id est requievi sub umbra illius, id est sub protectione Filii Dei per obumbrationem Spiritus sancti facta, de qua dicitur: «Spiritus sanctus superveniet in te et virtus Altissimi obumbrabit tibi (Luc. I) .» Tempore enim Incarnationis, gratia Spiritus sancti fuit tabernaculum vel umbraculum in ea contra concupiscentiae incentivum. Sub umbra illius quem desideraveram [Col. 0065D] sedi, non steti rigida elatione, non ambulans inquieta curiositate, non jacui resoluta voluptate: ideo plena gratia apud Deum per humilitatem, apud angelos per virginitatem, apud homines per fecunditatem. Haec est illa de qua in parabolis dicitur Mulier: gratiosa inveniet gloriam (Prov. XI) ; Gloria autem «patris filius sapiens (Prov. XV) :» invenit ergo gloriam Filium videlicet Dei Patris.

Et fructus ejus dulcis gutturi meo.

Fructus hujus ligni sapientia divina est, quae dulcis esse memoratur, quia omnia quae desiderantur [Col. 0066A] huic non valent comparari. Cui dulcior fuit sapientia Christi quam gloriosae Virgini, quae plenius hausit de fonte sapientiae Dei, de qua et ipsa sapientia incarnata est? Quae specialiter gustavit et vidit quoniam suavis est Dominus, hoc est, lignum quod plantatum est secus decursus aquarum (Psal. I) : hoc est, lignum plantatum in paradiso deliciarum (Gen. II) . Nec mirum si fructus ejus dulcis gutturi meo, quia:

Introduxit me rex in cellam vinariam.

Vetus Testamentum significatur per cellam vinariam. Quia, sicut in cella victualia reponuntur, sic sub figuris Veteris Testamenti latebant secreta coelestia, quibus spiritualiter saginatur anima. Et recte per cellam vinariam lex Mosaica significatur, [Col. 0066B] propter austeritatem legis et rigorem; et quia, ut dictum est, spiritualiter legem intelligentes spirituali vino inebriat. In hanc cellam Christus Virginem introduxit, cum ei spiritualiter legis intelligentiam revelavit. Unde et de ipsa legitur: «Maria autem conservabat omnia verba haec, conferens in corde suo (Luc. II) .» Quia ea quae fiebant circa Christum, conferebat his quae Vetus Testamentum promittebat.

Ordinavit in me charitatem.

In quo fuit charitas ordinata, nisi in virgine Maria; quae dilexit Christum ex toto corde, quia sine intellectus errore, ex tota mente, id est memoria sine oblivione, ex tota anima, id est voluntate, sine torpore? Et post Deum se. Et quia Virgo tempore [Col. 0066C] Veteris Testamenti specialiter se voto virginitatis astrinxit, et contra omnes illecebras fortis fuit, invitans alias ad florem virginitatis, ad robur fortitudinis, volens habere sodales in virginitate, in fortitudine comites, ait:

14 Fulcite me floribus, stipate me malis, quia amore langueo.

Habeam in vestris virginitatibus meae virginitatis solatium, in vestris patientiis meae fortitudinis exemplum, quia hoc amore langueo. Vel per cellam vinariam intelligitur mentis excessus, qui et extasis dicitur, quo Virgo ad coelestium contemplationem rapiebatur, quae et apotheosis, id est deificatio vel theophania divina apparitio nuncupatur, in [Col. 0066D] hanc Virgo ab amore terrenorum suspensa rapiebatur. Quae contemplatio recte cella vinaria dicitur; quia ex ea spiritualia vina, id est arcana coelestia propinabantur, quae ideo animam ebriam faciunt, quae sobriam reddunt. In hac contemplatione vera charitas ordinatur. Quanto magis enim animus hominis ab amore terrenorum suspenditur, tanto magis charitas recto tramite ad Deum diligendum dirigitur. Amor enim terrenorum quodammodo ordinem impedit et charitatis curriculum. Haec autem contemplatio eleganter dicitur flos; [Col. 0067A] quia, sicut in flore est spes fructus et a flore pervenitur ad fructum, sic per hanc contemplationem aenigmaticam suspiramus ad aeternam. Per malum vero quae robustior est, significatur fortitudo, quae est in contemplatione, quam nullus terrenorum appetitus, nullus tribulationum impulsus potest infirmare. Virgo ergo in contemplatione confirmata, invitans sodales ad contemplationis fortitudinem, ait: Fulcite me floribus, stipate me malis, quia amore langueo, id est aeternae vitae desiderio.

Laeva ejus sub capite meo, et dextera illius amplexabitur me.

Quia volo ut dextera ejus, divinitas scilicet ejus amplexetur me, ut divinitatis participem me faciat. [Col. 0067B] Laeva Christi humana natura dicitur, dextera, divina. Inflammata ergo amore divinitatis, vult non tantum frui praesentia humanae naturae, verum etiam et divinae, quia divina praefertur humanae, quia humana natura a Christo est et sub Christo cui nihil debet. Vel per caput potest intelligi naturalis sensus in Virgine, quem informavit Christus in humana natura. Et sic laeva Christi fuit sub capite Virginis: quia quodammodo sustentando ejus naturalem sensum, informavit; et quia Virgo a somno contemplationis non est excitata usquedum descendit ad vigilias actionis, usque ad tempus suae conceptionis et partus. Etiam quia post conceptum obsecuta est Elizabeth parienti, et post partum curam [Col. 0067C] habuit filii sui nutriendi et educandi, eleganter sequitur:

Adjuro vos, filiae Jerusalem, per capreas cervosque camporum, ne suscitetis, neque evigilare faciatis dilectam donec ipsa velit.

Filiae Jerusalem dicuntur virgines Judeae, quae ad matrimonium aspirabant et conceptionis fecunditate et prolis honore donari volebant, ne maledictioni legali subjacerent, si steriles essent. Et ideo consobrinae Virginis ad simile Virginem invitabant, ut scilicet nuberet, conciperet, pareret, ne legis maledictionem incurreret. Sed Virgo in contrarium divina dispositione proposuerat, scilicet ut votum virginitatis servaret, nisi Deus aliter ordinaret, et ita a sopore contemplationis ad tumultum actionis [Col. 0067D] non descenderet. Expeditius enim vacant contemplationi virgines quam conjuges: multae enim sunt sollicitudines temporales, quae conjugali statui adhaerent, ut dicit Apostolus, ut filiorum educatio (Ephes. VI) . Virgo autem ante concipere noluit vel prole gaudere, quam ab angelo accepit sui conceptus fecunditatem et prolis honorem. Et tunc primo voluit conceptum et partum, cum ait: «Fiat mihi secundum verbum tuum (Luc. I) .» Filius ergo Dei sic ordinavit, ut nulla admonitione, nullo exemplo aliarum virginum invitaretur ad conceptus vel partus appetitum, antequam ab angelo 15 audiret divinum oraculum. Introducitur ergo Filius Dei [Col. 0068A] quasi loquens ad virgines gloriosae Virginis consobrinas in hunc modum: Adjuro vos, filiae Jerusalem, id est virgines Judaeae, hoc circa vos stabilivi, ut nullo vestro exemplo, nulla vestra admonitione, vos quae in hoc rectam habetis fidem, rectam operationem, possitis a sopore contemplativae vitae ad vigilias activae vitae excitare Mariam virginem, nisi quando voluerit ex divina inspiratione et concipere et parere. Per capreas autem intelligitur fides; quia, sicut capreae acutum habent visum, sic fides habet primum intuitum intelligendi Deum. Per cervum qui est majus et robustius animal, figuratur perfecta operatio. Vel sic: Adjuro vos, inhibeo vos per capreas cervosque camporum,, id est si vultis imitari patriarchas et prophetas, [Col. 0068B] qui hoc praedixerunt et praeintellexerunt, ne suscitetis neque evigilare faciatis dilectam quoadusque ipsa velit. Virgo intelligens hanc Dei ordinationem congaudens dilecto suo, ait:

Vox dilecti mei.

Quasi diceret: Haec ordinatio facta est a dilecto meo, id est a Dei Filio, ut et me praeeligeret et specialiter diligeret, ut conciperem sine concupiscentia, parerem sine poena. Et hoc est quod sequitur:

Ecce iste venit saliens in montibus, transiliens colles.

Montes patriarchae, colles prophetae, in quibus salit Christus; quia ipsi annuntiaverunt adventum ejus, passionem, descensum ad inferos, resurrectionem, [Col. 0068C] ascensum in coelum. Omnia haec quasi quidam saltus fuerunt, qui tamen transiliit omnes. Quia veniens in mundum plus fecit et docuit quam omnes retro patriarchae et prophetae. Unde David: «Velociter currit sermo ejus (Psal. CXLVII) .»

Similis est dilectus meus capreae, hinnuloque cervorum.

Similis capreae dicitur secundum divinitatem. Asserunt namque hi quibus peritia medicinae est, inesse huic animali inter viscera humorem quemdam, qui caliginem depellit oculorum, et obtusiones quoque visus exacuit. Merito ergo capreae comparatur; quia non solum ipse videt Patrem, sed videri ab his facit quorum visus ipse creavit. Hinnulo cervorum comparatur, quia secundum carnem, filius est antiquorum [Col. 0068D] patrum, qui cervorum nomine designantur. Et vere similis est hinnulo cervorum, quia ipse assumpsit carnem humanam; unde sequitur:

En ipse stat post parietem nostrum, aspiciens per fenestras, prospiciens per cancellos.

Paries noster dicitur caro nostra, quae inter nos et Deum est posita, quae impedit ne Deum possimus perspicaciter comprehendere: sed quasi umbraliter ⁜ 40 et per speculum et in aenigmate (I Cor. XIII) . Quandiu enim positi sumus in ergastulo carnis, impedit caro nostra ne intuitus nostrae mentis possit dirigi ad comprehendendum solem divinitatis. Juxta hunc parietem stat Filius Dei non in pariete, quia etsi assumpsit carnis [Col. 0069A] veritatem, non tamen carnis concupiscibilitatem; etsi naturam, non tamen culpam. Unde legitur esse factus non in carnem peccatricem, sed in carnis peccatricis similitudinem (Rom. VIII) . Unde David de Christo loquens tanquam de ligno, ait: «Et erit tanquam lignum quod plantatum est,» non in decursibus, sed «secus decursus aquarum (Psal. I) .» Quia, cum per aquas significatur humana natura, non in fluxu humanae naturae incarnatus est Christus tanquam ad culpam; sed secundum decursum humanae naturae, quia et defectum poenae assumpsit et veritatem naturae, quia habuit saccum et non sacci vitium. Et eleganter dicitur stare non jacere 16 quia nos miseri non juxta parietem stamus, sed in ipso pariete, et ipso obruimur; quia [Col. 0069B] in carne manentes et poena et culpa obruimur. Christus vero existens in carne, vere in ea stetit, quia nulla illecebrarum carnis eum a rectitudine movit. Ipse autem post passionem respexit per fenestras et cancellos. Fenestrae ampliores sunt, cancelli strictiores. Per fenestras ergo intelligitur manifesta doctrina, quae minoribus a Christo proposita est. Per cancellos altior et obscurior doctrina, quae majoribus est oblata. Unde Christus apostolis ait: «Vobis datum est nosse mysteria regni Dei (Matth. XIII) .» Sic ergo Christus per Incarnationem stetit post parietem nostrum, prospiciens per fenestras et cancellos, id est majora et minora revelans discipulis et maxime gloriosae Virgini. Consequenter pro genere humano passionem sustinuit; cui passioni [Col. 0069C] maxime compassa Maria Virgo. Consequenter per resurrectionem consolatus est matrem. Unde mater Virgo in hunc modum introducitur loquens de filio:

En dilectus meus loquitur mihi.

Et nota quoniam mater Christi super omnia filium suum diligebat, eum emphatice dilectum suum vocat, dicens: Dilectus meus loquitur mihi, post resurrectionem in hunc modum mihi solatium praestans.

Surge, propera, amica mea, columba mea, formosa mea, et veni.

O amica mea per fidem, columba mea per simplicitatem, [Col. 0069D] formosa mea per virtutum decorem! surge a dolore, et veni ad me habitura consolationem.

Jam enim hiems transiit, imber abiit et recessit.

Hiems transiit, id est gelicidium infidelium ⁜ 41 recessit; imber abiit et recessit, id est, inundatio tentationis recessit a mentibus apostolorum.

Flores apparuerunt in terra nostra.

Id est caro nostra per resurrectionem et immortalitatem refloruit.

Tempus putationis advenit,

Id est amputationis, quia omnis superfluitas infirmitatum [Col. 0070A] a me amputata est, et omnis infidelitas a cordibus apostolorum.

Vox turturis audita est.

Per turturem quae, ut dictum est, inconsolabiliter dolet amisso pari, figuratur Maria Magdalene, quae maxime doluit viduata viro spirituali, id est Christo; cujus vox in terra nostra, id est Judaeae audita fuit, quando resurrectionem annuntiavit:

Ficus protulit grossos suos, vineae florentes odorem dederunt.

Synagoga, quae ficus dicitur, apostolos protulit per fidem; quia de ea generati, dulcissimus cibus doctrinae effecti sunt, et suo exemplo aliarum nationum gentes ad florem credulitatis provocant. Vineae florentes odorem dederunt, id est fideles in [Col. 0070B] primitiva Ecclesia post resurrectionem, florentes in virtutibus, dederunt odorem bonae opi ionis. Et ideo:

Surge, amica mea, soror mea, et veni, columba mea in foraminibus petrae, in caverna maceriae.

O amica mea per fidem, sponsa mea per dilectionem Dei, et columba mea per dilectionem Christi ⁜ 42 . Hoc enim genus avium gregatim volare solet, quod significat supernam dilectionem. Surge ad gaudia a dolore, 17 et veni ad me jam glorificatum. Tu dico gaudens et exsultans in foraminibus petrae, id est jam laeta de vulneribus Christi, quibus petra Christi ⁜ 43 perforata est. Quasi diceret: Tu quae prius dolebas de amaritudine passionis, jam gaudens [Col. 0070C] vides ex ea processisse generis humani redemptionem et meam glorificationem. Unde sequitur, in caverna maceriae, quantum ad lateris perforationem. Caverna enim amplior solet esse foramine, unde per foramina perforationes manuum et pedum Christi figurantur, per cavernam vero ejusdem lateris apertio significatur. Christus autem dicitur petra propter firmitatem; maceria vero, quia ex multis lapidibus, id est fidelibus perficitur quantum ad spirituale corpus, id est Ecclesiam.

Ostende mihi faciem tuam, sonet vox tua in auribus meis.

Ostende mihi faciem tuam; sicut mater desiderabat filium videre, ita filius matrem aspicere, nec solum intueri, sed etiam colloqui. Unde sequitur: [Col. 0070D] Sonet vox tua in auribus meis. Et ideo desidero vocem:

Vox enim tua dulcis, et facies tua decora.

Solet humilium et maxime virginum vox esse benigna et dulcis. Cujus vox majorem dulcedinem habet, et quantum ad exteriorem sonum, et quantum ad interiorem intellectum, quam illius quae fuit inter omnes humillima et specialius sigillo virginitatis signata? Quasi diceret: Audivi tempore meae passionis vocem tuae conquestionis, volo audire in resurrectione vocem tuae congratulationis. [Col. 0071A] Nec tantum gaudeo auditu, sed etiam visu, quia et facies tua decora. Credimus sanctam et gloriosam Virginem et exteriori facie fuisse pulchram, sed maxime specie virtutum fuisse decoratam. Et quia multae haereses contra Christum et contra ejus matrem emerserunt, quae per ipsam Virginem interemptae sunt, additur:

Capite nobis vulpes parvulas, quae demoliuntur vineas.

Per vulpes, quae sunt fraudulenta animalia et in speluncis terrae habitantia, intelliguntur haeretici; per vineas, Ecclesiae intelliguntur. Has itaque vineas haeretici quantumcunque possunt demoliuntur. In hoc enim quod Christo et ejus matri derogant, fidem Ecclesiae demoliri ⁜ 44 laborant. Possunt [Col. 0071B] ergo esse verba fidelium ad Christum et ad Virginem: capite nobis, id est destruite ad nostram utilitatem, vulpes, id est haereticos, parvulas, propter imbecillitatem; quia, licet contra Ecclesiam nitantur, tamen infirmantur. Quae demoliuntur vineas, id est fidei ecclesiasticae detrahunt:

Nam vinea nostra floruit.

Dum adhuc esset tenera, id est nova Ecclesia et quasi in flore posita, maxime contra eam saevierunt tam persecutione manifesta, quam perversa calliditate ⁜ 45 . Et notandum est quod sive pluraliter vineae, sive singulariter dicatur vinea: una est Ecclesia. Et quasi Virgo vocem filii audisset, tanquam loqueretur de ipso ad alios, ait:

Dilectus meus mihi, et ego illi.

[Col. 0071C] Dilectus meus mihi loquitur vocans me ad se: et illi sum obediens.

Qui pascitur inter lilia.

Id est qui delectatur in virginitate et humilitate mea. Lilium propter candorem sui significat virginitatem; et quia crescit in vallibus, humilitatem.

18 Donec aspiret dies.

Id est donec me in coelum assumpta, mihi dies aeternae beatitudinis illucescat.

Et inclinentur umbrae.

Id est tam corporis quam animae infirmitas in me pereat. Et quia Virgo mater nimio desiderio affectabat filii resurrectionem, ait:

Revertere: similis esto, dilecte mi, capreae hinnuloque [Col. 0071D] cervorum.

O dilecte mi, qui ad nos venisti per carnem, revertere per resurrectionem. Et sic similis esto capreae quantum ad agilitatem et subtilitatem, quam humana natura Christi assumpsit in resurrectione, hinnuloque cervorum quantum ad humanae naturae innovationem. Quasi diceret: Depone vetustatem poenae, et assume novitatem immortalitatis et gloriae. Et sic per hoc quod dicitur: Similis esto hinnulo cervorum, significatur resurrectio. Unde et Psalmus qui agit de resurrectione, inscribitur pro aurora ⁜ 46 matutina (Psal. XXI) .

[Col. 0072A] Super montes Bethel.

Similis, inquam, esto in hoc existens super montes Bethel, id est in hoc superans montes alios quod primus resurrexisti et tua auctoritate. Tu enim es «primogenitus ex mortuis primitiae dormientium (Coloss. I) , sive resurgentium. Montes sancti dicuntur propter virtutum eminentiam; et Bethel domus Dei interpretatur; quia sanctos inhabitat Deus per gratiam (I Cor. XV) . Unde legitur quod thronus Dei est anima justi. Ideo autem dico revertere, quia affecto reditum tuum per resurrectionem; unde ex nimio affectu te quaesivi:

In lectulo per noctes quaesivi quem diligit anima mea, quaesivi et non inveni.

[Col. 0072B] Hoc est manifestum in Maria Magdalene, quae frequenter, «dum adhuc essent tenebrae, ivit ad sepulcrum (Joan. XX) , et cum non inveniret corpus Jesu in diversis locis coepit illum quaerere; et ad ultimum invenit, cum Christum apparentem ei hortulanum putavit, dicens: «Si tu sustulisti eum, dicito mihi ubi posuisti eum, et ego eum tollam (ibid.) .» Et postmodum cognoscens eum esse Christum, ait: «Raboni,» sicut evangelica testatur Historia. A simili posset intelligi de gloriosa Virgine, quod frequenter ad sepulcrum fuerit ⁜ 47 , quod cum magna diligentia eum quaesierit, Christusque ei apparuerit. Sed hoc certum non habemus ex evangelica lectione. Sed quamvis ita non fuerit, forte potest tamen introduci illa loquens ad exprimendum [Col. 0072C] nimium virgineae mentis affectum. Lectus autem intelligitur sepulcrum, in quo requievit corpus Dominicum, quod dicitur ratione originis esse Virginis; quia corpus est quod in sepulcro quievit, quod Christus de virginea carne assumpsit. Per noctes igitur, id est per multas tribulationes quas de amarissima dilecti filii passione sustulerat, et potissimum mortis Christi triduo quaesivit per desiderium quem diligebat anima sua, ne scilicet desolatam nimium matrem de sua nece sine penitus Paracleto, id est consolatore desereret. Quasi cum Propheta diceret: «Quaesivi qui simul contristaretur et non fuit, et qui consolaretur et non inveni (Psal. LXVIII) .» Hic igitur primo in lectulo [Col. 0072D] quaesivit et non invenit. Lectus est in quo solent fessa diurna fatigatione corpora quiescere: per quem eleganter quies mentis designatur, in qua Deus quaerendus est. Sed quia 19 pro istius vitae statu hujusmodi quies exigua est et angusta, non in lecto, sed in lectulo dilectum quaesivisse perhibetur. Per lectum etiam non absurde domus illa in arce Sion sita, in qua Christus cum discipulis supremam coenam celebravit, significatur, in quam post ipsius Christi passionem gloriosa Virgo sese recepisse perhibetur, quaerens per crebra suspiria et sancta desideria quem diligebat anima sua, ibique [Col. 0073A] loca illa venerabatur, venerandoque ore cordis osculabatur, in quibus dilectum filium vel cum discipulis accubuisse, vel in eorumdem pedum lotione prostratum fuisse, aut alicubi resedisse imaginari poterat. Sed quid per hujusmodi pia devotionis obsequia quam dilectum requirebat? Sed minime invenit, quia ex his consolationem non recepit. Ait igitur:

Surgam, et circuibo civitatem per vicos et plateas, quaeram quem diligit anima mea.

Nec factum est satis ardenti illi gloriosae Virginis desiderio ut in lectulo, domo scilicet, illa dilectum quaereret, in qua Filium mansisse et quam sanctis consecrasse mysteriis cognoverat, sed etiam surgens abiit; ut per vicos et plateas civitatis quaereret, [Col. 0073B] dum etiam loca sancta in quibus passus fuerat devota veneratione percurrebat. Aiunt enim ipsam Virginem gloriosam post Filii passionem sedula devotione loca passionis suae perlustrasse; ut, donec assumeretur ad requiem, in his qualemcunque reciperet consolationem. Sed quia perfecte illa eam non potuerunt consolari, idcirco recte subjungit:

Quaesivi illum, et non inveni.

Est enim pie praesupponendum, quod quemadmodum Virgo gloriosa etiam ante Christi conceptionem crebra angelorum visitatione fruebatur; ita sibi fuisse concessum post Christi passionem, per quos utique consolaretur, de quibus dixisse videtur:

Invenerunt me vigiles, qui custodiunt civitatem.

[Col. 0073C] Per vigiles custodientes civitatem eleganter significantur angeli sancti, qui Ecclesiam et fideles quosque custodiunt.

Vigilant siquidem et solliciti sunt circa electos; ut retrahant eos a malo, et ad bonum excitent, ac unumquemque de salute propria sollicitum reddant. Sicut ait Apostolus: «Administratorii sunt spiritus in ministerium missi, propter eos qui haereditatem capiunt salutis (Hebr. I) .» Et quasi venerint illi ad Virginem consolandam, quae pro dilecti Filii absentia tristi premebatur dolore et angustia, in quo statu ab eis est inventa. Sed non de aliis sermonem recepit, non aliam quam de praesentia Filii voluit consolationem, ad eos ita inquiens:

[Col. 0073D] Num quem diligit anima mea, vidistis?

Quasi diceret: Non vos quaero, sed Filium; non creaturas, sed Creatorem; non angelos, sed angelorum Dominum. Num eum vidistis? procul dubio sciebat, quod sancti angeli beata Dei visione fruantur, et per amorem ipsius et desideria non ignorent. Unde indebitum arbitrabatur, ut ipsi Deum videant, et se visionis illius, quem tam magnopere desiderat, expertem relinquant.

Paululum cum pertransissem eos, inveni quem diligit anima mea.

Non enim statim post ascensionem Christi, assumpta [Col. 0074A] est gloriosa Virgo; sed paululum, quantum ad brevitatem praesentis vitae, dimissa est in terris; ubi nihilominus desideriorum gressus non in angelica figere voluit visione semper ad eum tendens, in quo solo ejus poterat animus requiescere. Unde factum est ut tandem voti compos fieret: et ad optatam dilecti visionem assumeretur. Et hoc est quod dicitur: Paululum cum pertransissem eos, inveni quem diligit anima mea, inde congrue sequitur:

20 Tenui illum, nec dimittam, donec introducam cum in domum matris meae, et in cubiculum genitricis meae.

Tenui eum per praesentiam, nec dimittam eum, quin cum eo praesentialiter habitem; donec introducam, [Col. 0074B] id est introductum videam illum in domum matris meae, id est in empireum coelum, ubi habitat Ecclesia triumphans, quae est mater Ecclesiae militantis. Unde quasi exponendo additur; et in cubiculum genitricis meae, id est empireum coelum. Et dicitur cubiculum Ecclesiae triumphantis, quia ibi est requies nostrae mentis ⁜ 48 . Vel per matrem et genitricem intelligitur Ecclesia de gentibus et Judaeis de qua descendit Virgo origine carnis. Hujus autem jam domus erat empireum coelum per spem, in futuro per speciem. Itaque Christus resurrexit, et post resurrectionem in coelum ascendit. Sed si Mater Virgo resurrexerit et in carne in coelum ascenderit, vel quando resurrexerit vel ascenderit, incertum est. Ideo monet Christus filias Jerusalem, [Col. 0074C] id est Ecclesias, quod de resurrectione gloriosae Virginis nunquam definiant, vel de ejusdem resurrectionis tempore, quod a patriarchis, prophetis et apostolis distinctum ⁜ 49 non est. Et hoc est quod sequitur.

Adjuro vos, filiae Jerusalem, per capreas cervosque camporum, ne suscitetis neque evigilare faciatis dilectam, donec ipsa velit.

O filiae Jerusalem, id est Ecclesiae, adjuro vos per capreas cervosque camporum, id est in hoc imitantes antiquos modernosque doctores, ne suscitetis neque evigilare faciatis dilectam meam, id est non firmiter asseratis tanquam ex auctoritatibus certum Virginem a mortis somno suscitatam vel excitatam; donec [Col. 0074D] ipsa velit. Quasi dicat: Hoc reservatum est voluntati Virginis, quae divinae voluntati est consona, ut sciri velit se esse suscitatam. Unde quando velit hoc revelari vel non revelari, in hujus assumptione ex persona supernorum civium admirans Spiritus sanctus, ait:

Quae est ista quae ascendit per desertum, sicut virgula fumi ex aromatibus myrrhae, et thuris, et universi pulveris pigmentarii?

Bene quasi virgula fumi, quia gracilis et delicata, quia divinis extenuata disciplinis, et concremata intus in holocaustum incendio pii amoris et desiderio charitatis. Ut virgula, inquit, fumi ex aromatibus; [Col. 0075A] nimirum quia multis erat repleta virtutum odoribus; manans ex ea fragrabat suavissimus odor etiam spiritibus angelicis. Ascendebat autem de deserto praesentis saeculi virga de radice Jesse olim exorta. Sed morabantur electorum animae prae gaudio quaenam esset quae etiam meritorum virtutibus, angelorum vinceret dignitatem. Sicut superni cives admirantur Virginem assumptam in coelis; ita fideles in Ecclesia Dei eam collaudant in terris, dicentes:

En lectulum Salomonis sexaginta fortes ambiunt ex fortissimis Israel.

Salomon pacificus interpretatur, et ideo significat Christum qui est verus pacificus, qui reformavit pacem inter gentilem et judaeum, inter hominem [Col. 0075B] et Deum, inter hominem et angelum. Cujus lectulus est Virgo gloriosa, quia in ea recubuit Christus humanitate assumpta. Hunc lectulum ambierunt sexaginta fortes. Per hos fortes intelligitur bonorum operum universalitas ⁜ 50 , quae sunt fortia contra daemones vel vitia. In sexagenario quippe numero senarius et denarius 21 continentur. Sexies enim decem vel decies sex sunt sexaginta. Per senarium opera misericordiae, quae in Evangelio leguntur, intelliguntur. Per denarium vero, decem praecepta legis significantur. Et ideo per sexaginta ⁜ 51 perfectissima opera exprimuntur; quae undique lectulum Salomonis, id est beatam Virginem munierunt sui exercitatione et intentione. [Col. 0075C] Quae per fortes et electos ex fortissimis Israel figurantur; quia semper virgo Maria meliora et fortiora opera habuit, quae ad sui custodiam deputavit. Tenere autem gladios dicuntur propter defensionem et munitionem quibus Virginem defendunt et muniunt. Propterea dicitur:

Omnes tenentes gladios et ad bella doctissimi, uniuscujusque ensis super femur suum propter timores nocturnos.

Uniuscujusque ensis super femur suum, id est super carnalia opera vel contra delectationes erat uniuscujusque boni operis defensio; quia ipsa Virgo ita bonis operibus et cogitationibus cor firmaverat, quod fluxum carnalis voluptatis, quae per femur intelligitur, omnino exstinguebat. Propter timores [Col. 0075D] nocturnos, id est ad depellendas tentationes, quae debent timeri, et in nocte praesentis vitae solent fieri. Et post ⁜ 52 lectulum Salomonis, qui sic munitus erat:

Ferculum fecit sibi rex Salomon de lignis Libani.

Ad litteram ferculum dicitur sedes a sedendo, quia fert sedentem. Unde et thronus judicis potest dici ferculum. Per hoc ferculum quod fecit sibi Salomon, figuratur humana natura veri Salomonis, id est veri pacifici Christi, scilicet. Hanc fabricatus est [Col. 0076A] Christus in utero virginali carnem sumendo de Virgine, et effigiendo in corpus humanum animamque creatam infundendo corpori. Hanc humanam naturam fecit de lignis Libani, id est de purissimis substantiis anima videlicet et corpore. Anima enim Christi immunis fuit ab omni peccato, ejusque caro. Libanus mons est Phoenicis, cujus arbores et proceritate, et durabilitate, et pulchritudine praeeminent. Unde per ligna Libani intelliguntur partes humanae naturae Christi; quia ⁜ 53 de excellentiori genere ⁜ 54 sumptae sunt, et munditia pulchrae et durabilitate perpetuae. Haec humana Christi natura eleganter dicitur ferculum; quia, ea mediante, Filius Dei delatus est in mundum, et in ea tanquam in throno suo residens ⁜ 55 judicabit mundum. Et hujus ferculi

[Col. 0076B] Columnas ejus fecit argenteas, reclinatorium aureum, ascensum purpureum.

Columnae istae dona Spiritus sancti significant, quibus quasi quibusdam columnis innixa est anima Christi. De his columnis legitur in libro Sapientiae in hunc modum: «Sapientia aedificavit sibi domum, et excidit in ea columnas septem (Prov. IX) .» Quae columnae fuerunt argenteae, id est praedicatione et operatione Dei splendidae. Et reclinatorium fecit aureum, id est animam in qua recubuit, plenam gratiarum et omni sapientia praeditam. Ascensum purpureum, id est passionem quam ascendendo in cruce sustinuit, et cujus merito in coelum ascenditur, [Col. 0076C] quae per ascensum significatur. Quae dicitur purpurea; quia caro Christi per eam fuit purpurata ⁜ 56 , purpura enim sanguinis colorem repraesentat. Omnia ista

22 Media charitate constravit propter filias Jerusalem.

Id est, constituit charitate in medio posita; quia charitas est quasi mediatrix et forma aliarum virtutum. Ipsa enim quasi in medio virtutum posita, caeteras illuminat et informat et ad omnes aequaliter se habet. Et hoc propter filias Jerusalem. Jerusalem enim dicitur mens animae Christi; Jerusalem enim visio pacis interpretatur, unde mens illa visio pacis eleganter dicitur, quia, «pacem quae exsuperat omnem sensum (Philipp. IV) » experiebatur. Hujus [Col. 0076D] Jerusalem virtutes filiae sunt, quia a mente procedunt. Est ergo sensus: Charitas in medio posita est ad illuminandum et informandum circumstantes animae virtutes, quae procedunt ex mente. Nec solum ferculum dicitur humana Christi natura, verum etiam diadema; quia in humana natura habito in morte triumpho, meruit Christus coronari et ad dexteram Dei Patris sedere ⁜ 57 . Est ergo quasi vox virginis adolescentulis dicens:

Egredimini, filiae Sion, et videte regem Salomonem in diademate, quo coronavit eum mater sua, in die desponsationis illius, et in die laetitiae cordis ejus.

[Col. 0077A] O filiae Sion, quae Deum speculari vultis (Sion enim speculatio interpretatur), egredimini a carnali sensu ad spiritualem: et videte regem Salomonem, id est intelligite verum pacificum Christum, in diademate, id est in humana natura, qua coronavit eum mater sua Virgo Maria. Coronavit, inquam, quia non reddidit eum deturpatum macula originalis culpae, sicut matres filios suos.

Sed potius coronavit, id est sine virili semine gloriose concepit, et nobili carne indutum peperit. Videte eum, dico, in die desponsationis illius, id est in clara consideratione incarnationis ejus, quando desponsavit Virginem non solum per unionem spirituum, [Col. 0077B] verum etiam et naturarum ⁜ 58 . Et ideo hic incarnatio dicitur desponsatio, quia fuit quasi quoddam conjugium et inenarrabile gaudium. Unde sequitur: Et in die laetitiae cordis ejus, quia haec incarnatio fuit summa cordis Virginis exsultatio.

Quam pulchra es amica mea, quam pulchra es [et decora]!

Ad vocem sponsae laudantis respondet sponsus, laudans et dicens: Quam pulchra es, amica mea, exterius per exercitium actionis; quam pulchra es et decora, interius per subtilitatem contemplationis. Et hoc est, quod repetitione pulchritudinem ejus commendat:

[Col. 0077C] Oculi tui columbarum absque eo quod intrinsecus latet.

Oculos columbarum habet Virgo Maria; quia spe coelestium sublimata nec terrenum vel caducum concupiscit. Similiter omnia videt, nullus aliquid rapit ⁜ 59 , quae cum sit pulchra exterius per simplicitatem et munditiam operis, interius tamen ubi nemo videt, nisi solus Deus (quia homo videt in facie, Deus autem in corde [I Reg. XVI] ), ibi multo pulchrior est. Et hoc est quod ait: Absque eo quod intrinsecus latet; latet quidem hominibus, Deo autem patet. Unde est illud: «Quod oculus non vidit, nec auris audivit, etc. (I Cor. II) .» Adhuc prosequitur Christus laudem Virginis gloriosae in hunc modum:

[Col. 0077D] 23 Capilli tui sicut grex caprarum, quae ascenderunt de monte Galaad [apparuerunt de Galaad].

Capilli subtiles sunt, et eminentes, et caput ornantes. Haec sunt cogitationes Virginis subtiles per contemplationem, eminentes per divinum amorem, exornantes caput, id est mentem, a mente habentes originem, sicut capilli a capite. Caput autem eleganter significat mentem, quia sicut caput praeeminet et praeest omnibus membris, sic mens praeest cogitationibus universis. Est ergo sensus: Capilli tui, id est cogitationes tuae, sicut grex [Col. 0078A] caprarum, quae ascenderunt de monte Galaad. Idem comparabiles sunt motibus contemplationum; quia ad contemplationes tales cogitationes pertinent. Eleganter autem modi contemplandi per capreas significantur. Sicut enim capreae, quae in montibus pascuntur subtiliter intuentur; ita tales motus in coelestibus delectantur et coelestia speculantur. Nec vacat a ratione quod sequitur: Quae ascenderunt de monte Galaad. Non enim descendunt ad inferiora, sed ascendunt ad superiora, et hoc de multiplicis testimonii altitudine auctoritatis sacrae Scripturae. Galaad enim interpretatur acervus testimonii. Multae enim auctoritates talibus contemplationum motibus ⁜ 60 attestantur.

Dentes tui sicut greges tonsarum, quae ascenderunt [Col. 0078B] de lavacro.

Per dentes significantur exercitia, quae Virgo habuit in sacra Scriptura Per quae ipsa sacra Scriptura quodammodo atteritur, et ita comestibilis, id est intelligibilis redditur, et sic in stomachum mentis trajicitur. Hi dentes sunt sicut greges tonsarum. Per tonsas intelliguntur intellectus sacrae Scripturae, a carnali intellectu alieni. Quia, sicut oves tonsae superfluitatem velleris deponunt, ita spirituales intellectus carnalis intelligentiae superfluitatem exuunt. Et sic dentes, comparabiles sunt gregibus tonsarum, quia exercitia in sacra Scriptura ad illos intellectus pertinent, qui simplices sunt non perversi et superfluitate carnalis intelligentiae exuti. [Col. 0078C] Competenter autem additur: quae ascenderunt de lavacro. Per lavacrum intelligitur mentis purgatio ab amore et cogitatione terrenorum, a qua procedunt mundae et mere spirituales Scripturarum intelligentiae. Vel per lavacrum baptismus intelligitur, in quo baptizatis vis spiritualia intelligendi confertur.

Omnes gemellis fetibus, et sterilis non est inter eas:

Quia a talibus intellectibus procedunt duo modi intelligendi, qui sunt quasi duo fetus spiritualis intelligentiae, allegoricus scilicet et moralis. Et sterilis non est inter eas; quia nullus talis intellectus est infructuosus.

Sicut vitta coccinea labia tua.

Per labia, quae sunt instrumenta loquendi, significatur [Col. 0078D] exterior Virginis locutio vel admonitio, quae erat veluti vitta coccinea; quia sicut vitta coccinea exterius repraesentat rubeum colorem et crines circumligat, sic verba Virginis ad memoriam reducebant passionem Christi et praedicabant, ut auditores disciplina timoris Domini cogitationes astringerent et coercerent. Unde sequitur

Eloquium tuum dulce:

Quia quantum Deus homines dilexerit etiam verbis ostendebat, et quae coelestia praemia Deus suis promittebat.

[Col. 0079A] 24 Sicut fragmen mali punici, ita genae tuae.

Malum punicum rubicundum habet corticem intus et multitudine granorum plenum est: et bene malum granatum vocatur et punicum dicitur. Per genas, quae magis quam caetera membra apparent, significatur repraesentatio Dominicae passionis, quam gerebat in corpore carnis mortificatione. Unde et malo punico comparatur. In mortificatione ergo carnis quasi rubor exterius apparet, quantum ad memoriam passionis. Cum vero quanta utilitas nostrae redemptionis inde provenit, et quomodo per passionem Christi homo non solum a peccatis justificari ⁜ 61 , sed etiam quod divinum consortium meruit, advertebat; quasi candidum erat quod intrinsecus latebat, et hoc est quod sequitur:

[Col. 0079B] Absque eo quod intrinsecus latet.

Quia multa spiritualia in Virgine fuerunt, quae hominibus latebant, Deo autem patebant. Sequitur:

Sicut turris David collum tuum, quae aedificatur cum propugnaculis.

Per collum quod solemus humiliare cum aliquid a nobis fertur, quo etiam mediante caput membris unitur, Virginis humilitas designatur, quae in alios exemplo transmutatur ⁜ 62 ; quia specialiter Christo uniebatur. Haec erat sicut turris David, id est sicut humilitas Christi per David significatur ⁜ 63 ; humilitas enim quam Christus gessit in carne fuit firmitas, et munimentum, et refugium aliorum. Quae aedificata fuit cum propugnaculis. Propugnacula hujus turris [Col. 0079C] sunt obedientia, patientia, abstinentia, quae ipsam humilitatem muniunt ⁜ 64 .

Mille clypei pendent ex ea, omnis armatura fortium.

Innumera defensionis praesidia, quibus Virginis vallatur humilitas et defenditur, hoc est omnis armatura fortium, id est patientium, qui fortes sunt contra insultus tribulationum.

Duo ubera tua, sicut duo hinnuli capreae gemelli, qui pascuntur in liliis, donec aspiret dies et inclinentur umbrae.

Ut dictum est superius, duo ubera Mariae virginis intelliguntur duo rivuli charitatis quibus dilexit Christum ⁜ 65 : unus quo dilexit eum tanquam [Col. 0079D] Deum, alius quo dilexit eum tanquam hominem. Qui dicuntur hinnuli capreae, id est fetus Christi per capream significati, qui et in Christo defixi fuerunt, et a Christo processerunt. Christus autem per capream intelligitur propter velocitatem ascensionis et transcursum vitae mortalis, quam veloci cursu superavit. Isti autem gemelli dicuntur; quia simul isti duo motus ab uno fonte charitatis oriuntur. Qui pascuntur in liliis, id est informantur castitate mentis et corporis. Donec aspiret dies, id [Col. 0080A] est veniat vel oriatur Christus, qui est verus dies et Sol justitiae, et inclinentur umbrae, id est transeant moeroris nubila ⁜ 66 . Nec ponitur hic exclusive hoc adverbium donec, ut intelligantur isti motus charitatis duraturi in Virgine usque in diem judicii et non ultra, sed potius inclusive ponitur, ut sit sensus: donec aspiret dies, etc. Id est semper, juxta illud: «Donec ponam inimicos tuos scabellum pedum tuorum (Psal. CIX) .» Et quia talis et tanta est virgo Maria dicit Christus:

25 Vadam ad montem myrrhae et ad collem thuris.

Vadam per carnis assumptionem et internam aspirationem ad montem myrrhae et ad collem thuris, id est ad gloriosam Virginem, quae est mons propter virtutum celsitudinem, et myrrhae propter [Col. 0080B] carnis mortificationem. Quae etiam comparatur colli thuris, quia suavem Deo orationum odorem offerebat; et se ipsam per sanctarum meditationum studia gratum Deo sacrificium praestabat. Et quasi Christus ad Virginem veniens loqueretur, sequitur:

Tota pulchra es, amica mea, et macula non est in te.

Tota pulchra es, id est in corpore et in anima, amica mea per gratiam et per opera; et macula non est in te venialis et ⁜ 67 criminalis. Quia nullum credimus in Virgine ante et post conceptum fuisse peccatum. Et quia tota pulchra es et macula non est in te, ideo jam digna regiis amplexibus.

Veni de Libano, sponsa mea, veni de Libano, veni.

[Col. 0080C] Veni de Libano, sponsa mea, veni de Libano, id est de candidatione et dealbatione virtutum. Et nota quod Christus vocat eam ter, ad significandum quod per fidem, spem et charitatem vocavit Deus Virginem, et vocat eam in fide Trinitatis. Et mecum gaudentem ⁜ 68 in patria, multi in Ecclesia constituti beatitudine te coronabunt et laudabunt, de quorum gratia et gloria mirabili sequitur:

Coronaberis de capite Amana, de vertice Sanir et Hermon, de cubilibus leonum, de montibus pardorum.

Amana mons est Ciliciae, qui et Taurus dicitur, et interpretatur Deus vigiliarum. Deus autem vigiliarum diabolum exprimit, qui «circuit quaerens quem devoret (I Petr. V) .» Sanir et Hermon montes [Col. 0080D] sunt Judaeae, in quibus leones et pardi feruntur habitare. Sanir nocturna avis interpretatur. Per Sanir nocturnae insidiae daemonum notantur. ⁜ 69 Per hos autem montes, saeculi potentes reges scilicet et principes intelliguntur; quia veluti monte, superbia extolluntur. Et malignis spiritibus quasi leonibus et pardis in se cubilia praebent. Maligni enim spiritus leones dicuntur per superbiam, pardi per ferocitatem, vel etiam propter mille artes nocendi; quia pardus varium animal est. De his ergo [Col. 0081A] montibus coronatur Virgo gloriosa: quando principes saeculi convertuntur ad fidem, et recipiuntur in aeternam beatitudinem, et cedunt in Virginis societatem et laudem. De vertice horum montium coronatur, quando principibus subjectis catholicae fidei, illa ab his honoratur et glorificatur in Christo. Et quia praedictis insignita est donis subjungitur:

Vulnerasti cor meum, soror mea sponsa.

More amantium loquitur, soror mea per gratiam, sponsa per dilectionem.

Vulnerasti cor meum in uno oculorum tuorum.

Repetitio, confirmatio est. In uno oculorum tuorum, quasi dicat: Cum tota sis pulchra, o Virgo, et cum te ob multa diligam; praecipue 26 tamen nitor [Col. 0081B] et puritas contemplativae vitae, quae in te est, me delectat. Per duos oculos virginis Mariae significantur duae vitae; contemplativa et activa. Illa felicior, ista fecundior; illa expeditior, ista implicita; illa simplex, ista multiplex; illa una, ista multimoda. Hoc confirmans ⁜ 70 Christus in Evangelio, ait: «Martha, Martha, sollicita es, et turbaris erga plurima; porro unum est necessarium. Maria optimam partem elegit, quae non auferetur ab ea (Luc. X) .»

Et in uno crine colli tui.

Ut supradictum est, per collum intelligitur humilitas vel obedientia, per crinem cogitatio. Ad significandum ergo quod cogitationes, quae ex humilitate [Col. 0081C] procedunt ad obediendum, Deo placent. Nec mirum si vulnerasti, quia:

Quam pulchrae sunt mammae tuae, soror mea sponsa!

Mammas ad fecunditatis benedictionem, ubera vero ad virginitatis gloriam respicere opinantur. In matribus enim mammae, in virginibus ubera appellantur. Mammae ergo in Virgine notant fecunditatem; ubera utriusque virginitatis, corporis scilicet et mentis, felicitatem; unde dicitur:

Pulchriora sunt ubera tua vino,

Id est omni carnali voluptate.

Et odor unguentorum tuorum super omnia aromata.

Id est bona fama virtutum, super omnem inanem [Col. 0081D] gloriam.

Favus distillans labia tua, sponsa ⁜ 71 .

Quia in ore, et in corde, et in carne habuit Christum in humanitate latentem: in ore, quia nil aliud praedicavit; in corde, quia nil aliud dilexit; in carne, quia nil aliud concepit.

Mel et lac sub lingua tua.

Adhuc loquitur Christus ad Virginem. Mel et lac Deus et homo. Mel divinitas, lac humanitas. Mel [Col. 0082A] de rore coeli venit, quia divina natura super omnia est; lac deorsum exprimitur, quia natura humana deorsum assumpta est.

Quid est mel et lac sub lingua tua? Hoc est Verbum Patris et homo ⁜ 72 sub carne tua. Sub lingua, quia verbum sub lingua et non super linguam absconditum est; ideo lac non caro sub lingua tua, et tamen caro de carne; quia de carne patria ⁜ 73 caro secunda; de carne veteri, caro nova; de carne purganda, hostia caro. Ideo mel et lac sub lingua tua; quia in carne tua Deus et homo, et sub carne tua Deus et homo.

Et odor vestimentorum tuorum sicut odor thuris.

Id est, opinio spiritualium bonorum quibus vestiris [Col. 0082B] et ornaris ut corpus vestimentis, est ita suavis et delectabilis sicut odor thuris corpori.

Hortus conclusus, soror mea sponsa, hortus conclusus, fons signatus.

Hortus deliciarum in quo non rosae patientiae, nec lilia virginitatis desunt, in quo rosa Dominici corporis et sanguinis, in quo lilium castitatis. Conclusus; quia utrobique clausus studio bonae intentionis et consideratione rationis. Hortus conclusus est soror mea sponsa; quia valle charitatis signatus, ne irrumpere possit malignus. Conclusus, quia angelorum custodia circumseptus. Soror mea per dilectionem, sponsa per naturarum unionem. Hortus conclusus, hic ideo 27 repetitur, ut perfectio [Col. 0082C] Virginis in actione et contemplatione notetur. Vel in duplici virginitatis specie, convenit horto, ut sit aequalis septus, satus, distinctus, rectus ⁜ 74 et uber. Aequalis, ut rigetur; septus, ut servetur; satus, ut fructificet; distinctus, ut delectet; rectus, ut capiat aerem; uber, ut praebeat copiam. Et tu, Virgo Dei genitrix, fuisti uber copia plenitudinis ⁜ 75 , fons in quo ineffabilis misericordiae fluentum, in quo gratiarum omnium irriguum. Fons qui in sinu suae pietatis recipit lacrymarum nostrarum profluvium. Signatus fidei sigillo, evangelicae veritatis signaculo, et virginitatis pessulo; ita ut nec haeretici vel daemones in te fidem vel Evangelii veritatem possint infirmare.

Emissiones tuae paradisus malorum punicorum cum [Col. 0082D] pomorum fructibus.

Emissiones tuae, id est operationes a te procedentes sunt paradisus, id est delectabiles; quia in mentibus fidelium delicias pariunt. Paradisus enim Graece, Hebraice dicitur eden, quod Latine interpretatur hortus deliciarum. Et non solum paradisus, sed et malorum punicorum. Malum punicum exterius rubeum est, in uno cortice multitudinem habet granorum; ita in Virgine multitudo bonarum operationum, [Col. 0083A] intra fidem Dominicae passionis tenetur inclusa. Cum pomorum fructibus. Per fructus vero pomorum, honestae et pudicae Virginis locutiones significantur, ex quibus in mentes fidelium fructus informationis processit. Unde sequitur:

Cypri cum nardo, nardus et crocus, fistula et cinnamomum, cum universis lignis Libani, myrrha et aloe, cum omnibus primis unguentis.

Id est, diversae virtutum species in te fragrant, quas istae species aromaticae significant. Cyprus arbor est aromatica, semen simile habens coriandro, sicut de manna dicitur; et significat vitam coelestem, id est virginitatem. Nardus vero unguentum est pretiosum; et significat veram charitatem, quae caeteris virtutibus praeeminet. Crocus aurei coloris [Col. 0083B] est, et significat divinam sapientiam. Fistula arbuscula brevis, quae cassia dicitur, et significat humilitatem et patientiam. Cinnamomum cortex dulcissimus est, et significat internae contemplationis dulcedinem. Cum universis lignis Libani, id est cum omnibus aliis virtutibus quae aliquod robur habent et spiritualiter mentem dealbant. Myrrha significat carnis mortificationem propter sui amaritudinem. Aloe quae miri odoris est, significat bonam opinionem. Cum omnibus primis unguentis, quasi diceret: Hae virtutes sunt in Virgine cum aliis donis Spiritus sancti. Enumeratis arboribus et aromatibus, quae sunt in paradiso mentis virgineae, ostenditur quo fonte talis agricultura irrigetur: ut aeterno virore succrescat nec arescat.

[Col. 0083C] Fons hortorum, puteus aquarum viventium, quae fluunt impetu de Libano.

Quasi diceret: Merito, o Virgo, tali decore arborum et aromatum decoraris; quia in te est fons saliens in vitam aeternam. Qui fons puteus est, id est inexhaustibilis et profundus propter scientiae profunditatem. Nec tamen ex te fluunt aquae vivae; sed ex Libano, id est Christo qui omnium virtutum decore candidatus est et dicit: Si quis sitit veniat ad me et bibat; et de ventre ejus fluent aquae vivae. Unde Apostolus: «Ego plantavi, Apollo rigavit, Deus autem incrementum dedit (I Cor. III) .»

28 Surge, aquilo, et veni, auster, perfla hortum meum, et fluent aromata illius.

[Col. 0083D] Aquilo ventus est frigidissimus, auster calidus, ideo per aquilonem terrores et minae designantur vel ipse diabolus. Per austrum Spiritus sanctus significatur. Et hoc est, quod dicit sponsus, quia in terra ⁜ 76 plantavi hortum meum et multis arboribus ⁜ 77 consevi. O tu, aquilo, id est tu daemon, qui cuncta quae perflare poteris frigida reddis; surge, id est procul recede ab horto meo. Vel surge, hoc est insurge et oppugna Mariam quantum potes, quae quanto magis impugnatur, tanto amplius augetur et crescit. Et tu, auster, id est sancte Spiritus, qui calide flas et germinare facis; veni et obumbra Virginem protectione virtutum. Et perfla hortum [Col. 0084A] meum, id est eamdem Virginem, quae dicitur hortus praedictis rationibus. Et meus; quia tuo flatu, qui et meus est et non sua virtute, germinabit bona opera. Unde sequitur: et fluent aromata illius, id est bona opera, quae suaviter redolent. Audiens sponsa sponsum dicentem ut auster veniret et perflaret hortum suum, quasi diceret: Auster jam venit, et perflavit hortum, fluunt aromata, idcirco opto ut,

Veniat dilectus meus in hortum suum, et comedat fructum pomorum suorum.

Veniat, id est visitet, et comedat, id est gratanter recipiat fructum pomorum suorum, id est fructuosa opera mea. Sponsus cognoscens sponsam, adventum [Col. 0084B] ejus exoptare dicit consolando eam,

Veni in hortum meum, soror mea sponsa.

O soror mea sponsa, olim veni in te, quae es hortus meus; nunc veni ad me, qui hortus tuus sum; veni ad me per ascensionem, qui veni ad te per carnis assumptionem. Veni, inquam, in hortum, id est, in coelestem paradisum; quae est hortus deliciarum, quae est vita aeterna.

Messui myrrham meam cum aromatibus meis.

Id est, omnem poenalitatis amaritudinem praescidi cum operibus actionis.

Quia Christus immortalis factus praecidit a se opera activae vitae, intentus contemplativae.

Comedi favum [meum] cum melle meo.

[Col. 0084C] Id est, animam quae separata fuit per mortem a carne, per resurrectionem iterum incorporavi. Quod eleganter figuratur per favum, quia sicut favus est mel latens in cera; ita anima Christi latuit in carnis cellula. Et hoc cum melle; quia et corpus animavi, cujus corporis animatio, et animae incorporatio, et utriusque glorificatio, fuerunt tibi summa dulcedo.

Bibi vinum meum cum lacte meo.

Id est, asperitates superavi passionum cum corporalis cibi indigentia. Per lac, quod est cibus puerorum et quo indigent parvuli, significatur corporalis cibi indigentia, quae in Christo per resurrectionem est absorpta; sicut omnis alia infirmitas. Quod totum figuratum est, per hoc quod Christus suscitatus [Col. 0084D] a mortuis comedit piscem assum et favum, et bibit vinum (Luc. XXIV) .

29 Comedite, amici, et bibite, et inebriamini, charissimi.

A simili, vos, amici mei, in horto aeternae beatitudinis delectantes, comedite panem qui de coelo descendit (Joan. VI) ; non in sacramento, sed in re. Et bibite aquam vivam, quae coelestem paradisum irrigat. Et inebriamini coelesti gaudio, charissimi, per veram dilectionem; ut inebriati ab ubertate domus Dei et torrente voluptatis potati dicatis: «Calix tuus inebrians quam praeclarus est (Psal. XXII) .» Cum superius mentio fieret de ascensione [Col. 0085A] Christi consequenter revertitur auctor ad carnis assumptionem more prophetali. Mos enim prophetarum est, ut cum modo loquuntur de praesentibus et futuris, statim revertantur ad praeterita, prout Spiritus sanctus tangebat eorum corda. Inducitur ergo Virgo loquens secundum statum ante incarnationem, in quo vacans contemplationi exuerat omnem curam saecularem. Ait ergo:

Ego dormio, et cor meum vigilat.

Ego dormio a saeculari cura, et cor meum vigilat in contemplatione. Sed dum contemplationi vacarem:

Vox dilecti mei pulsantis:

Id est per angelum adventum suum per incarnationem ad me annuntiantis, a me audita in hunc [Col. 0085B] modum.

Aperi mihi, soror mea, amica mea, columba mea immaculata mea.

Aperi mihi per humilitatem et obedientiam, ut veniam in te per incarnationem. Quia ex humilitate et obedientia congruam se reddidit Virgo, ut in ea incarnaretur Dei sapientia. Aperi, inquam, sponsa amica mea futura, per carnis contubernium; amica mea, per praesentem dilectionem; columba mea, per simplicitatem; immaculata mea, per virginitatem. De hac apertione dicit Isaias: «Aperiatur terra, et germinet Salvatorem (Isa. XLV) .» Quid est ergo quod Dominus ad Ezechielem testatur: «Porta haec clausa erit et non aperietur?» (Ezech. XLIV.) Aperta [Col. 0085C] quidem fuit Domino, sed non viro, sicut ibidem ad ipsum dicitur: «Vir non transibit per eam; quoniam Dominus Deus Israel ingressus est per eam (ibid.) ;» Aperietur autem Domino, non virginalis integritas corporis, quia sicut Ezechiel post praedicta subdidit: «Haec clausa erit ipsi etiam principi (ibid.) ;» sed aperietur porta auris et porta cordis; quia videlicet intravit per aurem Virginis Verbum incarnandum, et exivit clausa porta corporis incarnatum. Ad hoc autem volo ad te venire per incarnationem; ut a Patre secundum hominem accipiam gratiarum plenitudinem, et de mea plenitudine instillet abundantia gratiae. Unde sequitur:

Quia caput meum plenum est rore, et cincinni mei guttis noctium.

[Col. 0085D] Caput Christi Deus, qui plenus rore dicitur; quia de eo omnis gratia coelestis emanat in Christum, et de Christo in Virginem. Unde sequitur, et cincinni mei, id est cogitationes tuae quas dico meas, quia a me sunt et ad me tendunt, plenae sunt guttis noctium, id est obscura et profunda sapientia repletae sunt; quae cincinni dicuntur; quia non lapsae et dissolutae fluunt, sed vinculo timoris Dei et amoris colligantur. Ad hoc respondens Virgo ait:

Exspoliavi me tunica, quomodo induar illa?

Hoc est quod legitur in Evangelio: «Quomodo fiet istud, quoniam virum non cognosco (Luc. I) ,» [Col. 0086A] id est propositum non cognoscendi habeo? Quasi diceret: Omnem curam conceptus et partus abjeci, divinae voluntati exposita, quomodo curam adhibebo conceptui et partui? Exui curam saecularem; 30 quomodo resumam illam?

Lavi pedes meos, quomodo inquinabo illos?

Lavi pedes meos, id est affectus meos purgavi ab omni saeculari cura et concupiscentia, quomodo coinquinabo illos, quantum ad opinionem illorum qui putabant me ex concupiscentia concepisse? Sed jam intelligo concipiendi modum.

Dilectus meus misit manum suam per foramen, et venter meus intremuit ad tactum ejus.

Dilectus meus misit manum suam, id est ostendit mihi opus misericordiae suae, per foramen, id est [Col. 0086B] per occultam inspirationem, quomodo sola sancti Spiritus inspiratione conciperem. Et venter meus intremuit ad tactum ejus, id est memoria mea exsultavit ad talem revelationem.

Surrexi, ut aperirem dilecto meo.

Id est statim obedivi, dicens: «Ecce ancilla Domini, fiat mihi secundum verbum tuum (Luc. I) ,» ut per humilitatem et obedientiam aperirem dilecto meo. Et tunc Spiritus sanctus supervenit in me, et virtus Altissimi obumbravit mihi (ibid.) . Per quam

Manus meae stillaverunt myrrham:

Id est opera mea perfecerunt mortificationem vitiorum. Et hoc est quod sequitur:

[Col. 0086C] Digiti mei pleni sunt myrrha probatissima.

Id est opera mea discreta facta sunt cum carnis mortificatione a Deo probata. Et sic:

Pessulum ostii mei aperui dilecto meo

Ostium dicitur fides vel obedientia, per quam Christus intrat ad hominem, mediante gratia. Pessulum ergo ostii mei Christo aperui, cum et obedivi et credidi ⁜ 78 .

At ille declinaverat atque transierat.

At ille distulit intrare, sed jam inclinaverat se. Tunc Christus se inclinavit, quando per incarnationem «exinanivit se formam servi accipiens (Phil. II) .» Atque transierat veniens de sinu Patris in uterum Virginis. In hoc autem transitu sic assumpsit quod non erat, quod non reliquit quod erat. [Col. 0086D] Et sic:

Anima mea liquefacta est, ut [dilectus] locutus est.

Id est Filius Dei me spiritualiter animans atque vivificans, liquefactus est, id est exinanitus per carnis infirmitatem, qui etiam propter unionem voluntatis et spiritus, anima Virginis est nuncupatus, juxta quod et illud posset legi: «Et tuam ipsius animam pertransibit gladius (Luc. II) ,» id est ipsum qui est anima tua per dilectionem, pertransibit gladius. Vel anima mea liquefacta est, id est divino igne calefacta, et quae prius minus capax [Col. 0087A] erat et aliquantum dura ad comprehendendum incarnationis modum, liquefacta est, id est mollita et capax reddita ad intelligendum ut dilectus locutus est mihi per angelum; vel postquam Christus se Verbum univit carni meae, id est carni illi quam de me assumpsit.

31 Quaesivi, et non inveni illum: vocavi, et non respondit mihi.

Et quamvis anima mea liquefacta sit ad intelligendum, tamen in Scripturis quaesivi, id est inquisivi plenius incarnationis modum. Et non inveni illum ad plenum. Vocavi illum per internam devotionem ut revelaret, et non respondit mihi plenarie.

Invenerunt me custodes qui custodiunt civitatem.

[Col. 0087B] Id est, prophetae et alii antiqui Patres, qui per sacram doctrinam custodierunt sollicite Ecclesiam, et ei sollicite providerunt.

Percusserunt me, et vulneraverunt me.

Percusserunt me, amore divino, et vulneraverunt gladio verbi Dei in suis Scripturis.

Tulerunt pallium meum mihi custodes murorum.

Id est, abstulerunt a me velamen ignorantiae patriarchae et prophetae. Et quia in sacris Scripturis summa intentione studebat Virgo, ut notitiam haberet de Christo, ideo sequitur:

Adjuro vos, filiae Jerusalem, si inveneritis dilectum meum, ut nuntietis ei, quia amore langueo.

Quasi diceret: O sancti Patres, hoc requiro firmiter [Col. 0087C] a vobis, id est a Scripturis vestris, ut intelligam ea quae de Christo dixistis; quia erga eum amore langueo. Ita a sanctis Patribus, id est a Scripturis eorum inquirebat Virgo Christi notitiam; sed quia plura fuerunt ei revelata de Christo quam Patribus, inde dicitur quosdam evangelistas Virginem docuisse plura de Christo. Sequitur:

Qualis est dilectus tuus ex dilecto, o pulcherrima mulierum?

Quasi dicerent sancti Patres: Tu quaeris a nobis notitiam Christi; sed potius a te inquirere debemus, quae es ejus specialis secretaria, Mater et filia. Et hoc est, o pulcherrima mulierum. Quae est pulcherrima, nisi illa quae est «in mulieribus benedicta?» (Luc. I.)

[Col. 0087D] Imo super omnes mulieres gratia plena, Mater intacta plena Deo, Mater et Virgo. Qualis est dilectus, id est Filius tuus quem speciali amore diligis, de te natus secundum carnem, et ex dilecto, id est Deo Patre secundum divinitatem? Et ut magis insinuarent Virginem pleniorem habere de Christo notitiam vel scientiam quam se, repetitur interrogatio cum additur:

Qualis est dilectus tuus ex dilecto, quia sic adjurasti nos?

Et nota quod superius Virgo dicitur pulcherrima [Col. 0088A] mulierum, hic vero simpliciter dicitur ⁜ 79 ; ad significandum quod non solum fuit super mulieres pulchra; venum etiam super choros angelorum. Et quia creditur Virgo multos de Filii incarnatione docuisse. Sequitur Virginis responsio:

Dilectus meus candidus et rubicundus, electus ex millibus.

Candidus, id est virgo et sine peccato; «qui peccatum non fecit, nec inventus est dolus in ore ejus (I Petr. II) .» Et rubicundus, id est sanguine aspersus; quia «lavit nos a peccatis nostris in sanguine suo (Apoc. I) .» Electus ex millibus, quia solus ex multitudine fidelium dignus fuit audire: «Hic est Filius meus dilectus (Matth. III) .» 32 Singularis enim gratia homo Christus in humani generis [Col. 0088B] massa refulsit, quia proposuit ⁜ 80 Deus salvare genus humanum; et ipse est «Mediator Dei et hominum (I Tim. II) ,» de quo David: «Non est qui faciat bonum, non est usque ad unum (Psal. XIII) .»

Caput ejus aurum optimum.

Caput sponsi Deus, quod auro comparatur optimo; quia, sicut aurum omnibus metallis pretiosius est, ita Deus omnibus bonis a se factis praecellit, unde Dominus: «Nemo bonus nisi solus Deus (Luc. XVIII) .» Caput ergo sponsi aurum optimum est; quia Dei bonitas ineffabilis est, omnium rerum transcendens bonitatem, quia nihil bonum nisi participatione hujus boni.

[Col. 0088C] Comae ejus sicut elatae palmarum, nigrae quasi corvus.

Elatae palmarum sunt rami productiores, interdum autem rosei coloris crispantes, et semper ad alta tendentes, et nunquam virorem suum amittentes. Tales ergo comas dicit Sponsi sui esse virgo Maria, crispas scilicet et rutilas. Comae ergo ejus, id est adhaerentes sibi elatis palmarum comparantur; quia fidelium multitudines et virore fidei gaudent, et ad aeterna gaudia desideranda extolluntur, atque dulcedinem supernae suavitatis degustant. Et semper victoriosi per palmam significantur, quod fortes erga adversa existant. Qui quanto justiores sunt, tanto in oculis suis peccatores sibi et contemptibiles esse videntur. Unde sequitur: Nigrae [Col. 0088D] quasi corvus. Quia multitudines fidelium memores sunt suae fragilitatis ⁜ 81 ; et nihil se boni ex se ipsis habere noverunt.

Oculi ejus sicut columbae super rivulos aquarum, quae lacte sunt lotae, et resident juxta fluenta plenissima.

Doctores Ecclesiae oculi sunt sancti Spiritus, qui positi in altiori gradu provident Ecclesiae, ne quid haereticae pravitatis se interserat, et illuminant eam. Qui columbis propter simplicitatem et innocentiam comparantur. Hae columbae super rivos aquarum resident, [Col. 0089A] ut ⁜ 82 ab accipitre sibi praecaveant, quia sancti doctores, aqua doctrinae perfusi, securi sunt a maligno, et sedent super rivos Veteris Testamenti: a quo emanant rivi, id est expositiones et sententiae: et etiam juxta fluenta plenissima, id est juxta sancti Evangelii doctrinam copiosam, in qua auditores plenius quam in Veteri Testamento instruuntur.

Genae illius sicut areolae aromatum, consitae a pigmentariis.

Genae sponsi sunt, qui verecundantur de peccatis suis et aliorum. Et quia per eos teritur cibus aliis et transfundunt auditoribus de sanctis Scripturis masticare et ruminare poterant ⁜ 83 . Quae genae areolis comparantur, quia sicut areolae aromatum optime [Col. 0089B] compositae et ordinatae, aspectum intuentium delectant, eisque odorem suum propinant propter multitudinem herbarum aromaticarum; ita illi qui sunt genae sponsi, redolent Deo ex multitudine bonorum operum, sive sint praedicatores sive auditores. Areolae quod est diminutivum posuit propter humilitatem. Consitae, id est bene firmatae et locatae a pigmentariis, id est a suis plantatoribus. Pigmentarii isti, id est plantatores, apostoli sunt et prophetae, quorum alteri futura haec omnia, alteri jam facta descripserunt.

33 Labia ejus lilia distillantia myrrham primam.

Id est, illi qui aperiunt secreta illius, sunt lilia, id est suaviter redolentia. Lilia, inquam, distillantia [Col. 0089C] myrrham primam, id est sui mortificationem non ad oculum, et non fictam. In hoc loco virgines in Ecclesia designantur: nulli enim magis secreta coelestia pandebantur quam sanctae Virgini.

Manus illius tornatiles aureae, plenae hyacinthis.

Supradicta membra habet hujusmodi. At manus, quae non multum valent in praedicatione, sed sunt fortes in operatione et eleemosynarum elargitione: hi tales sunt tornatiles, id est tornati et purgati a vitiis; ut nihil superflui relinquatur in eis.

Manus, inquam, aureae, id est divina sapientia repletae. Ille vero sapiens est, etsi scientia careat litterarum, qui laborat et operatur ut tribuat necessitatem patienti (Eph. IV) . Manus ergo sponsi in [Col. 0089D] sancta Ecclesia sunt boni operatores. Plenae hyacinthis; hyacinthus lapis est aerii coloris. Quid ergo in hyacinthis, nisi spes et desiderium coeleste accipitur? Manus ergo sponsi hyacinthis plenae sunt; quia boni operatores opera sua ad coelum dirigunt, nihil inde nisi coelestia sperantes.

Venter ejus eburneus, distinctus sapphiris.

In membris humani corporis nihil ventre fragilius, nihil tenerius, ideoque per ventrem fragiliores, in sancta Ecclesia et minus potentes accipiuntur, sicut sunt rustici et idiotae; et tamen sunt [Col. 0090A] eburnei, id est frigidi et casti. Ebur enim est os elephantis, quod animal dicitur castissimum et frigidae naturae. In sancta itaque Ecclesia simpliciores et minus scientes, castiores et continentiores esse solent. Venter, inquam, distinctus sapphiris. Sapphirus est lapis ⁜ 84 crocei coloris, et significat beatam spem; quia qui venter sunt sponsi, pro spe aetherea operantur bona quae faciunt.

Nec ille venter plenus dicitur, sed distinctus sapphiris, ita scilicet, ut inter sapphiros appareat eboris candor; quia sic coelestia appetunt, ut inde terrena non derelinquant, quia per haec ad illa ista perveniunt.

Crura illius columnae marmoreae, quae fundatae sunt super bases aureas.

[Col. 0090B] Crura sponsi, portatores sunt nominis ejus, ut sancti praedicatores, qui Christum portant per mundum et annuntiant coram regibus et principibus et aliis qui fortes sunt et recti; quia resistunt vitiis et concupiscentiis hujus vitae, qui sunt fundati super bases aureas, id est sententias prophetarum et apostolorum, qui firmae bases dicuntur; quia nulla arte et nulla disputatione humanae sapientiae, vel altitudine cassati ⁜ 85 . Et aureae sunt, quia divina sapientia et doctrina refulgent; nihil in rebus saecularibus auro pretiosius; nihil divina sapientia melius et charius per omnia convenienti et concordi.

Species ejus ut Libani, electus ut cedri.

[Col. 0090C] Libanus est mons mirae pulchritudinis in ornatu et speciositate arborum et nemorum; sic et dilectus meus cum omnibus membris suis in omni ornatu et convenientia ⁜ 86 decorus et candidus est.

34 Guttur illius suavissimum, et totus desiderabilis

Huc usque de pulchritudine et convenientia corporis sponsi peroravit sponsa, nunc de divinitate ejus pauca intulit. Per guttur quippe omnem escam, sive dulcis sit sive amara degustamus; ita divinae subtilitas intelligentiae omnia cordis interiora discutit et examinat. Unde recte per sponsi guttur divinitas illius intelligitur, quod suavissimum dicitur, quia omnem dulcedinem divina dulcedo superat. [Col. 0090D] Unde sequitur: Et totus desiderabilis; quia omne desiderium exsuperat, in quem desiderant angeli prospicere (I Petr. I) .

Talis est dilectus meus, et ipse est amicus meus, filiae Jerusalem.

Ecce descripsi vobis illum, de quo quaesistis qualis esset, et ideo, quia talis est amicus meus, est in vera dilectione. Et quia sancti Patres de Christo a Virgine instructi sunt adhuc ad ipsius Christi investigationem in hunc modum ad ipsam loquuntur:

[Col. 0091A] Quo abiit dilectus tuus, o pulcherrima mulierum? quo declinavit dilectus tuus, et quaeremus eum tecum?

Quare Christus specialiter dilectus Virginis dicatur, et quare ipsa mulierum pulcherrima, superius expositum est. Sed nota quod dicitur abiit. Abire longius ire est. Abit ergo, quando inquirentibus se multum tarde advenire videtur. Declinat, cum citius ad se quaerentes redit. Sed abit et declinat ad tempus; ut majus ad se quaerendum desiderium excitet. Bene autem dicitur quaeremus eum tecum: quia, sine gloriosae Virginis fide, qui Christum quaerit, errare potest, proficere non potest. Ad hoc respondet Virgo, dicens:

Dilectus meus descendit in hortum suum ad areolam aromatum, ut pascatur in hortis et lilia colligat.

Hortus Christi dicitur humana natura, in quam Christus specialiter abiit, quando eam sibi univit et in eam declinavit, quando se ipsum humiliando exinanivit (Phil. II) . Humana enim Christi natura plenam et perfectam habuit de Deo scientiam, quam Christus quasi hortum sibi praeparavit et excoluit, quam virtutum germinibus consevit, quam merito ⁜ 87 suae custodiae ab incursu malignorum spirituum defendit. Et bene in hortum suum descendisse dicitur, nam in horto sepeliri voluit, et [Col. 0091C] primo Mariae Magdalenae in horto apparuit (Joan. XIX et XX) . Descendisse autem dicitur, quia de superioribus in hortum, quem humili loco plantaverat, venit. Ad areolam aromatum; anima Christi areola intelligitur, quae disciplina coelesti exculta est et diligenter composita; ut pascatur in hortis, id est ut sanctorum studiis delectetur. Et lilia colligat, id est a sanctis castitatem et sanctitatem recipiat. Et quia dilectus meus pascitur in hortis:

Ego dilecto meo, et dilectus meus mihi.

Ego dilecto meo gratam mansionem praeparo; et dilectus meus mihi coeleste praemium vel gratiam perfectorum. Et quia ipse in me habitat, et me in se habitare facit, sicut ipse ait: «Ego in vobis et vos in me (Joan. XIV) .»

[Col. 0091D] Qui pascitur inter lilia.

Id est non curat nisi sanctos innocentia albos, candidos castitate, redolentes bona opinione. Christus 35 Virgini reddens vicem commendationis, ait:

Pulchra es, amica mea, suavis et decora, sicut Jerusalem.

Pulchra es fide, suavis spe, decora charitate, sicut Jerusalem. Jerusalem interpretatur pacis visio. Quid igitur verius Jerusalem quam gloriosa Virgo, in qua pax pectoris et pax aeternitatis? Haec est arca [Col. 0092A] Noe in qua pacatae sunt bestiae, quia in ea non fuerunt cogitationes inordinatae.

Terribilis ut castrorum acies ordinata.

Quia in vita, multis freta virtutibus, et in morte angelorum vallata agminibus. Et sicut terribilis facta est suis virtutibus haereticorum interimens errores, daemonum suggestiones repellens, etiam ⁜ 88 in assumptione, eorumdem angelorum fulta est praesidiis et sanctorum coronata choris. Et ne Virgo crederet in praesenti per Scripturarum investigationem et evangelicam contemplationem se plenarie comprehendere Deum, ait Christus:

Averte oculos tuos a me, quia ipsi me avolare fecerunt.

Licet pulchra, licet amica mea sis, tamen averte [Col. 0092B] oculos tuos a me, quasi diceret: Ego dedi tibi oculos columbinos, quibus me intueri et arcana Scripturarum valeres penetrare, sed cave ne illos intendere ad me videndum plenarie velis in praesenti vita, quia in praesenti non potes. Unde dicit ad Moysen: «Non enim videbit me homo et vivet (Exod. XXXIII) .» Quando vero assumpta ad me perveneris, tunc me, aperta visione, videbis. Quod autem dicitur, quia ipsi me avolare fecerunt, non putandum quod Deus quaerentes se deserat, et ab illis recedat, cum ipse praecipiat: «Quaerite et invenietis (Matth. VII) ;» sed ita accipiendum est, quia quanto magis quisque divinitatem Dei perscrutari voluerit, eo amplius intelliget quod inscrutabilis et incomprehensibilis sit. Et hoc est quod [Col. 0092C] Psalmista ait: «Accedet homo ad cor altum, et exaltabitur Deus (Psal. LXIII) ,» ⁜ 89 quia quantus sit comprehendi non potest. Et quamvis plenarie me videre non possis, tamen

Capilli tui sicut grex caprarum, quae apparuerunt de Galaad.

Capilli tui, id est cogitationes tuae quae procedunt a spirituali capite, id est a mente, sunt sicut grex caprarum, id est sicut motus contemplationis, qui per capras figurantur, ut superius dictum est. Quae apparuerunt de monte Galaad; quia tales motus de eminentia humanae conditionis procedunt, et multiplex testimonium veritati asserunt ⁜ 90 .

Dentes tui sicut greges ovium, quae ascenderunt de [Col. 0092D] lavacro.

Id est, exercitia tua in sacris Scripturis sunt sicut greges ovium, id est pertinent ad spirituales intellectus, qui per oves figurantur, propter simplicitatem et puritatem. Quae ascenderunt de lavacro; quia tales intellectus a carnali intelligentia purgati, ab imaginibus defaecati, ascenderunt ad contemplationem Dei.

Omnes gemellis fetibus, et sterilis non est in eis.

Quia tales intelligentiae etiam bonam concipiunt intentionem, et honestam pariunt actionem; unde [Col. 0093A] et sequitur: Et sterilis non est in eis, in bonis scilicet operibus.

36 Sicut cortex mali punici, sic genae tuae absque eo quod intrinsecus latet [occultis tuis].

In genis diximus superius significari castam Virginis verecundiam; in cortice mali punici intelligimus memoriam passionis Christi. Genae ergo Virginis erant sicut cortex mali punici, quia ipsa non erubescebat crucem Christi. Unde Apostolus: «Nolite erubescere crucem Christi, neque me vinctum ejus (II Tim. I) .» Et haec quidem magna sunt quae in aperto sunt; sed maxima illa quae sunt intrinsecus, hoc est, quae in futuro Virgini sunt reservata. Et quamvis multae sunt animae sanctae quae mihi spiritualiter adhaerent, tamen una est quam specialius diligo propter simplicitatem [Col. 0093B] et virtutum perfectionem; hanc intelligo gloriosam Virginem, et hoc est quod ait:

Sexaginta sunt reginae, et octoginta concubinae, et adolescentularum non est numerus.

Reginae sunt doctores Ecclesiae, qui merito fidei et scientiae amplexibus aeterni Regis digni sunt et spirituales filios Deo pariunt, et se ipsos bene regunt. Audi reginam bene se regentem et filios Deo parturientem: «Filioli, inquit, quos iterum parturio, donec Christus formetur in vobis (Gal. IV) .» Bene quidem per sexagenarium reginae istae designantur, qui ex denario et senario multiplicatus perficitur. Per denarium decem praecepta legis, per senarium operis perfectio designatur, quia sex diebus opera sua perfecit Deus (Gen. I) . Et octoginta [Col. 0093C] concubinae. Concubinae sunt, qui non sunt casti, id est qui non vera et sola dilectione Dei annuntiant Evangelium; sed propter terrena lucra aut pro humana laude. Sed mirum est cur per octogenarium numerum hoc tale designatur, cum hic numerus perfectissimus in omnibus divinae Scripturae locis inveniatur, illi autem imperfecti et pravi comprobantur. Ideo puto quod licet imperfecti sint, perfectionem tamen in vultu per hypocrisim ostendunt et ore, qui, cum sint nequissimi, alios tamen per Evangelium generant ad perfectionem, de quibus Salvator: «Attendite a falsis prophetis, etc.» (Matth. VII) . «Ipse quoque Satanas transfigurat se in angelum lucis (II Cor. XI) .» Et [Col. 0093D] adolescentularum non est numerus. Adolescentulae jam in Christo renatae, quae deposita primi hominis vetustate in Christo renovatae sunt necdum nubiles necdum toro regis aptae; quia necdum ad praedicationem de Christo pervenerunt. Quarum non est numerus; quia non est numerus animarum in Christo credentium, sed soli Deo cognitus. Et quamvis tot sint reginae, tot concubinae, tot adolescentulae; tamen

Una est columba mea, perfecta mea, una est matris suae, electa genitrici suae.

Una est columba mea speciali simplicitate, perfecta mea virtutum plenitudine; una est filia scilicet [Col. 0094A] matris suae, electa genitrici suae, videlicet Synagogae, de qua descendit Christus secundum carnem; et ideo mater ejus dicitur. Haec specialis fuit virgo Maria inter omnes dignissima, inter omnes unica, inter omnes benedicta.

Viderunt eam filiae Sion, et beatissimam praedicaverunt, reginae et concubinae laudaverunt eam.

Filiae Sion, id est animae sanctae, quae jam per fidem et spem sunt in speculatione, viderunt eam et beatissimam praedicaverunt. Non beatam dixerunt, sed beatissimam praedicaverunt, quae Dei Filium genuit, quae virgo permansit, humilitate praedita, virginitate beata, reverentia laudabilis, obedientia spectabilis. Et nota quod superius vocavit adolescentulas eas quas modo vocat filias. Sion reginae, [Col. 0094B] ut superius dictum est, vocantur doctores Ecclesiae, qui suae praedicationis praeconio Virginem laudant, beatissimam praedicant, filias Sion ad ejus imitationem invitant. Et concubinae laudaverunt eam. Concubinae, ut dictum est, dicuntur illi qui intuitu 37 favoris humani, vel terreni emolumenti Dei gloriam praeconantur, nec laudes Virginis Matris silent ⁜ 91 laudantes in hunc modum:

Quae est ista, quae progreditur quasi aurora consurgens?

Quantae dignitatis est, quae cum tanto honore et cum tanta gloria progreditur, ut merito suae pulchritudinis aurorae comparetur? Progreditur, inquam, de virtute in virtutem (Psal. LXXXIII) quasi aurora, quia sicut aurora solem super terram lucentem [Col. 0094C] mundo inducit, sic virgo Maria quasi coelestis aurora Solem justitiae mundo parit. Aurora solem antecedit, sed ipsa tamen a solis virtute procedit; sic Virgo veri luminis praevia, id est Solis justitiae est praenuntia; sed tamen ab ipso spirituali gratia est illuminata. Et vere quasi aurora consurgens, id est tota simul surgens; quia tota fuit sancta et corpore et spiritu splendens.

Pulchra ut luna, electa ut sol.

Nam sicut luna noctem irradiat, ita haec exemplo nos illuminat, Solem justitiae pariendo, tenebras nostrae ignorantiae eliminat. Et sicut luna illuminatur a sole, sic Virgo illustratur veri solis claritate. Et sicut pulchra est ut luna, imo plus quam luna, [Col. 0094D] quia luna aliquando deficit, ista semper proficit; luna decrescit, ista semper crescit; luna aliquam in se habet maculam, ista nullam, ideo electa ut sol, qui in se nullum habet defectum luminis. Sicut sol omnibus mundanis antefertur, sic ista omnibus creaturis praefertur et ipsum verum solem imitari nititur vivendo in omni humilitate, mansuetudine, justitia et sanctitate. Et sicut sol sui cursus solitas non mutat habenas, sic beata Virgo propositum, quod semel arripuit, non mutavit.

Terribilis ut castrorum acies ordinata.

Quibus terribilis? Principibus tenebrarum, diabolo et angelis ejus. Hos terret et pungit, et pro [Col. 0095A] suorum famulorum erectione saepe improbos reprimit et retundit malignantium insultus. Terribilis, inquam, haereticis, quos tua virtute confundis, et perfidis, quorum errores a tuis delectationibus ⁜ 92 avertis. Ut castrorum acies ordinata, id est ita fide, spe et dilectione munita, ut nullis tentationibus inimici valeat penetrari. Nota quod reginae vocaverunt eam auroram, lunam et solem, et ordinatam ut castrorum aciem, Christus autem vocat hortum suum, dicens:

Descendi in hortum meum, ut viderem poma convallis.

Quasi diceret: Quia talis est Virgo jam humanatus sum in virginalis uteri thalamo ⁜ 93 . Hic est hortus in quo spirant virtutum aromata, in quo [Col. 0095B] redolent patientiae rosaria. Hic est hortus fructibus redundans, copiis exuberans, flore virginitatis vernans, quem non venti tangit austeritas, ubi mollioris aurae gratia indesinenter aspirat, et vernalis amoenitas allicit intuentes. Et nota quod, ubi habemus in littera nostra meum, quidam codices habent nucum, quod eleganter convenit Virgini gloriosae. Nux quippe habet amarum corticem, testam duram, nucleum dulcissimum; ita Virgo mater exterius habuit carnis infirmitatem et duram testam, id est fidei firmam constantiam, et virginitatis perseverantiam, et dulcissimum nucleum Christum quia mundo parit Christum, ex quo data est nobis dulcedo aeternae beatitudinis. Sic ergo Christus descendit [Col. 0095C] in Virginem per incarnationis suae humilitatem, ut videret, hoc est videre faceret poma convallis, id est 38 fructus qui in humilitate condiuntur. Dicitur autem Deus aliquid videre, id est aliquid videri facere, juxta quod ad Abraham dictum est: «Ego cognovi,» id est alios cognoscere feci, «quod timeas Deum (Gen. XXII) .»

Et inspicerem si floruisset vinea, et germinassent mala punica.

Id est, considerarem quomodo Ecclesia per orbem diffusa in virtutibus floret, et illos sollicite inspicerem qui jam maturi sunt ad perferenda martyria. Haec enim omnia magnam vigilantiam, et sollicitudinem, et dilectionem quam habet erga Ecclesiam commendant.

[Col. 0095D] Nescivi, anima mea conturbavit me propter quadrigas Aminadab.

Ita Christus venit in carnem et de me assumpsit carnem, dicit Virgo, sed antequam veniret in me, nescivi ipsum scilicet venturum in me. Sciebam ipsum nasciturum de virgine, sed qua nesciebam. Et hoc est quod dicit nescivi Filium Dei, scilicet de me nasciturum ante angeli adventum; unde et ad sermonem ipsius angeli: Anima, inquit, mea conturbavit me, quia cogitabam qualis esset ista salutatio. [Col. 0096A] Hoc est quod in Evangelio legitur. «Quae cum audisset turbata est in sermone ejus et cogitabat qualis esset ista salutatio (Luc. I) .» Et hoc propter quadrigas Aminadab. Nota quatuor fuisse per quae Christus venit in virginem Mariam, humilitas, charitas, misericordia, prudentia. Venit enim in summa humilitate Filius Dei ad Virginem, ut tanta esset humilitas in Redemptore, quanta fuerat superbia in primo peccatore. Tanta enim fuit superbia in primo parente, ut se erigeret contra suum Creatorem; tanta humilitas in Dei Filio, quod se inclinaverit ⁜ 94 usque ad miseriae carnis nostrae assumptionem (Phil. II) . Mulier prima voluit se aequare Deo, se humilem Dei ancillam professa est gloriosa Virgo. Similiter ex summa charitate [Col. 0096B] Filius Dei inclinavit se ⁜ 95 . Quae enim est major charitas, quam Filium Dei venire in mundum ut redimeret servum, ⁜ 96 ut sanaret aegrotum? Similiter summa pietas et misericordia incarnavit Filium Dei. Quae enim major pietas et misericordia quam Deum se exinanire et servi formam accipere (ibid.) , quam opificem opus suum eripere de lacu faecis et miseriae (Psal XXXIX) . Et summa etiam prudentia fuit, quod se Dei sapientia incarnavit, ut homo hominem redimeret. Haec quatuor humilitas, charitas, misericordia, prudentia, fuerunt quasi quaedam quadrigae per quam incarnatus venit ad nos Dei Filius. Haec autem quatuor admirata est Virgo in sermone angelico, humilitatem, charitatem, misericordiam [Col. 0096C] et prudentiam, quae Christus exhibuit nobis cum carnem assumpsit in virginali utero. Hae autem dicuntur quadrigae Aminadab, id est Christi. Aminadab pronepos fuit Judae patriarchae, per quem generatio Christi contexitur, qui interpretatur populi mei spontaneus. Et significat Christum qui populo suo spontaneus fuit, quia, cum esset Deus, se ipsum pro ipso tradidit. Sed quasi ad Virginem turbatam in sermone suo respondeat angelus, sequitur:

Revertere, revertere, Sunamitis [Sulamitis], revertere, revertere, ut intueamur te.

Revertere ad te: «Ne timeas, invenisti enim gratiam apud Dominum (Luc. I) .» Revertere ad Scripturas, ut de Scripturis quae dico intelligas. «Quia [Col. 0096D] ecce concipies in utero, et paries Filium, et vocabis nomen ejus Emmanuel (ibid.) .» Et quae prius fuisti Sunamitis, id est captiva sub onere legis (Sunamitis enim captiva interpretatur), revertere ad libertatem evangelicae dignitatis. Et quae ignoras hujus conceptionis speciem, ab hac ignorantia revertere ad modi concipiendi cognitionem. «Spiritus» enim «sanctus superveniet in te et virtus Altissimi obumbrabit tibi (ibid.) .» Ut intueamur te 39 non solum per scientiam vel gratiam, verum etiam per [Col. 0097A] incarnationis praesentiam. Vel possunt esse verba sanctorum spirituum assumptionem Virginis desiderantium. Quod dicitur revertere, revertere, quasi dicant: Primo revertere a captivitate mundi, quia captivitati mundi non debes subjici, per quam captivi a captivitate sua sunt soluti. Secundo revertere ab onere sive corruptione carnis, quia sicut immunis es a corruptione peccati, sic ad immortalitatem transire debes absorpta mortalitate per gratiam Dei. Tertio revertere ad libertatem filiorum Dei (Rom. VI) , quia sicut nunquam regnavit peccatum in tuo mortali corpore, sic digna es perfrui eadem spiritus libertate in carne virginali qua fruuntur in spirituali scientia ⁜ 97 angeli, ab ipsa sui creatione sive potius confirmatione. Quarto revertere [Col. 0097B] ut intueamur te, a dignitate angelorum ad superexcellentiam jam beatificatorum spirituum. Quia sicut in faciem Filii tui desideramus prospicere, sic in specie et pulchritudine tua vultus defigere volumus, et luce vultus tui illustrari omnibus modis satagimus. Et quasi Christus, haec loquens, sermonem dirigeret ad Spiritum sanctum, sequitur:

Quid videbis in Sunamite, nisi choros castrorum?

Chori castrorum sunt conventus virtutum, quae in Virgine ordinantur, quibus Virgo contra vitia daemones et haereticos munitur. Et nota quod chori sunt canentium, castra vero pugnantium. In Virgine [Col. 0097C] ergo fuerunt chori canentium quantum ad consonantiam virtutum, castra vero pugnantium secundum quod Virgo circumsepta et sanctis disciplinis instructa vitiorum et daemonum repellebat insultus. Et adhuc ad Virginem Christus sermonem dirigens, ait:

Quam pulchri sunt gressus tui, in calceamentis, filia principis!

Gressus tui, gloriosa Virgo, sunt nobilitas, virginitas, fecunditas; nobilitas generis, integritas carnis et mentis, fecunditas prolis. Calceamenta sunt affectus, effectus, profectus, excessus; affectus in meditationibus, effectus in operationibus, profectus in desideriis, excessus in gaudiis. Tu autem es principalis filia principis, Dei videlicet qui est [Col. 0097D] Princeps principum et Dominus dominantium, quia te specialiter per gratiam genuit, specialiter informavit; ita tamen Dei filia, quod et ejus Mater intacta. Vel per pedes et gressus intelliguntur mentales affectus, qui omnino purgati fuerunt et decorati in incarnatione Christi. Per calceamenta figuratur incarnatio divina.

Calceamentum enim solet fieri de pelle mortui animalis, nec tota pellis cedit in calceamentum hominis; sed potius pars pellis. Humana autem natura mortificata erat per poenas et culpam.

Hanc pellem humanae poenae assumpsit Christus [Col. 0098A] quantum ad naturae substantiam, sed non totam quantum ad naturae circumstantiam, quia ita assumpsit poenam, quod non culpam. Sic ergo quasi calceamentum applicuit, quando humanam naturam assumpsit. Prosequens autem pulchritudinem Virginis, ait:

Juncturae femorum [feminum] tuorum, sicut monilia.

Femora solent esse generationis signa. Junctura autem femorum nihil aliud intelligitur, quam concordia duarum fecunditatum quae fuerunt in Virgine: una mentis, altera ventris. Et haec junctura fuit sicut monile, id est habuit secum comitem duplicem, virginitatem 40 carnis et virginitatem mentis. Per monile solet notari castitas. Monile [Col. 0098B] enim solet apponi pectori ad ornandum, et in castitatis signum; unde dicitur monile, id est monens castitatem. Est ergo sensus: Juncturae femorum tuorum sicut monilia, id est sicut tu praedita es duplici fecunditate, ita duplici virginitate.

Quae fabricata sunt manu artificis.

Id est, Dei omnipotentis cujus largitate omnis virtus collata est Virgini, vel manu artificis, id est Filio Dei. Ipse enim est manus Dei Patris, per quem fecit et saecula (Hebr. I) .

Umbilicus tuus crater tornatilis, nunquam indigens poculis.

Sicut in viro vis concupiscendi sedem habet in lumbis, sic in femina vis concupiscendi in umbilico. Umbilicus etiam est in medio ventris. Per [Col. 0098C] umbilicum igitur Virginis, intelligitur vis intelligendi ⁜ 98 , qua Deum dilexit scilicet charitas. Haec in Virgine fuit quasi crater; quia, ea mediante, Virgo mundo laetitiae vinum propinavit, de quo dicitur: «Calix meus inebrians quam praeclarus est (Psal. XXII) .» Et alibi: «Vinum laetificat cor hominis (Psal. CIII) .» Et bene crater tornatilis dicitur, quia torno facilius operamur. Et ipsa Virgo, sine omni difficultate, sine omni illecebra, sine omni carnis angustia, concepit et peperit. Nunquam indigens poculis. Minus dicit et plus significat, id est, plenus poculis, quia in mundo propinant vinum dilectionis, vinum salutis, vinum laetitiae, poculum vitae. Nec mirum si umbilicus tuus talis est, quia,

[Col. 0098D] Venter tuus sicut acervus tritici, vallatus liliis.

Eleganter venter Virginis comparatur acervo tritici, quia de ipso processit granum frumenti, quod cadens in terram et mortuum, multiplicem fructum attulit (Joan. XII) ; ex quo processit in Ecclesia Dei multiplicata seges fidelium et credentium. Venter, inquam, vallatus liliis, quia etsi plenus fecunditate, decoratus tamen virginitate.

Duo ubera tua, sicut duo hinnuli capreae gemelli.

Duo ubera Virginis possunt intelligi caro et anima ipsius, quia caro ab omni concupiscentia mundata et virginitate decorata; et anima virtutum [Col. 0099A] deliciis referta in quibus (quia Christus delectatus est) fuerunt ei quasi ubera a quibus contraxit specialiter et jucunditatis et dilectionis pabula. Illa fuerunt quasi hinnuli capreae. Caprea Christus est, quia sicut animal illud perspicuitate intuitus insignitur et in altis commoratur, sic Dei Filius in coelestibus habitat, et omnia sua sapientia penetrat. Hujus duo hinnuli sunt corpus et anima Christi; quia sicut hinnuli a caprea procedunt nec ab ea recedunt, imo etiam comitantur ejusque uberibus lactantur, sic caro Christi ab ipso Christo formata animaque creata ipsum sequuntur euntem in coelum, et ab uberibus divinitatis ejus delectabiliter pascuntur ⁜ 99 . Praeter haec omnia

Collum tuum sicut turris eburnea.

[Col. 0099B] Id est, doctrina tua qua instruxisti evangelistas, fuit firma et in nullo vacillans, in nullo dubitans, simpliciter docens, nihil falsitatis admiscens, et in omni sanctitate et sanctimonia docens. Ebur enim castitatem et munditiam in Scripturis significat. Similiter

41 Oculi tui sicut piscinae in Hesebon, quae sunt in porta filiae multitudinis.

Oculi Virginis dicuntur vita contemplativa, et vita activa, in quarum altera scilicet activa, videt quid agendum; in altera videlicet contemplativa, quid diligendum. Istae comparantur piscinis; quia et Virginem spirituali refectione satiant, et a macula peccati liberant. Hae sunt in Hesebon, id est in cingulo moeroris: haec enim est interpretatio hujus [Col. 0099C] nominis. Virgo enim quantum ad activam vitam vallatur cingulo moeroris, pro diuturnitate laboris et miseriae, et quantum ad contemplativam pro dilatione patriae. Quae piscinae sunt in porta filiae multitudinis. Sancta Ecclesia recte dicitur multitudinis filia, quia numerositatem gentium quotidie colligit. Haec porta est fides vel lavacrum baptismi, per quod patet aditus in Ecclesiam Dei. In porta ergo filiae multitudinis sunt istae piscinae; quia per fidem Ecclesiae comparantur praedictae vitae. A simili:

Nasus tuus sicut turris Libani, quae respicit contra Damascum.

Per nasum figuratur Virginis discretio, qua [Col. 0099D] discernebat fetorem vitiorum ab odore virtutum. Hinc ⁜ 100 comparatur turri Libani, quia tanquam turris defendebat ⁜ 1 ab incursibus malignantium. Et bene turri Libani similis dicitur. Libanus enim candidatio interpretatur, quia eam candore virginitatis venustabat et contra vitia defendebat. Haec contra Damascum respicere dicitur. Damascus enim sanguinis potus vel sanguinis oculus interpretatur, ideo significat voluptates et illecebras carnis, per [Col. 0100A] quod insinuatur quod discretio Virginis contraria erat voluptatibus et illecebris.

Caput tuum ut Carmelus, et comae capitis tui sicut purpura regis juncta canalibus.

Carmelus qui et Chermel dicitur mons est, et interpretatur cognitio circumcisionis et significat Christum qui vera circumcisione fideles suos ab omnibus vitiis circumcidere novit. Et est caput Virginis, cujus comae sunt omnes fideles. Quae comae tinctae sunt sicut purpura regis, quia sanguine veri regis decorantur. Juncta canalibus. Per purpuram Christi passio, per canales corda nostra significantur. Quia, sicut per canales aqua decurrere solet, ita per corda nostra compunctio ex recordatione passionis Christi. Jungitur itaque purpura [Col. 0100B] regis, id est passio Christi canalibus, id est humilibus cordibus nostris, quando ipsis intimis cordibus nostris vera charitate Christo passo compatimur, quia, si compatimur, et conregnabimus (II Tim. II) . Et ideo:

Quam pulchra es et quam decora, charissima, in deliciis!

Quam pulchra es exterius per activam vitam, et quam decora interius per contemplativam! charissima in deliciis, id est in dilectione Dei et proximi; quia

Statura tua assimilata est palmae, et ubera tua botris.

Palma horridam quamdam radicem habet, asperum corticem, roboris firmitatem, stipitis proceritatem, [Col. 0100C] pulchra in culmine, delectabilis in flore, dulcis in fructificatione. Solet etiam deferri in signum victoriae. Statura ergo Virginis gloriosae, 42 id est processio vitae ejus assimilatur palmae. Ipsa enim processit de radice horrida, id est de peccatrice Synagoga tanquam de spina rosa. Asperum habuit corticem, quia quantum ad saecularem honorem fuit firma, quantum ad divitias temporales, paupercula; sed firmitatem habuit roboris per constantiam mentis. Erecta fuit in stipite, quia ad coelum suspensa animi intentione.

Pulchra in culmine, in virginitatis et humilitatis celsitudine, delectabilis in flore; quia sine concupiscentia concepit florem campi, et lilium convallium. [Col. 0100D] Dulcis in fructificatione, quia sine poena ⁜ 2 peperit mundi Redemptorem. Haec nobis proponitur in signum victoriae et exemplum, ut, sicut ipsa vicit mundum, peccatum, diabolum, ita et nos vincamus juxta posse nostrum. Et ubera tua botris, quia, ut superius diximus, ubera Mariae dicuntur virginitas et humilitas, in quibus delectatus est Christus: quae nobis proposita sunt ad informandum et instruendum ut sequamur vestigia ejus. Et comparantur [Col. 0101A] botris: quia botrus in flore parit odorem, in fructu dulcedinem. Calefacit etiam et reficit: sic virginitas et humilitas Virginis fragrant odore bonae opinionis, fructum dulcedinis propinant ⁜ 3 , calefaciunt in amorem, et reficiunt ad spiritualem satietatem. Et sicut descendi in te palmam, ita ascendam in palmam, id est crucem. Loquitur ergo ad sponsam de passione sua, et revelat ei consilium suum quod ab aeternis temporibus erat apud Patrem dispositum, quod Virgini celare noluit. Et hoc est quod ait: Dixi, id est aeternaliter et incommutabiliter statui. Ascendam in palmam, id est in crucem. Palmam dicit, quia signum triumphale est contra omnem potestatem inimici. Et apprehendam fructum ejus. Fructus palmae illius totus mundus dignoscitur [Col. 0101B] esse per crucem redemptus: unde idem Salvator ait: «Si exaltatus fuero a terra, omnia traham ad me ipsum (Joan. XII) .» Et hoc est quod dicitur:

Dixi, ascendam in palmam, et apprehendum fructus ejus.

Unde et sequitur:

Et erunt ubera tua, sicut botri vineae.

Postquam Christus passus est, et per resurrectionem et ascensionem et sancti Spiritus missionem dilatata est fama nominis Christi: ubera Virginis, id est humilitas et virginitas emiserunt odorem bonae opinionis; Virginis imitatores exemplo reficiendo, et ad amorem ejus inflammando. Vel duo ubera dicuntur duo brachia charitatis, quibus Christum dilexit Virgo, quae in passione fuerunt quasi [Col. 0101C] botri; quia dilectio Virginis in passione Filii magis flagravit per apparitionem, et eam sobrie inebriavit per dolorem. Et tunc:

Et odor oris tui sicut odor malorum.

Id est, fama et opinio operum tuorum erunt sicut odor malorum: quia veniet ad maturitatem, et aliis exhibebunt suavissimum odorem.

Guttur tuum sicut vinum optimum.

Id est, meditatio tua in Scripturis per quam formatur verbum sanctae institutionis, et spiritualis cibus sacrae Scripturae trajicitur in stomachum mentis; est sicut vinum optimum, id est comparatur vino optimo; quia et sobrie inebriat et a curis temporalium liberat. Cum haec diceret Christus, quasi ⁜ 4 [Col. 0101D] verba interrumperet, sequitur:

43 Dignum dilecto meo ad potandum, labiisque et dentibus illius ad ruminandum.

Quia meditatio mea in Scripturis ita placet Deo dilecto meo, sicut alicui placet poculum odore et sapore, labiisque et dentibus illius ad ruminandum. Per labia doctores, et per dentes praedicatores intelliguntur, qui in sacra Scriptura suam habent meditationem. Nec absurdum est, quia cum vinum potetur et non ruminetur quod magis ad cibum quam ad potum pertinet. Nam sancti doctores spirituale [Col. 0102A] vinum ruminant, quando spiritualia praecepta diligenter inquirunt, et crebra meditatione investigant atque invicem conferunt. Sic ergo vinum optimum propino dilecto meo. Et hoc est quod sequitur:

Ego dilecto meo, et ad me conversio ejus.

Ego dilecto meo propino sanctae meditationis poculum, et ad me conversio ejus per adjutorium; quia sine eo nihil facere possum. Et quia meditatio mea in sacra Scriptura nullum habet vigorem sine inspiratione tua, ideo,

Veni, dilecte mi, egrediamur in agrum.

Veni ad me per sacrae Scripturae revelationem, et sic egrediamur in agrum, id est in sacrae Scripturae scrutinium. Et nota quod eleganter sacra [Col. 0102B] Scriptura ager dicitur, quia sicut in agro pullulat florum diversitas, herbarum varietas; sic in sacra Scriptura sententiarum pluralitas. Sententia illa quae ad castitatem monet, lilii tenet imaginem; quae ad martyrii patientiam, rosae gerit similitudinem; quae ad poenitentiam, violae repraesentat speciem.

Commoremur in villis.

Commoremur in villis, id est in obscuris libris diligens adhibendo studium, ut ex fumo eliciamus lucem, ex nocte solem, ex obscuro splendorem. Eleganter autem villae obscuros libros sacrae Scripturae significant; quia, sicut in villis non est frequens strepitus hominum, nec tantus tumultus civium, quantus in urbibus et civitatibus; sic in obscuris sacrae Scripturae locis non tanta perstrepit [Col. 0102C] garrulitas hominum quam in apertis locis. Obscura enim sacrae Scripturae loca longe sunt relegata a vulgari intellectu ⁜ 5 , et sic:

Mane surgamus ad vineas, videamus si floruit vinea, si flores fructus parturiunt, si floruerunt mala punica.

Mane surgamus ad vineas, id est ad spiritum a littera surgentes, ab historia ad mysticum sensum, accedamus ad sacras Scripturas; in quibus virent frondes historiae, redolet flos allegoriae, satiat fructus tropologiae. Et hoc mane, id est per diluculum spiritualis intelligentiae. Et sic videamus, id est experiamur, hoc est me experiri facias, si floruit vinea, id est sacra Scriptura in me per allegoricum sensum. Si flores fructus parturiunt, per moralem [Col. 0102D] intellectum; quia, sicut post florem sequitur fructus, sic moralis intellectus post allegoricam interpretationem ad nostri informationem. Si floruerunt mala punica. Malum punicum exterius habet corticem, interius continet granorum plenitudinem. Haec est sacra Scriptura, quae exterius repraesentat corticem litterae, interius continet fecunditatem 44 spiritualis intelligentiae. Malum ergo punicum in mente floret, quando hominem spe aeternae beatitudinis sacra Scriptura ad patientiam ⁜ 6 monet. Robur enim et rubeum quod exterius [Col. 0103A] malum punicum demonstrat, tolerantiam passionum designat.

Ibi dabo tibi ubera mea.

Id est, in ipsa meditatione Scripturae manifestabo duplicem charitatem, qua te diligo secundum quod Deus es, et secundum quod homo. Ex frequenti enim sacrae Scripturae meditatione inardescit charitas; ibi enim invenitur quod nobis contulit Christus secundum quod Deus et secundum quod homo.

Mandragorae dederunt odorem suum in portis nostris.

Quid per mandragoras, herbam scilicet medicinalem et odoriferam, nisi perfectio virtutum gloriosae Virginis intelligitur? Quae dum exempla bonorum [Col. 0103B] operum circumquaque per bonam famam tribuit, quasi odorem quo aegroti sanantur, aspergit. Et hoc in portis, id est in virtutibus, quae sunt portae ad vitam. Nec solum mandragorae dederunt odorem suum, sed et

Omnia poma nova et vetera, dilecte mi, servavi tibi.

Hoc est, praecepta vel sententias vel promissa Novi et Veteris Testamenti servavi tibi, id est ad nomen tuum et in te per te implenda esse intellexi. Scio enim omnia quae in Veteri Testamento annuntiata sunt, non nisi tua auctoritate posse impleri. Per poma autem sacrarum Scripturarum sensus intelliguntur, qui dum a sanctis Patribus ad nos perveniunt et creduntur, quasi quemdam odorem [Col. 0103C] per intellectum pariunt et mentem spiritualiter ⁜ 7 reficiunt. Ergo, o Christe, tu qui modo es in sinu Patris, assume formam hominis.

Quis mihi det te fratrem meum sugentem ubera matris meae, ut inveniam te foris?

Sed quis mihi det te fratrem meum, id est, quis afficere poterit, ut particeps meae naturae existens frater appelleris; te, inquam, sugentem ubera matris meae, hoc est assumentem omnia, quae humanae naturae sunt absque peccato nisi Deus Pater? Mater Virginis Synanoga dicitur, de qua descendit et Christus. Sugere ergo ubera Matris virginis est sugere ubera Synagogae. Introducitur autem hic virgo [Col. 0103D] Maria loquens secundum statum, in quo erat quando respondens angelo, ait: «Ecce ancilla Domini, fiat mihi secundum verbum tuum (Luc. I) .» Et quis etiam det ut inveniam te solum foris, id est ut agnoscam in humana natura incarnatum de mea substantia? Quasi enim Deus intus erat cum in sinu Patris latebat; sed foris inventus est, cum se mundo visibilem praebuit.

Et deosculer te, et jam me nemo despiciat.

Deosculer te, id est multum delecter in te et tu delecteris in me: et nemo jam me despiciat, sicut prius, 45 antequam venires in me. Quia ante Filii [Col. 0104A] Incarnationem nullius momenti esse videbatur; sed post conceptionem et partum in magno honore est habita; non solum ab hominibus sed etiam ab angelis; quia inter mulieres benedicta, imo super choros angelorum exaltata. Et cum in carne veneris.

Apprehendam te, et ducam in domum matris meae.

Apprehendam te, id est summa dilectione amplectar, et ducam in domum matris meae. Mater Virginis Synagoga est; cujus Synagogae domus et cubiculum vetus est lex in qua habitat. In hanc ergo domum sive cubiculum introducit eum Virgo Maria: quando omnia quae de eo in Veteri Testamento scripta sunt diligenter considerat et intelligit veraciter in Christo completa. Et hoc est quod sequitur:

[Col. 0104B] Ibi me docebis et dabo tibi poculum ex vino conditum, et mustum malorum granatorum meorum.

Ibi, id est in Veteri Testamento docebis me, id est aperies mihi sensum ut intelligam omnia quae in lege, prophetis et psalmis scripta sunt de te. Et dabo tibi poculum ex vino conditum. Poculum vino conditum dedit virgo Maria Christo, quando Novum Testamentum consonare Veteri intellexit in ipso. Et quasi vino poculum condivit; quia dulcedinem Evangelii testimoniis legis quae aspera est, ut robustius teneatur, tingendam esse cognovit. Et praeterea dabo tibi mustum malorum granatorum meorum, id est praedicto modo ad te referam spiritualem intelligentiam in me ferventem per crebram meditationem. [Col. 0104C] Et bene mysticum sensum; mustum vocat quod adeo ferventissimum est, ut omnem sordem nimio fervore a se excoquat. Quia spiritualis intelligentia legis Mosaicae a se litteralem sensum quasi faecem eliminat. Et ideo quia ejus gratiam et ineffabilem dulcedinem sentio, jam terrena omnia postpono, ipsam etiam vitam carnis pro ejus amore contemno, et ad ejus beatitudinem videndam totis desideriis anhelo. Virgo enim menti suae ea quae videbat supposuit, et ea quae non videbat omni conatu et universis cogitationibus appetiit, quae tanto desiderio coelestia sectabatur, ut omnia visibilia pro nihilo reputaret mentem suam coelestibus desideriis occupans ⁜ 8 .

[Col. 0104D] Laeva ejus sub capite meo, et dextera illius amplexabitur me.

Ista ergo laevam sub capite habebat, quia mente erecta ad beatitudinem vitam praesentem sub se portabat ⁜ 9 . Et dextera Christi eam amplexabatur, quia ex omni parte coelestis eam dilectio tuebatur. Et quia Virgo in contemplatione erat dum veniret, evangelistas Christus admonet ne Virginem a somno contemplationis excitantes ab ea quaerant quae gessit Christus in carne, nisi quando ipsa illis voluerit revelare. Fuit enim tempus quando Virgo contemplationi vacavit, fuit tempus quando multa [Col. 0105A] de gestis Christi apostolis revelavit. Et hoc est quod dicitur:

46 Adjuro vos, filiae Jerusalem, ne suscitetis, neque evigilare faciatis dilectam, donec ipsa velit.

Et quia tanti meriti fuit Virgo, eam assumptam in coelum laudant cum admiratione exercitus coelestium spirituum in hunc modum:

Quae est ista quae ascendit de deserto, deliciis affluens, innixa super dilectum suum?

Descendit Virgo in desertum, ascendit per desertum, ascendit super desertum, ascendit de deserto. Descendit in desertum, per nativitatem; ascendit per desertum, progrediendo de virtute in virtutem (Psal. LXXXIII) ; ascendit super desertum, omnem mundanorum contemnens sublimitatem; ascendit [Col. 0105B] de deserto, in aeternam beatitudinem. Et hoc est quod hic dicitur: Quae est ista, id est quanti meriti, quantae dignitatis, quae ascendit de deserto, id est de mundo in coelum; deliciis affluens, id est multis virtutibus insignita? Innixa super dilectum suum, quia Christo per dilectionem adhaerens et in solius Christi auxilio confidens de largitate ⁜ 10 ab exsilio ad patriam transfertur. Unde vero accipit illa ut ab infimis ad superiora, a deserto ad regnum ascendere possit, manifestat dilectus cum subdit:

Sub arbore malo suscitavi te.

Arborem enim non malam, sed malum vocat Christus crucem suam, propter aeternae beatitudinis fructum, quem per crucem Virgo mater accepit, et [Col. 0105C] cum ipsa caeterae fideles animae, sed illa plenius. At ⁜ 11 propter bonum odorem crucis Christi in omnes gentes, et quia illa gloriosa malum sustinuit, de qua superius dictum est: Sicut malus inter ligna silvarum; sic dilectus meus inter filios.

Ibi corrupta est mater tua:

Scilicet sub ipsa cruce per incredulitatem corrupta est Synagoga, de qua secundum carnem descendit Virgo Maria. Unde et sequitur:

Ibi violata est genitrix tua.

Genitrix tua, id est eadem Synagoga ibi violata est a diabolo. Vel sic: Sub arbore malo suscitavi te, id est sub me qui dicor arbor malus praedictis rationibus, suscitavi te, id est ad virtutum plenitudinem exaltavi, per hoc quod in te et ex te incarnatus [Col. 0105D] sum, exaltata es super choros angelorum. Ibi corrupta est mater tua, id est in me Synagoga peccavit. Et hoc est quod sequitur: ibi violata est. Et quia exaltavi te, ideo:

Pone me ⁜ 12 ut signaculum super cor tuum, ut signaculum super brachium tuum.

Signaculum dicitur cujus sigillum vel forma vel imago solet cerae imprimi ut cera recipiat formam sigilli, ut secreta celentur ignotis, aperiantur notis. Sic Virgo Maria Christum ⁜ 13 cor suum posuit ut [Col. 0106A] signaculum; quia ipsi per imitationem conformata 47 est ejusque gratia consignata. Unde legitur: «Signatum est super nos lumen vultus tui, Domine, dedisti laetitiam in corde meo (Psal. IV) .» Hoc autem fuit incognitum diabolo: et cognitum angelo. Et pone me ut signaculum super brachium tuum, id est in omnibus operibus tuis memor eris mei. Super cor Virginis et super brachium dilectus, ut signaculum ponitur, quia in cogitationibus et in actionibus Virgo Maria filium imitabatur. Per cor enim cogitatio, et per brachium operatio significatur. Et ideo hoc facis:

Quia fortis est ut mors, dilectio.

Quia sicut mors separat animam a corpore, et jam nihil concupiscere in praesente vita homini licet, [Col. 0106B] ita dilectio, qua Virgo Christum dilexit, totam Virginem huic mundo mortificavit, et insensibilem reddidit, soli Christo viventem, et mundo mortuam. Et vere dilectio illa fortis est in Virgine, quia

Dura sicut infernus, aemulatio.

Id est, dilectionis exsecutio et effectus, est dura sicut infernus. Quia quemadmodum infernus eos, quos semel recipit nunquam dimittit; ita, postquam charitas in Virgine venit, nunquam eam dimisit. Nec mirum, inquit, si dilectio tua tantae sit fortitudinis, quia

Lampades ejus, lampades ignis atque flammarum.

Lampades, id est ardores et compunctiones dilectionis illius sunt lampades ignis et flammarum, [Col. 0106C] quia lucem boni exempli aliis effundunt. Lampades ergo dilectionis praecordia sunt Virginis, in quibus velut in vasis dilectio habitabat. Ergo lampades erant ignis, quia intus ardebat per amorem; et lampades flammarum, quia exterius lucebat per operationem. Lampades, inquam, sunt sicut flammatus ignis, quod potest per hoc probari, quoniam

Aquae multae non potuerunt [poterunt] exstinguere charitatem, nec flumina obruent illam.

Multae aquae, id est minae persecutorum vel blandimenta saeculi vel tribulationes, quae per aquas significantur, non potuerunt exstinguere charitatem, quae est inter me et te. Nec flumina, id est impetuosae persecutiones obruent illam dilectionem. Quamvis enim persecutores corpus occidant, animam tamen [Col. 0106D] non possunt occidere (Matth. X) . Tantae ergo dignitatis, ut dicum est, existit dilectio tua, etsi non tantam debet unusquisque habere, quod

Si dederit homo omnem substantiam domus suae pro dilectione, quasi nihil despiciet eam [eum ]:

Quia omnis substantia hujus mundi vilis est, et quasi arena exigua in comparatione dilectionis. Et hinc est quod electi non solum substantiam suam, verum etiam se ipsos ad mortem pro dilectione Christi tradiderunt. Hucusque locutus est Christus [Col. 0107A] de Virgine secundum statum post incarnationem, nunc loquitur de eadem secundum statum quem habuit ante tempus incarnationis. Et introducitur loquens ad angelos de mittendo nuntio ad Virginem, et de incarnatione celebranda in Virgine. Ait ergo:

48 Soror nostra parvula [parva] est, et ubera non habet.

Virgo Maria parvula est humilitate, parvula aetate secundum aliquos, qui dicunt eam fuisse tredecim ⁜ 14 annorum, quando Dei Filius ad eam misit angelum; parvula etiam terrenae possessionis modicitate, parvula opinione. Et ubera non habet, id est non est fecunda per conceptionem. Vel adhuc non habet tanta ubera quanta est habitura videlicet [Col. 0107B] charitatis, hoc est adhuc non habet tantam dilectionis plenitudinem quantam habitura est post incarnationem ad diligendum me Deum et hominem.

Quid faciemus sorori nostrae, in die quando alloquenda est?

Ista interrogatio non est ignorantis, sed dispensatoria. Novit enim quid facturus sit Deus. Quid, ait angelus, faciemus sorori nostrae? id est, Virgini Mariae, quae soror dicitur Christi, ratione humanae naturae, secundum quam Virgo quodammodo erat futura soror Christi, quia in humana natura ei conveniens; erat etiam soror angelorum, quantum ad spiritualis gratiae participium, in qua Christus futurus [Col. 0107C] erat similis Mariae et angelicae naturae; in die quando alloquenda est, id est quo tempore Gabriel archangelus eam est allocuturus.

Si murus est, aedificemus super eam propugnacula argentea.

Id est, si firmum propositum habet virginitatem servandi, quam Deo vovit: (quod quidem habet) aedificemus super eam propugnacula argentea, id est instruamus eam in scientiis divini eloquii, ut credat de se nasci ⁜ 15 Filium Dei juxta auctoritates divini verbi: si observaverit virginitatem carnis et animi.

Si ostium est, compingamus illud tabulis cedrinis.

Si ostium est, id est si mihi per fidem et obedientiam et humilitatem praebuerit aditum ad se ut [Col. 0107D] incarner de ipsa; compingamus illud tabulis cedrinis, id est instruamus eam in sacris Scripturis, ut intelligat de se esse dicta, quae a prophetis de Virgine sunt praedicta. Et quasi ad hoc ⁜ 16 respondeat, sequitur:

Ego murus, et ubera mea sicut turris, ex quo facta sum coram eo quasi pacem reperiens.

Ego sum murus, id est firmum habeo propositum virginitatis, hoc est, quod in Evangelio legitur: «Quomodo fiet istud, quoniam virum non cognosco (Luc. I) ?» id est propositum non cognoscendi habeo. [Col. 0108A] Et ubera mea sicut turris, id est humilitas et virginitas mea immobiliter me custodiunt, et in me immobiles sunt. Ex quo facta sum coram illo quasi pacem reperiens, id est ex quo in me humilitatem et virginitatem habui, in quibus maxime Christo et angelis placui, quia similia similibus gaudent. Et nota quod eleganter ait quasi pacem reperiens, ad designandum quod in mundo non est vera pax, sed quasi pax et umbra pacis. Unde Christus discipulis ait: «Pacem meam do vobis (Joan. XIV) ,» id est, pro futuro, sed modo relinquo vobis pacem, id est pacis reliquias. Nec mirum si ita me munit Christus; quia Ecclesiam suam ab initio munivit Christus, et prius in Abel justo. Et hoc est quod sequitur:

[Col. 0108B] 49 Vinea fuit pacifico, in ea quae habet populos, tradidit eam custodibus.

Vinea fuit pacifico, id est Ecclesia conjuncta est Christo, quam Christus tanquam vinitor pacificus excoluit redimendo a peccatis, informando virtutibus, delectando in ejus fructibus, id est bonis operibus. Et quod fuerit pacificus apparet in ea pace, quae tenet populos, quia nisi esset pacificus, nec dum pax esset in terra inter hominem et angelum. Per hunc enim pacificata sunt quae in coelis, et quae sunt in terra (Col. I) . Vel ad vineam, id est Ecclesiam potest referri quod dicitur, quae habet populos, quia de Ecclesia sunt populi ad fidem conversi; et eam non reliquit Christus negligenter, sed tradidit [Col. 0108C] eam custodibus, id est praedicatoribus apostolis et eorum successoribus, et etiam angelis qui eam semper custodiunt.

Vir affert pro fructu ejus mille argenteos.

In quantum ⁜ 17 vinitor ille pacificus eam excoluit et operandi facultatem et mercedem habendi pacem tradidit, quod vir, id est ille non mollis sed fortis, affert pro fructu ejus remunerationem promissam Ecclesiae; mille argenteos, id est universam substantiam suam. Mille enim argentei significant omnia quae in hoc mundo possideri possunt. Millenarius enim numerus pro summa perfectione ponitur. Vir ergo affert mille argenteos pro fructu, quia sancti viri omnia relinquunt et pauperibus erogant, ut aeternam mercedem consequantur. Et verum est [Col. 0108D] quod dicis, o Virgo, quia,

Vinea mea coram me est.

Id est cum ea sum usque ad consummationem saeculi.

Mille tui pacifici [pacifice], et ducenti his qui custodiunt fructus ejus.

Ac si diceret: O Virgo Maria, certa es de mercede aeterna, quia mille pacifici tui. Per millenarium significatur perfectio; per hoc quod dicitur pacifici, significatur aeterna remuneratio, in qua est vera pax. Per mille ergo pacificos, perfecta Virginis remuneratio [Col. 0109A] insinuatur, huic duplex corona in corpore et in anima cum fructu aeternae vitae in coelo reservatur, quod per ducentos significatur. Adhuc loquens ad Virginem ait Christus:

Quae habitas in hortis, amici auscultant.

Quasi diceret: In multis pulchritudinem tuam laudavi. In hac autem ultima allocutione hoc te moneo:

Fac me audire vocem tuam.

Id est orationem tuam, quia de quacunque tribulatione clamaveris ad me, exaudiam te. Et hoc est, o Virgo Maria, quae habitas in hortis, in horto Ecclesiae, scilicet corporaliter et in horto virtutum germinantium in vitam aeternam spiritualiter. In [Col. 0109B] horto qui Christus est per amorem, et in horto vitae aeternae per spem, consequenter habitatura per speciem. Fac me audire vocem tuam, id est ad me dirige vocem tuam ut eam adimpleam, quia inordinate orare non potes. Et hoc ideo quia auscultant amici tui, id est angeli qui te diligunt et custodiunt, semper parati renuntiare mihi verba tua, cogitationes et opera. Et quia monuerat Christus ut post suam ascensionem Virgo ad ipsum suam dirigeret orationem ut colloqueretur ei corde et voce, quod postea Virgo consentiens Christi ascensioni ait:

50 Fuge, dilecte mi, et assimilare capreae hinnuloque cervorum super montes aromatum.

[Col. 0110A] Mira exhortatione Christus exhortatur Virginem ut instet orationi, ut possit audire vocem ipsius, et ipsa hortatur eum ut fugiat, sed magna est mysterii consequentia. Nam cum superius praedicta sit Christi nativitas cum dixit: Quis det te fratrem meum, etc. Et ejus passio ubi dictum est: Sub arbore malo suscitavi te; nunc consequenter hortatur Mater Filium ut fugiat, id est velocissime ad Patrem per ascensionem redeat. Et est sensus: Jubes me orationi insistere, scilicet secundum quod disposuisti, cui dispositioni contraire nolo. Fuge, id est completo incarnationis et passionis mysterio ad coelum revertere, ut jam non te hominem, sed sicut Deum semper cogitare et orare incipiam; tunc enim audies vocem meam. Verumtamen ne me in [Col. 0110B] praesenti, tua visitatio deserat, digneris me crebro per majoris gratiae infusionem revisere, teque mihi videndum saepius praebe. Et hoc est quod dicit: Similis esto capreae hinnuloque cervorum super montes aromatum. Sicut capreae hinnulique cervorum indomita animalia hominum consortium refugiunt, tamen crebrius in montibus videntur. Sic et tu post ascensionem tuam licet invisibilis sis, dignare mihi per majora dona gratiae tuae apparere. Et hoc super montes aromatum, id est in eminentiis virtutum. Montes aromatum dicuntur excellentiae virtutum coelesti conversationi proximae et rectae operationis odore et fama longe lateque diffusae.

Expositionis Alani de Insulis, in Cantica canticorum, ad laudem Deivarae Virginis Mariae ad preces prioris Cluniacensis editae finis ⁜ 18 .

Vidit scalam Jacob a terra usque ad coelum attingentem, per quam ascendebant et descendebant angeli (Gen. XXVIII) . Scala est profectus viri catholici, qui congeritur ⁜ 19 ab initio fidei, usque ad consummationem viri perfecti. In hac scala primus gradus est, confessio; secundus, oratio; tertius, gratiarum actio; quartus, Scripturarum perscrutatio; quintus, si aliquid ⁜ 20 occurrat dubium in Scriptura, a majore inquisitio; sextus, Scripturae expositio; septimus, praedicatio. Homo ergo poenitens de peccato, primo debet pedem figere in primo gradu hujus scalae, confitendo peccatum; secundo ascendere secundum gradum, orando ad Dominum ut ei conferatur gratia. Tertius gradus ascenditur, [Col. 0111B] per gratiarum actionem pro gratiae collatione. Ad quartum gradum fit ascensus per Scripturae scrutinium, ad gratiam collatam conservandam; sacra enim Scriptura docet quomodo gratia collata conservari possit. Consequenter occurrit quintus gradus, quando dubium occurrit, et lector intelligentiam a majore inquirit. Sextus ascenditur gradus, quando lector aliis sacram Scripturam exponit. Septimum gradum ascendit, quando in manifesto praedicat quae ex Scriptura didicit. Sed quia de aliis gradibus, quomodo vel quando per eos ascendendum sit, varii ⁜ 21 varium proposuere tractatum; de praedicatione vero, qualis esse debeat, et quorum, et quibus, proponenda sit, et de quo, et quomodo, et [Col. 0111C] quando, et ubi; quia a paucis dicta sunt ⁜ 22 ad praesens dignum duximus de his aliquem compingere tractatum, ad utilitatem proximorum. Primo ergo ⁜ 23 videndum est, quid sit praedicatio, et qualis esse debeat quoad superficiem verborum, et pondus sententiarum, et quot sint ejus species; secundo, quorum debeat esse praedicatio; tertio, quibus sit proponenda; quarto, quare; quinto, ubi.

Praedicatio est, manifesta et publica instructio morum et fidei, informationi hominum deserviens, ex rationum semita, et auctoritatum fonte proveniens. Manifesta debet esse praedicatio, quia in manifesto proponenda est. Unde Christus ait: Quod dico vobis [Col. 0111D] in aure, praedicate super tecta (Matth. X) . Si enim praedicatio occulta esset, suspiciosa esset, et videretur redolere haeretica dogmata. In concionabulis [Col. 0112A] ⁜ 24 enim suis, latenter haeretici praedicant, ut facilius alios decipiant. Publica debet esse, quia non uni, sed pluribus proponenda est. Si enim uni tantum proponeretur, non esset praedicatio, sed doctrina. Ea enim differentia est inter praedicationem, et doctrinam, et prophetiam, et concionationem, Praedicatio enim est illa instructio quae pluribus fit, et in manifesto, et ad morum instructionem; doctrina vero est quae vel uni, vel pluribus fit, ad scientiae eruditionem; prophetia, est admonitio quae fit per revelationem futurorum; concionatio est civilis admonitio, quae fit ad reipublicae confirmationem ⁜ 25 . Per hoc quod praedicatio dicitur, morum et fidei instructio, insinuantur duae partes theologiae: rationalis, quae de divinis scientiam prosequitur; [Col. 0112B] et moralis, quae morum instructionem ⁜ 26 pollicetur: praedicatio enim nunc in divinis instruit, nunc in moribus; quod significatur per angelos ascendentes et descendentes: angeli enim hi sunt praedicatores, qui tunc ascendunt cum coelestia praedicant; descendunt, quando per moralia se inferioribus conformant. Per hoc quod sequitur: Informationi hominum deserviens, significatur causa finalis, sive utilitas praedicationis. Et quia praedicatio debet rationibus esse subnixa, et ab auctoritatibus roborata, consequenter annectitur: ex rationum semita, et auctoritatum fonte proveniens ⁜ 27 . Praedicatio enim in se, non debet habere verba scurrilia, vel puerilia, vel rhythmorum melodias et [Col. 0112C] consonantias metrorum, quae potius fiunt ad aures demulcendas, quam ad animum instruendum ⁜ 28 , quae praedicatio theatralis est et mimica, et ideo omnifarie contemnenda, de tali praedicatione dicitur a propheta: Caupones vestri miscent aquam vino (Isa. I) .

In illa praedicatione est aqua vino mista, in qua puerilia et scurrilia verba, et animos quodammodo effeminantia ponuntur: praedicatio enim non debet splendere phaleris verborum, purpuramentis colorum, nec nimis exsanguibus verbis debet esse dejecta, sed

Medium tenuere beati.

Quia, si nimis esset picturata, videretur nimio studio excogitata, et potius elaborata ad favorem hominum [Col. 0112D] ⁜ 29 quam ad utilitatem proximorum, et ita minus moveret animos auditorum. Qui sic praedicant Pharisaeis comparantur, qui ampliabant fimbrias, [Col. 0113A] et dilatabant phylacteria sua (Matth. XXIII) . Talis autem praedicatio potest dici suspiciosa, non tamen contemnenda, sed sustinenda. Unde Apostolus ait: Quacunque occasione praedicetur Christus, in hoc gaudeo, et gaudebo (Phil. I) . Non debent etiam interseri, ad majorem Christi laudem ⁜ 30 quia non minus Christus irascitur de falsa laude, quam de negata veritate. Talis autem praedicatio haereticorum solet esse, qui vera proponunt, et consequenter falsa interserunt ⁜ 31 54 de quibus dicitur: Lamiae nudaverunt mammas, lactaverunt filios suos (Thren. IV) ⁜ 32 . Lamiae virgineas habent facies suas, sed pedes equinos. Pedes equini ungulam non findunt, sed firmiter terrae affigunt ⁜ 33 . Per lamias ergo intelliguntur haeretici, qui praeponunt faciem virginis, [Col. 0113B] sed concludunt aculeum scorpionis. Primo enim proponunt vera, consequenter concludunt falsa: pedes vero habent equinos, quia per affectus mentis in Dei et proximi dilectione non dividuntur ⁜ 34 , sed omnes affectus terrenis delectationibus affigunt ⁜ 35 . Talis praedicatio omnino abjicienda est, quia vitiosa et perniciosa. In sententiis vero debet habere praedicatio pondus, ut virtute sententiarum animos auditorum emolliat ⁜ 36 , excitet mentem, pariat contritionem, compluat doctrinis, tonet minis, blandiatur promissis, et ita tota tendat ad utilitatem proximorum. Sunt enim quidam qui finem suae praedicationis constituunt terrenam mercedem; horum autem praedicatio sumptuosa est. Tales enim [Col. 0113C] potius mercenarii sunt quam praedicatores, et tamen praedicatio eorum audienda et sustinenda est.

Unde Dominus: Quod dicunt facite, quod autem faciunt, nolite facere (Matth. XXIII) . Sunt autem tres species praedicationis; una quae est in verbo, de qua dicitur: Ite, praedicate Evangelium omni creaturae, etc. (Marc. XVI.) Alia est in scripto, unde Apostolus dicit se praedicasse Corinthiis (I Cor. V) , quia eis epistolas scripsit. Alia est in facto, unde dicitur: Omnis Christi actio nostra est instructio. Haec autem debet esse forma praedicationis, ut initium sumatur ab auctoritate theologica, tanquam a suo proprio fundamento: maxime ab Evangeliis, Psalmis, Epistolis Pauli et libris Salomonis. Quia in his specialiter [Col. 0113D] resultat moralis instructio. De aliis ergo ⁜ 37 libris sacrae paginae sumendae sunt auctoritates, si fuerint necessariae, et ad propositum utiles.

Consequenter, praedicator debet captare benevolentiam auditorum a propria persona per humilitatem, et a rei quam proponit utilitate, dicendo, se iis proponere verbum Dei, ut fructum faciat in mentibus eorum, non ad terrenum emolumentum, sed ad provectum et profectum eorum; non quod inanibus vulgi clamoribus excitetur, non quod favorabili [Col. 0114A] aura mulceatur, non quod theatrali applausu deliniatur; sed ut eorum animi informentur, et quod ipsi considerare non debent quis loquatur, sed quid ⁜ 38 . Non enim in spineto consideranda est spinae asperitas, sed rosae amoenitas, nam etiam in calamo fragili mel reperitur ⁜ 39 , et ex lapide flamma excutitur. Consequenter ostendere debet quam utile sit audire verbum Dei, si effectui mancipetur.

Debet etiam promittere se pauca dicturum et utilia; nec se trahi ad hoc nisi amore auditorum, neque etiam se loqui, quod majoris sit scientiae aut prudentiae, vel melioris vitae; sed quia revelantur aliquando minori, quae non majori: et tunc debere majorem tacere, et quia aliquando majores praedicare nolunt, non est mirum si minores quandoque [Col. 0114B] balbutiunt, quia si litterati taceant, lapides loquentur vel clamabunt.

Consequenter debet accedere ad auctoritatis propositae expositionem, et totam inflectere ad auditorum instructionem; nec auctoritatem nimis obscuram vel difficilem proponat, ne auditores eam fastidiant, et ita minus attente audiant. Nec in auctoritatis expositione, debet nimis cito a proposito recedere, ne primum medio, medium ne discrepet imo. Debet etiam alias auctoritates inducere ad id asserendum, maxime, quae pertinent ad propositum. Poterit etiam ex occasione ⁜ 40 interserere dicta gentilium, sicut et Paulus apostolus aliquando in Epistolis suis philosophorum auctoritates interserit, [Col. 0114C] quia elegantem habebit locum 55, si callida verbum junctura reddiderit novum.

Verba etiam commotiva interserat, quae mentes emolliant, et lacrymas pariant. Sit autem sermo compendiosus, ne prolixitas pariat fastidium. Postquam autem praedicator perpenderit animos esse mollitos, et profluere lacrymas, ac vultus humiliari, debet aliquantulum immorari, sed non nimis; quia ut dicit Lucretius: «Nihil citius arescit lacryma.»

In fine vero, debet uti exemplis, ad probandum quod intendit, quia familiaris est doctrina exemplaris. Verbi gratia:

[Col. 0114D] Si Praedicator vult invitare auditores ad mundi contemptum, in medium hanc afferat auctoritatem: Vanitas vanitatum, et omnia vanitas, etc. (Eccle. I.) Quae enim auctoritas ita insinuat mundanarum rerum vanitatem, et hominum vilitatem, omnia esse lubrica, et nulla stabilia, sicut auctoritas ista? Juxta hanc auctoritatem, debet distinguere triplicem mundi vanitatem. Est enim vanitas mutabilitatis, vanitas curiositatis, et vanitas falsitatis. Vanitas mutabilitatis est, secundum quam naturaliter [Col. 0115A] omnia mutabilitati subjacent; de qua Apostolus: Omnis creatura vanitati subjecta est (Rom. VIII) . Vanitas curiositatis est, secundum quam homo expendit omnem curam suam in mundanis. Unde: Dominus dissipat cogitationes hominum quoniam vanae sunt (Psal. XCIII; I Cor. III) . De qua Persius comicus ait:

Ubi vanitas nisi in honoribus ⁜ 43 qui ad hoc homini favent ut dejiciant, ad hoc erigunt ut destruant? ad hoc suspendunt ut gravius impellant; in quibus est vanitas vanitatum, quia importabile onus in honore, phasticus honor in onere, et in eis omnia vanitas cum funditus 56 recedunt ab homine ⁜ 44 . Vanitas est in mundanis illecebris, cum primo blandiuntur; vanitas vanitatum cum fastidiuntur, [Col. 0115D] et omnia vanitas cum per eas ad mortem perducimur. Primo mellificant, secundo pungunt, tertio interimunt. Similiter falsitas est in veniali peccato, falsitas falsitatum in mortali delicto, et omnia falsitas in obstinato. Falsitas in poena, falsitas falsitatum in culpa, omnia falsitas in gehenna. Abhorrentes ergo vanitatem, et timentes falsitatem, curramus [Col. 0116A] ad summam veritatem, id est ad Deum, in quo est veritas veritatum, per solutionem promissorum; in quo omnia veritas, quia ipse est omnia in omnibus (I Cor. XII) sanctis. Sic probato mundi contemptu per habitum temporalium, eumdem probare debet a causa finali, quae consistit in duobus, scilicet, in adeptione commodi et in evitatione incommodi. Per adeptionem commodi sic probatur contemptus mundi: o homo, si contempseris mundum, Deum qui mundi conditor et dominus est, in praemium habebis. Per evitationem vero incommodi, sic potest contemptus mundi probari: O homo, si mundana et vana contempseris, non te timor concutiet, non laxabit spes ⁜ 45 , non arctabit tristitia, non dissolvet laetitia: nulli servies, [Col. 0116B] liber eris, adversitatis non timebis insultum, serena tibi conscientia erit, pacifice mortis exspectabis adventum; mors grata, post mortem exspectatio beata. Si vero mundanis voluptatibus adhaeseris, terrenis irretitus illecebris, erit tibi conscientia cauteriata, mors invisa, post mortem concluderis poena aeterna. Quid tibi tunc animi, o homo? cum in morte ipsa apparebunt tibi daemones, inimici horribiles, exspectantes animam tuam delaturi in gehennam; et quos in vita habuisti blandientes, in morte senties saevientes? Ubi tunc tuae deliciae? ubi terrenae amicitiae? ubi delectationes mundanae? Ex divitiis sequetur aeterna paupertas, ex honoribus dejectio, ex delectationibus perpetua [Col. 0116C] amaritudo.

Post haec, praedicator concludat admonitionem suam in exemplari doctrina, ostendens quomodo antiqui Patres contempserint mundum, et tamen mundus tunc florebat, cum in cordibus eorum arescebat; nunc vero, cum in se areat mundus, florere non debet in cordibus nostris; sed debemus fugere fugientem, et relinquere labentem, ne labamur cum labili, ne ruamus, cum mobili ⁜ 46 .

Si vero praedicator intendat auditores invitare ad contemptum sui, hanc afferat auctoritatem: Memorare, fili, novissima tua, et in aeternum non peccabis (Eccli. VII) . Vel hanc: Ego sum vermis, et [Col. 0116D] non homo (Psal. XXI) . Aut certe hanc: Homo natus de muliere repletur multis miseriis, (Job XIV) , etc. vel consimilem, in qua miseria exprimatur humana. Sic ergo procedere debet: memorare novissima tui, memorare novissima mundi, memorare novissima diei: novissima tui, considerando quia tua conceptio culpa, tua nativitas quaedam poena, [Col. 0117A] tua vita poenalitas, tuum mori necessitas: quod vita tibi abest, aut spondet absentiam, mors autem instat, aut minatur instantiam. Ergo, unde superbit homo, cujus conceptio culpa, nasci poena, labor vita, necesse mori? O homo, memorare quod fuisti sperma fluidum, quomodo sis vas stercorum, quomodo eris esca vermium. Quod post mortem de lingua nascetur vermis, ut notetur peccatum linguae, de stomacho ascarides, ut significetur peccatum gulae; de spina scorpio, ut significetur peccatum luxuriae; de cerebro, bufo, ut significetur 57 peccatum superbiae. Vermis ergo es homo de terra natus; vermis dum vivis, quia terrenis intentus; vermis dum morieris, quia vermibus in escam datus. Memorare o homo quia terra es, et [Col. 0117B] in terram ibis, quia cinis es, in cinerem reverteris; quia pulvis es, et in pulverem reduceris. In persona tua dixit Job: Putredini dixi: Pater meus es; Mater mea, et soror mea, vermibus (Job. XVII) . O homo, memorare novissima pulchritudinis tuae, quomodo omnis caro fenum, et omnis gloria ejus quasi flos feni (Isa. XL) ; quia,

A regula mortis non excipitur purpura regis; quoniam mors aeque pulsat culmina regum, et tuguria pauperum. Si divitias jactas, et voluptates terrenas, considera quod potius insidiae sint quam amicitiae, ad quas potius debes esse suspensus et timidus, quam securus. Considera quod nudus egressus es de utero matris tuae, et nudus illuc reverteris (Job I) . Disce domum matris paupertati aperire, voluptates sub jugo rationis tenere ⁜ 47 , fructus terrenorum bonorum superficialis est, et rutilitas ⁜ 48 levium metallorum in superficie eminet; illa opulentissima sunt, quorum in profundo latet [Col. 0118A] vena, assidue plenius responsura fodienti. Ad hos coelestes thesauros animum dirige, ut ubi est thesaurus tuus, ibi sit et cor tuum: Noli ergo thesaurizare in terrenis, ubi fures effodiunt et furantur, sed thesauriza in coelis thesauros quos nec aerugo nec tinea demolitur (Matth. VI) . Quia ut ait Seneca: «Haec in quibus delectatur vulgus, tenuem habent et superfusoriam voluptatem; et quodcunque viventium gaudium est, fundamento caret.» Disce ergo, et conculca illa quae extrinsecus splendent, quae tibi permittuntur ab alio vel ex alio. Ad verum bonum tende, et de tuo gaude.

Noli jactare insignem habitum; quae enim gloria in velleribus ovium, et stercoribus vermium? Quae utilitas, lutum corporis praeparare, carnis sterquilinium [Col. 0118B] deaurare? memorare igitur novissima tui, in libro scientiae, ut te legas in libro experientiae, ut te invenias in libro conscientiae: ut te reprehendat liber scientiae scriptus in codice, liber experientiae scriptus in corde. In libro scientiae legis: «Nosce te ipsum;» in libro experientiae legis: «Caro pugnat adversus spiritum (Gal. V) ;» in libro conscientiae legis:

Aliud est speculum, in quo facies videtur inversa, [Col. 0118D] hoc est caro, quae totam humanam naturam invertit. Vide ergo te in speculo rationis, ut ei obedias: vide te in speculo sensualitatis, ut eam rationi subjicias; vide te in speculo carnis, ut eam castigando dejicias, et ut possis carnalia debellare, in triplici specula te constitue: primo in specula providentiae, ut caveas imminentia. Secundo in specula circumspectionis, ut opposita vitia caveas; medium teneas, et medio tutissimus ibis, nam et natura mediocritatis est amica. Tertio in specula cautelae, ne vitium sub pallio virtutis se obumbret, saepe enim crudelitas mentitur justitiam, remissio misericordiam; et sic per triplicem speculam pervenies ad triplex [Col. 0119A] specular, purae conscientiae, contemplationis divinae et vitae aeternae.

Si praedicator vult invitare auditores ad gulae fugam, hac auctoritate potest uti: Castigo corpus meum, et in servitutem redigo (I Cor. IX) . Item: Sobrie et juste, et pie vivamus in hoc saeculo (Tit. II) . Corpus, inquam, castigandum est ut nobis serviat, indulgendum est ei, non serviendum; oportet enim multis servire qui corpori servit, qui pro illo nimium timet qui ad illud omnia refert. Illi vile, est honestum, cui corpus est nimis charum. Dominus dicit in Evangelio: Videte ne graventur corda vestra in crapula et ebrietate, et curis hujus vitae (Luc. XXI) . [Col. 0119B] Paulus etiam ait: Nolite inebriari vino, in quo est luxuria (Ephes. V) . Salomon etiam ait: Luxuriosa res est vinum et tumultuosa ebrietas: quicunque in his delectatur, non est sapiens (Prov. XX) . Jesus filius Sirac: Operarius ebriosus non locupletabitur. Vinum et mulieres apostatare faciunt sapientes, et arguunt sensatos (Eccli. XIX) . Sufficiens est homini sapienti et erudito vinum exiguum, in dormiendo non laborabis ab illo, nec senties laborem. Vinum moderate potatum sanitas est corporis et animae (Eccli. XXXI) . ⁜ 50 Dicit Isidorus: «Ubicunque saturitas et ebrietas fuerit, ibi libido dominatur.» ⁜ 51 Sic ergo te debes gerere, o homo, ut non propter corpus vivere videaris, sed tanquam sine corpore vivere [Col. 0119C] possis te ipso utere, et tui optima parte, carnem magis crede necessariam rem quam magnam; ex qua perfunctorie nascuntur voluptates, breves, poenitendae, et (nisi temperentur) immoderatae, et in contrarium abiturae. ⁜ 52 Castiga ergo carnem, quae similis est cani, servo, jumento.

Quanto autem magis indulgetur servo, tanto magis dissolvitur otio; quanto magis canis percutitur, tanto magis latratibus indulget: quanto magis nutritur jumentum, tanto magis recalcitrat in dominum. Quanto ergo studio fugienda est gula, quae corporis domicilium, spiritus et animae receptaculum reducit ad sterquilinium, et carnis nostrae massam reducit in lutum: quae animam, veram virtutum scholam, rationis regulam, templum Deitatis, [Col. 0119D] fundamentum immortalitatis, inclinat in vitiorum pompam, in criminum coenam, in lutum peccati, theatrum immunditiae.

Haec est gula, pro qua interes causis, laboras in castris, divitibus servis, eorum 59 supercilia pateris, pallias adulationem, demulces sermonem. Vitans ergo gulam, non carni servias; sed indulgeas; sustentes, non nutrias; regas, non erigas. O homo, scis tu quid sit gula? Certe gula est mentis [Col. 0120A] sepulcrum, acervus stercorum, origo luxuriae, mater nauseae. O homo! pro gula conquereretur stomachus si loqui posset, dicens: O homo, quod necessitatis est, exigo, quod superfluitatis est respuo: noli dare quae mihi sunt onera, sed quae poscenti sunt alimenta; postulo quae natura petit, quae necessitas exigit, quod amplius est, a malo est. Quoniam

Haec est una idololatriae filia, cui deus venter est (Phil. III) , quae latriam exhibet Baccho, unde et bacchilatria vocari potest, ficto vocabulo.

Ille enim satis idololatra est, qui ventrem Deo praeponit, qui Bacchum magis quam Deum colit, qui in crapula sua putrescit, et tanquam jumentum in stercore suo sordescit.

O homo, considera divitem (Luc. XVI) qui quotidie epulabatur splendide; considera ex opposito [Col. 0120D] Lazarum, qui jacebat ante januam ejus ulceribus plenus! Dives gaudebat in convivio, consequenter sepultus est in inferno; epulabatur in vita splendide, post vitam sitiebat stillam aquae: primo indutus fuit purpura, consequenter vallatus est gehennali flamma: Lazarus vero in vita mendicus, post vitam in sinu Abrahae est collocatus; hic pauper, ibi dives, hic ulceribus plenus, ibi beata spe consolatus ⁜ 53 .

[Col. 0121A] Considera, o homo, quomodo Adam per gulam perdidit paradisum; Elias per abstinentiam ascendit in coelum; Noe per gulam denudavit femora; Moyses per abstinentiam meruit Dei colloquia; Loth per ebrietatem decidit in incestum; David per abstinentiam poenitentiae consecutus est remedium. O homo, consule naturam, illa tibi dicet quae debeat esse lex vivendi. Lex naturae est ut famem sitimque depellas, ad hoc necesse non est ut transfretes maria, ut sequaris castra, parabile est et appositum quod desiderat natura. Assume ergo arma contra gulam, muni te contra crapulam. Assume medicamenta jejunii contra insultus tanti morbi, jejuna a cibo, ne caro lasciviat; jejuna a temporali voluptate, ne mens languescat: jejuna a peccato, ne animus [Col. 0121B] torpeat. Hoc triplici jejunio castigare debemus jumentum nostrum, id est carnem nostram, ne erigat contra nos calcaneum: corrigendum est jumentum nostrum fuste, calcaribus, freno, aculeo.

60 Si enim caro nostra vult deviare in illicita, freno discretionis est retardanda, jejuniis quasi quibusdam calcaribus est corrigenda; vigiliis quasi quibusdam fustibus est castiganda; timoris aculeo est excitanda.

Si praedicator ad fugam luxuriae auditores vult instruere, ab hac auctoritate potest initium sumere; fugite fornicationem. Dominus dicit in Evangelio: [Col. 0121C] Sint lumbi vestri praecincti, et lucernae ardentes in manibus vestris (Luc. XII) . Paulus ait: Fornicatores et adulteros judicabit Deus (Hebr. XIII) . Salomon: Fovea profunda est meretrix, insidiatur in via quasi latro; quos incautos videt interficit (Prov. XXIII) . Jesus filius Sirac: Non des mulieri potestatem animae tuae, ne ingrediatur in virtute tua, et confundaris (Eccli. IX) . Hieronymus: «Vae illi, qui tunc habuit terminum luxuriae, quando vitae. Difficile enim inter divitias servatur pudicitia: nitens cutis sordidum ostendit animum; et in sericis et in pannis libido dominatur. Qui luxuriatur, vivens mortuus est, et qui inebriatur, mortuus et sepultus.» Gregorius: «Dum satietate venter extenditur, aculeus libidinis excitatur.» Qui delectationem [Col. 0121D] refrenat libidinosae suggestionis, non transit ad consensum libidinis. Si plus oblectat delectatio fornicationis mentem quam amor castitatis, adhuc in homine regnat peccatum. Omnis immunda pollutio, fornicatio dicitur: melius est mori quam fornicari; melius est mori, quam libidine maculari. Libido hominem in infernum mergit. Gravius libido urit quem otiosum repererit; magis approxima igni ardenti quam mulieri juveni, cum et ipse sis juvenis. Cum materialia monstra fugienda [Col. 0122A] sint et horrenda, multo magis spiritualia monstra fugienda sunt, et fuganda. Quod monstruosius est monstrum luxuria quae in capite suo gerit faciem virginis et imaginem voluptatis, in medio capram foetosae libidinis ⁜ 54 , in fine lupam, depraedatione virtutis. Haec est pestis illa, quae familiarem habet cum gehenna similitudinem. In gehenna tria sunt, odor fetens, vermis conscientiae urens, flamma perurens; sic luxuria fetet per infamiam, urit per conscientiam, perurit per concupiscentiam ⁜ 55 . Haec est pestis omni monstro damnosior, quae bursam evacuat, corpus enervat, animum inebriat, statum mentis effeminat, animum commaculat, famam perdit, proximum offendit, Deum amittit. Haec est pestis illa, in qua cito praeterit [Col. 0122B] quod delectat, permanet sine fine quod cruciat; cujus appetitus anxietatis est et vecordiae, actus abominationis et ignominiae, exitus poenitudinis et verecundiae. In peste ista, tria sunt exsecranda, ardor in accessione, labor in exsecutione, fetor in expletione. Ecce quam vilia, plena stercoribus luxuriae contubernia! saturies famelica, delectatio poenitentiae plena, delectatio momentanea, amaritudo aeterna. Haec est pestis quae lucem odit, tenebras appetit, velamen quaerit, janitorem in porta ponit. Haec est musca, quae perdit suavitatem unguenti, musca ex sterquilinio nascitur, et in immundis moratur; locus cui insidet inficitur. Haec est luxuria, quae est filia gulae ⁜ 56 , fetor natus ex sterquilinio carnis, odor genitus ex luto corporis. Haec [Col. 0122C] immundis pascitur, et carnalitate delectatur. Unguentum vero est castitas, in qua species quasi aromaticae sunt, puritas mentis, munditia corporis, modestia in 61 gestu, pudicitia in habitu, abstinentia in cibo, verecundia in verbo. Hoc unguentum corrumpit luxuria, quia mentem incestat, corpus commaculat, laxat gestum, effeminat habitum, ampliat cibum, dissolvit verbum; sicque castitatem expugnat armis suis luxuria, quae sunt:

O homo, haec est luxuria per quam imaginatio torpet, sensus hebetatur, intellectus tenebratur: imo, ut plus loquar, hominem in pecudem mutat; [Col. 0123B] imo, homo per eam infra pecudem degenerat, cum pecus servet concupiscendi tempora, tu concupiscis omni hora; pecus servat naturam, tu debaccharis in eam; pecus servat unitatem paris, tu ad plures discurris.

Si ad fugam avaritiae et cupiditatis praedicator voluerit auditorum animos inclinare, sumat initium sermonis ab illa auctoritate quae dicit «avaritiam esse idolorum servitutem (Gal. V) ;» vel ab illa, quae dicit «tria esse insatiabilia, quartum vero quod nunquam dicit: Sufficit (Prov. XXX) ,» quia:

Audi quid contra te dicat natura! O homo, sine honoribus te genui, sine honoribus redeas; sine divitiis te 62 peperi, sine divitiis ad me venias; [Col. 0124A] sine mundana gloria intrasti, sine illa exeas. O homo, quaeris facere tua quae sunt aliena? certe a te ahena sunt, quae tecum nata non sunt; tua esse nequeunt, tecum diu vel semper esse non possunt ⁜ 59 . Considera illud philosophi: «Honesta res est, laeta paupertas.» Illa vero non est paupertas si laeta est. Cui cum paupertate bene convenit, dives est; non qui parum habet, sed qui plus cupit, pauper est. Si ad naturam vivas, nunquam pauper eris; si ad opinionem, nunquam dives. Exiguum natura desiderat, opinio immensum. Naturalia desideria sunt finita, ex falsa opinione nascentia, ubi desinant non habent.

Nullus enim terminus falsae opinionis est. Rotrahe ergo te a vanis, et cum voles scire utrum [Col. 0124B] habeant naturalem cupiditatem an caecam, considera si possunt alicubi consistere; si longe progresso, semper aliquid longius restat, innaturale est. O quantum appetenda est honesta paupertas! Multis ad bene agendum obstiterunt divitiae! paupertas expedita est, secura est. Si vis servire Deo, aut pauper sis oportet, aut pauperi similis. Audi, homo, quid contra te dicat caro propria! O homo, quid contra me conquereris, quid contra me querimoniam deponis? me vocas peccati fomitem, tyrannum in membris saevientem, languorem naturae, stimulum Satanae? Cur mihi imputas quod avaritia affligeris, cupiditate laxaris? plures possem querelas contra te deponere, plures rationes afferre, [Col. 0124C] cum sine fomite jaceo, sine incentivo langueo; tu ad cupiditatem irritas, tu ad avaritiam excitas, tu mihi das arma quibus contra te pugnem, tu das instrumenta quibus decertem; tu incitas ut feriam, tu invitas ut saeviam.

Audi quid dicat contra te charitas! O homo, cur ditas te his quibus indiget proximus? Cur tibi approprias quae communicanda sunt pauperibus? cur cibas his tineas et vermes, quibus cibandi sunt pauperes? Vis esse mercator optimus, foenerator egregius et prudens mercenarius? Da quae non potes retinere, ut consequaris ea quae non potes amittere, da modicum ut consequaris centuplum; da alienam possessionem, ut consequaris aeternam haereditatem.

[Col. 0124D] Audi quid contra te dicat proximus: O homo, cur mihi injuriaris, cur mihi pro meis mortem moliris? cur imponis falsa, et commentaris crimina, ut meam evacues bursam, ut emungas pecuniam? Si injuriaris mihi, vindicta de te sumetur in instanti; si me depraedaveris pecunia, prius te depraedaberis in anima; si me vulneres in corpore, prius vulneraberis in mente.

Audi quid contra te dicant elementa, et maxime [Col. 0125A] tellus, mater tua: Cur injuriaris matri tuae, cur infers violentiam mihi, quae de visceribus meis te produxi? Cur me vexas aratro, ut foenus reddam centuplum, cur vexas matrem ut evomam aurum? non sufficiunt ea quae tibi largior spontanea voluntate, nisi extorqueas violentia? veniet tempus quando proprios reverteris in ortus, quando te recipiam et in visceribus claudam; quando te exponam vermibus, qui me exposuisti verberibus.

Audi quid contra te dicat mare: O homo, cur me sulcas navibus, remis verberas, scrutaris viscera retibus? Non mirum si te mergam, si naufragium inferam, si impugnem procellis et verberibus variis.

Audi quid contra te dicat Deus? Quid est, o [Col. 0125B] homo, quod Creatorem 63 tuum postponis creaturae? praefers ei nummum, creaturam Deo, terram coelo, coelesti caducum, aeterno transitorium? considera quod de luto te produxi, ad imaginem meam te formavi; considera quod manus meae te fecerunt, totum in circuitu te plasmaverunt ⁜ 59* . Gratus esses pro pecunia homini, ingratus es mihi pro vita? Si non sis gratus pro datis, saltem esto gratus pro dandis, ut, si te non moveat quod dedi, saltem moveat quod promitto; et si te non moveat spes vitae aeternae, moveat te timor gehennae.

His monitus homo, avaritiam devitet, divitiis animum non apponat, ⁜ 60 quia dicit auctoritas: Quam difficile est camelo per foramen acus transire, tam [Col. 0125C] difficile est confidentes in pecuniis, regnum Dei introire (Matth. XIX) . Paulus etiam ait: Radix omnium malorum cupiditas. Quam quidam appetentes erraverunt, et inseruerunt se doloribus multis (I Tim. VI) . Nihil prodest ei cupiditas, cui inest cupiditas. Omni peccato pejor est avaritia, et pecuniarum amor. Hinc Dominus in Evangelio: Cavete ab omni avaritia (Luc. XII) . Et Paulus: Omnis fornicator aut immundus, aut avarus, non habet haereditatem in regno Dei (Ephes. V) . Item Salomon: Avarus non impletur pecunia (Eccle. V) . Et: Qui amat divitias, non capiet fructus ex eis (ibid.) . Item Cyprianus ait: «Avarus vir similis est inferno.» Quidam etiam dixit: «Avaro tam deest quod habet quam quod non habet.» Multa, fratres, relinquitis, [Col. 0125D] si desideriis renuntiaveritis, cor namque Deus postulat, et non sudaria pensat.

Si praedicator vult hominem contra acediam munire, his utatur auctoritatibus. Piger lapidabitur stercoribus bovis (Eccli. XXII) . Item: Surge qui dormis, et illuminabit te Christus (Ephes. V) . Item: [Col. 0126A] «Vos qui jacetis in sepulcris, surgite et occurrite ad judicium Salvatoris.» Seneca etiam ait: «Maxima jactura est, quae per negligentiam fit.» Ab his, sic procedat praedicator: Fratres charissimi, ecce qualiter contra acediam sive pigritiam nos munit Scriptura; haec est acedia quae Christiani manum ab aratro retrahit, quae cum uxore Loth in Sodomam respicit, quae cum Loth timet montem ascendere, quae cum Ruth non vult in terram Bethleem redire. Haec est acedia quae facit in monacho votum tepescere, per quam claustralis ordinis rigorem fastidit; quae delicatioribus vult uti cibariis, mollioribus accumbere stratis; paucioribus interesse vigiliis, pauciori vel nullo uti silentio. Haec est acedia, quae timet aggredi magna, fastidit incepta, [Col. 0126B] cui quodlibet onerosum, quodlibet difficile, nihil leve. Haec est quae clericum arcet a studio, claustralem excludit a claustro, vitia nutrit, virtutes secludit. Haec enim parit luxuriam, nutrit gulam, detractiones seminat, jurgia procreat. Unde poeta:

Tali pigro dicitur: Surge qui dormis. Dormit, inquam, piger clausis oculis mentis, qui nec ad bona intuitum dirigit, nec ad videndum necessaria oculum mentis aperit. Sed dum se in terrena appetendo incurvat, in somno mentis positus, quasi [Col. 0126C] phantasmata somniat. Sunt autem tres species somnii. Primum et praecipuum est contemplationis, per quod rapitur homo ad videndum coelestia. Secundum est, imaginationis, per quod imaginatur visibilia. Tertium autem est, pigritiae, per quod somniat stulta. De primo dicitur: Immisit Dominus soporem in Adam (Gen. II) . De secundo dicitur: Quod in somniis dedit Deus sapientiam Salomoni (III Reg. III) . De tertio dicitur contra pigrum: Exsurge qui dormis, etc. (Ephes. V.) Per primum somnum fit homo 64 deus, per secundum fit homo spiritus, per tertium fit pecus. In primo apparet Deus, in secundo spiritus, in tertio diabolus: hoc somno torpebat Isboseth in meridie (II Reg. IV) , quando dormiente ostiaria, latronum principes [Col. 0126D] ingressi illum dormientem capite minuerunt. Isboseth dormiens est anima somno desidiae soporata; ad hanc ut eam interficiant, ingrediuntur latronum principes, id est daemones, quia dum rationis circumspectio minus provide mentis januam servat, diabolus callide ad interficiendam animam per hoc ostium intrat. Hic autem somnus torporis introducitur, susurrio, vel levi aura, umbra, vel fatigatione [Col. 0127A] nimia. Sicut enim levi susurrio fontis vel aurae lenis, vel dulcedine carminis materialis somnus introducitur: sic instinctu prosperitatis quasi flatu aurae lenis, vel susurrio carnalis delectationis, inducitur mens in somnum torporis. Umbra etiam ignorantiae hunc somnum parit; honesti etiam laboris defatigatio hunc somnum gignit. Ad quem dormientem clamat Scriptura: Surge, qui dormis (Ephes. V) . Surge, inquam, per rationis circumspectionem, surge per mali aspernationem, surge per boni operationem; et illuminabit te Christus (ibid.) . Quia nox abiit, dies autem appropinquat. ⁜ 61 Vos ergo qui jacetis in sepulcris negligentiae, dealbati exterius, quo ad exteriorem justitiae superficiem, sed interius foetidi per mentis torporem, et in vermes [Col. 0127B] resoluti per pravarum cogitationum multitudinem; surgite a terra in coelum, ab otio ad exercitium, a pernicioso torpore ad virtutis negotium, et occurrite ad judicium Salvatoris ⁜ 62 . Audite quid Scriptura dicat: Piger lapidabitur stercoribus bovis (Eccli. XXII) . Bos est ille qui laborat in area Domini, qui sacram Scripturam spirituali sensu quasi dentibus atterit, spiritualemque intelligentiam a sacra Scriptura elicit, eamque in mentis delectationem quasi in stomachum trajicit. Ab hoc spirituali cibo quasi stercus ejicitur litteralis superficies, quae aliquando haeresim sapit, quae illum qui ad intelligendum Scripturas pigrescit, per torporem interficit. O homo, quid est quod caeterae creaturae [Col. 0127C] deputatis sibi officiis indulgent, sol annuum cursum perficit, luna menstruis vicissitudinibus discurrit, et caeterae stellae officia sibi deputata exercent, bruta animalia ad suae naturae exercitia non torpent, tu solus, desidia soporatus, a tuo officio devias, imaginem Dei in te deformas, vivens morieris et moriens vivis? Saltem te ad erubescentiam moveat minimi et dejecti animalis industria, id est formicae cautela, quae in aestate magna sollicitudine grana colligit quibus vivat cum hiemis austeritas ingruerit. Sic in praesenti vita, fructus bonorum operum deberes acquirere, ut adveniente die hiemali, id est in die judicii habeas fructum bonorum operum, qui te reficiant in aeternum.

Vide ergo quam perniciosa sit segnities! Quandiu [Col. 0127D] David se exercuit in militia, ei non insultavit luxuria, sed postquam desedit in palatio, laboravit adulterio. Samson quandiu pugnam habuit cum Philistaeis, tandiu non est captus ab hostibus, sed dormiens in sinu Dalilae, excaecatur ab hoste. Salomon [Col. 0128A] laborans in structura templi, non sensit luxuriae jacturam, sed feriatus a labore, expertus est insultus lasciviae. Haec est ignavia quae hominem offert diabolo inermem, nudum exponit suggestioni, debilem tentationi. Haec privat hominem spiritualibus bonis ⁜ 63 virtutum vestimentis. Haec diabolum vocat ad pugnam, carnem ad lasciviam, os ad gulam, mentem ad negligentiam. Sis ergo honesto 65 occupatus negotio, ut quod perdidisti per praeteritum redimas per futurum. Omnem horam complectere, omne momentum tuae utilitati facias deservire, ut saltem Deo offeras senectutis faecem, qui diabolo obtulisti juventutis florem; ut saltem in senectute fias miles Christi, qui in juventute fuisti servus diaboli.

Contra invidiam, his auctoritatibus potest praedicator munire auditores; Dominus ait in Evangelio: Nolite invidere invicem. Item Petrus ait: Deponentes omnem malitiam, et omnem dolum, et simulationes, et detractiones, et omnem invidiam (I Petr. II) ⁜ 64 . Salomon ait: Vita carnium, sanitas cordis; putredo ossium invidia (Prov. XIV) . Item Augustinus ait ⁜ 65 : «Invidia omnes virtutes concremat. Invidus certe est, qui alienum bonum suum facit, invidendo, supplicium.» De eadem ait Isidorus: «Unde bonus proficit, inde malus vel invidus contabescit.» De eadem alia auctoritas: «Invidia [Col. 0128C] diaboli mors intravit in orbem terrarum (Sap. II) .» Item poeta:

Legimus filiis Israel coelitus manna datum (Exod. XVI) , ex quo servato scatebat pluralitas vermium: sic ex coelesti gratia collata fideli, occasionaliter in animo superbi nascitur invidia; et quanto magis fidelis in manna coelestis gratiae solidatur, tanto magis superbi mens in invidiae vermem resolvitur. [Col. 0129B] Legimus vermen ex hedera natum, cujus umbra Jonas (cap. IV) a caloris insultu defendebatur, hederam funditus corrosisse; sic invidia quasi vermis ex nitore virtutis nata, puritatem conscientiae qua se homo contra aestus vitiorum debet defendere, funditus corrodit; et caput Jonae, id est mentem hominis aestibus vitiorum exponit. Filios Israel in deserto peregrinantes legimus serpentes igneos pupugisse (Num. XXI) ; sic claustrales in hujus mundi deserto exsulantes, qui debent esse veri filii Israel, frequenter invidia laborant, vermis enim iste habitat in cinere et cilicio, et in pulvere latitans, pungit usque ad mortem. Haec est tinea quae purpuramenta virtutum demolitur. Haec est [Col. 0129C] aerugo quae thesaurum sapientiae depraedatur. Bruchus iste terrae virentia consumit, quia si quid boni operis viret in homine, perdit.

Haec est pestis, quae angelum ejecit de coelo, hominem proscripsit a paradiso. 66 Haec filios Israel in deserto percussit; haec contra Joseph fratres armavit; haec Danielem in lacum leonum detrusit; haec tandem Caput nostrum patibulo crucis affixit. O homo, quod tibi emolumentum si invides, quod lucrum si leves? Tu laqueum aperis, et illum effodis, et ipsemet in foveam cadis quam facis? dum alios laboras tenere, ipse teneris; dum alios defraudare, deciperis. O homo, naturam impugnas, charitatem debellas, te ipsum molestas, erras in proximum, offendis Deum. Cum deberes alterius [Col. 0129D] gaudia tua facere congaudendo, alterius dolorem tuum facere condolendo, cum in alterius miseriam tuam deberes miseriam legere, in te ipso statum proximi cognoscere. Quo tendit livor! quo prosilit zelus! quo fertur invidia! Quae rumpit vinculum amicitiae, charitatis glutinum, foedus amoris, legem naturalis justitiae.

Si praedicator vult hominem armare contra iram, his utatur auctoritatibus: Omnis qui irascitur fratri suo, reus erit judicio (Matth. V) . Et Paulus ait: Sol non occidat super iracundiam vestram (Ephes. IV) . Et Jacobus: Ira viri justitiam non operatur (Jac. I) . Et Salomon: Fatui statim indicant iram suam; qui autem dissimulat iram suam, callidus est (Prov. XII) . Vir iracundus provocat rixas, qui patiens est, mitigat suscitatas (Prov. XV) . Ira in sinu stulti quiescit (Eccle. VII) . Gregorius: «Spiritum ad irascendum facilem quis poterit sustinere?» Et in Psalmo: Irascimini et nolite peccare (Psal. IV) ; poeta etiam ait:

Ecce auctoritates, quibus quasi spiritualibus [Col. 0130B] armis contra iram se munire debet catholicus. Vide, homo, quam pravae sobolis fecunda sit ira. Ab ira procedit odii rancor. Quid enim est odium, nisi ira inveterata? Ex ea nascitur homicidium, contumelia, detractio, injuria. O homo, si irasceris, si proximum odis, tibi ipsi contradicis, qui in oratione clamas ad Dominum: Dimitte nobis debita nostra, sicut et nos dimittimus debitoribus nostris (Matth. VI) . Qua fronte debita dimitti poscis, qui proximo rancorem animi non dimittis?

Tres autem sunt species irae; quaedam in animo nascitur, sed usque ad exteriorem iram non perducitur; haec est de qua dicitur: Qui irascitur fratri suo, reus est judicio (Matth. V) . Quia qui interius [Col. 0130C] iram retinens concipit, aeternae damnationis judicium non evadet. Haec ira significatur per filiam archisynagogi defunctam in thalamo. Est alia ira quae procedit usque ad generales contumelias, quae gravior est, et gehennae vicinior, de qua dicitur: Qui dixerit fratri suo, racha, id est generales contumelias ei ingesserit, reus erit concilio (ibid.) , id est graviori judicio reus erit. Haec autem significatur per filium viduae (Luc. VII) . Quia cum quis extra mentem ad actum ira provocatur, anima extra septa mentis usque ad exercitium pravae operationis mortua defertur. Quando vero usque ad speciales nequitias contumelia prorumpit, gravius furit. De qua dicitur: Qui dixerit fratri suo, Fatue, reus erit gehennae ignis (Matth. V) .

[Col. 0130D] Quia, quanto graviores sunt contumeliae, tanto ille qui contumelias ingerit, eum infamiae fetore corrumpit. Si ira in animo oritur, in instanti refrenetur, quia allidendi sunt parvuli ad petram antequam crescant; vulpeculae capiendae, antequam vineam corrodant; et mane primogenita interficienda; et Chananaeus de terra promissionis ejiciatur; et sic non occidat sol super iracundiam vestram (Ephes. IV) .

Quia sic est irascendum primis motibus, ut per consensum non peccemus. Humanum est enim in ira surgere, sed diabolicum est perseverare. Non pudet irasci, sed non incidere 67 culpam ⁜ 66 . O [Col. 0131A] homo, audi quid dicat doctrina coelestis Magistri: Si offers munus tuum ad altare, et ibi recordatus fueris quod frater tuus habet aliquid adversum te, relinque ibi munus tuum, etc. (Matth. V) . Ibi habes, quia si velis materiale munus tuum offerre ad altare, quod prius te debeas reconciliare fratri tuo, si rancorem teneas in animo; quia nihil prodest exterioris muneris oblatio, nisi interius mentis tranquillitas offeratur Deo. Similiter, in altari fidei vis offerre hostiam bonae operationis, prius exclude ab animo nubila rancoris. Quia si peccaverit in te frater tuus, non solum debes ei dimittere septies, sed septuagies septies (Matth. XVIII) . Caput nostrum Jesus Christus in passionis articulo, pro suis oravit persecutoribus, et primicerius martyrum Stephanus [Col. 0131B] pro suis intercessit lapidatoribus (Act. VII) ; et si hujus perfectionis non sumus ut bonum pro malo solvamus, saltem pro malo minime mali talionem reddamus.

Illud frequenter ad memoriam debemus reducere, quod nobis insinuat doctrina evangelicae parabolae, ubi legitur de illo, cui dominus dimisit debitum, nec ille suo debitori voluit dimittere suum, et ideo detrusus est in carcerem, et coactus reddere usque ad novissimum quadrantem (Matth. XVIII) . Similiter qui proximo non remiserit injurias, ab eo summus exactor de singulis culpis exiget poenas. ⁜ 67 Cum rancorem in animo detines, inimico non noces, sed te in anima perdis, et te in animo per rancorem punis, dum alii cupis adversari. [Col. 0131C] Quae est ista malitia? quae vindicta? ubi dum vis tenere hostem, teneris? dum vis percutere inimicum, te perimis? Illud praeceptum diligenter attende, cautius intellige: Diligite inimicos vestros, et benefacite his qui oderunt vos (Matth. V) .

Si ad fugam superbiae praedicator auditores intendit excitare, his utatur auctoritatibus: Omnis qui se exaltat, humiliabitur (Luc. XIV) . Item: Quod hominibus altum est, abominatio est apud Deum (Luc. XVI) . Item Paulus: Noli altum sapere, sed time (Rom. II) . Item Jesus, filius Sirach: Initium omnis peccati superbia (Eccli. X) . Item: Deposuit [Col. 0131D] potentes de sede, et exaltavit humiles (Luc. I) . Item Petrus: Deus superbis resistit, humilibus autem dat gratiam (I Petr. V; Jacob. IV) . O homo, considera quid superbia auferat, quid humilitas alumna virtutum conferat. Superbia ex angelis daemones fecit; [Col. 0132A] humilitas autem homines sanctis angelis similes facit. Superbia coelestis est natione, et tamen latitat in cinere et cilicio. Caveat claustralis ne dicat cum Pharisaeo: Non sum sicut caeteri hominum (Luc. XVIII) . Sed potius clamet: Ego sum vermis et non homo, opprobrium hominum, et abjectio plebis (Psal. XXI) . Si litteratus est, non intonet cum Pharisaeo: Labia nostra a nobis sunt, quis noster dominus est (Psal. XI) ? sed potius clamet cum publicano: Deus, esto propitius mihi peccatori (Luc. XVIII) . O homo, tuum est ponere locum in imo, periculosum est stare in praecipitio, ad 68 humilem dicit Dominus: Ego sum ros, et germinabit Israel sicut lilium (Osee XIV) . Lilium melius crescit in valle quam in monte; quia ibi magis [Col. 0132B] fecundatur irriguo, diutius retinet viredinem, diuturniorem conservat candorem. Unde dicitur: Lilium convallium (Cant. II) . Sic ille qui est verus Israel, vere Dominum videns, in valle humilitatis plantatus, majore irriguo gratiae coelestis fecundatur, melius spiritualiter germinat.

Magis retinet charitatis nitorem, et innocentiae candorem. ⁜ 68 «Tanto ergo quisque esse humilior debet ex munere, quanto obligatiorem se conspicit in reddenda ratione.» Quaevis enim opera merito privantur, nisi humilitatis dulcedine condiantur. Nam ⁜ 69 «qui sine humilitate virtutes congregat, quasi in ventum pulverem portat.» Haec est humilitas quae clamat: Qui major est fiat sicut ministrator (Luc. XXII) . Et alibi: Quanto major es, humilia [Col. 0132C] te in omnibus (Eccli. III) . Haec est quae Filium Dei de sinu Patris descendere fecit in uterum Virginis; haec est quae eum involvit vilibus pannis, ut nos indueret virtutum ornamentis; haec est quae eum circumcidit in carne, ut nos circumcideret in mente; haec est quae eum permisit corporaliter flagellari, ut nos liberaret a flagello peccati; haec est quae regem nostrum coronavit spinis, ut nos servos coronaret aeternae beatitudinis rosis.

O quam humilitati dissimilis est superbia! quae Luciferum de coelo ejecit, Adam paradiso privavit, Nabuchodonosorem in bestiam transformavit. Haec est superbia, quae dum supra se insolenter se erigit, infra se ruinose descendit. Haec est quae dum se [Col. 0132D] extra se quaerit, se intra se non invenit. Haec est quae hominem in generalitate facit specialem, et in universitate facit singularem, in publico solitarium, et in conventu privatum. Haec prima fuit quae hominem dejecit, et ultima est quae ei ad Dominum redeunti se objicit.

Haec est quae effeminat habitum, extra regulam ponit gestum, per quam verba inundant, minae fulminant, arrogatur quod deest, absentatur quod instat. Haec philosophos tradidit in reprobum sensum, excaecavit Judaeum, perimit obstinatum, dejicit exaltatum.

⁜ 70 Haec designatur per aquilonem, dum dicitur: Surge, aquilo, et veni, auster (Cant. IV) . Aquilo inimicatur floribus, gramina depraedatur, aquas gelicidio ligat; sic superbia novercatur bonis, fructum operis perdit, mentem ligat gelicidio perversitatis, de qua dicitur: Omne malum panditur ab aquilone (Jerem. I) ; quia superbia mater est omnis nequitiae. [Col. 0133B] De hac etiam dicitur: Quid tu vides, Jeremia? Ollam succensam ab aquilone ego video (ibid.) . Haec olla est servorum superbiae, in qua decoquuntur filii tenebrarum, sectatores honorum, venatores divitiarum, qui appetunt primas cathedras, qui volunt in foro salutari, et vocari ab hominibus rabbi. Hanc ollam succendit Nabuchodonosor, id est diabolus, huic flammam praestat superbiae fastus, in hac decoquitur superbus, decoctum comedit Aegyptus, id est immundus spiritus trahit in corpus suum, consequenter egerit in infernum. Superbia ventus est, qui projicit pulverem a facie terrae; quia superbum ejicit a stabilitate vitae aeternae. Hic est tumor, qui infusa medicamina depellit, quia superbia oblatam gratiam non [Col. 0133C] recipit. Quatuor autem sunt species superbiae, quae quasi quatuor venti totum mundum perflant, quia mundanos tumoribus inflant. Arrogantia scilicet, quae sibi ascribit quod non habet: insolentia, quae sibi appropriat quod aliis debet; fastus, qui multa credit de se ultra verum; contumacia, quae se erigit in praelatum. Hi sunt quatuor fabri qui totum orbem concutiunt 69 et varia phantasmata hominibus offerunt.

Volens praedicator invitare auditores ad contemptum mundani timoris, et ad appetitum timoris superni, his utatur auctoritatibus: Nolite timere [Col. 0133D] eos qui occidunt corpus, animam autem non possunt occidere, sed eum timete, qui potest et animam et corpus perdere in gehennam (Matth. X) . In libro Sapientiae legitur: Deum time, et mandata ejus observa (Eccle. XII) . Item alibi: Beatus est qui semper est pavidus (Prov. XXVIII) . Et iterum: Initium sapientiae timor Domini. Timentibus Deum bene erit in extremis, et in die defensionis ejus benedicentur (Eccli. I) .

[Col. 0134A] Qui timent Dominum, custodiunt mandata ejus, et patientiam habebunt usque ad inspectionem illius (Eccli. II) . Et Hieronymus ait: Nulla res est quae sic servet nos a peccato immunes, sicut timor supplicii, et amor Dei. Et Gregorius ait: Deum timere est, nulla quae facienda sunt bona praeterire. Ex his auctoritatibus sic procedendum est: O homo, specialiter est vitandus omnis timor mundanus: Qui tribulationes fugit antequam veniant, qui in tormentis dolorem exaggerat, qui in prosperitate parit adversitatem, in gaudio tristitiam et mortem: qui est pessimus augur in dubiis, mendax in veris, abundans in falsis. Nullum bonum adjuvat habentem, nisi ad ejus amissionem praeparatus est animus.

Ergo adversus omnia quae accidere possunt, [Col. 0134B] etiam potentissimus adhortare te ⁜ 71 . Cupiditatum finis etiam ad timoris remedia proficit, et ut Seneca dicit: «Spem metus sequitur.» Providentia maximum bonum conditionis humanae, in malum versa est; ferae pericula quae vident fugiunt, cum effugere secure possunt: nos et venturo torquemur et praeterito. Multa bona nostra nobis nocent. Timoris enim tormentum memoria reducit, providentia anticipat, nemo tantum praesentibus miser est. O homo, vince timorem omnium victorem; si viceris eum, adversitas erit prospera, tribulatio dulcis, dolor fiet delectabilis. O homo, vis timorem fugere, terrena postponere? non adhaereas terrenis, non indulgeas caducis, si terrena diligis, times offendere, times amittere; si vis timorem vincere, time Deum. [Col. 0134C] Sic ars deluditur arte, sic clavus clavo retunditur. Deum time ne timeas, Deo servi ne servias, et mandata ejus observa mente ⁜ 72 , hoc est omnis homo, id est ad hoc factus est omnis homo, ut in se legat omnem Dei potentiam. Constitue te, o homo, inter duas molas, molam timoris et spei. Sic spera ne laxetur animus, sic time ne dilatetur cogitatus. O homo, noli timere mortis instantiam, nec recuses vitae militiam! haec dat viro justo amplius meritum, illa largitur stipendium. Noli considerare quantum vivas, sed quomodo. Non ut diu vivas curandum est, sed ut satis bene; diu vivere pertinet ad eventum, satis bene ad animum. Longa est vita si plena est; impletur autem animus, cum se virtutibus [Col. 0134D] plenum reddit, et a propria sui potestate non resilit. Quid prodest illi si octoginta annos exegerit cum torpore inertiae? non vixit iste, sed in vita moratus est, nec sero mortuus est, sed diu. Ille autem plenus dierum moritur, qui senium pensat gravitate virtutis, qui coactam aetatem extendit meritis; quia licet ejus aetas sit imperfecta, tamen vita est consummata ⁜ 73 . Obsecro, o homo, ut [Col. 0135A] sic vivas, ut quemadmodum 70 rerum pretiosa ex casu pendere putas, sic spatium vitae in pendulo esse non ambigas. Actu illam metiamur, non tempore. Recuperet in bono actu quod amisit in fluxu. Non repente nos in mortem dejicimus, sed minutatim procedimus: quotidie morimur, quotidie aliquid vitae demimus. Faciamus, ut quantum decrescit de temporali vita, tantum crescat de aeterna. Sit detrimentum temporalis vitae, in augmentum vitae aeternae.

Armemus nos patientia ad vitae cursum, ad mortis insultum: ad utrumque enim monendi et firmandi sumus, ut nec vitam nimis amemus, nec nimis mortis impetum timeamus, sed libra rationis pensemus utrumque; est enim ad moriendum alioquin [Col. 0135B] inconsulta animi inclinatio, nam quidam gravati desidia, morte volunt finire fastidium. Non ad mortem adversitas importunitatis mundanae debet impellere, sed potius ardor charitatis divinae, ut homo non constituat finem desiderii in mortis articulo, sed potius, in aeternae beatitudinis dispendio.

Si praedicator vult auditores invitare ad spem coelestium, et arcere a spe terrenorum, uti debet auctoritatibus, quae ad hanc spem faciant, et ab illo spe animum retrahant. Verbi gratia: Maledictus homo qui sperat in homine, et carnem ponit [Col. 0135C] brachium suum (Jer. XVII) . Item: Quam difficile est in pecuniis confidentes, intrare in regnum coelorum? (Marc. X.) Et alibi: Bonum est sperare in Domino, quam sperare in principibus ⁜ 74 (Psal. CXVII) . Item: Jacta cogitatum tuum in Domino, et ipse te enutriet (Psal. LIV) . Item: Spera in Domino, et fac bonum (Psal. XXXVI) . Ex his auctoritatibus ita procedendum est: Spes terrenorum ad vota futura tendit, et antequam veniant gaudia consumit. Haec per nimiam sollicitudinem mentem corrodit, quia, spem timor offendit, venturaque gaudia vendit, et cupiditatem in infinitum extendit. O homo, qui incumbis terrenis, confidens in incertis, baculo arundineo inniteris, qui facile frangitur! noli ergo credere illi qui fragilis est et lubricus, cito decidit, et te [Col. 0135D] interimit. Potius constitue animum in adversitatis nubilo, quam in prosperitatis sereno. Si spem in prosperitate terrenorum constituis, fallax est et seductoria; cum tenueris, non invenies quod sperabas. Disces ex praenuntio, non esse spem ponendam in lubrico: cur speras quod diu obtinere non poteris, ubi non invenies quod credis, ubi minor delectatio in experientia? nec solum in eis quod sperabas non invenies, sed potius fomitem culpae, fomitem ruinae, decipulam animae, fermentum justitiae. Potius spem dirige in tribulationibus, quae [Col. 0136A] quamvis exterius praetendant amaritudinem, tamen in constantis animo pariunt coelestis spei dulcedinem; nec fruetur patientiae fructus dulcedine, qui non fuerit punctus tribulationis amaritudine. Tribulatio etenim est fornax quae decoquit aurum, lima quae expolit ferrum, flagellum quo a palea separatur granum. In hac tribulationis militia, patientia exercetur, militat fortitudo, roboratur constantia, spes ad coelestia invitatur. Potius ergo anchora spei defigatur in portu salutis, in misericordia Salvatoris. Haec enim spes non confundit sed reficit, illuminat, non excaecat, ubi plus invenitur quam quod quaeritur, vel quam spes possit capere; ubi plus fit, quam spes possit intelligere; ubi spes gaudium non consumit, ubi votum gaudium non minuit: propter [Col. 0136B] quod votum nihil exspectat, ubi spes figit gressum.

71 O quam felix spes illa coelestis, quam timor non expugnat, in qua timor non auguratur falsa, ubi cupiditas non somniat inaudita, sed charitas omnia suffert, omnia credit, omnia sperat (I Cor. XIII) , ad quae credenda vel speranda limes rationis invitat. Quis timor humanam mentem infirmare valeat, si pro ea apud Deum spes coelestis allegat? In quo nocebunt tyrannorum fulmina, fortunae praecipitia, infirmitates corporis, strepitus paupertatis, si mens fuerit spe coelesti vallata? haec est spes quae congregationes regit; actiones dirigit. Haec est quae in charitate altitudinem ponit, ut actiones dirigamus in Deum: haec est quae in charitate latitudinem [Col. 0136C] expendit, ut eam extendamus ad inimicum. Haec est quae in charitate longitudinem porrigit, ut in ea perseveremus usque ad vitae terminum. Inter hanc et timorem, velut inter duas molas moli debet Christianus, suavis et delicatus. Unde in Deuteronomio dicitur (cap. XXIV) : Non accipies loco pignoris superiorem vel inferiorem molam. Superior mola est spes; inferior, timor; non enim illa sine ista accipienda est. Qui enim sperat et non timet, negligens est; qui autem timet et non sperat, depressus est.

His auctoritatibus et rationibus potest aliquis invitare ad spiritualem luctum: Beati qui lugent, [Col. 0136D] quoniam ipsi consolabuntur (Matth. V) . Et alibi: Vae vobis qui ridetis nunc, quia lugebitis et flebitis (Luc. VI) . Jacobus ait: Miseri estote et lugete, et plorate: Risus vester in luctum convertatur, et gaudium in maerorem (Jac. IV) . Salomon ait: Melius est ire ad domum luctus, quam ad domum convivii (Eccle. VII) . Gregorius: «Praesentia gaudia sequuntur perpetua lamenta. Nemo potest hic gaudere cum saeculo, et illic regnare cum Deo.» Tres sunt luctus, quibus mentem suam tenetur irrigare homo; luctus pro proprio peccato, luctus pro alieno, luctus pro [Col. 0137A] dilatione beatitudinis aeternae. Primus luctus fit ad se ipsum, secundus ad proximum, tertius ad Deum. De primo dicitur: Fuerunt mihi lacrymae panes die ac nocte (Psal. XLI) . De secundo dicitur: Quis infirmatur, et ego non infirmor? quis scandalizatur, et ego non uror? (II Cor. XI.) Hoc fletu flevit etiam Jesus super Jerusalem, dicens: Quia si cognovisses et tu! (Luc. XIX.) De tertio fletu legitur in Psalmo: Super flumina Babylonis illic sedimus et flevimus, etc. (Psal. CXXXVI.) Hi sunt Threni Jeremiae, quibus plangit peccatum animae, plangit insultum miseriae et dilationem patriae. Horum fletuum imbribus debet homo irrigare terram mentis suae, ut pariat fructus bonorum operum, diversos flores virtutum. Hi sunt imber matutinus et serotinus; [Col. 0137B] matutinus, id est fletus pro propriis peccatis, cujus irrigatione in mente surgit germen boni operis; sed postquam ad maturitatem perfectae justitiae pervenit germen poenitentiae, adesse debet imber serotinus, id est fletus pro dilatione patriae, ut tali lamentationis condimento congruentius metamus fructus bonorum operum. Hi sunt gratiae fluctus per quos transierunt filii Israel ascendentes in terram promissionis; peccatores enim de Aegypto vitiorum exeuntes, primo per mare Rubrum transeunt, in quo submerguntur hostes, id est primo poenitentiae fluctus subeunt, ubi delentur vitiorum errores. Unde per fletum hic cantare debemus canticum Moysi, dicentes: Cantemus Domino, gloriose [Col. 0137C] enim magnificatus est, equum et ascensorem dejecit in mare (Exod. XV) .

Consequenter enim veniunt filii Israel ad torrentem Hernon, et inclinantur scopuli, quando fideles in deserto animi positi, et a curis saeculi eruti, ac in throno virtutum locati, flent pro alienis peccatis, compatiuntur proximis, alienum errorem judicant suum, et sic scopuli inclinantur. Tandem perveniunt filii Israel ad Jordanem, 72 et pede sicco pertranseunt, cum fideles in cumulo perfectionis constituti, a fluxibus carnalium cogitationum purgatis affectibus animi, ingrediuntur lamentum, propter praesentis miseriae dispendium. Primus, fletus est poenitentiae, secundus ex compassione proximi, tertius ex propria compassione. O homo, fac ut mens [Col. 0137D] tua sit ille liber quem vidit Ezechiel (cap. II) , in quo erat scriptum: Vae, lamentationes et carmina. Ut, si peccato irretitus fueris, ad poenitentiam convertaris; ut, si praecesserit vae mortali culpae, sequatur lamentatio poenitentiae; imo, tres lamentationes: lamentatio poenitentiae, lamentatio compassionis alienae, lamentatio pro dilatione patriae. O homo, ad hos gemitus te converte. Hos dolores amplectere, ab aliis terrenis doloribus te averte. Si tibi inimicatur fortuna, propter ejus inimicitias, dolorem non augeas; non habet quid in te laedat, nisi ei vires praebeas. Certe, tibi non nocet nisi [Col. 0138A] tibi noceas, ei praebuisti arma si doleas. Quid tristaris de amissione illorum, quae in mediis voluptatibus causam habent doloris? quae in media pace causam habent dissensionis? quae cum deberent esse securitatis fomentum, vertuntur in metum? Si pro morte amici doleas, magis doleas pro periculo animae, quoniam pro seclusione hujus vitae temporalis; si pro ipso fles, potius effundas lacrymas mentis pro eo ad Deum, quam exteriorem ululatum ad mundum. Si naturalis infirmitas te invitat ad luctum, non luctui tradas animum. Non prohibeo lacrymas quas naturaliter necessitas exprimit, quas infirmitas humana expellit; quia hae lacrymae per elisionem cadunt, nobis nolentibus. Saepe salva sapientis auctoritate fluxerunt tanto [Col. 0138B] tempore pro amico lacrymae, ut illis non humanitas nec dignitas deesset; licet enim, servata gravitate, naturae obsequi; sed quamvis natura te invitet ad luctum animi, non tamen lacrymae suffocent animum, sed in mediis lacrymis animus constans et immobilis, miseriam suam legat, vincatur ab animo luctus, absorbeat infirmitatem mens, extenuet spiritus carnem, ratio sensualitatem. Si mors immineat, noli dolere, sed praepara te ad mortis instantiam per mentis constantiam. Talem te praepara ut mortem timere non possis; ut post mortem vivere incipias, qui ante mortem moriendo vivebas. Non tamen dico quod desidia victus, ad mortem fugias, quia tam turpe est aliquando ad mortem [Col. 0138C] confugere, quam mortem fugere. Desiderium vitae aeternae te invitet ad mortem: desiderium majoris meriti te in vita detineat ⁜ 75 . Noli dissolvi prosperis, noli suffocari adversis. Ne sis de illis mulieribus quas vidit Ezechiel (cap. VIII) plangentes Adonidem. Per Adonidem qui legitur fuisse mortuus, consequenter redivivus, de quo mortuo videbantur lugere mulieres, de redivivo gaudere, intelligitur temporalis prosperitas, quae in momento desinit, ad momentum resurgit, quia semper est in fluxu, et nunquam in eodem statu permanet. Hunc mortuum lugent, hunc redivivum gaudent mulieres, id est homines effeminati, qui ad fortunae ludum semper variantur; qui cum lugente fortuna lugent, cum gaudente gaudent. Qui tot habent mentis vicissitudines, [Col. 0138D] quot habet fortuna varietates. Non iste temporalis amplectendus est luctus sed aeternus praecordialiter est cavendus, ubi erit fletus sine remissione, dolor sine intermissione, labor sine quiete: ubi tota anima erit in fletu conscientiae, totum corpus in luctu miseriae, quia a prima porta erit clamor, a secunda miseria.

Ad spirituale gaudium, hae auctoritates et rationes possunt hominem invitare: Laetamini in Domino et exsultate, justi (Psal. XXXI) . Item: Gaudete [Col. 0139A] quia nomina vestra scripta sunt in coelis (Luc. X) . Item: Exsultabimus et laetabimur in te (Isai. XXV) . Item: Gaudete in Domino semper, iterum dico: Gaudete (Philipp. IV) . Item: Jubilate Deo omnis terra, servite Domino in laetitia (Psal. LXV) . His auctoritatibus monemur ad spiritualem mentis laetitiam, quam non operatur divitiarum copia, non fallax mundi gloria, non potestas saeculi, non prolis fecunditas, non corporis sanitas, sed puritas conscientiae, munditia vitae. Hoc gaudium nulla interrumpit miseria, hanc prosperitatem nulla demolitur adversitas, huic dulcedini nulla se miscet amaritudo. O felix purae conscientiae jucunditas! quae vermem interiorem excludit, a carcere doloris liberat rationem, ab immunditia purgat mentem.

[Col. 0139B] Haec est paradisus deliciarum, variis arboribus bonorum operum consita, variis virtutum floribus picturata, fonte coelestis gratiae irrigata ⁜ 76 . Haec puritas conscientiae vitae aeternae est imago, et regni coelestis praefatio. Contra hanc mentis serenitatem, nihil potest turbo fortunae: contra haec mentis propugnacula nihil valent mundi instrumenta. Qui habet puritatem conscientiae, in mediis doloribus gaudet, in mediis lamentationibus ridet, felix est in adversis.

Haec est domus Salomonis variis referta unguentis, quia in puritate cordis dulcia redolent dona charismatis. Haec est thalamus Dei, palatium Christi, lectus coelestis sponsi. Ibi sponsa, id est anima, requiescit cum Christo sponso suo. Ibi occurrit Rebecca [Col. 0139C] Isaac venienti de agro. Ibi Jacob deliciosis delectatur amplexibus Rachelis. Ibi Maria Magdalene Christo pretiosissima offert unguenta. O, si tanta est felicitas purae conscientiae, quanta est miseria mentis cauteriatae? qua judice nemo absolvitur nocens, ubi vermis conscientiae mentem assidue demolitur. Ubi assiduis circumvolat alis, saeva dies animi. Ubi occurrunt monstra, belluae peccatorum. Hic est liber diaboli manuscriptus, notis teterrimis deturpatus, ibi charta est mens conscia mali; ubi calamus, libertas arbitrii, ubi incaustum ⁜ 77 , enormitas peccati. Ibi, o homo, miserrime recolis quidquid ab ineunte aetate scripsisti, per quod Deum offendisti, in quo proximo obviasti, in [Col. 0139D] quo tibimet nocuisti. O liber damnabilis, in quo non sunt scripta carmina, sed lamentationes et vae. Sed jam, o homo, dele per confessionem quod scripsisti per falsam locutionem; dele per contritionem quod scripsisti per malam cogitationem; dele per satisfactionem, quod scripsisti per pravam operationem; dele librum perversae conscientiae ne ibi legat ratio unde te damnet, ne ibi inveniat diabolus unde te accuset; ne ibi videat Deus unde te judicet, ut sic redeas ad spirituale mentis gaudium, ut revertaris ad te ipsum, ut recurras ad Deum.

Si ad patientiam vis auditores informare, his utere auctoritatibus: Patientia opus perfectum habet (Jacob. IV) . Item: Beati qui persecutionem patiuntur propter justitiam (Matth. V) . Item: Doctrina viri per patientiam dignoscitur (Prov. XIX) . Et philosophus ait: Morum patientia summa, haec est per quam martyr moriendo superat viventem, patiendo triumphat, in tribulatione invenit dulcedinem, in labore quietem. De felle elicit favum, de aceto mellitum; contumeliae sagittas patientiae clypeus frangit, injuriarum jacula tolerantiae virtus expellit. Quatuor sunt injuriarum species quas patientia victrix expugnat, quibus resistendo, superat. [Col. 0140B] Prima est injuria verborum quam patientia aut per silentii tranquillitatem absorbet, aut mollitie verborum demulcet. Secunda injuria est odii quam patientia remittit, et pro odio charitatem reddit. Tertia est injuria rerum quam patientia superat, modico contenta viatico. Quarta est injuria corporis proprii quam repellit castigatio carnis. Multi leguntur habuisse patientiae umbram, multos legimus mentitos fuisse constantiam, ut prosperitatem consequerentur mundanam. Miramur quaedam animalia quae per medios ignes sine noxa corporis transeunt; sed multo magis mirari debemus eos qui per ferrum et ruinas et ignes illaesi et indemnes animo transeunt. Turpe est cedere passioni, turpius est succumbere: luctare contra eam, si [Col. 0140C] semel victa fuerit, rixam non iterabit. Auge animum, amplia virtutem, non est vir fortis aut strenuus, qui laborem fugit; his, inquam, negotiis locum debet habere patientia, ubi se ingerit coelestis negotii causa; alioquin, sordido te continue fatigabis labore. Quare, si vides gravia insistere, noli terga vertere, sed pedetentim in tutum recede; facile est per patientiam tribulationum aculeos evadere, facile est per patientiam bona temporalia contemnere. Quid turpius, quam in ipso securitatis limine esse sollicitum? Causa haec est quae nos facit impatientes, quod sumus boni coelestis inanes. Sunt autem septem patientiae species, quae in septem petitionibus Dominicae orationis comprehenduntur.

[Col. 0140D] Prima est, contra mundi insultum, contra vanae gloriae appetitum, contra terreni laboris desiderium, contra cupiditatis retinaculum; quae petitur cum dicitur: Libera nos a malo (Matth. VI) , quasi diceret fidelis: confer patientiam contra malum saeculi, contra mundi insultum. De hac eadem patientia fit sermo, cum dicitur in catologo beatitudinum: Beati pauperes spiritu (Matth. V) . Patientiae enim prima species consistit in spirituali paupertate, quae est in abdicatione rerum exteriorum, in [Col. 0141A] in abdicatione naturalium donorum, cum homo pro naturalibus animae dotibus non intumescit, in abdicatione eorum quae pertinent ad dotes corporis, ut fortitudinis, pulchritudinis, etc.

Secunda patientia est contra insultus diaboli. Quae species patientiae petitur, cum dicitur: Et ne nos inducas in tentationem (Matth. VI) . Non petit homo ne tentetur, sed, ne in tentationem ducatur; tentatur enim quis, et non in tentationem ducitur; ut justus, qui resistit diabolo; tentatur, et in tentationem ducitur, qui peccando, maligno subjicitur; de hac patientia dicitur: Beati mites, etc. (Matth. V) . In hac enim patientia, summa mansuetudo resultat, quod homo malignanti daemoni assensum non praestat.

[Col. 0141B] Tertia patientia est contra injurias proximi, quando homo patienter sustinet contumelias; haec petitur cum dicitur: Dimitte nobis debita nostra, sicut et nos dimittimus debitoribus nostris (Matth. VI) . De eadem dicitur: Beati misericordes, etc. (Matth. V.) 75 Spiritualis enim misericordiae effectus est in injuriarum remissione.

Quarta species patientiae est contra naturalis paupertatis instantiam cum aliquis constanti animo egestatis sustinet ingruentiam. Haec petitur cum dicitur: Panem nostrum quotidianum da nobis hodie (Matth. VI) . Quis est iste panis quotidianus, nisi patientia contra paupertatem in hujus vitae dispendio? Haec enim patientia est quae viatici modicum [Col. 0141C] computat immensum, quae abundanter cibat mentem, quamvis non impleat ventrem. Haec patientia fructuosa facit jejunia; haec in milio invenit similam, in gobione salmonem, in aquis pigmentum; de hac dicitur: Beati qui esuriunt et sitiunt justitiam (Matth. V) . Patientia enim quae in materiali jejunio satietatem invenit, justitiam sitit et esurit; et quanto magis cibum materialem fastidit, tanto magis spiritualem appetit.

Quinta patientia est contra insultum carnis, quando homo viriliter refrenat insultum carnis, et castigat jumentum, ut sensualitas famuletur rationi, caro spiritui, quando spiritus super carnem tenet imperium, quando contra carnem ratio obtinet regnum. Hoc regnum petitur in dominica oratione, [Col. 0141D] cum dicitur. Adveniat regnum tuum (Matth. VI) , id est fac ut sicut omnia obediunt tibi, ita in nobis sensualitas pareat rationi. Ut, sicut omnia in regno tuo sunt pacifica, ita in regno nostrae mentis omnia sint tranquilla. O quam timendum est hoc duellum inter carnem et spiritum, ubi caro contra spiritum armatur, illecebris sensuum, jucunditate carnalium delectationum. Vide exercitum carnis, qui militat in ejus castris, et cum carne venit ad bellum; pulchritudo rei quae decipit visum, blandimentum soni quod seducit auditum, odoramenta rerum quae suspendunt olfactum, sapor cibi qui [Col. 0142A] allicit gustum, lenitas rei quae provocat tactum. Contra hunc exercitum armat patientia mentem, quae sola hostes istos valet expugnare, sola litem terminare, sola exsulantem rationem in suo regno restituere. Istud bellum plus quam civile est, et ideo magis cavendum. Est bellum externum inter hominem et diabolum, de quo dicitur: Non est nobis colluctatio adversus carnem et sanguinem, sed adversus principes et potestates aeris hujus (Ephes. VI) . Est civile bellum inter hominem et proximum, de quo dicitur: Filii matris meae pugnaverunt contra me (Cant. I) . Est bellum plus quam civile, inter carnem et spiritum, de quo dicitur: Militat caro adversus spiritum, et spiritus adversus carnem (Gal. V) . Hoc bellum sedari potest spirituali luctu, si [Col. 0142B] lugeat quis absentiam sponsi, si fleat pro ingruentia peccati, si doleat abstinendo a desiderio carnali, si ploret cessando ab amore mundi. De quo luctu dicitur: Beati qui lugent, quoniam ipsi consolabuntur (Matth. V) .

Sexta patientia est contra miserias corporis, quae attenduntur in labore, languore, frigore, aestu, fame, siti. Haec vulnera intulerunt latrones homini descendenti a Jerusalem in Jericho (Luc. X) , id est daemones Adae peccanti, qui descendit a Jerusalem coelestis visionis in Jericho, id est in defectum nostrae mortalitatis. Contra haec patientia est, quando animus superat virtutem morbi in languore gratias agens Deo, et ita in infirmitate carnis invenit sanitatem mentis; quando etiam in labore mens invenit [Col. 0142C] requiem, poenam referens ad debitum finem, ut quae sunt languores corporum, sint medicamina mentium. Contra has miserias corporis, petitur patientia cum dicitur: Fiat voluntas tua sicut in coelo et in terra (Matth. VI) , id est fac ut, sicut in coelo, id est in humana Christi natura nutu tuae voluntatis fuit firma tua patientia, contra has miserias carnis, sic et in terra, id est in nobis terrenis hominibus, sit patientia contra infirmitates corporis. De hac dicitur: Beati mundo corde, quoniam ipsi Deum videbunt (Matth. V) . Per hanc patientiam oculus rationis purgatur, ne per languorem in desperationem cadat, vel per laborem in torporem ruat.

76 Septima vero patientia est contra flagella [Col. 0142D] Dei, quae justum examinat, servum probat, filium demonstrat. Haec petitur, cum dicitur: Sanctificetur nomen tuum (Matth. VI) . Per hoc enim quod aliquis patiens est in Dei flagellis, sanctificatur in eo nomen filiationis; et quanto patientius sustinet flagella Dei, tanto magis in eo sanctificatur nomen paternum, quia Flagellat Pater, per poenam, omnem filium quem recipit per patientiam (Hebr. XII) . De hac patientia dicitur: Beati pacifici, quoniam filii Dei vocabuntur (Matth. V) . Illi enim qui pacem retinent pectoris per patientiam dum a Patre flagellantur, recte filii Dei esse probantur ⁜ 78 . Si quis [Col. 0143A] ergo patiens esse desiderat, Job patientiam, Christi finem, martyrum constantiam diligenter attendat, et sic omnibus mundanis insultibus patientiae virtute illudat. Ut legitur in libro Macrobii: «Vinculo patientiae obligandi sunt impetus animi; magna est illius gloria, qui nullius laudibus crescit, nullius vituperationibus decrescit.» Plato de patientia ait: « ⁜ 79 Congrediendum est cum voluptariis rebus, ut adversus eas non fuga nec absentia simus tuti, sed vigore animi et constanti praesentia moderatoque usu continentiam temperantiamque tueamur, et calefacto simulque refecto animo, si quid in eo vel frigidae tristitiae, vel torpentis vecordiae fuerit, diluamus.» Ait etiam Aristoteles: «Quis habens aliquid humani pudoris, voluptates cum sue et [Col. 0143B] asino communes se habere gratulatur?» Similiter et Socrates dicebat multos homines propterea velle vivere ut ederent et biberent, non bibere et edere ut viverent. Gregorius etiam ait: «Nulli imponas quod pati ipse non possis.» Et iterum Socrates: «Sapientis est, ne in cassem cadat, cavere, et si quis forte ceciderit, fortiter ferre. Fortis enim non potest judicari, nisi et sapiens fuerit, virtus enim sine sapientia temeritas periculosa putanda est.» Item Socrates: «Viri boni est scire pati, nec facere injuriam.» Item, idem: «Patientia miseriarum portus est.»

His auctoritatibus possunt auditores ad patientiam [Col. 0143C] informari: Christus factus est pro nobis obediens usque ad mortem, mortem autem crucis (Philipp. II) . Samuel etiam ait: Melior est obedientia quam victimae (I Reg. XV) . Item apostolus: Servi, obedite praepositis et dominis vestris, non tantum bonis et modestis, sed etiam dyscolis (I Petr. II) . Et: Qui potestati resistit, Dei ordinationi resistit (Rom. XIII) . Ex his auctoritatibus procedendum: O homo, Filius Dei factus est pro nobis obediens usque ad contumeliam patibuli; tu non vis obedire praeceptis Evangelii? Cum angelus in omnibus obediat Deo, tu qui lutum es et cinis, contradicis Dei praecepto? Insensibilia obediunt Deo, tu qui solus praeditus es ratione, impugnas Dei voluntatem? Sol a sua semita non deviat, luna a suo tramite non aberrat, stellae suis indulgent officiis, ad nutum Dei, campus floribus amoenatur, imbribus terra irrigatur, fronde crispatur silva, in nemore citharizat avicula, sic Deo obediunt cuncta; tu solus impugnas ejus praecepta! Considera, o homo, quod melior est obedientia quam victimae (I Reg. XV) , [Col. 0144A] quia per victimas aliena caro immolatur, per obedientiam vero propria voluntas mactatur. Tanto ergo Deum quisque placat citius, quanto repressa arbitrii sui superbia, gladio praecepti se immolat. Peccatum vero ariolandi inobedientia dicitur (ibid.) 77 ut, quanta sit virtus obedientiae, ex adverso monstretur. De hac obedientia dicit Salomon: Vir obediens loquitur victorias (Prov. XXII) . Dum enim alienae voci humiliter subdimur, nosmetipsos in cordibus superamus.

Sciendum est etiam quod obedientia aliquando de suo nihil habere debet; cum enim locus superior imperatur, obedientiae sibi virtutem evacuat, qui ad hunc proprio desiderio anhelat; aliquando vero, obedientia aliquid de suo habere debet ut, [Col. 0144B] cum contumeliae et probra imperantur, nisi haec animus ex semetipso appetat, obedientiae sibi bonum minuit, qui ad hoc invitus descendit. Debet ergo obedientia et in adversis suum aliquid habere, et rursum in prosperis, de suo nihil habere. Hinc Moyses principatum populi humiliter recusat (Exod. III) . Paulus audacter dicit: Ego non solum ligari in Jerusalem, sed et mori paratus sum (Act. XXI) . Sed cavendum est ne in obedientia erres ⁜ 80 . Scias ergo quod vera obedientia est animi deliberantis honesta, justae jussionis effectus cum discretione. Ecce quos comites debeat habere obedientia: scilicet justitiam, ut justum sit quod praecipitur; unde dicitur: Justae jussionis effectus, 2 ^o ut sit honestum [Col. 0144C] quod deliberatur, ut dictum est: Deliberantis honesta; 3 ^o ut ex discretione procedat; unde additur: Cum discretione. Illa ergo obedientia quae sine discretione est, cassa est; illa quae sine honestate, supina est; quia qui obedit in honestis ex nimia obedientiae ampliatione, superbiam mentis significat. Si vero non fuerit cum justitia, irregularis est, anomala est. Sciendum autem quod per obedientiam nunquam debet malum fieri, sed aliquando bonum quod agitur intermitti. Non enim erat mala arbor in paradiso, quam Deus contingere vetuit, ut per obedientiae meritum homo benedictus cresceret; dignum tamen fuit ut hunc a bono prohiberet. Notandum vero quod ibi dicitur: Ex omni ligno paradisi comede (Gen. II) , etc., qui enim ab uno bono subditos vetat, necesse est ut multa concedat, ne mens ab omnibus repulsa, quasi jejuna intereat. Quatuor ergo rationabilem comitantur obedientiam, discretio, honestas, justitia, humilitas ⁜ 81 . Sunt autem tres regularis obedientiae species: sufficiens, qua quis obedit majori; perfecta, qua obedit pari; abundans, qua servit minori. Prima est quasi positiva, [Col. 0145A] secunda comparativa, tertia superlativa. Prima est praecepti, secunda supererogationis, tertia consilii ⁜ 82 ; has in se complevit Christus, majori obediens, cum Patri obedivit, minor eo secundum humanitatem; et pari, quando Patri aequalis secundum divinitatem; obedivit minori, quando obedivit matri. Praeterea, est quaedam obedientia quae est directa, quae fit fine debito et officio congruo; ut quando bona intentione obedimus Deo. Alia recta, sed non directa, ut quando obedimus Deo, sed incongruo officio, qualem obedientiam exhibet Judaeus Deo creatori suo, sed caret forma officii, id est regula charitatis et fidei. Indirecta vero obedientia est, quando obedimus Creatori intuitu favoris humani. Retrograda autem est, quando daemones obediunt Deo. Quia sic obediunt agentes [Col. 0145B] quod nolunt.

Prima est meritoria, secunda introductoria, tertia quaestuosa, quarta perniciosa. Prima est efficiens, secunda, faciens; tertia, deficiens; quarta, inficiens.

O quam efficax est regula obedientiae, quae concordiam servat in angelis, quae pacem nutrit in claustris, sine qua nec respublica stare, nec minima familia regi potest. Quae et brutis jus naturale suggerit; quam pro lege res inanimata custodit. Hac ligantur coelestibus terrena, humanis divina; haec est scala per quam fit ascensus in coelum. Haec insuper obedientia humilitatem nutrit, patientiam probat, mansuetudinem examinat. Studeat [Col. 0145C] hanc claustralis ulnis charitatis amplecti ut, quod 78 est Dei solvat Deo, et quod est proximi proximo. Haec est obedientia, quae juxta regulam justitiae, singulis reddit quod suum est: et sicut ex obedientia omne bonum procedit, ita ex inobedientia malum omne exoritur; dum scilicet per peccatum homo Creatori suo contemnit obedire.

His auctoritatibus commonetur quis ad perseverantiam: Qui perseveraverit usque in finem, hic salvus erit (Matth. X) . Item alibi: Si perseveraverit pulsans, dico vobis, et si non dabit ei eo quod amicus ejus sit, propter improbitatem tamen ejus, surget [Col. 0145D] et dabit ei quotquot habet necessarios (Luc. XI) . Et Apostolus ait: Omnes in stadio currunt, sed unus accipit bravium (I Cor. IX) . Et: Qui legitime certaverit, coronabitur (II Tim. II) . Item alibi dicitur, quod Dominus judicabit fines terrae (Psal. IX) . Et: Ubi ceciderit arbor, sive ad austrum, sive ad aquilonem, ibi erit (Eccle. XI) . Et alibi: «Einis, non pugna coronat.»

Multi aggrediuntur magna, sed deficiunt in via. Multi Sodomam exeunt, sed cito retro respiciunt. [Col. 0146A] Multi egrediuntur Babylonem, sed moriuntur in via, nec perveniunt ad aeternae pacis civitatem, Jerusalem coelestem. Perseverantia informat meritum, colorat boni propositum, remunerat currentem, coronat pugnantem. Haec ducit ad bravium, ducit ad portum, dat formam operi, regulam actioni. Haec est tunica talaris Joseph, finem vitae contingens; haec est tunica sacerdotalis usque ad pedes perveniens, haec est cauda hostiae quam Deo tenemur offerre.

Hic est calcaneus bonae operationis, quam contra morsus serpentis debemus observare. Haec est virtus quae omne bonum votum informat, qua laureantur martyres, qua coronantur virgines. Haec est quae res difficiles reducit ad facultatem, et omnem vincit difficultatem. Haec est vestis sine ruga, tunica [Col. 0146B] sine macula. Haec est quae bonam actionem facit unicolorem, virtutem uniformem. Et notandum quod quaedam perseverantia est quasi fenalis, quae, instar feni, ad tempus viret, et in tempore adversitatis flaccescit. Haec quasi flos egreditur, et conteritur, et fugit velut umbra, et nunquam in eodem statu permanet; finalis vero perseverantia est quae perdurat usque ad finem. Haec est fons vivus, hortus signatus, cui non communicat alienus, qui semper fluit, semper scaturit. Laborent fideles ut hanc habeant, claustrales ut hanc retineant, virgines ut hac se informent, viduae ut in hac perseverent.

Diabolus quandoque irritat hominem ad bonum, ut de bono gravius malum eliciat. Contra hunc daemonis [Col. 0146C] insultum valet perseverantia, ut bono fine bona concludantur initia:

Illa namque actio est quasi chimera, quae initium habet a ratione, finem in sensualitate. Cum sic agitur:

Vide quid Salomon per animi instabilitatem perdidit, in quantam calamitatem Saul decidit. Quanti meriti sit perseverantia ex flagitio oppositi vitii, scilicet impoenitentiae conjectare possumus. De impoenitentia enim dicitur, quod tanta sit labes hujus peccati, quod humilitatem postulandi veniam subire non possit. Haec est enim peccatum in Spiritum [Col. 0147B] sanctum, haec est peccatum ad mortem, de quo Joannes ait: Est peccatum ad mortem, non dico ut pro eo oret quis (I Joan. V) . Impoenitentia autem ex desperatione nascitur, aut ex praesumptione oritur, et quantum in ipsa est, aut derogat Dei justitiae, aut detrahit ejus misericordiae. Felix ergo perseverantia, quae impoenitentiam excludit, obstinationem expellit, contemptum eliminat, obdurationem expugnat.

Ad misericordiam hae possunt auctoritates hominem invitare: Beati misericordes, quoniam ipsi misericordiam consequentur (Matth. V) . Misericordiam [Col. 0147C] volo, et non sacrificium (Matth. IX, XII) . Item: Beatus homo qui miseretur et commodat (Psal. XXXVI) . Et Jacobus in Epistola canonica: Misericordia superexaltat judicium (Jac. II) . Item Salomon: Misericordia et veritas custodiunt regem, et roboratur clementia thronus ejus (Prov. XX) . Et in Evangelio: Omnia quaecunque vultis ut faciant vobis homines, et vos facite illis; haec est lex et prophetae (Matth. VII) . O homo, si diligenter considerares Dei misericordiam, in te posses habere miserendi formam. Quid incarnavit Christum, nisi misericordia? quid subjecit eum nostrae miseriae, nisi sua clementia: haec est sola via hominis ad Deum, Dei ad hominem. O beata via, quae sola commercium nostrae salutis agnoscit, quae sola ad Deum dirigit hominem, et [Col. 0147D] Deum deducit ad hominem! Ipsa sola mediatrix aversos concilians, disjunctos socians, dispares quodammodo coaequans, Deum humilians, nos sublimans, illum ad ima trahens, nos ad summa erigens; ita tamen, ut non abjecta sit ejus descensio, nec superba sed gloriosa sit nostra exaltatio. Magnam enim vim habuit misericordia, quae sola potuit Deum de coelo trahere ad terram, et hominem de exsilio reducere ad patriam. O magnum misericordiae vinculum, quo Deus ligari potuit, et homo ligatus vincula iniquitatis dirupit! O homo, si tuam considerares miseriam, in opere Dei erga [Col. 0148A] te, non invenires nisi misericordiam. Misericordia est, si peccantem sustinet, si flagellat ut emendet, si a peccato liberet, si in justitia conservet: misericordia quoque si aeternaliter punit, quia citra merita, misericordia si aeternaliter remunerat, quia supra merita praemiat. Nec in hoc detrahitur ejus justitiae, quia ejus justitia exigit usum misericordiae. Justitia namque semper debet habere comitem misericordiam, quia justitiae veritas in severitatem vertitur, nisi dulcedine misericordiae condiatur. Unde dicitur: quod Misericordia et veritas obviaverunt sibi, justitia et pax osculatae sunt (Psal. LXXXIV) . Debet enim justitia misericordiam quodammodo osculari, ut ipsa a tramite 80 misericordiae non recedat, et misericordia justitiae lineam non evadat.

[Col. 0148B] Unde et misericordiae dicitur super altare judicium, quia justitia in crudelitatis abyssum deprimitur, nisi misericordiae gratia relaxetur. Est misericordia justitiae condimentum, judicii medicamentum. Nec tamen pro miseria vel vulgaris debet esse misericordia vel abscissa, nam ut ait Seneca: «Tam omnibus ignoscere crudelitas est, quam nulli.» Disciplina enim vel misericordia multum destruitur, si una sine altera teneatur, sed haec circa subditos debet inesse rectoribus, et juste consolans misericordia, et pie saeviens disciplina. Pensemus quantum Moyses populum amavit, pro cujus vita deleri se petiit, et quanto zelo rectitudinis, cum veniam [Col. 0148C] obtinuisset, ad populum ait: Ponat vir gladium super femur suum, etc. (Exod. XXXII.) Ecce, qui petit vitam hominum cum sua morte, paucorum vitam gladio exstinxit; intus amoris igne, foris accensus est zelo severitatis apud Deum. Utrobique fortis legatus, causam populi precibus apud Deum, causam Dei apud populum gladiis allegavit.

O homo, misericordiam secteris in proximo, non intuitu fortunae, sed causae; non aegritudo animi sed charitas Dei clementiam excitet; multi enim sunt, qui nocentissimorum lacrymis moventur, qui, si liceret, carcerem effringerent; quos non movet charitas, sed animi infirmitas. Reddat ergo charitas compassionem homini, puniat aequitas enormitatem vitii. Maxime autem studendum est [Col. 0148D] in operibus misericordiae, ut cibetur esuriens, reficiatur sitiens, vestiatur nudus, recipiatur peregrinus, consoletur pupillus, visitetur aegrotus. Haec sunt opera misericordiae, quae justus disponet in judicio (Psal. XXXVI) , quae allegabunt in die judicii pro eo. Sola enim misericordiae opera perorabunt pro homine in causa finali; quia Judicium fiet sine misericordia ei qui non fecerit misericordiam (Jac. II) . O homo, in alterius miseria te ipsum recognosce, in alia, miseriam tuam lege. Si justus es, cadere potes; si dives es, donum fortunae est, non naturae. Si sanus es, infirmitas vel instat, vel minatur instantiam. [Col. 0149A] Si sapiens, sapientia hominis non habet constantiam. O homo, si devias a tramite clementiae, quantum in te est, turbas fontem misericordiae; tu qui in Deo expertus es fontem misericordiae et pietatis, saltem in proximum sinas rivulum misericordiae emanare. Quid erit si Salvator tuus clemens et pius sit, et tu in proximum immisericors, et austerus? Tu a Domino recepisti misericordiam et in proximum patras malitiam. Tu in Dei misericordia legere potes quid agere debeas, quam clementiae regulam tenere valeas. Et certe, potius misericordiam quam justitiam teneris amplecti. Applicabilior enim debet esse omnis homo naturaliter ad misericordiam quam ad justitiam; quia misericordia parit amorem, justitia timorem; quia charitas excludit [Col. 0149B] timorem, timore autem dignior est dilectio. Multa etiam sunt quae nos monent de justitia aliquid relaxare; humanae naturae infirmitas, rei utilitas, misericordiae etiam dignitas, quae superexaltat judicium. Nascatur ergo misericordia non ex negligentia, non ex pusillanimitate, non ex indiscretione, non ex animi infirmitate, sed omnibus modis sit circumscripta, ut sic suum retineat proprium, nec justitiae auferat debitum. Vide, o homo, in Joseph misericordiam, quae fratrum oblita est injuriam (Gen. XLIII) . Lege in David clementiae gratiam, qui filii persequentis deflebat dementiam (II Reg. XVIII) . Haec et his similia tibi exempla propone, si vis recta sectari tramitem misericordiae. Si claudis [Col. 0149C] viscera misericordiae indigenti, claudis tibi januam misericordiae Christi. Misericordia etenim clavis est qua reseratur coelum, quae solvit reatum. Haec est porta Domini, justi intrabunt in eam. Haec est misericordia, quae Novum illuminat Testamentum, et rigorem veteris legis extenuat. Haec est lignum quod aquas Mara dulcorat (Exod. XV) . Hoc sale Eliseus aquarum amaritudinem exterminavit (IV Reg. II) . Hac farina Eliseus ollae mortem exstirpavit (IV Reg. IV) . Hoc oleum infudit Samaritanus 81 vulnerati vulneribus (Luc. X) . Clementia non tantum hominem reddit honestum, sed etiam tutum. Principum ornamentum est clementia, et lux certissima. Haec sola dividit inter crudelem et pium, inter regem et tyrannum. Rex armatur clementia, [Col. 0149D] tyrannus armis provocat odia. O homo, ubi pareres, nisi tibi clementia subveniret? Si tecum ageret Deus districta justitia, non posset excogitari poena quae responderet meritis, supplicia quae aequipollerent delictis. Omnia ergo attribue Dei misericordiae, et a simili expendas misericordiam in proximum; non sis avarus in miserendo, quia expertus es misericordiae largitatem in Deo.

Hae auctoritates ad justitiam commonent: Diligite justitiam qui judicatis terram (Sap. I) ; item: Feci [Col. 0150A] judicium et justitiam, non tradas me calumniantibas me (Psal. CXVIII) . Item: Beatus vir qui in sapientia morabitur, et qui in justitia meditabitur (Eccli. XIV) . Item: Judicate pupillo et humili, ut non apponat ultra magnificare se homo super terram (Psal. IX) . Cavendum est tibi, o homo, ad quod inspectas judicium, ne judicium odio exasperes, ne crudelitate inflammes, ne amore pecuniae emollias, ne timore recidas. Non te moveat purpura divitis, non saccus pauperis; regia via incede, non declines ad dexteram, emolliendo judicium, nec ad sinistram, exasperando supplicium. Non est crudelitas punire reatum, sed justitia; non est tyrannicum, sed divinae rectitudinis judicium. Sed cave, ne sic ab alterius oculo festucam ejicias, ut in oculo tuo trabem non [Col. 0150B] videas. Nec sic alterius velis revelare lapsum, ut tuum negligas casum; nec sic cures alterius morbum, ut te postponas aegrotum; dicaturque tibi: Medice cura te ipsum (Luc. IV) . Audi quid Dominus dicat Phariseis accusantibus adulteram: Qui sine peccato est, primus mittat in eam lapidem (Joan. VIII) . Si peccator alium peccatorem judicas, te ipsum condemnas. O homo, qua fronte in alio arguis, quod in te ipso gravius invenis? qua facie judicas proximum, cum te ipsum scias gravius judicandum. Decet principem justitia, ab omni vitio circumcisa, terminis circumscripta debitis, comitibus vallata: ut eam comitetur rectitudo, ne judicando a recto deviet; discretio, ne errore exorbitet; charitas, ut [Col. 0150C] non odii rancore sed zelo justitiae gladium vindictae exerceat; debet uti misericordia, ne justitia in crudelitatem evadat; deliberatione, ut de poena diu apud se tractet vel deliberet. Unde Seneca ait: «Prope est ut condemnes libenter, qui cito; prope est ut inique puniat subditos, qui nimis; moderate imperare, laudabile est.» Natura convincat esse regem, quod ex aliis animalibus licet cognoscere quibus natura praeficit regem, ut apibus, eum tamen natura nec saevum esse voluit, nec ultionem magno constantem petere. Zelum quoque ejus retrahit et inermem relinquit, quia, ut ait Seneca, iracundissimae et pro captu corporis pugnacissimae sunt apes, et aculeos in vulnere relinquunt, rex ipse sine aculeo est, exemplar magnis rebus existens. [Col. 0150D] Pudeat ab istis animalibus non trahere mores, cum tanto moderatior animus hominum esse debeat, quanto vehementius nocere potest. Qui justitia praeditus fuerit, cum Moyse mare mundi vitiorum sanguine rubricatum sicco vestigio pertransibit. Haec est virga qua petra percussa in fluenta emanat, quae subditorum lapidea corda in virtutum flumina exuberare facit ⁜ 85 . 82 Haec est ventilabrum quo dividitur granum a palea, fornax in qua separatur argentum a scoria, gladius quo separatur vivus a mortuo, ferrum quo dividitur sanus a morbido; quia contra morbum peccati, apponendum est mordax emplastrum, ne nimia vitiorum tabes [Col. 0151A] exuberet incurata, et in augmentum facinorum redivivat ⁜ 86 iniquitas impunita. Haec est mensura qua debemus metiri poenas, ponderare merita. Haec est quae unicuique jus suum tribuit, communi utilitate servata. Aliquando enim de poena relaxandum propter aliorum scandalum; aliquando poena exaggeranda est, ut sit aliorum cautela. Haec est medicina vitiorum, antidotum peccatorum. Haec est gladius qui utramque partem hominis defendit; corpus ab exterioribus injuriis, animam ab interioribus molestiis. Haec est lapis quo David Goliam percussit, et Israel a servitute liberavit. Haec, sine discretione, est gladius in manu furiosi; haec, sine potentia, est gladius in manu contracti; haec, sine misericordia, est gladius in manu tyranni. Cum summa [Col. 0151B] discretione tenendum est exercitium justitiae, ut non judicemus ex suspicione, sed potius ex rectitudine ⁜ 87 . Nullum condemnes ante judicium; ante proba et sic judica; non enim qui accusatur, sed qui convincitur reus erit.

Hae auctoritates formam praeferunt charitatis: Diliges Dominum Deum ex toto corde tuo et ex tota anima tua (Matth. XXII) . Joannes ait: Deus charitas est, et qui manet in charitate, in Deo manet; et Deus in eo (I Joan. IV) . Item Petrus: Ante omnia in vobismetipsis mutuam charitatem habentes, quia charitas operit multitudinem peccatorum (I Petr. IV) .

[Col. 0151C] Item Paulus: Charitas patiens est, benigna est, etc. (I Cor. XIII.) Item Augustinus: «Omnia quaecunque sine charitate facimus, nihil nobis prodest facere, et inane studium expendimus, si non habemus charitatem quae est Deus.» Item Gregorius: «Tanto amplius peccatorum rubigo consumitur, quanto peccatoris cor charitatis igne crematur.» Ex his, sic procedendum est: Quis Tulliana praeditus eloquentia, quis omni formatus sapientia sufficit laudes charitatis exprimere et ejus virtutes exponere? Haec est charitas quae docet illecebras fugere, voluptates calcare, carnis concupiscentiam cohibere, honores contemnere, desideria illicita frangere; postremo, universa praesentis vitae blandimenta respuere. De hac sponsus in Canticis admonet, dicens: Pone me [Col. 0151D] ut signaculum super cor tuum, pone me ut signaculum super brachium tuum; quia fortis est ut mors dilectio, dura sicut infernus aemulatio (Cant. VIII) . Mors enim viventes exstinguit, infernus autem nec mortuis parcit. Dilectio ergo ut mors, quia sicut illa sensum carnis, sic ista affectum concupiscentiae carnalis punit. 83 Dura est sicut infernus aemulatio, quia hos quos intus trahit desiderium aeternorum, non solum foris blanda respuere, sed adversa quidem [Col. 0152A] et aspera pro eo quod diligunt adipiscendo, cogit tolerare ⁜ 88 . Charitas virtutes caeteras munimine suae perfectionis solidat. Quisquis in ejus radice se inserit, nec a viriditate deficit, nec a fructibus evanescit ⁜ 89 ; quia opus efficax non amittit. De hac etiam dicit Isidorus: Nullum praemium compensatur sine charitatis amore; quantumvis quisque recte credat, sine charitate ad beatitudinem pervenire non potest. Quia tanta est charitatis virtus, ut etiam prophetia et martyrium sine ipsa non prosint. Charitas omnium virtutum obtinet principatum. Unde et vinculum perfectionis ab Apostolo dicitur (Col. III) ; quia universae virtutes ejus vinculo religantur. Dilige ergo Deum ut diligaris ab eo; et esse cum eo citius ad ipsum pervenies, nam dilectione apprehendes, [Col. 0152B] possidebis, frueris. Haec est via superexcellens, via supereminens, vias distortas dirigens, vias rectas ostendens.

Haec est charitas quae tantum in Deum praevaluit, quod eum de supernae majestatis sede ad infima nostrae mortalitatis adduxit; vulneravit impassibilem, traxit incommutabilem, ligavit insuperabilem, aeternum fecit mortalem.

Si tantum potuit charitas in Deum, quantum, o homo, debet posse in te ipsum? Si Deus propter hominem tanta pertulit, quid homo propter Deum tolerare recusabit? Pudeat autem hominem non subjici charitati, quae sibi subjecit auctorem mundi! Haec non aemulatur, non agit perperam, sed ab illo [Col. 0152C] in quo habitat vitiorum radicem exstirpat. Charitas omnium virtutum origo est, mentem illuminat, conscientiam mundat, animam laetificat, Deum demonstrat. Animam in qua charitas habitat, superbia non inflat, invidia non devastat, ira non dissipat, tristitia mala non vexat, avaritia non excaecat, gula non inflammat, luxuria non coinquinat.

Semper casta est, semper munda, semper quieta, semper benigna. In adversis secura, in prosperis temperata. Haec est crux spiritualis, quam quilibet portare tenetur, ut tollendo hanc crucem, Christi vestigia sequatur; cujus altitudo erigitur ad Deum, latitudo extenditur ad inimicum, longitudo usque ad vitae terminum, profunditas divinae gratiae sapit immensum. Haec est charitas quae pugnanti est [Col. 0152D] scutum, triumphanti praemium; quae sic inchoatur in via, ut consummetur in patria. Est enim ignis in Sion, et caminus in Jerusalem (Isai. XXXI) . Charitas quasi trinitatem parit creatam; in qua trinitate quasi Pater est dilectio Dei, a qua procedit dilectio qua homo ipse diligitur tanquam proles a patre ⁜ 90 : ab utroque vero procedit dilectio proximi, quasi Spiritus sanctus ab utroque. Item tres distinctiones sunt in una charitatis substantia, sed diversae [Col. 0153A] sunt pro sua propria. Cave ergo, homo, si dilectionem sectari velis, ne dilectionis umbra fallaris; est enim dilectio fortunae, quae cum prosperitate accedit ⁜ 91 . Hac diligit homo carnalis Deum, cum bene fecerit ei. Est dilectio naturae, qua quodlibet rationale Deum diligit. Ut enim ait beatus Augustinus: «Nullius mens unquam Deum odire potuit.» Est dilectio gratiae, quae sola habet meritum; qua Deus diligitur ut habeatur in praemium.

Prima est deficiens, secunda faciens, tertia perficiens. Prima carnis, secunda sensualitatis, tertia rationis. Prima falsi fratris, secunda humilis peccatoris, tertia justificati hominis. O homo, considera quam dulcis amor Dei, quam impurus sit 84 amor hujus saeculi! Amor Dei mater est omnium virtutum, [Col. 0153B] amor saeculi mater est omnium vitiorum. Apud istum amorem omnia sunt imperfecta, apud illum consummantur universa; per charitatem Deus toto corde exquisitus, super omnia quaeritur, extra omnia invenitur, plus omnibus diligitur; hic est ignis quem Deus venit mittere in terram (Luc. XII) , ut comburat rubiginem peccatorum, ut exurat paleas vitiorum. In alto constituit charitas tribunal suum, quod non expugnat timor mundanus, nec amor terrenus, spes carnalium, aut tristitia adversitatum. Quis enim ejus latitudinem investigare potest quae usque ad hostem extenditur? Quis comprehendet altitudinem ejus quae usque ad Deum erigitur? Quis scrutari posset profunditatem quae [Col. 0153C] usque ad abyssum divinae sapientiae dimittitur. Charitas Deus est, et qui manet in charitate in Deo manet, et Deus in eo (I Joan. IV) . Audi, o homo, et ne amplius parum reputes si charitatem habeas, audi quia charitas Deus est, nunquid parum est in se Deum manentem habere? magnum profecto est in se charitatem habere, quia Deus est charitas. Hoc privilegium sola charitas habet, ut dicatur Deus, et etiam sit, ita quod nulli alteri convenire possit. Quia cum omnis virtus donum Dei sit, nulla praeter solam charitatem hoc habet, ut non solum donum Dei, sed etiam ipse Deus dici possit.

His auctoritatibus informatur homo ad dilectionem [Col. 0153D] proximi: Diliges proximum tuum sicut teipsum (Matth. XXII) . Quaecunque vultis ut faciant vobis homines, et vos facite illis (Marc. XII) . Diligite inimicos vestros, bene facite his qui oderunt vos (Matth. VII; Luc. VI) . Sixtus etiam ait: «Fundamentum et initium est Dei cultus amare homines.» S. Gregorius: «Charitas vera est, si et in Deo diligitur amicus, et propter Deum diligitur inimicus.» Non ipse Deus diligitur sine proximo, nec ipse proximus sine Deo. Iterum Beda: «Dilectio dicitur, eo quod duos liget, Deum et hominem, vel unumquemque proximum cum alio conjungat.» Quamvis enim [Col. 0154A] dilectio Dei major sit in dignitate charitatis, tamen dilectio proximi major est in operatione, quia per dilectionem proximi pervenitur ad dilectionem Dei. O homo, dilige proximum tuum sicut te ipsum; bona quae optas tibi non invideas alii; si majus optas tibi quam alii, invidus es; si majus alii quam tibi, fatuus es. Consule naturam, illa te docebit diligere proximum tuum sicut te ipsum. Ipsa etenim fecit omnia communia, unum fecit omnibus ortum, quia

Nulli imponas quod ipse pati non possis; haec exhibe aliis, quae tibi optas exhiberi. Quomodo in [Col. 0154B] alio tuam potes aspernari naturam, qui in te ipso eamdem amplecteris? Omne animal sibi simile diligit, sic omnis homo diligere deberet proximum suum. Omnis caro conjungitur ad sui similem societatem. Samaritanus evangelicus, tametsi alienus esset a vulnerato, tamen curavit aegrotum, et quomodo tu non potes diligere proximum tuum? Sis ergo omni proximo amicus persecutionis tempore et non tantum prosperitatis; noli esse amicus mensae aut fortunae sed tribulationis, ut ejus adversitates tuas facias compatiendo, ut ejus dolorem tuum facias condolendo; ejus passionem tuam facias compatiendo, quae est major charitas quam animam ponere pro amicis suis, et charitatem extendere ad [Col. 0154C] inimicos. Haec sunt mirabilia in lege Domini. Sicut Deus miseretur suae creaturae, sic miserere in proximo tuae naturae. Quam laudanda est charitas quae proximos ligat, diversos compaginat, pluralitatem ad unitatem reducit, diversitatem in identitatem redigit? Haec est concors dissonantia, pluralitas unita, dissensus consentiens, varietas conjungens. Haec 85 est tunica Christi desuper contexta per totum (Joan. XIX) .

Haec est tunica Joseph distincta secundum opus plumarium (Gen. XXXVII) . Haec est varietas qua legitur circumamicta regina de qua dicitur: Astitit regina a dextris tuis in vestitu deaurato, circumdata varietate (Psal. XLIV) . De hac unitate charitatis dicitur: Ecce, quam bonum et quam jucundum, habitare [Col. 0154D] fratres in unum! (ibid.) In unum, non tam quoad locum quam quoad animum. Nam in uno loco habitare, et non esse animo uno, poena est et non delectatio. Haec unitas ad coelestem perducit unitatem, de qua dicitur: Unam petii a Domino, hanc requiram (Psal. XXVI) , etc. Haec unitas hominem in proximo ditat, in alterius felicitate laetificat, haec bonum speciale in commune deducit, bonum alterius ampliat, non exstinguit. Pudeat Christianos vinculo charitatis invicem non astringi, cum ethnicos pares in amicitia ex ipso naturalis amoris nexu legimus fuisse ligatos! Cum temporalis [Col. 0155A] amor multos unum in amicitia fecerit, coelestis amore fideles vinculo charitatis non ligabit? Si frivolae causae in multis amicitiam pariunt, aeterna praemia idem non poterunt? O quanta suavitas in vera proximi dilectione, quam non parit favor humanus, non terrena commoditas, non humana carnalitas, sed sola charitas! Haec est quae in Samuele orat pro Saule (I Reg. XV) . Haec est quae pro populo ad Deum allegat in Moyse (Gen. XXXII) , haec flet in David (II Reg. I) pro Jonatha, pro Jerusalem in Jeremia. Certe a dilectione Dei deviat qui se ab amore proximi alienat, quia: Qui proximum quem videt non diligit, Deum quem non vidit quomodo diligere potest? (I Joan. IV.) O homo, nonne vis ut proximus te diligat propter Deum? eum dilige propter [Col. 0155B] te ipsum. Ut ait moralis philosophus Seneca: «Si vis amari, ama.» O felix amor, quem non externae causae impellunt, verum insita summi forma boni, livore carens se contentus est. Talis amor in se suam habet dilectionem, non anxiatur; in tranquillo posita est, non per ludibria defluit. O quam jucundum est in altero invenire te ipsum! Torporis est et negligentiae, charitatis usum obsoletum relinquere, et nobilissimae virtutis non habere exercitium.

Gloriosum est verae amicitiae esse artificem quae superficialis dilectionis purgat fecem. Habeas amicum non ut te viset aegrotum, non ut famelicum cibet, non ut consoletur incarceratum, sed ut eum [Col. 0155C] in carcere visites, esurientem cibes, potes sitientem, recipias errantem. Si pauperem proximum diligis, ex sola dilectione eleemosynam facis, eleemosyna enim cordis multo major est quam corporis; charitas enim in eleemosyna sufficit, sine terrena substantia. Illa quoque quae corporaliter datur, non sufficit, nisi benigno animo tribuatur. Tene igitur ordinem charitatis. Dilige Deum super omnia, te infra, proximum juxta, carnem infra. Dilige carnem tuam non ut ei servias, sed ut eam disciplinaliter corrigas, dilige eam ad bonum non ad saeculi luxum. Non sequaris ejus voluntatem, sed eam cogas sequi voluntatem tuam. Tanquam bonus medicus, cura in ea quod infirmum est, quod factum, quod morbidum; sic ad tempus doleat [Col. 0155D] ut in aeternum congaudeat, ad tempus sentiat acrimoniam medicinae, ut consequatur commodum sanitatis aeternae.

Ad pacem informant auctoritates sequentes: Pacem relinquo vobis, pacem meam do vobis (Joan. XIV) . Item: Pacem habete inter vos (Marc. IX) . Item: Beati pacifici, quoniam filii Dei vocabuntur (Matth. V) .

De pace etiam dicitur: Pax qua exsuperat omnem [Col. 0156A] sensum (Phil. IV) . Et: Gloria in excelsis Deo, et in terra pax hominibus bonae voluntatis (Luc. II) . Et Gregorius: «Si, quam sit magna pacis virtus ostendimus, quo a nobis sit studio colenda, cognoscimus, etc.;» hujus autem virtutis dignitatem ex eo satis cognoscimus, quod Dominus ac Redemptor noster eam pro magno munere discipulis suis relinquere dignatus est, ut 86 per hanc sibi pacificarent in pacificatione consortes. Hanc itaque lex naturae dictat, et elementa, planetae, caeteraque insensibilia ulnis pacifice amplectuntur ⁜ 92 .

Sunt autem tres species pacis, pax temporis, pax pectoris et pax aeternitatis. Prima est pacis umbra; secunda pacis circumstantia; tertia pacis substantia. In prima sunt pacis faces; in secunda pacis reliquiae; [Col. 0156B] in tertia dapes delicatae. Prima est imaginaria, secunda invitatoria, tertia substantiva. Prima pax in temporalium prosperitate consistit, secunda ex mentis tranquillitate provenit, tertia in jucunditate vitae coelestis existit. Prima pax ⁜ 93 appetenda non est, quia fallax est et lubrica et transitoria, quae cum teneri putatur, fugit. Haec est muliebris tempestas, prospera adversitas, deliciosae amaritudines, amarae dulcedines. Haec pax in serenitate parit nubilum, in tranquillitate tumultum; ad similitudinem aurae mundanae blanditur, tunc saevit ad similitudinem maris, nunc tranquilla est, tunc statim evertitur et, ut dicit Seneca, eadem die ubi fluxerint navigia, sorbentur. Has pacis voluptates experti sunt principes, [Col. 0156C] experti sunt mediocres, experti sunt et pauperes. Qui hanc sperat, in lubrico pedem ponit, in naufragio locat navem, stat in praecipitio, seminat in arenoso.

Secunda pax longe excellentior est quam ista, quae exterioris pacis lubricum non timet, quae fortunae nubilum non horret, quae mentem purgat a vitiis; quam non demolitur conscientiae vermis. Hanc non possunt destruere fulmina principum, non excludere insultus hostium. Hac sola comite homo dives est, hac sola contentus est sapiens, hac comite tutus est in adversis, securus in periculis. Haec hominem filium Dei facit. Hanc parit virtutum conventus, vitiorum egressus. De hac dicitur. In pace in idipsum dormiam et requiescam (Psal. IV) .

[Col. 0156D] In hac pace mentis est somnus tranquillus, quies pacifica, visio vera. Cujus mens ab exterioribus bonis pendet, hanc pacem non habet.

Qui sui contentus non est, ei talis pax deest. Qui in se pacem tenet, eamdem cum proximo retinet.

Non potest eam claudere intus qui eam non exercet forinsecus. Pax vero aeternitatis est illa quae exsuperat omnem pacem, ubi Deus est omnia in omnibus, unum omnia et omnia unum velle et [Col. 0157A] unum nolle. Ubi contra rationem caro non obstrepit, ubi omnis voluntas Dei voluntati se subjicit, ubi homo pacem habet cum Deo, pacem cum se ipso. Ubi Simon magus non decipit, ubi Pharisaeus phylacteria sua non dilatat, ubi Judaeus non murmurat, ubi tantum gaudet Linus de bono Petri, quantum de proprio, ubi amor relativus, ubi affectus vicarius; ubi pacem non disrumpit discordia, ubi fraus non facit in pace divortia, ubi omnia succedunt ad votum, ubi nihil impugnat affectum, ubi voluntatem comitatur effectus, ubi effectum affectus non praecedit ⁜ 94 . Ad hanc pacem non veniet, nisi qui prius ordinaverit pacem in animo, nisi prius tumultus sedaverit in se ipso: nisi prius carnalium cogitationum rixam a se excluserit, nisi [Col. 0157B] prius sui rector exstiterit. Triplex pax praedicta olim variis est figuris signata. Per requiem quam habuerunt filii Israel in terra promissionis significata est pax temporis, quia, sicut requies illa variis adversitatibus fuit respersa, sic pax temporis multis turbatur adversis. Per Sabbatum vero solemne in veteri lege, significatur pax nostrae conscientiae; quia sicut in Sabbato feriabantur homines ab opere servili, sic in pace pectoris feriatur a servitute peccati. Per 87 illam vero requiem qua septimo die requievit Deus ab opere suo (Gen. II) , significatur pax aeterna, in qua quiescendum est ab omni labore. Prima pax calcanda, secunda tenenda, tertia appetenda. Si Cain pacem habuisset in [Col. 0157C] pectore, non irruisset in fratrem (Gen. IV) . Si Absalon mentis pacem tenuisset, non irruisset in patrem (II Reg. XV) . Si animum Judae serenasset conscientiae tranquillitas, non confugisset ad laqueum (Matth. XXVII) . O quam tuto locatur in throno, cui tranquillitas mentis blanditur, quam eleganter stravit lectum suum, qui in pace pectoris ordinat animum, quam secure cubat in lecto, qui pacem disponit in animo! In hac singulariter debet homo esse donec transeat. In hac tendens dormiat et requiescat.

Si quis de prudentia doctrinam habere cupit, hac via procedat: Estote prudentes sicut serpentes, et [Col. 0157D] simplices sicut columbae (Matth. X) . Item: Sapientia vincit malitiam (Sap. VII) . Et alibi: Beatus vir qui in sapientia morabitur (Eccli. XIV) . Item: Stultus suscitat rixas, sed et sapiens suscitatas mitigat (Prov. XV) . Seneca ait: «Quisquis prudentiam sequi desiderat, ductu rationis bene vivere incipiat, et non dignitatem rebus ex opinione, sed ex earum natura constituat.» Prudentia est rerum bonarum et malarum, et utrarumque discretio, cum fuga mali et electione boni. Dicitur utrarumque, quia non sufficit [Col. 0158A] bona et mala a se invicem dividere, sed etiam bona a se invicem, et mala similiter; et bona a melioribus et minus bonis; et mala a pejoribus et minus malis. Non sufficit illa discernere, nisi sequatur boni electio et mali aspernatio. Prudentia docet quae videantur esse bona, et non sunt; et quae non videantur esse bona et sunt. O homo, prudentia te docet, ut non mireris de rebus transitoriis quae possides, nec quod caducum est magnum existimes. Prudentia te docebit, ut ea quae tanquam aliena possides prudenter dispenses, et quae non potes perpetuo tenere fructuose permittas abire. Si amplecteris prudentiam, ubique idem permanes, in nulla patieris jacturam, et prout rerum vel temporum varietas exigit, ita te accommodabis tempori, [Col. 0158B] loco, personae, causae, nec te in aliquibus mutabis, sed potius in omnibus adaptabis; sicut manus, quae eadem est et cum in palmam extenditur, et cum in pugnum constringitur. Prudentia nec fallere vult, nec falli potest. Prudentia laudat parce, vituperat parcius; nam similiter reprehensibilis est nimia laudatio, quam immoderata vituperatio; illa siquidem adulatione, ista suspecta est malignitate. Prudentia testimonium veritati non amicitiae reddit. Cum discretione promittit, promissum accelerat, plenius quam promiserat praestat. Prudentia tribus temporibus dispensatur, praesentia ordinat, praevidet futura, praeteritorum recordatur; nam qui nihil de praeterito cogitat, vitam perdit; qui nihil [Col. 0158C] de futuro praemeditatur, in omnia incautus incedit. Prudens proponit in animo et mala futura et bona, ut illa possit sustinere, et ista temperare. Non semper in actu est, sed interdum animum recreat pausatione quietis. Et requies ipsa plena est sapientiae studiis et cogitationibus bonis; nam prudens nunquam otio marcet, nunquam desidia torpet, animum aliquando remissum habet, nunquam resolutum, accelerat tarda, expedit perplexa, emollit dura, aggreditur ardua ⁜ 95 . Sapientem non movet dicentis auctoritas, non generis sublimitas, nec quid dicat vel agat, nec quam multum, sed qualibus placeat cogitat. Id optat 88 et petit, quod optari coram omnibus possit. Nec altiori se imponit in quo vel stanti tremendum, vel descendenti cadendum.

[Col. 0158D] Tunc sibi salubria consilia advocat, cum sibi alludit vitae prosperitas, saecularis dignitas, tunc velut inlubrico pedem retinet et sistit; nec impetuose, sed circumscripte gressum procedere sinit. Ad prudentiam pertinent, circumspectio et cautio. Prudentia metitur futura secundum praeterita; ut, si prudens aliquem videt cecidisse in tale vitium, tali occasione, secundum hoc metitur futurum, ne ex simili occasione decidat in consimile peccatum. O quantae prudentiae est, ex praeteritis metiri futura! [Col. 0159A] ex ante factis instantia, ex similibus similia, ex signis consequentia! Ad eamdem prudentiam pertinet circumspectio, quae nihil aliud est, quam cautela contrariorum vitiorum, qua ita fugimus unum vitium, quod non incurramus in contrarium. Verbi gratia: sic avaritiam cavemus, quod non incurramus prodigalitatem, hanc virtutem Salomon persuadebat, dicens: Omni custodia serva cor tuum (Prov. IV) . Dicturus custodia, praemisit omni, ne si huic ostio seras claudas, alia ex parte aditum pandas. Sunt enim multi, qui sic unius vitii evadunt insultum, quod in alterius retinaculum labuntur. Sic enim vitia sibi invicem subministrant, ut dum quis latenter effugit unum, aliud vicaria vicissitudine retinet fugitivum. Ad eamdem prudentiam [Col. 0159B] pertinet cautio, qua prudentia discernit vitia virtutum speciem praeferentia. Unde ait Isidorus: «Vitia virtutum praeferunt speciem, unde perniciosius sectatores suos decipiunt, quia sub velamine se virtutis tegunt; nam sub praetextu justitiae crudelitas agitur, et remissa segnities mansuetudo creditur: Plerumque hoc agit torporis negligentia quod agere creditur indulgentia. Ex his liquet quod se contentus est prudens ad beate vivendum. Unde Crispus ait, «Sapientem nulla re egere,» summum enim in se bonum habet, et ideo extrinsecus instrumenta bonitatis quaeri non oportet. Intus in mente colitur summum bonum, intus totum complectitur, quia exterius formam ⁜ 96 non amplectitur. Incipit [Col. 0159C] enim fortunae esse subjectus, qui aliquam partem bonitatis quaerit extrinsecus. Prudens vero intra se omne bonum terminat, et si omne bonum fortunae amittat, clamabit: Omnia mea mecum sunt, scilicet prudentia, justitia, fortitudo, temperantia. Omnia quae eripi possunt, bona non putat. Imprudenti nihil sufficit, sed non est contentus, sibi relinqui non debet. Si nulla res opus est, nulla re scit uti, sed eget omnibus.

Ad fortitudinem invitant hae auctoritates: «Estote fortes in bello, et pugnate cum antiquo serpente ⁜ 97 .» Seneca ait: «Si magnanimus fueris, nunquam judicabis tibi contumeliam fieri: de inimico dices: non nocuit mihi, sed animum nocendi habuit.» O [Col. 0159D] quam generosa magnanimitas quae, cum inimicum habet in potestate, vindictam judicat vindicare potuisse. Honestum et summum genus vindictae judicat ignoscere, neminem ex improviso impetit, palam aggreditur; non gerit conflictum nisi indixerit; adversa non deprimunt, prospera non extollunt. Fortis pericula non appetit velut temerarius, nec formidat ut pavidus ⁜ 98 . Haec est quae fecit Vincentium [Col. 0160A] plus posse dum torqueretur, quam ille qui torquebat.

89 O homo, si virtutem hanc complexus fueris, fortunae jaculum non timebis; deridebis blandam, contemnes iratam. Qui fortis est liber est, non servit fortunae, non varietati mundanae. Vide, quanta fuerit in martyribus fortitudo, qui tormenta vicerunt, qui sua magnanimitate ipsis illusere tyrannis, qui projecti corpore, non sunt projecti mente; qui adversitati terga non verterunt, sed magnanimiter restiterunt. Est autem triplex fortitudo: fortitudo hypocritae dealbati, fortitudo philosophi, fortitudo justi. Prima venatur vanam gloriam, sed venando meretur aeternae damnationis ignominiam. Haec sic trahit gloriam, quod non sit in gloria. Haec [Col. 0160B] potius imbecillitas est quam magnanimitas, potius infirmitas quam valetudo. Hanc praetendunt haeretici, hanc praesumunt fratres falsi. Secunda est, qua philosophi spernebant fortunam mundi, aspernabantur gloriam, respuebant divitias, abdicabant potestates humanas. Sed haec fortitudo insufficiens erat ad meritum, impotens ad vitae praemium; quia carebat forma, id est charitate quae est forma omnis affectionis bonae. Secundum hanc fortitudinem dicitur rigor fuisse in Catone, magnanimitas in Socrate, mundi contemptus in Diogene.

Sed quia haec fidei fundamentum non habuit, eam spes non erexit, charitas non perfecit, virtutis meritum amisit. Fortitudo vero justi est quae finem [Col. 0160C] constituit Deum, debitum non omittit officium. Haec fortitudo est quae mortem contemnit, quae domum paupertati spirituali aperit, voluptates sub freno rationis jacere cogit. Tria sunt fortuitorum incommodorum genera: paupertas, morbus, tyranni violentia. Contra paupertatem valet fortitudo ut non frangatur animus, sed amplior sit interius, et tanto magis ditescat in mente, quanto minus abundat in rebus fortunae. Valet fortitudo contra morbi insultum; haec enim in dolore gratias Deo agit, spirituales delicias invenit in tribulatione ⁜ 99 , ut potius cedant morbi in mentis commodum quam in corporis detrimentum. Sicque morbus affert medicinam, infirmitas sanitatem, tristitia gaudium. Fortitudo tyranni violentiam expugnat, cujus crudelitatem [Col. 0160D] enervat, carcerem respuit, mortem non metuit ⁜ 100 . Homo, nil valet tua operatio, nisi columna fortitudinis roboretur. Nutat aedificium bonae operationis, nisi innitatur columnae fortitudinis: hac fracta, totum aedificium corruit, et Samson, id est vir fortis, semetipsum interficit ⁜ 1 . Haec aequat adversa prosperis et prospera adversis, ut non magis erigatur quis prosperis, quam deprimatur [Col. 0161A] adversis. Prospera judicat fumum, et quasi spumam transeuntem, adversa quasi nebulam fugientem. Ipsa magnanimitas ostendit quod infirmitas hominem in tribulatione facit potentem, quae ex se nullam habet virtutem. Caeterarum cardinalium virtutum regina est prudentia. In ea formam inveniunt, ab ea modum requirunt, sine ea, quae virtus esse videtur, decidit in fatuitatem quod bonum esse apparet, labitur in temeritatem. Prudentia est quae docet quid cogitandum, quid qua intentione agendum, quomodo ad finem perducendum. Haec metitur vires humanas, haec ponit cogitationibus metas, haec dirigit motus mentis, intuitus rationis, haec ponderat bona, examinat mala? Quid valet religio, nisi prudentiae recipiat condimentum quid jejunium, [Col. 0161B] nisi sale sapientiae conditum. Quare, o homo, antequam quidquam aggrediaris, considera in speculo prudentiae, modum tuae actionis, lege in libro prudentiae quid agendum sit, quid cavendum. Ille liber non fallit, neminem decipit, sed omnes ejus sententiae sunt assertiones verae et honestae.

Hoc modo procedat praedicator in sermone de temperantia, vel modestia:

Modestia vestra nota sit omnibus hominibus, Dominus prope est (Phil. IV) . Item Apostolus: Sobrie, et juste, et pie vivamus in hoc saeculo (Tit. II) . Item: Sobrietatem sectantes (ibid.) . Et Hieronymus: «Modicus [Col. 0161C] et temperans cibus, utilis est animae et corpori.» Idem iterum: «Omnia sunt virtuti continentiae praeparata.» S. Gregorius: «Altitudo mentium munditia est continentium.» Et alibi poeta:

Considera quantum natura poscat, non quantum gula concupiscat. Si continens fueris, eo usque pervenies, ut te ipso contentus sis. Nam qui sibi satis est, in deliciis natus est. Impone concupiscentiae frenum. Omnia quae blandimento, et quae voluptati animum trahunt, rejice, ede citra saturitatem, bibe citra ebrietatem, desideria tua parvo redime; quia hoc tantum curare debes, ut desinant. Ad cibum [Col. 0161D] accede non ad voluptatem: palatum tuum fames excitet, non sapores. Nunquam paupertas immunda tibi sit, nec parcimonia sordida, nec simplicitas neglecta, nec levitas languida; nec tua defleas, nec aliena mireris. Si continentiam diligis, turpia fugito, antequam accidant ⁜ 2 . Non acerba, sed blanda verba teneas. Esto vitiorum fugator ipse, aliorum vero non sis curiosus scrutator neque acerbus reprehensor, sed sine reprobatione corrector ita, ut admonitione hilaritatem praevenias, et erroris veniam facile dato. Non extollas quempiam supra modum, nec dejicias. Esto tacitus dicentium [Col. 0162A] auditor ⁜ 3 . Facile quaerenti responde, contendenti facile cede, nec injurgia, exsecrationesque descendas. Si vis esse continens, et animi et corporis motus observa, ne indecori sint; nec ideo illos contemnas quia latent; nam nihil refert quod nemo illos videat, cum ipse illos videas. Paucis familiaris sis, omnibus aequus; severior vita quam vultu, ultor clemens, saevitiae detestator, optior bonae famae, non tamen inanis gloriae seminator; imo, extra inanem gloriam occultator virtutum, sicut alii vitiorum; vanae gloriae contemptor et honorum; quibus praeditus eris non acerbus exactor. O quam

Si quis a verbositate et effrenata linguae evagatione cavere studet, haec quae sequuntur diligenter attendat. Ait Apostolus: Ineptas et viles fabulas devita (I Tim. IV) . Hieronymus ait: «Scurrilitas atque lascivia, te praesente non habeant locum.» Omne quod non aedificat audientes, in periculum vertitur audientium; Corrumpunt enim bonos mores colloquia [Col. 0163A] mala (I Cor. XV) . Sixtus etiam ait: «Lingua maliloqua indicium est malae mentis:» Lingua tua sensum tuum sequitur, verbum sine sensu opprobrium est. Ad Nepotianum quoque Augustinus dicit: «Officii tui sit, charissime, non tantum oculos servare castos, sed et linguam: nunquam ad luxuriam moveatur corpus, ad jocos vel inania verba nec moveatur lingua.» Sixtus etiam ait: «Sermo vanus vanae conscientiae index est: Qualis sermo ostenditur, talis etiam animus comprobatur. O homo, qualis futurus es in factis, si dissolutus inveniaris in verbis? non major est gloria dicere nota, quam silere otiosa. Stultus est qui primum non inducit verbum ad limam rationis, quam educat ad linguam sui oris. Prius debet homo [Col. 0163B] habere verbi scrutinium, quam dicendi usurpet officium. Cave ne in publico verba facturus, verbositas tua verecundiam pariat imperitis, indignationem peritis. Fluxus verbi significat animum fluxum; et qualis sit homo in mente verbositas depingit in ore. Verbositas hominem mutat in scurram, transformat in mimum, in joculatorem dejicit, humanae naturae deponit dignitatem. Refrenanda est lingua, ut ait Jacobus (cap. III) , quae inflammat rotam nativitatis nostrae. Rota autem nativitatis nostrae est praesens vita, quae ab ineunte aetate, in multiplici volvitur volubilitate. Hanc inflammat linguae mobilitas in adolescentia ad jocosa, in aetate virili ad fraudulenta, in senili ad detractoria. Sedanda [Col. 0163C] est ista scintilla ne evadat in flammam; surculus ne excrescat in silvam; gutta ne intumescat in torrentis abundantiam. Majus est refrenare linguam quam capere civitatem, quia illud insultat interius, hoc exterius. Hic sumuntur arma contra te de te ipso, ibi vero pugnatur de alieno. Summa tamen verecundia est et depressa dejectio unicum non posse refrenare membrum, vile non posse sibi subjugare mancipium. Si in humido locata est lingua, sistatur per constantiam; si egredi vult, refrenetur per temperantiam, apponatur pessulum rationis, circumcidatur lima discretionis. Si equo frenum imponitur ne contra equitem evagetur ⁜ 6 ubi non imminet nisi corporis periculum, multo magis frenum apponendum est linguae, per [Col. 0163D] quam periculum imminet animae ⁜ 7 . Melior est vera simplicitas, quam abundans loquacitas: melior est sancta rusticitas, quam peccatrix eloquentia. Facile contemnitur qui frequentius non vocatus in garritum resolvitur. Assuesce igitur linguam tuam bene loqui; pretiosa est lingua quae non novit nisi de divinis rebus verba construere; et sanctum est os, unde semper coelestia proferuntur eloquia. Considera te redditurum rationem de omni verbo otioso: Otiosum autem est verbum (Matth. XII) , ut dicit Gregorius, «quod caret aut utilitate rectitudinis, [Col. 0164A] aut ratione justae necessitatis.» Verbositas est semen quod fructum non facit, sal infatuatum quod ad nullius rei valet condimentum, sed potius terram sterilem reddit, quia auditores in 92 cachinnum convertit. Noli, homo, stude pluralitati verborum sed fructuosae brevitati sententiarum, quia, ut ait Hieronymus, brevitati studens, non debes plura dicere. Et si castitatem habes in mente, non eam foedes inhonesto sermone, «non loquendo et discurrendo, sed tacendo et sedendo te sapientem monstra.» Garrulus nunquam loqui erubescit, non considerat quid, sed quantum dicat, non metitur sententiarum sed verborum abundantiam. Sermo moderatus sancta reverentia est, sermo immoderatus impudicitiae nota. Quidam, ut verbositati [Col. 0164B] indulgeant, imprudenter Scripturas demonstrant, quas tamen non intelligunt, et cum aliis persuaserint, eruditorum sibi supercilium assumunt. Revera garruli ⁜ 8 sunt vitandi velut venenosa animalia, qui verbositate sua alios infatuant, et quae nec sibi nec aliis prosunt imprudenter eructant; et, ut Hieronymus ait: «Quidam rumores turpissimos ferunt, et quod ab ipsorum egressum est labiis, audisse se dicunt.» Quidam adversus alios sunt loquaces et garruli, pro se vero elingues et muti. Verbositas est speculum mentis, et garrula lingua littera cordis.

Audi quid dicat Evangelium: Bonus homo de bono thesauro cordis sui profert bona (Matth. XII) . [Col. 0164C] Salomon quoque ait: In multiloquio peccatum non deerit, et qui moderatur labia sua prudentissimus est (Prov. X) . Qui custodit os suum, custodit animam suam; qui autem inconsideratus est, sentiet mala (Prov. XIII) . Homo sapiens tacebit usque ad tempus, lascivus autem et imprudens vel impudens non servabit tempus. Item David ait: Vir linguosus non dirigetur in terra (Psal. CXXXVIII) . Et Gregorius: Vir linguosus imperitus est, prudens paucis utitur verbis. Brevis sermo scientiam facit, loqui multum stultitia est. In principio audi, loquere novissimus, finis plus habet honoris; melior novissimus sermo quam primus.

[Col. 0164D] Qui vult mendacii vitare perniciem, his se informet sententiis; legitur in Evangelio: Non falsum testimonium dices (Matth. XIX) . Et Paulus ait: Deponentes mendacium, loquimini veritatem unusquisque cum proximo suo (Ephes. IV) .

Salomon etiam ait: Qui mentitur, testis est fraudulentus. Abominatio est Domino, labia mendacia: qui autem fideliter agunt, placent ei (Prov. XII) . Os quod mentitur occidit animam (Sap. I) . Et David ait: Perdes omnes qui loquuntur mendacium (Psal. V) . Item Isidorus ait: Omne quod a veritate discordat, [Col. 0165A] iniquitas est. O homo, quantum a summa veritate discordas, dum figmentis mendaciorum operam praestas! quomodo putas te venturum ad verum, si es in verbis dissentiens a vero, nescio qua conscientia ea lingua quis rogat Deum qua eructavit mendacium. Nullum est peccatum quo ita cauteriatur conscientia, ac mendacii nota. Cum omne peccatum mortale hominem alienet a vero, nullum malum magis quam mendacium, quod derogat veritatis naturae. Hoc est vitium quod falsa testimonia commentatus, fabricat adulationes, invenit fraudes, consummat detractiones. Per hoc vitium corde et ore quis loquitur, et in semetipso diversificatur. Negat ore quod tenet in corde. Per hoc vitium, cor contradicit cordi, os obviat cordi. [Col. 0165B] Hoc vitium haeresim parit; schismata facit, generat suspiciones, inauditos concinnat rumores, colorat probra, palliat denudanda, denudat velanda. Hoc assistit perjuriis, assidet actionibus inhonestis, contra omnes res lege naturali ad utilitatem proximorum tendit, cum ipsam etiam veritatem oppugnat. Hoc tantae malitiae rubiginem in se continet, quod ea nulla ratione excusari possit. Non hanc solvit a reatu in 93 obstetricibus naturalis pietas (Exod. I) ; non in Gabaonitis rationabilis timiditas (Josue IX) , non in Petro error mentis (Matth. XXVI) , non in Anania providentia necessitatis (Act. V) .

Nullum est peccatum quod ita aspirat ad dolum, tendit ad fraudem, spectat ad deceptionem, anhelat [Col. 0165C] ad proditionem, sicut mendacii vitium, falsitatis flagitium. O filii hominum, usquequo gravi corde, utquid diligitis vanitatem, et quaeritis mendacium (Psal. IV) ? nimis vultis sectari nostrae naturae vanitatem, qui et in verbo commutatis veritatem. Sed si modo in mendacio fuerit culpa, in veritate in futuro non deerit poena; et qui nunc fuerit per mendacium falsus, in futuro erit in gehenna verus. Scis quoniam imitaris per mendacium, patrem mendacii diabolum, qui in veritate non stetit, sed per superbiae vanitatem decidit. Hujus filii sunt, qui recedunt a vero. Hujus sunt complices qui indulgent falsis. O homo, si in tuo mendacio est falsitas, in culpa erit veritas. O miserabilis mendacii effectus, qui propositione falsa consequenter [Col. 0165D] infert verum supplicium. O quanta imprudentia, o quanta fatuitas, pro verbo mendacii sustinere verbera aeterni supplicii! Quantum deviat ab officio linguae, qui commaculatur mendacii sorde! Satis homo suae nativitatis exprimit rotam, quando labitur per falsitatis offensam. O homo, si vis cavere verba mendacii, linguam informa ad veritatem, a verborum scurrilitate averte. Mendacium servitium est, quod totam locutionis massam in sui amaritudinem convertit. Est autem triplex mendacium: mendacium vanitatis, mendacium falsitatis, mendacium intentionis. De primo dicitur: Vana locuti sunt unusquisque ad proximum suum, etc. (Psal. XI.) [Col. 0166A] De secundo dicitur: Omnis homo mendax (Psal. CXXV) . De tertio: Perdes omnes qui loquuntur mendacium (Psal. V) . Primum miserabile, secundum culpabile, tertium abominabile. Primum poenae, secundum culpae, tertium malitiae. Primum innatum, secundum excogitatum, tertium elaboratum.

Hae auctoritates remedium praestant contra detractiones; Hieronymus ait: «Cum factum aliquod a maledico fingitur, alterius fama vexatur.» Idem ait: Non juste potes in aliis reprehendere, quod ipse facis; nec arguere simulationem potes, cum ipse reus tenearis. Item: Cave ne aut linguam aut aures habeas prurientes, id est ne ipse aut aliis [Col. 0166B] detrahas, aut alios audias detrahentes. «Nulli detrahas, nec in eo te sanctum putes, si caeteros laceres, si detractionibus tuis alios vulneres. Non est hoc emendare, sed vitio tuo satisfacere.» Item: Incongruum est latere corpore, et lingua per totum orbem vagari. Vide ne dum reprehendis vitia, vitium detractionis incurras. Item: Querulum est servorum genus, et quantumcunque tribulatur, illis minus est; non enim considerant quid, sed quantum detur, doloremque suum solis detractionibus consolantur. Idem: «Qui aliis crebro detrahit, quamplurimos offendit; turpe est lacerare absentes, et alienam vitam describere; minus disertus est, qui se excusat alieno errore.» Detractor scorpionis [Col. 0166C] gerit imaginem, quia sicut scorpio praefert virginis vultum, et consequenter emittit aculeum, et a superiori vulnus infert acuatum ⁜ 9 ; sic detractor in facie hominum verba favorabilia proponit, et in occulto aculeum detractionis concludit, et quasi a superiori vulnerans, melioribus detrahit. O homo, quid de te cogitas, dum jaculum detractionis vibras? Prima sagitta in te revertitur, et prius tibi quam aliis vulnus infertur. Male velas tui facti enormitatem, qui eam palliare cupis per alienam detractionem. Dum detrahis hominibus, suspectum 94 reddis, omnibus te odiosum facis, et quos honestis sermonibus amicare deberes, veneno detractionis eis inimicari studes. Dum alios deturpare niteris, te profundius inficis; et quod in alios commentaris [Col. 0166D] falsum, in te invenis verum. De detractoribus dicitur: Sepulcrum patens est guttur eorum, etc. (Psal. V, XIII.) Sepulcrum dealbatum exterius, fetorem cadaveris tenet intus; sic detractor interiorem malitiam colorare volens, in morsus detractionis exit. Sed per hoc potius sepulcrum aperitur, et interioris malitiae fetor egreditur. Detractores canum gerunt imaginem; qui indiscrete latratibus intendunt et omnibus morsus inferunt. Hi sunt qui in scirpo inveniunt nodum, in immaculato maculam, in rotundo angulum, in splendido tenebrosum. Haec est pestis hypocritarum, morsus invidorum; pestis illa nulli parcit, auget culpam, diminuit gratiam, [Col. 0167A] errat in proximum, peccat in Spiritum sanctum. Hac maligna peste intonantes Scribae et Pharisaei dicebant: In Beelzebub principe daemoniorum ejicit daemonia (Luc. XII, Marc. III) . Et alii clamaverunt: Samaritanus es tu, et daemonium habes (Joan. VIII) . O homo, quae commoditas in detractione? quae utilitas in maledico dente? Dum proximo nocere credis, magis honori ejus accedis; quia solet detrahi bonis, et in virtutem desaevit tabes livoris. Dedignatur enim lingua maledica in vitia exercere malitiam, et totam se armat ad proximi diminuendam justitiam, et sic suae detractionis rubigine alterius famam expolit, suaque demorsione alterius gloriam purgat et extollit. Detractio invidiam praedicat animi malignitatem denudat; et quod interius est incognitum, [Col. 0167B] exterius vomit per detractionis venenum ⁜ 10 . O homo, si arguis argue ad mensuram, reprehende ad cautelam, non ut proximus scandalizetur, sed ut corrigatur. Argue, non ut tuum facinus pallies, sed ut alterius vulnus sanes. Ad scurras pertinet detractio, qui adulantur ut emungant pecuniam; qui detrahunt ut divites stimulent ad largitiones faciendas; qui per adulationes in auribus potentum citharizant; qui juxta doni mensarum laudes ponderant, qui per detractiones acquirunt quod per virtutes non possunt. Horum lingua quae cibos venatur, erit cibus ignis aeterni; et quae per detractionem attrahit munera, gehennali distrahetur poena.

[Col. 0167C] Detractio est inimica virtutum matri, scilicet charitati; quam a se fugat, qui proximum detractione sugillat, quia Spiritus sanctus detractioni effugiet figmentum, mendacium abhorret reprehensionis, detractionis peccatum. Nec hic, neque in futuro locum remissionis vix invenit, qui Spiritum sanctum offendit. O homo, qui cinis es et pulvis, qua fronte, quo supercilio verecundiae perfusus charactere, in meliorem audes detractionis venenum evomere, aut in minus malum, vel parum, judici sententiam ferre? Si proximum judicas injuste, a majori judicaberis juste: pro judicio detractionis, aeternae senties judicium damnationis.

[Col. 0167D] Haec est doctrina ad orationem: Omnia quaecunque petieritis in oratione, credentes, accipietis (Matth. XXI) . Orate pro invicem ut salvemini; multum enim valet deprecatio justi assidua (Jac. V) . Longe est Dominus ab impiis, et orationes justorum exaudiet (Prov. XV) . Ante orationem praepara animam tuam, et noli esse quasi homo qui tentat Deum (Eccli. XVIII) . Deprecationem laesi exaudiet Deus (Eccli. XXXV) . Fili, in infirmitate tua noli despicere teipsum, sed ora Deum, et curabit te. Surge a lecto, averte te a [Col. 0168A] delicto, et dirige manus, orationibus et lectionibus nocte ac die vaca, et cum somnus de oculis tuis ceciderit tunc sensus in oratione evigilet. Sicut militi 95 sine armis exire ad bellum non convenit, ita Christiano cuilibet sine oratione procedere non expedit. Unde Hieronymus: «Egredientem de hospitio armet oratio.» Quanto graviori tumultu carnalium cogitationum premimur, tanto orationi ardentius insistere debemus ⁜ 11 . Melius est cum silentio cordis orare, quam solis verbis, sine intuitu mentis; psallendi enim utilitas, tristitiam cordis consolatur.

Tantus debet esse erga Deum orandi affectus, ut non desperet precibus consequi effectum. Inaniter oramus, si spei fiduciam non habemus. Qui a praeceptis [Col. 0168B] Dei avertitur, quod in oratione postulat non merebitur. Caesarius dixit: Sic orationi et lectioni debemus incumbere, ut interdum etiam manibus aliquid possimus exercere. Sicut venenata animalia fortiores herbae, vel et pigmenta pellunt, ita et cogitationes sordidas oratio munda pellit. Noli, o homo, orationem aliqua circumstantia deformare; aeterna petas, non temporalia. Si terrena petas, oratio tua caret materia; si non ex charitate, caret forma: pete ergo pie, ut informetur oratio; perseveranter, ut radicata sit intentio; et ea quae ad salutem aeternam spectant, ut stabili adhaereant fundamento. Noli enormia petere, ne in peccatum tibi vertatur oratio, ut oratio Judae. Noli petere ex [Col. 0168C] rancore animi, ut filii Zebedaei, qui petierunt a Christo ut ignis descenderet de coelo, qui Samaritanos vastaret (Luc. IX) . Hi enim non postulaverunt intuitu justitiae, sed amore vindictae. Si oras, exclude ab animo cogitationum tumultum, claude tuae mentis ostium, intra cordis tui cubiculum. Cum oras ad Deum, serva suavitatem tui unguenti, ne muscae morientes perdant suavitatem thymiamatis sancti (Eccle. X) ; id est cave ne in oratione tua se pravae cogitationes immisceant, quae meritum orationis perdant. Si hostiam orationis offers Deo, abige cum Abraham aves a sacrificio (Gen. XV) , ne hostiis insidientur easque inficiant; quia timendum est ne cogitationes immundae corrumpant suavitatem orationis propositae. Multi enim sunt, qui habent [Col. 0168D] in ore Deum, in mente diabolum; qui voce Deum laudant, mente autem blasphemant, et cum lingua sit in hymnis, animus est in patinis; ac quod ore fatentur, animo diffitentur. Tales, quantum in ipsis est, Deum derident, divinam majestatem blasphemant, ac, cum linguae peccata remitti orant, ea in mente retinere non dubitant. Imo, quidam sunt qui os in orando polluunt, et animam inficiunt. De his Seneca ait: Nunc quanta est dementia hominum! Turpissima vota Deo insurrant, [Col. 0169A] si quis amoverit aurem, conticescent: quod homines scire nolunt, Deo narrant. «Sic cum hominibus vive, tanquam Deus videat, sic loquere cum Deo, tanquam homines audiant.» O homo, si vis exaudiri, digne digna pete, sic Deum postulabis, quod ad Deum pertinet dare. Est autem quaedam oratio periculosa, qua petimus mala, qualis fuit oratio Judae proditoris, quia petiit proditionem Salvatoris. Alia quaestuosa, qua petuntur temporalia, qualis fuit petitio filiorum Zebedaei, qua petierunt ut unus sederet a dextris, et alius a sinistris Dei in regno suo, quem credebant temporaliter regnaturum (Matth. XX) . Alia est infructuosa, qua quis obstinatus petit salutem aeternam, de qua dicitur: Non omnis qui dicit mihi Domine, Domine, intrabit [Col. 0169B] in regnum coelorum (Matth. VII) . Alia est fructuosa in qua de contingentibus nihil omittitur, de qua dicitur: Quodcunque petieritis Patrem in nomine meo, fiet vobis (Marc. XI, Joan. XVI) . Ubi potius intelligitur numen nominis, quam nomen numinis. Ille vere petit in nomine Jesu, qui salutari intentione petit, et ad salutem aeternam. Haec sola oratio allegat apud judicem, perorat apud coelestem Principem. De hac in Canticis amoris dicitur: Quae est ista quae ascendit per desertum sicut virgula fumi ex aromatibus myrrhae et thuris et universi pulveris pigmentarii? (Cant. III.) Haec enim vere ascendit, quae penetrat paradisum et ascendit usque ad Dei thronum.

96 Haec eleganter dicitur virgula, et directa, quia sicut virga ex directo in altum dirigitur, sic [Col. 0169C] oratio fructuosa in terrena non curvatur, sed ad coelestia inflexibiliter dirigitur. Eleganter autem comparatur fumo, quia sicut fumus ex igne nascens tendit in altum, sic oratio fructuosa ex camino charitatis orta, ascendit in altum. Eleganter etiam per desertum dicitur ascendere, quia animus per quem talis oratio effunditur, ab omni pravarum cogitationum strepitu separatur. Haec est ex aromatibus myrrhae et thuris. Thus affert odorem, myrrha amaritudinem. Per thus ergo significatur mentis devotio; per myrrham, poenitentiae amaritudo. Ergo ex amaritudine poenitentiae de peccatis, et odore internae devotionis, constare debet unguentum orationis. Quia quicunque orare fructuose desiderat, [Col. 0169D] necesse est ut de peccatis poenitens, mentis devotionem orando redoleat. Et universi pulveris pigmentarii. Pigmentarius est Christus, qui diversis pigmentis virtutum suos illustrat, et quasi pigmentario nectare inebriat. Hujus pigmentarii pulvis universus, est multiplex virtus, de qua orationis unguentum conficere debemus.

His auctoritatibus potest aliquis informari ad compunctionem [Col. 0170A] et contritionem cordis; ait propheta: Scindite corda vestra et non vestimenta vestra (Joel. II) . Et Joannes: Poenitentiam agite, appropinquavit enim regnum coelorum (Matth. III.) Et Psalmista: Sacrificium Deo spiritus contribulatus (Psal. L) . Item sanctus Augustinus: «Qui non habet compunctionem, non habet mundam orationem.» Et sanctus Isidorus: «Prius lacrymis purganda sunt vitia quae gessimus, et tunc mundata mentis acie, id quod quaerimus contemplemur.» Compunctio cordis, est humilitas mentis cum lacrymis, de recordatione peccati, et amore judicis, et timore judicii. Ille perfectior est compunctionis effectus, qui a se omnes carnalium desideriorum affectus repellit, et intentionem suam toto mentis studio in Dei contemplationem defigit. [Col. 0170B] Gemina quoque compunctione anima electi afficitur, id est dum operum suorum mala considerat, vel dum desiderio vitae aeternae suspirat. Quatuor sunt affectionum qualitates, quibus mens justi compungitur salubriter. Prima est memoria praeteritorum factorum; secunda, consideratio peregrinationis suae in hac vita; tertia, recordatio poenarum suarum; quarta, desiderium supernae patriae, quatenus ad eam citius valeat pervenire. Lacrymae enim poenitentiae apud Deum pro baptismate reputantur Dilige lacrymas, et tanto sis pronior ad lamenta, quanto pronior fuisti ad culpam. Magna peccata grandia lamenta requirunt: beatus autem est, qui habet compunctionem secundum Deum. Compunctio sanitas est animae, compunctio remissio est [Col. 0170C] peccatorum, compunctio secunda est tabula post naufragium, secunda medicina post peccati remedium. Compunctio est spirituale lavacrum internae regenerationis, sine quo adultis non valet baptismus; sine quo, ad judicium sumitur Christi corpus; sine quo infructuosa est confessio, sine quo inanis est satisfactio. Haec est aqua mentem purgans, intentionem fecundans, confessionem irrigans, animam satians. Haec est aqua quae submergit Aegyptios, id est exstinguit motus primos. Haec est spirituale diluvium, quod omnem carnem interficit, id est omnem carnalem cogitationem exstinguit ⁜ 12 . Est autem triplex lavacrum, baptismi, poenitentiae et martyrii. Primum est ingredientium, [Col. 0170D] secundum 97 redeuntium, tertium pervenientium.

De primo dicitur: Lavamini, mundi estote (Isa. I) . De secundo dicitur: Amplius lava me ab iniquitate mea (Psal L) De tertio: Laverunt stolas suas in sanguine Agni (Apoc. VII) . Primum lavacrum est figuratum per aspersionem quae fiebat in Veteri Testamento ex aquis vivis; secundum per cineris aspersionem; tertium, per vitulae rufae sanguinem (Num. XIX) . Quid enim aqua viva, nisi baptismus? Quid aspersio cineris, nisi humilitas compunctionis, [Col. 0171A] per quam homo se cinerem ostendit, et sedet in cinere et cilicio? Quid etiam sanguis vitulae rufae, nisi martyrium, rubricatum sanguine, quod efficaciam habuit ex Christi passione? Sic itaque triplex est baptismus: baptismus fluminis, qui fit in aqua; baptismus flaminis qui fit in poenitentia, ex Spiritus sancti gratia; baptismus sanguinis, qui fit in martyrii lucta. Per primum vestitur homo stola prima; per secundum, difformatus renovatur; per tertium, praeparatur secundus. In primo, deletur vetus homo; in secundo, renovatur interior homo; in tertio, moritur caro. Primum est omnium, secundum multorum, tertium paucorum. O felix lavacrum poenitentiae, quod toties valet ad purgandum, quoties purgatione [Col. 0171B] indiget cor humanum. Haec est herba coelestis fullonis, qua vestes suorum deturpatas a sordibus purgat. Haec est coeleste nitrum quod de rore divinae gratiae descendens, sole justitiae decoctum, abstergit maculas peccatorum. Haec est lixivium, quo interioris hominis caput, id est mens, vitiorum vermibus scaturiens abluitur, quod ex cinere humilitatis, et aqua compunctionis conficitur. Haec est solum contra ruinas hominum solatium, quae passionis Christi vicaria, contra peccata affert remedium, ne toties cogatur Christus mori, quoties homo labitur in abyssum peccati. Haec est circumcisio spiritualis, quae fit per petram, Christum, per hanc amputatur praeputium carnis, id est concupiscentia immunditiae carnalis. Si ergo in abysso [Col. 0171C] peccati naufragaris, adhaereas tabulae contritionis, haec excludit naufragium, haec adducit ad portum. Intra conscientiam tuam, disquire eam; primo considera statum tuae prudentiae; si visus te incurvaverit per concupiscentiam, si guttur per gulam, si auditus per enervantem melodiam, vel spontaneam detractionis audientiam, et si lingua claudicaverit in verbo, si olfactus erraverit in odoramento, si tactus erraverit in furto, si gressus deviaverit in plano; si in his vel in aliquo istorum inveneris culpam, ablue per compunctionis notam; juxta quantitatem sordium, metire quantitatem ablutionis; juxta magnitudinem morborum, adhibe mensuram medicaminum; juxta excessum culpae, pondera progressum vindictae. Poenitentia autem [Col. 0171D] dicitur a puniendo, quia culpa deletur quae conterendo punitur; Poenitentiae vero mater et origo est timor, qui poenitentiam concipit, et contritionem parit. Unde Isaias: A timore tuo, Domine, concepimus, et peperimus spiritum salutis (Isa. XXVI) . Poenitentia ergo est anteacta peccata deflere, et flenda non committere; nam qui sic alia plorat, ut alia iterum committat, adhuc poenitentiam agere aut ignorat, aut dissimulat. Quid enim prodest alicui, si, verbi gratia, peccata luxuriae defleat, et adhuc avaritiae aestibus anhelat? ait Isidorus: Irrisor est et non poenitens, qui adhuc agit quod poenitet; nec videtur Deum poscere subditus, sed subsannare superbus. Canis reversus ad vomitum (Prov. XXVI) [Col. 0172A] est poenitens ad peccatum rediens. Multi lacrymantur indesinenter, et peccare non desinunt. Quosdam accipere lacrymas ad poenitentiam cerno, et affectum poenitentiae non habere conspicio, quia per justitiam mentis, non recordatione peccati lacrymas fundunt, et statim reviviscente usu ea quae fleverunt iterando committunt.

Hic desinebat antiquissimum exemplar nostrum, cum verbo: Explicit. In alio tamen exemplari subjungebantur omnia sequentia.

Auctoritates: Confitemini alterutrum peccata vestra (Jac. V) . Et alibi: Dixi: Confitebor adversum me injustitiam meam Domino (Psal. XXXI) . Job etiam [Col. 0172B] ait: Loquar in amaritudine animae meae (Job X) . In amaritudine enim animae suae loquitur, qui secundum contritionem cordis, ore peccatum confitetur. Apostolus quoque ait: Corde creditur ad justitiam, ore autem confessio fit ad salutem (Rom. X) . In Veteri Testamento praeceptum est, ut homo a lepra curatus, ostenderet se sacerdoti (Lev. XIV) . Per quod demonstratur, quod poenitens curatus a spirituali lepra per contritionem, tenetur se ostendere sacerdoti per confessionem. Tu ergo, confitere peccata ut absolvaris, accusa ut excuseris. Si in praesenti non es accusator tui, tres habebis accusatores in die judicii: Deum accusatorem et judicem, conscientiam accusantem et punientem, daemonem accusantem et punitorem. Haec est differentia [Col. 0172C] inter judicem soli et poli: qui apud judicem soli se accusat, pro reo habetur, sed apud judicem poli, qui peccatum suum confitetur, absolvitur. Apud judicem soli, locum habet relatio criminis vel remotio. Reus enim qui a se crimen removet, vel in alium refert, quodammodo excusatur, sed qui apud judicem poli sibi crimen adscribit, nec in alium refert, nec causam peccati ascribit fortunae vel fato, excusatur. Potest autem esse quadruplex confessio, scilicet, confessio exactionis, confessio desperationis, confessio poenitudinis, et confessio laudis. Confessio exactionis est, quae quodammodo ex exactione provenit, ut, illa qua daemones confessi sunt Filium Dei, dicentes: Jesu fili Dei vivi, ut quid venisti ante tempus perdere nos? (Matth. VIII.) [Col. 0172D] Confessio desperationis est illa qua Judas confessus est, dicens: Peccavi tradens sanguinem justum (Matth. XXVII) , et Caïn: Major est iniquitas mea quam ut veniam merear (Gen. IV) . Confessio poenitudinis est, quae ex poenitentia provenit, de qua dicit Jacobus: Confitemini alterutrum peccata vestra (Jac. V) . Confessio laudis est, qua confitemur Dei bonitatem, dicentes: Confitemini Domino quoniam bonus (Psal. CXXXV) , qua et Christus confessus est, dicens: Confiteor tibi, Pater, Domine coeli et terrae (Matth. XI) . Duplex est autem peccati confessio, quaedam generalis, quaedam specialis. Generalis, quae fit indies in sacrificio matutino et vespertino, id est in completorio, pro venialibus et occultis; [Col. 0173A] specialis quae fit pro mortalibus, et manifestis ⁜ 13 : ad quam tenentur clerici singulis Sabbatis, laici vero ter in anno tenentur specialiter confiteri; videlicet in Natali Domini, in Paschate, et in Pentecoste. Quod figuratum est in veteri lege, per hoc quod praeceptum est filiis Israël, ut ter in anno offerrent se Domino in Jerusalem, et non vacui. Sic et nobis praecipitur ut ter in anno nos Deo offeramus per confessionem in spirituali Jerusalem, id est in Ecclesia, et non vacui a bonis operibus. Sed hodie invaluit, ut vix laicus vel clericus semel confiteatur in anno, et dum confitetur, timendum est ne confiteatur, potius ut satisfaciat consuetudini, quam ex contritione animi. Quosdam arcet a confessione negligentia, quosdam verecundia, quosdam [Col. 0173B] consuetudo prava, quosdam timor satisfactionis injungendae; quosdam propositum vivendi in crimine. Hi sunt ranunculi, qui projecti in os canis, reddunt canem mutum. A quibusdam asseritur, quod calamites est rana in calamis habitans, quae si in os canis projiciatur, canis mutus efficitur. Canis est peccator immundus, cui latratum, seu confessionis sonum auferunt praedictae pestes, quasi ranunculi in os canis projecti. Hi sunt allophyli qui obturarunt puteum Abrahae (Gen. XXVI) . Per puteum Abrahae significatur confessio, de qua fidelis haurit aquam salientem in vitam aeternam: hanc obturant praedictae pestes, ne homo de puteo confessionis, aquam hauriat salutis. Haec est cisterna [Col. 0173C] Bethlehem 99 , quam obsident Philistaei, de qua David bibere cupit (II Reg. XXIII) ; quia fidelis per David figuratus, aquam confessionis et salutis cupit; sed cuneus Philistinorum, id est multitudo pestium praedictarum eam obsidet, et impedit ne fidelis haurire possit. Debet autem confessio universalis esse, non particularis, ut de peccatis cognitis in specie fiat confessio, de ignotis in genere; quia piarum mentium est ibi culpam reputare ubi culpa non est, et ibi cognoscere per confessionem, ubi manifesta non est, per agnitionem. Quia sicut universalis est remissio, ita universalis debet esse confessio; nam Spiritus sancti gratia nescit tarda rerum molimina; quem enim sanat, totum sanat.

Tria debent occurrere, ad hoc ut vera sit confessio: [Col. 0173D] scilicet cordis contritio, oris professio, operis satisfactio. Unde, si aliquod istorum defuerit, non est confessio, sed tantum oris hiatio: confessio enim perplexa propositio est et tria notat. Haec est via trium dierum per quam debemus ire in solitudinem, id est tendere ad patriam coelestem, ut Deo nostro sacrificemus.

Facite fructus dignos poenitentiae (Matth. III) . Et alibi dicitur: Poenitentiam agite, appropinquavit enim regnum coelorum (ibid.) . Et Job: Ago poenitentiam in favilla et cinere (Job XLVII) . Exterior ergo [Col. 0174A] poenitentia a Christo habuit exordium per praedicationem, a Job exemplum per satisfactionem, a David per magisterium et instructionem, qui dicit: Tibi soli peccavi, etc. (Psal. XC) . Poenitentiae autem fructus sunt remedia, orationes, jejunia, psalmodiae, vigiliae, oblationes, lectiones, eleemosynae, asperitas habitus. Contra morbum luxuriae, orationes et jejunia sunt medicinae; orationes, ut Deus rore coelestis gratiae temperet ignem concupiscentiae; jejunia, ut castigent jumentum carnis nostrae. Hoc genus daemonii non ejicitur nisi in oratione et jejunio. Psalmodiae et lectiones valent contra peccatum acediae, ut animus excitetur a torpore et discat repellere otia, sectari seria. Eleemosyna quoque remedium fit contra avaritiam: tenuitas victus [Col. 0174B] contra crapulam; quia, ut testatur Gregorius: «Contraria contrariis curantur.» Septem ergo principalibus vitiis, septem principales virtutes sunt opponendae. Contra superbiam, humilitas; contra invidiam, charitas; contra iram, patientiae longanimitas; contra acediam, mentis hilaritas; contra avaritiam, largitas; contra crapulam, sobrietas; contra luxuriam, castitas. Sicut tripliciter peccamus, tripliciter poenitere debemus. Quia peccamus cogitatione; contra hunc morbum adhibeamus remedium contritionis; quia ore, adhibeamus antidotum confessionis; quia opere, opponamus medicinam satisfactionis. Est autem duplex poenitentia: quaedam est momentanea, et transiens, alia [Col. 0174C] perseverans et permanens. Prima ad peccati deletionem insufficiens est, secunda ad remissionem sufficiens. Prima est imperfecta, secunda perfecta. De prima dicit Isidorus: «Irrisor est et non poenitens, qui agit quod poenitet.» De perseverante dicitur, quod poenitentia usque ad mortem finiri non debet. Peccator enim per poenitentiam tot debet offerre de se satisfactionis holocausta, quot de se diabolo obtulerat vitia; ut caro nostra quae prius protulit spinas et tribulos vitiorum, exaretur per poenitentiam ad incrementa virtutum. Et sicut peccata nostra semper in memoria habenda sunt ad delendum, ita poenitentia ad memorandum; ut poenitentia memoriam pariat, memoria dolorem eliciat. In hoc igne purgatorio debet constitui in praesenti, ne crucietur [Col. 0174D] peremptorie in flamma gehennali. Est triplex ignis, purgatorius, probatorius, peremptorius; purgatorius est, satisfactio, probatorius tentatio; peremptorius, 100 aeterna damnatio. De primo dicitur: Purgabit nos in spiritu et igne (Matth. III) . De secundo legitur: Igne nos examinasti (Psal. XVI) . De tertio: Ite in ignem aeternum (Matth. XXV) . Est autem duplex ignis purgatorius, unus in via scilicet poenitentia, alius post vitam scilicet purgatoria poena.

Si purgamur in primo, liberamur in secundo et tertio; si non experimur primum, sentiemus secundum, imo (quod gravius est!) peremptorium. Primus [Col. 0175A] purgatorius, duplicem excludit ignem, scilicet secundum purgatorium et aeternum peremptorium. Primus enim purgatorius, quasi umbra est et pictura secundi; quia, sicut umbra et pictura materialis ignis nullum infert dolorem sed ipse ignis materialis cruciatum vel ardorem infert; sic ignis poenitentiae nihil habet amaritudinis juxta secundi purgatorii comparationem. Quia, ut dicit Augustinus, poena purgatorii multo gravior est qualibet temporali. O homo, patientia Dei te invitat ad poenitentiam, potentia ad timorem, benignitas ad amorem. Considera quanta est potentia ad puniendum, quanta patientia ad poenitendum! vide, quam pius est, qui dat tibi spatium poenitendi. Jam non vult mortem peccatoris, sed ut convertatur et vivat (Ezech. XXXIII) . [Col. 0175B] Et hoc totum ex ejus dulcedine et dilectione procedit. Quia Pater castigat omnem filium quem recipit (Hebr. XII) , vel diligit.

Frange esurienti panem tuum, et egenos, vagosque induc in domum tuam (Isa. LVIII) . Et alibi: Date eleemosynam, et omnia munda sunt vobis (Luc. XI) . Item: Omni petenti te tribue (Luc. VI) . Item: Beatus qui praevenit manum perituri. Item: Si vides fame pereuntem et non subvenis, occidisti.

O homo, eleemosyna est condimentum jejunii, ornamentum orationis, vigiliarum decus, largitatis insigne, peccati remedium speciale. Ad hanc invitat te Christus, exemplo pauperis omnia erogans, verbo [Col. 0175C] opera misericordiae praedicans. Ab hac, nulla paupertate te excuses. Si pecuniam dare non potes, da frustum panis; si hoc non vales, saltem aquae frigidae potum. Si proximo non potes subvenire facto, subveni verbo, vel pro eo intercedens, vel eum instruens. Est enim eleemosyna multiplex, a manu, largiendo pauperi; ab officio, ministrando eroganti; a lingua, proximum instruendo, vel pro eo intercedendo; ab animo, peccanti compatiendo, vel injurias remittendo. Sunt autem quaedam eleemosynae ordinatae, quaedam exordinatae. Ordinatae sunt, quae suis circumstantiis formantur; exordinatae, quae privantur iisdem. Circumstantiae eleemosynarum hae sunt: Quis, quid, quantum, cui, ubi, quando, [Col. 0175D] quare. Quis, si sit dives vel pauper, gratior est enim eleemosyna pauperis quam divitis. Unde Dominus dicit in Evangelio (Marc. XII) , pauperculam mulierem quae posuit duo minuta in gazophylacium plus misisse quam divites qui miserant magnas summas. Per quis, etiam intelligitur, utrum justus sit vel injustus. Quia si justus det eleemosynam, ad utrumque valet; si vero injustus det eleemosynam, valet ei ad fugam poenae, non ad meritum gloriae. Per quid, insinuatur quod de proprio debeat fieri eleemosyna, non de alieno. Non enim de furto vel de rapina recte fit eleemosyna; quia, ut dicit auctoritas: «Facere eleemosynam de substantia pauperis, hoc est filium mactare in conspectu patris (Eccli. XXXIV) . Per quantum ostenditur quod non totum [Col. 0176A] uni, sed plura pluribus particulatim distribuenda sunt. Per cui innuitur quod potius pauperi quam diviti largienda sit eleemosyna, potius cognato vel affini, quam extraneo; potius domesticis fidei quam dyscolis. Unde ad insinuandum quantum et cui, dictum est: Dispersit, dedit pauperibus (Psal. CXI) , ubi scilicet in aperto ad aliorum instructionem, procul tamen omni humana laude remota. Unde ait Dominus: Sic luceant opera vestra coram hominibus, ut glorificent Patrem vestrum qui in coelis est (Matth. V) . 101 Quando: tempore necessitatis. Quare: intuitu Dei, non terreni emolumenti, vel favoris humani. Eleemosyna est ros coelestis, exstinguens peccati caminum; quae sola allegat apud Deum, quae sola allegabit pro te apud districtum [Col. 0176B] judicem. Pro quo enim laudabuntur a Christo beati in judicio? quod silentium tenuerunt? non. Quia continentes fuerunt? minime. Quia vigiliis intenderunt? nequaquam, sed quia eleemosynis operam tribuerunt.

Eleemosyna gerit similitudinem olei, jejunium luminis. Sicut enim lumen subtracto oleo exstinguitur, sic jejunium sine eleemosyna meriti virtute privatur. Illi speciali et naturali praecepto quo dicitur, quod vis ut tibi faciant homines, et tu fac illis (Matth. VII) , obviat, qui eleemosynam indigenti negat.

Est autem triplex eleemosyna, frigida, tepida, calida. Frigida est, quae non fit instinctu naturalis pietatis vel fervore charitatis, sed tantum humani [Col. 0176C] favoris; tepida est, quae fit instinctu naturalis pietatis, ut illa quae fit infidelibus, motu naturalis affectionis; calida vero, quae fit aestu charitatis. Prima meretur poenam, secunda vitat eam, tertia consequitur gloriam. Eleemosyna non solum de superfluis, sed et de necessariis fieri debet. Unde dictum est: Qui habet duas tunicas, det non habenti (Luc. III) . Ideo tunicam nominat, non pallium, quia tunica est magis necessaria; ad insinuandum quod non tantum superflua, verum etiam necessaria dare tenemur. Quod in beato confessore Martino claruit, qui asperitate temporis partem chlamidis qua sola indutus erat, pauperi erogavit. Sunt quidam qui ea quae vix porcis exponenda [Col. 0176D] erant erogant pauperibus, quibus sua peccata redimi putant; et hoc est quasi in Deum blasphemia, indignis honorare divos, et quae proculcanda sunt a porcis offerre coelestibus margaritis.

Monet propheta (Joel. II) poenitentes in jejunio, et fletu, et planctu esse. Et Dominus ait: Cum jejunatis, nolite fieri sicut hypocritae tristes (Matth. VI) . Gregorius quoque ait, quod peccator debet etiam indulgere jejuniis, ut Deus aliquando convertat cor ejus ad poenitentiam. Jejunium carnem macerat, animam elevat, concupiscentiae fomitem refrenat, excitat rationem. Jejunio meruit Moyses Dei colloquium, Daniel interpretationem somniorum, [Col. 0177A] Elias subsidium, Ninivitae remissionem peccatorum. Exemplum jejunandi nobis Christus dedit, qui in deserto quadraginta diebus et quadraginta noctibus jejunavit (Matth. IV) . Non tamen prodest jejunium corporis, absque jejunio mentis; aliter fallax est et deceptorium. Quid enim valet, si os jejunet a cibo, dum lingua resolvitur mendacio? dum oculus epulatur in vanis? auris deliciatur in fabulis, nares otiantur in odoramentis? tactus discurrit in planis, manus in rapina, pes extra ordinariam viam? Jejunent caeteri sensus cum gustu, ut qui fuerunt comites delectationum, socii sint passionum.

Est autem multiplex jejunium, jejunium consuetudinis, quod non fit ex charitate, sed ex sola [Col. 0177B] consuetudine, ne homo videatur contra publicum navigare. Istud ad hoc solum proficit, ut vitet pravum exemplum, ne praebeat scandalum. Est jejunium avaritiae et cupiditatis, ubi sic evacuatur stomachus, quod impleatur loculus et istud est perniciosum. Est jejunium infirmitatis, ut consequatur sanitas; et istud indifferens est, quia nec bonum nec malum. Est etiam jejunium crapulae et gulositatis, ut affectuosius sumatur cibus: et istud est pessimum. Est jejunium laudis et apparentiae, quo utuntur hypocritae ut inde laudem humanam consequantur: et istud est malum.

102 Est jejunium indigentiae et necessitatis, quo jejunant pauperes: et istud est indifferens. Est jejunium coactionis, quo multi utuntur claustrales; [Col. 0177C] et istud est insufficiens. Caeteris ergo omissis jejuniis, ad istud est aspirandum, quod est charitatis: quo castigatur corpus, imperat spiritus, et sic homo vivit ut angelus. Per jejunium enim fit homo spiritus, per mediocre edulium, homo; per superfluum, pecus.

Multae sunt autem jejunii circumstantiae, quae informant ipsum jejunium, scilicet: A quo, ubi, quando, et quare. A quo, ut a cibis deliciosis abstineat, quid enim prodest jejunare a cibo, si quod amisit in tempore, recuperet delectatione vel quantitate? Tempore enim prandii debet jejunans mediocri cibo uti, ut in parte subveniat proximo, et sic affligat se ipsum, ut reficiat proximum. Considerandum [Col. 0177D] est etiam, ubi, servanda etenim est patriae consuetudo; ut,

[Col. 0178A] Jejunium ad medicinam corporis et animae valet. Conservat enim corpus a morbo, animam a peccato. In hac medicina, coelestis philosophia cum naturali concordat. Haec enim medicina et stomachum purgat a vitio crapulae, et animam ab indignatione. Si Adam in paradiso jejunasset ab esu vetito, non esset damnatus exsilio (Gen. III) . Si jejunasset Esau a lenticula, non perdidisset primogenita (Gen. XXV) . Si Noe jejunasset a vino, non denudasset femora vel pudenda (Gen, II) . Ergo, per jejunium purgatur corpus ut recipiat eucharistiam sacramentaliter; spiritus, ut recipiat spiritualiter. Hoc debet esse praeambulum ad eucharistiae sumptionem. Contemnat ergo homo in praesenti escam materialem, ne in futuro sentiat ignem [Col. 0178B] gehennalem. Adsint tria ista quae informant jejunium, bona intentio, eleemosynarum largitio, charitatis inflammatio. Si caro optat delectamenta ciborum, consideret homo, quia non refert unde fiat materia stercorum. Si velit caro praevenire horam prandii, confugiat ad asylum exercitii, ne otium gula excitet, appetitum augeat. O homo, si consideres Patres antiquos, qui bis tantum aut semel in septimana utebantur tenui esca, nulla vel modica tua tibi viderentur jejunia. Sed, si te non movent antiquorum exempla, saltem moveat beati Nicolai infantia, qui quarta vel sexta feria semel tantum sugebat ubera.

Pudeat non jejunasse adultum, dum viderit jejunasse [Col. 0178C] parvulum. In nostri confusionem cedit exemplum parvuli, dum nos corrigunt infantes et pueri.

Beatus ille servus, quem cum venerit Dominus invenerit vigilantem (Luc. XXII, Matth. XXIV) . Item: Si sciret paterfamilias, qua hora fur veniret, vigilaret utique, etc. (ibid.) Item: Vigilate ergo, quia nescitis qua hora Dominus vester venturus sit (Matth. XXIV) . Item: Vigilate et orate, ut non intretis in tentationem (Matth. XXVI) . Et Salomon: Qui mane vigilant, invenient me (Prov. VIII) . Ad vigilias exemplariter nos invitat Christus, in oratione pernoctans, ad nostri invigilans instructionem. Materiales [Col. 0178D] celebrandae sunt vigiliae ad corporis exercitium, ad torporem excludendum, ad vitandum nocturnales illusiones, ad cavendum lubricas carnis passiones; ut detur locus orationi, 103 denegetur hosti. Debet enim unusquisque fidelis tanquam vir fortissimus ambire lectum Salomonis (Cant. III) , et tenere gladium super femur suum, propter timores nocturnos. Quod non solum vigiliis materialibus, verum etiam spiritualibus debet unusquisque fidelis providere Ecclesiae Dei, quae est lectus Salomonis, id est Christi, in quo requiescit ipse, quia deliciae sunt ei, esse cum filiis hominum (Prov. VIII) . Debet quoque tenere gladium super femur suum, id est uti gladio discretionis, ad refrenandum motus carnis et insultus [Col. 0179A] diaboli, qui maxime in tenebris hujus mundi cavendi sunt, et timendi. Magis autem indulgendum est spiritualibus vigiliis quam materialibus, ut mens uniuscujusque vigilet super gregem suum, id est motus animi, ne lupus insidians, id est diabolus, cogat aliquem motum a recto deviare. Vigilare debemus ne fur, id est diabolus, claustrum nostri pectoris intret per luxuriam, thalamum mentis per desidiam, et furetur vestimentum animae, id est ornamenta virtutum. Fur iste invisibilis aliquando est latro, quando saevit per tyrannidem principum: aliquando ut fur nos infestat per haereticum; nunc ut avis, cum effertur per superbiam; nunc ut aspis, cum fallit per luxuriam; nunc ut leo, cum furit per apertam saevitiam; nunc ut draco, cum per tentationem [Col. 0179B] occultam. Quatuor sunt partes noctis peccati; prima dicitur, intempestum, quando quis delectatur in prava cogitatione. Secunda, conticinium, quando homines, scilicet rationales motus, jacent sub seducta voluntate. Tertia, galli cantus, cum voluntas sonat in opere. Quarta, antelucanum, cum opus est in manifestatione. Non immerito enim nocturnae institutae sunt vigiliae, quibus significatur, ad nocturnos hymnos surgendum media nocte, ut nec illa vacet a laude divina, et materialis vigilia excitet spiritualem. Pudeat hominem solis ortum suas praevenire vigilias, et gallum in nocte suis indulgere cantibus, dum ipse vacat a divinis laudibus. O homo, cave a virga vigilante, ne te inveniat dormientem; cave a fure ne suffocet torpentem. [Col. 0179C] Virga vigilans, seu virga vigiliarum est virga qua intromissa in domum, fur tentat utrum paterfamilias dormiat, aut familia torpeat. Si enim paterfamilias dormit, omnia quae invenit depraedatur; si vigilat, aufugit. Spiritualiter, virga vigiliarum est Christus, de qua dicit Jeremias: Virgam vigiliarum ego video (Jer. II) . Haec est quae sua discretione tentat utrum paterfamilias in domo sua dormiat, id est homo in propria continentia torpeat. Si dormientem invenerit, damnat; si vigilantem reperit, in eo non invenit unde ei noceat. Similiter diabolus qui fur est spiritualis, si hominem vigilantem invenit, fugit; si dormientem, omnia diripit. Quia Isboseth in meridie dormivit, a latronibus [Col. 0179D] est interemptus (II Reg. IV) ; Samson soporatus, est ab hostibus captus (Judic. XVI) ; Sisara dormiens, est a muliere interemptus (Judic. IV) ; Gedeon hostes somnolentos interemit (Judic. VII) . Christus imminente passione, discipulos dormientes increpavit.

Sic disce, quasi semper victurus; sic vive, quasi cras moriturus. Item Apostolus: Libros lege. Et affer tecum libros (II Tim. IV) . Item Seneca: «Vita sine litteris mors est, et vivi hominis sepultura.» Item Hieronymus: «Jam caput meum canis aspergebatur, nec videbat finem studium discendi.» Et alibi: «Malo ab aliis cum verecundia discere, quam [Col. 0180A] mea impudenter ingerere. Lectio, sensum acuit, intellectum multiplicat, animositatem discendi parat, facundiam ministrat, teporem mentis calefacit, torporem expellit, tela libidinis exstinguit, gemitum cordis excitat, 104 lacrymas elicit, Deo nos propinquos facit. Amorigraphus ait:

Si ad aliquam lectionem accedis, non eam in momento relinquas, sed ei fideliter adhaereas, nec quasi fastidiens ad aliam transeas; quia, ut ait Seneca: «Planta quae saepe transfertur, non convalescit; et medicamentum saepe mutatum, ad vulneris cicatricem non pervenit.» Et si contigerit aliquando te transferri a libris theologiae ad libros terrestris philosophiae, transeundo aspicias, utrum illi forte invenias quid, quod mores instruat, quod fidei catholicae competat, ut his quibus spoliantur Aegyptii, ditentur Hebraei: et mutuetur aurum ab Aegyptiis, ad aedificium tabernaculi et ligna ad aedificium templi. Largiatur opes Hiran rex Tyri, [Col. 0180C] et de puteis Amorrhaeorum bibant filii Israel. Et de proprio Goliae gladio ejusdem retundatur hostilitas. Sic tamen transire debemus in aliena castra, ut simus exploratores et peregrini, non incolae. O homo, ad hoc lege ut intelligas, ad hoc intende ut legas; quia ut dicit moralis philosophus: «Legere et non intelligere, negligere est.» Considera verba Papiliani philosophi qui ait: «Si nunc alterum pedem tenerem in sepulcro, adhuc aliquid addiscere vellem.» Nec dedignetur major a minore discere, quia aliquando revelatur minori, quod non majori. Et Apostolus ait: Si minori revelatum est, major taceat (I Cor. XIV) . Moyses peritus in omni scientia Aegyptiorum, non aspernatus est a Jethro gentili consilium accipere. Et Salomon, [Col. 0180D] cui datus est thesaurus scientiae, non dedignatus est a regina austri sapientiam audire. Descendit enim aqua per canales lapideos, in areolas aromatum. Plato gentilis, multas passus tempestates, descendit in Aegyptum ut Genesim legeret; et Christianus dedignatur quod praesens est, quod appositum et parabile, quod ipsum instrueret. Clerici namque nostri temporis, potius sequuntur scholas Antichristi, quam Christi, potius dediti gulae quam glossae; potius colligunt libras quam legant libros: libentius intuentur Martham quam Marcum; malunt legere in Salomone, quam in Salomone ( sic. ) Jam omnis scientia vilet, omnis lectio torpet, non est qui legat libros. Non est usque ad unum: omnes declinaverunt, simul inutiles facti sunt (Psal. XIII) . Jam [Col. 0181A] deserta est schola Christi, quae in duobus versatur, in vita et doctrina; sed vera vita contemnitur, doctrina sepelitur. Olim, et si bona vita non amabatur, doctrina tamen amplectebatur; sed jam summa est exorbitatio, summa obstinatio, summa alienatio, cum non solum mores boni postponuntur, sed etiam decor eorum, id est doctrina, contemnitur.

Et si forte quis discit, finem non refert ad Deum, sed ad terrenum emolumentum, vel favorem humanum; qui in lectione non quaerit Christum, sed nummum; terram, non coelum. Isti tales deflorant virgines, id est corrumpunt scientias virginales, quoniam eas pro lucro prostituunt, et quantum in ipsis est, eas inficiunt, et quod pejus est et [Col. 0181B] omni monstro monstruosius! auditores theologiae aures vendunt ut audiant, doctores eas emunt, ut scientiam suam jactanter exponant. Jam theologia venalis prostituitur, et in quaestu pro meretrice sedet. Olim in summo honore habebantur magistri, sed modo, jure reputantur insipientes et fatui. Modo non quaeritur quid sit in mentis armario, sed quid sit in aerario. Qui sunt qui honorantur? divites. Qui sunt qui despiciuntur? doctores. Qui sunt qui assistunt palatiis regum? pecuniosi. Qui sunt qui excluduntur ab aula? litterati. Jam honoratur familia Cresi, contemnitur familia Christi. Quam gloriosum est legere, quam fructuosum Scripturis insudare, perscrutari mentem Dei, investigare instructionem sui! Debet autem quisque in triplici [Col. 0181C] libro legere; in 105 libro creaturarum, ut inveniat Deum; in libro conscientiae, ut cognoscat seipsum; in libro Scripturae, ut diligat proximum.

Paulus ait: Hospitalitatem nolite oblivisci (Hebr. XII) . Similiter et Petrus: Hospitales invicem sine murmuratione (I Petri IV) . Et Isaias: Egenos vagosque induc in domum tuam (Isa. LVIII) . Hinc Veritas ait: Hospes eram, et suscepistis me (Matth. XXV) . O homo, Christus in membris suis clamat ad ostium, petit hospitium. Suscipe peregrinum in terra, ut te recipiat exsultantem in patria. Abraham [Col. 0181D] quia angelos suscepit sub specie hospitum, meruit donari filio (Gen. XVIII) . Loth quia angelos quasi hospites suscepit, meruit liberari a Sodomorum incendio (Ibid. XIX) . Vidua quae hospitii beneficio Eliam honorabat, meruit suscitationem filii (III Reg., XVII) . Euntes in Emmaus discipuli per Christi doctrinam illuminati sunt, sed per hospitalitatis obsequium, plenius et perfectius ab ipso illuminare meruerunt (Luc. XXIV) . O homo, si scias te advenam et peregrinum in hoc saeculo, si recognoscis peregrinationis tuae statum, non negabis peregrino hospitium. Nam, si pauperem Christi excludis a tecto, ipsum Christum excludis a pectoris tui hospitio. Audi quid ipse dicat: Quod uni ex minimis meis fecistis, mihi fecistis (Matth. XXV) . Debet [Col. 0182A] autem ipsa hospitalitas esse laeta, munifica, humilitatem exhibens, largitatem amplectens. Magno enim pars hospitalitatis honestae, est vultus serenitas. Unde dictum est:

Munificentia quoque hospitalitatis est portio, ut non suscipiamus postulantem victi fastidio, sed etiam praeveniamus praecellenti officio. Exemplo enim illorum euntium in Emmaus non solum hospites invitandi sunt, sed trahendi. Exhibenda est quoque hospitibus humilitas, ut gratia humilitatis, quae etiam totam consummat hospitalitatem, gratius sit obsequium quod impendit. Recipiamus igitur in peregrino, illum qui pro nobis in terra peregrinatus [Col. 0182B] est de coelo; qui pro nobis egressus de patria, mendicus exstitit in via. O felix hospitium, quod exhibetur Christo in paupere! O felix lectus, in quo requiescit Christus in corpore! Felix mensa, ad quam sedet homo, Deus in homine! O homo, apud gentiles jura hospitalitatis servantur, apud fideles franguntur. Bruta animantia in adventu similium gaudent, et eis quodammodo jus familiaritatis exhibent; homines vero humanitatis officium inhibent. Erubesce Sidon, ait mare (Isa. XXIII) , erubescat mare a fluminibus adjuvari. Erubescat rationale ab irrationali instrui. Erubescat sol a camino et facibus calefieri.

Sicut autem fidelis tenetur Christo in membris suis exhibere charitatis officium, sic tenetur ipsi [Col. 0182C] Christo capiti, in mente sua spirituali ministrare obsequio. Ad domum mentis suae unusquisque Christum invitare debet internis cordis clamoribus, et ei in domo mentis, honestis et mundis cogitationibus mensam parare, vinumque charitatis offerre. Tertium quoque debet quisque fidelis Christo parare hospitium, scilicet, ut recipiat caeleste viaticum, spiritualem eucharistiam, carnem Dominicam. Ad adventum tanti hospitis, purget domum proprii corporis; emundet eam a sterquilinio luxuriae, a pulvere vanae gloriae, a luto gulae; ut ipse adveniens, placide dignetur ibi quiescere, sicut idem ait: Ego et Pater veniemus, et mansionem apud eum faciemus (Joan. XIV) ; ne immunditia [Col. 0182D] hospitii, oculos offendat tanti hospitis.

Dictum est quid sit praedicatio, qualis debeat esse et de quibus fieri debeat; nunc restat ostendere, quorum debeat esse praedicatio. Praelatorum debet esse praedicatio, et ab eis est proponenda. Ad hos enim duo pertinent, doctrina et vita: doctrina, ut alios instruant; vita, ut aliis bene vivendi exemplum praebeant. Ad quod significandum, praeceptum est, ut os turturis in sacrificio reflectatur ad axillas (Lev. I) . Per turturem, praedicatoris simplicitas figuratur; per reflexum ad axillas, intelligitur quod praedicator debet habere in opere, quod proponit in voce.

[Col. 0183A] Idem quoque figuratur per recurvationem virgae pastoralis, ut quod praedicat aliis, in se reflectat, ratione bonae operationis. Ad insinuandum haec duo, scilicet prudentiam et bonam vitam, de dispensatore dicitur: Quis putas est fidelis servus et prudens? etc. (Matth. XXIV) . Fidelis enim debet esse praedicator, in verbo et in facto; fidelis in verbo, ne veris falsa misceat; fidelis in verbo, ne intuitu favoris humani verbum proponat; fidelis in verbo, ne pro terreno emolumento praedicationem vendat; fidelis in verbo, ne verbis suis contradicat operibus. Unde de falsis praedicatoribus dicitur: Caupones nostri miscent aquam vino. Aquam enim vino miscent, qui falsa cum veris praedicant, ut haeretici faciunt; item qui verbum pro favore humano [Col. 0183B] vendunt, ut hypocritae; qui per praedicationem terrena emungunt, ut mercenarii; qui verbo opere contradicunt, ut falsi Christiani.

Fidelis etiam debet esse in facto, ut quod facit, recta intentione faciat, et ipsius facti finem constituat Deum. Prudens itaque debet esse in verbo et facto. In verbo, ut sciat quae sint praedicanda, et quae non. In facto, ut sciat, quibus et quando sint praedicanda; scilicet, majora majoribus, minora minoribus. Quibus, ne indignis velut canibus, sanctum Dei proponatur, nec margaritae pedibus porcorum conculcandae tradantur (Matth. VII) . Quando, ut cum tempus exegerit, verbum proponat, cum temporis opportunitas defuerit, taceat; quia ut ait [Col. 0183C] Salomon: Est tempus loquendi, et tempus tacendi (Eccl. III) .

Ad praedicatores pertinet scientia, ut sint exercitati in utroque Testamento, et sententiarum examine discreti, in sermonibus facundi, in omnibus actibus suis circumspecti, contemptores mundi, in officio suo assidui. De praelato enim dicit Malachias: Labia sacerdotum custodiunt scientiam, et legem requirunt ex ore ejus, quia angelus Domini exercituum est (Malach. I) . Et Jesus filius Sirach, ait: Si habes scientiam, responde proximo tuo; si non, manus tua sit super os tuum; ne capiaris verbo indisciplinato (Eccl. V) . Valde enim timendum est illud evangelicum: Si caecus caecum ducat, ambo in foveam cadunt (Matth. XV, Luc. VI) . Et istud Apostoli: ignorans ignorabitur [Col. 0183D] (I Cor. XIV) . Et quid dicturus est Dominus fatuis virginibus? Amen dico vobis, nescio vos (Matth. XXV) . Et illud: «maledictus elementarius senex.» Item: Maledictus peccator centum annorum erit (Isa. LXV) . Est autem quaedam ignorantia affectata, quando aliquis potest scire et non vult, haec est crassa et supina, et vincibilis, et ideo inexcusabilis. De hac dicitur: Noluit intelligere ut bene ageret (Psal. XXXIV) . Item: Homo cum in honore esset, non intellexit, comparatus est jumentis insipientibus, et similis factus est illis (Psal. XLVIII) . Haec ignorantia pertinet ad praelatos, qui ex contemptu labuntur in ignorantiam; ex superbia remanent in insipientia: sine ratione presbyteri et prophetae; praeceptores impossibilium, indices occultorum.

[Col. 0184A] O vilis ignorantia, abominabilis insipientia, quae praelato imponit silentium, canem nostrum, id est pastorem, reddit mutum, haec est calamites, quae in os canis projecta, aufert latratum. Praelati nostri temporis prius sedent 107 in cathedra, quam erudiantur sub ferula; prius suscipiunt honorem magisterii, quam sustineant onus discipuli. Isti volunt praeesse, non prodesse, pretium honoris, non pondus oneris. Praelato tali potest dici: Medice, cura te ipsum (Luc. IV) ; orator pro te ipso allega; tu qui es vicarius Christi, imitare ipsius opus, qui coepit facere et docere (Act. I) . Qui enim docens non facit, Christo contradicit; subditis suis onera importabilia imponit, digito autem non vult ea movere. Quidam talentum divinae sapientiae sibi commissum [Col. 0184B] abscondunt in sudario; scilicet, qui ex negligentia praedicare nolunt: quidam abscondunt in sterquilinio, scilicet qui operibus contradicunt verbis suis; alii in luto, qui ex invidia verbum abscondunt.

Dicto, quorum debeat esse praedicatio, et quales esse oporteant praedicatores, restat ostendere, quibus proponenda sit praedicatio. Fidelibus videlicet, qui quodam mentis appetitu verbum Dei audire desiderant; de quibus Dominus dicit: Levate oculos vestros, et videte quia regiones jam albescunt ad messem (Joan. IV) . Regiones albae ad messem, dicuntur [Col. 0184C] mentes hominum, paratae ad suscipiendum verbum Dei. Haec est terra bona, quae semen recipit et fructus facit. Indignis vero et obstinatis subtrahenda est praedicatio, quia qui verbum Dei respuunt, se indignos faciunt. Unde et apostoli dixerunt Judaeis praedicationem illorum respuentibus: Quia repulistis verbum Dei, et indignos vos judicatis vitae aeternae, ecce convertimur ad gentes (Act. XIII) . Minuit enim majestatem secretorum, qui indignis secreta divulgat; et vasa Domini Babylonis non sunt exponenda. Minoribus autem decet in parabolis loqui, majoribus revelare mysteria regni Dei. Parvuli liquido cibo sunt nutriendi, adulti solido corroborandi; ne parvulus enecetur per solidum, et aduitus abominetur liquidum, ut sic singula quaeque [Col. 0184D] locum teneant sortita decenter. Pertinet ad praedicatorem gerere statum materialis physici, vel medici. Sicut enim materialis medicus pro diversitate morborum, variat genera remediorum; sic praedicator debet adhibere remedia admonitionum. Ut, si luxuriosis praedicat, contra luxuriam auctoritates afferat, rationes inducat; ostendat illam abominabilem apud Deum et apud homines; quomodo feteat infamia, feteat in carne propria, feteat apud proximum, feteat apud Deum. Nunc ferro secet per comminationem, nunc foveat per consolationem. Simili modo contra alia vitia disputet, secundum quod auditores viderit variis vitiis irretitos. Si pauperibus praedicat, de paupertate disserat, commendans paupertatem; exemplum sumens [Col. 0185A] a capite nostro Jesu Christo. Qui cum dives esset in coelis, pauper factus pro nobis est in terris, ut sua paupertate nos divites faceret. In exemplum etiam veniant antiqui Patres, qui nudi Christum nudum secuti sunt. Ostendat quomodo beati pauperes spiritu (Matth. V) , non divites censu. Si divitibus praedicant, invitet eos ad eleemosynam, ad contemptum divitiarum, ad amorem coelestium talentorum; ut si divitiae affluant, cor non apponant; si eas habeant, non tamen ambiant; habere enim est in substantia, ambire est in culpa.

Si militibus praedicat, moveat eos ut propriis contenti sint stipendiis, non imminentes alienis; nil violenter exigant, neminem concutiant, sint defensores patriae, tutores orphanorum et viduarum; [Col. 0185B] sic exterius gerant arma mundi, ut interius armentur lorica fidei.

Si oratoribus, moneat eos, ne injustam causam foveant pro munere, 108 vel justam infirment ex odii rancore, ne linguam suam vendant, ne sapientiam prostituant, nec sectentur falsa, ne venerentur mendacia.

Si doctoribus praedicat, moneat eos ut intuitu Dei doceant, Deum tantum finem sui laboris constituant; non venentur auram favorabilem, vel terrenam mercedem; demonstrent in facto, quod proponunt in dicto.

Si ad praelatos sermonem dirigit, hortetur eos de regimine subditorum, ut eos spe coelestium erigat, comminatione corrigat, blandimento dirigat.

[Col. 0185C] Si praedicat principibus terrarum, moneat eos ut sectentur prudentiam, abominentur avaritiam, ut non recedant a tramite justitiae, ut rigorem temperent mansuetudine.

Si loquitur viris claustralibus, et religiosis, afferat ad eorum instructionem, exempla antiquorum Patrum, qui vitam praesentem duxerunt in nimia corporis castigatione: ostendat quod parum sit incipere, nisi inceptum concludatur bono fine, quia nemo mittens manum ad aratrum, et respiciens retro aptus est regno Dei (Luc. IX) . Et uxor Loth retro respiciens, mutata est in statuam salis (Gen. XIX) .

Si conjugatis proponat sermonem, commendetur status conjugii, fides tori, virtus sacramenti. Ostendat [Col. 0185D] quomodo conjugium in paradiso habuerit initium, quomodo antiqui Patres in conjugali statu meruerunt vitam aeternam adipisci.

Si viduis, demonstrentur onera conjugii in cura filiorum, in acquisitione necessariorum, in dispensatione rerum familiarium; quam gloriosum sit probatos carnis luxus vitare, et libere Deo servire.

Si virginibus, commendentur a munditia corporis, a puritate mentis, per quam homo sit supra hominem, superans carnem, et angelorum gerens similitudinem.

Militibus ait Joannes Baptista: Neminem concutiatis, [Col. 0186A] nemini injuriam faciatis: estote contenti stipendiis vestris (Luc. III) . Habeant exemplum vitae suae milites, beatum martyrem Sebastianum militem, qui sub Diocletiano imperatore ita temporalem exercuit militiam, quod spiritualem non deseruerit agoniam: reddens quod Caesaris erat Caesari, et quae Dei, Deo. Beatum quoque Victorem, beatum Hypolitum, et multos alios, qui per materialem militiam strenue ministratam, ad aeternam summi regis militiam, feliciter sublimari meruerunt. Thebaea etiam cohors, sic exterius utebatur militiae cingulo, quod interius devote militabat Deo. Militia enim exterior figura est interioris militiae, et sine interiori, exterior est inanis et vacua. Sicut autem sunt duae hominis partes, corporalis et [Col. 0186B] spiritualis, ita sunt duo gladii pertinentes ad propulsandos diversos insultus hominum; materialis, quo repelluntur injuriae; et spiritualis, quo repelluntur molestiae mentis. Unde dictum est: Ecce gladii duo hic (Luc. XXII) . Accingatur ergo miles exterius ad reformandam violentam pacem temporis; interius quoque gladio verbi Dei, ad restaurandam pacem proprii pectoris. Ad hoc specialiter instituti sunt milites, ut patriam suam defendant, et ut repellant ab Ecclesia violentorum injurias, sed jam milites facti sunt praedarii duces aliorum, facti sunt abigeri; nec jam exercent militiam, sed rapinam, et sub specie militis, assumunt crudelitatem praedonis: nec tam militant in hostes; quam grassantur in pauperes; et quos debent tueri clypeo militaris [Col. 0186C] muniminis, persequuntur gladio feritatis. Jam suum prostituunt militiam, militant ut lucrentur; 109 arma capiunt ut praedentur. Jam non sunt milites, sed fures et raptores; non defensores, sed invasores. In viscera matris Ecclesiae acuunt gladios, et vim quam debent in hostes expendere, expendunt in suos; hostes autem suos (aut torpore dejecti, aut timore perterriti) desistunt invadere, et in Christi famulos imbelles, cogunt gladios desaevire. Honestae militiae et temporalia donativa debentur, et aeternae remunerationis stipendia non negantur. Et cum quidam pro officio teneantur militiam exercere corporalem, omnes tenentur ex praecepto, militiam suscipere spiritualem. Miles [Col. 0186D] materialis habitat in castris, vacat ab amplexibus uxoris, tenuibus contentus est cibis, intentus vigiliis, vestitus armis, resistens hostibus, providens suis commilitonibus. Talis debet esse quilibet homo in spiritu, qualis est materialis miles in actu. De milite Christi dicitur: Militia est vita hominis super terram (Job VII) . Et alibi: Non habemus hic certam mansionem (Hebr. XIII) . Item Apostolus ait quod hic sumus hospites et advenae, tamen in futuro, cives sanctorum et domestici Dei (Ephes. II) . Christianus ergo in peregrinatione hujus vitae, debet vivere velut in castris, ut non putet se hic habere certam mansionem, sed exspectet in coelis aeternam habitationem. De quibus habitationibus dictum est: In domo Patris mei mansiones multae sunt (Joan. XIV) , Ut vivat tanquam in momento moriturus, ut habitet in tabernaculo carnis, quasi in momento exiturus, vacet ab amplexibus terrenae delectationis, fugiat diluvium gulositatis; vigilet contra insidias spiritualis furis, vestiatur spiritualibus armis, induatur lorica fidei, accingatur gladio verbi Dei, armetur lancea charitatis, assumat galeam salutis. His armatus, dimicet contra triplicem hostem: contra diabolum, ne rapiat; contra mundum, ne alliciat; contra carnem, ne illicita appetat. Provideat commilitonibus suis, id est fidelibus: largiendo, si egeant; admonendo, si indigeant; compatiendo aegris, congaudendo sanis.

[Col. 0187B] Ad oratores dicit Scriptura: Judicate pupillo et humili (Psal. X) . Et Isaias: Subvenite oppresso, defendite viduam (Isa. I) . Orator enim debet esse veritate munitus, discretione promptus, charitate fervidus, aspernator avaritiae, sectator justitiae, ne vel falsitas ejus obnubilet rationem, vel indiscretio enervet sermonis veritatem, odium ingerat suspicionem. Non avaritia incurvet animum, non injustitia deducat in invium, non lingua venetur pecuniam, non lepore verborum popularem captet auram, sed orationis finem constituat rectum, sermonis terminum faciat honestum. Non prostituat linguam, non venalem exponat loquelam, non vendat Dei donum, non locet gratuitum Dei beneficium. [Col. 0187C] Quod accepit de solo munere gratiae, non prosternat venditione. O quam exsecrabilis simonia est, vendere patrimonium pauperis, locare subsidium inopis.

Inter eleemosynas non minimum obtinet locum, qui viduae in causa praebet subsidium; quia qui ei rationis virtute, proprium conservat, non solum defendit, sed etiam praebet. Non tamen oratores alicujus paupertas vel miseria debet incurvare in falsum; nec alicujus felicitas reducere in injustum.

Semper veritas robur rationi praebeat, et opem inopi sermone ferat. Qui rectum non tuetur cum tueri valeat, idem est ac si injusto assensum praebeat. Hoc est enim in carcere visitare miserum, [Col. 0187D] oppresso in causa ferre patrocinium. Hoc est vestire nudum; nudato patrocinio, in causa ferre patrocinii subsidia: hoc est esurientem pascere, sitienti potum dare 110, medicinam largiri infirmo, peregrinum recipere, destitutum ab omni auxilio, ad patrocinandum in causa suscipere. Qui ergo in justa causa indigenti patrocinium praebet, omne opus misericordiae implet. Orator, cur defendere viduas in suis necessitatibus omittis? In tuae scientiae expositione nihil amittis, nihil in hujus thesauri largitione perdis. Haec est nobilis possessio, quae avarum dedignatur possessorem, cumque non publicatur, elabitur. Spiritualis etiam orator, id est vir justus cujus oratio perorat apud Deum, alleget pro reo, apud Deum, pias preces, ut quamvis reo [Col. 0188A] exigentia meriti debeatur damnatio, ei propitia divina miseratio, conferat spatium verae poenitentiae, et emendationem vitae. Multum enim valet oratio justi assidua (Jac. V) . Alleget justus pro reo apud divinam misericordiam, ut quia sine miseratione divina nihil potest humana infirmitas, ejus gratia reus liberetur a noxis, et ad salutem dirigatur. Et quamvis oratio justi non semper consequatur optatum finem in altero, tamen orans semper consequitur finem in se ipso; quia et si illi pro quo orat, peccatum non remittatur, oratio in sinum orantis revertitur; quia nec semper medicus sanabit, nec orator semper persuadebit; sed, si de contingentibus nihil omiserit, finem suum consecutus est.

Ad principes terrarum dicitur: Diligite justitiam qui judicatis terram (Sap. I) . Et alibi: Et nunc, reges, intelligite, erudimini, qui judicatis terram (Psal. II) . O mundi principes, quos constituit Dominus super capita hominum, nolite superbia erigi, avaritia excaecari, crudelitate debacchari. Considerate super vos majorem potestatem, quae judicabit vos in judicio. Si princeps pompa familiae fuerit vallatus, si in throno regio constitutus, non tamen valebit divinae voluntati contraire; potestati enim ejus quis resistet? humiliet ergo se quilibet princeps sub potenti manu Dei. Nabuchodonosor quia [Col. 0188C] supra se non cognovit divinam potestatem, habitum induit bestialem; quia Manasses rex Israel super se divinam potestatem non cognovit, divina potentia ipsum extremae captivitati subjecit. O princeps, si vis recte judicare terram mundi, recte judica terram corporis tui. Est enim triplex terra; terra quam terimus, terra quam gerimus, terra quam quaerimus. Terra quam terimus, materialis terra est, quae calcanda est. Terra quam gerimus, est terra corporis nostri, quae excolenda est. Terra quam quaerimus, est vita aeterna, quae incolenda est. Sicut ergo rex materialem terram custodit ne hostis invadat; sic custodire debet terram corporis sui, ne diabolus subripiat bona terrae, id est dotes corporis et animae.

[Col. 0188D] Et sicut in terra materiali est diversitas habitantium, inter quos alii sunt imperantes, ut principes; operantes, ut milites; alii obtemperantes, ut plebaei homines; sic in terra corporis sui, rex debet ordinare trium motuum diversitates. Motus rationis, qui imperent; motus sensualitatis, qui operentur; motus carnis, qui obtemperent. Et sicut ad pacem terrae materialis laborare decet principem, id est ad observandam pacis tranquillitatem, ita ad principes hujus terrae dicitur: Erudimini, id est ruditatem carnalitatis erudiatis, qui judicatis terram, id est qui in vestris corporibus damnatis terrenitatem. Quid tibi tunc animus dictabit, o princeps terrae, cum pauper te judicabit in die judicii, si male rexeris orbem, si injuste judicaveris pauperem. [Col. 0189A] O rex! non reputes tuum principatum honorem, sed potius considera, quod terrenus honor non est naturae, sed fortunae. Nam quod non sint honores, lubrici casus veritatem probant et 111 mutabilitas vanitatem demonstrat. Multi Reges cum honore funeris deducuntur ad tumulum, et corpora cum quadam superficiali felicitate deducuntur ad sepulcrum, sed miserae animae horribili daemonum caterva vallatae cruciantur miserabiliter in gehenna. Ubi tunc honor saecularis? ubi aura popularis? ubi turba familiae? ubi saeculares divitiae? Ubi nobilitas generis? ubi fecunditas prolis? ubi pulchritudo uxoris? Ista non proderunt post mortem animabus miseris; imo, cedent in augmentum doloris.

Ad claustrales loquens Scriptura, ait: Ecce quam bonum, et quam jucundum habitare fratres in unum (Psal. CXXXII) . Et alibi, Psalmista in persona claustralis: Unam petii a Domino, hanc requiram, ut inhabitem in domo Domini, etc. (Psal. XXVI) . Cum apud moralem philosophum, unitas celeberrimis adnotetur laudibus; apud theologum non mediocribus subjacet sacramentis. Nam sine unitate spirituali, nec in praesenti gratia habetur, nec in futuro gloria conferetur. Sine unitate, omnis exsufflatur religio, languescit superna dilectio, fides ipsa perit, obedientia deficit.

Unitas in divinis parit consonantiam, in angelis [Col. 0189C] concordiam, in ecclesiis obedientiam. Est enim unitas supercoelestis, unitas coelestis, unitas subcoelestis. Unitas supercoelestis est in concordia Trinitatis, ubi est unitas uniens et unita. Unitas uniens et unita, est Spiritus sanctus, qui Patrem unit cum Filio; unde dicitur: Unum Patri cum Filio. Et alibi dicitur esse osculum et amor Patris et Filii. Et est unitas unita, quia unitur Patri et Filio, mediante divina natura. Unitas uniens non unita, est divina natura, quae tres personas sibi invicem unit, sed ipsa iis non unitur, quia ipsa non est persona. Unitas unita non uniens, est Pater, quia unitur Filio et Spiritui sancto, sed neuter eorum unitur eo, seu per eum. De Unitate uniente et [Col. 0189D] unita etiam dicitur: Nunc sancte nobis Spiritus, unum Patri cum Filio. De unitate non unita etiam dicitur: In majestate unitas. De unitate vero unita non uniente, dicit Hilarius: In Patre unitas est, etc.

Unitas autem coelestis, est in angelorum concordia; et est ibi triplex unitas: unitas naturae, unitas gratiae, unitas gloriae. Unitas naturae, quia omnes sunt spiritus administratorii: unitas gratiae, quia sunt in gratia confirmati: unitas gloriae, quia omnes in aeterna beatitudine glorificati. In hac triplici unitate est diversitas in dignitatum magisteriis, in cognoscendis arcanorum mysteriis. Est etiam ibi concors dissonantia, consonans discordia, diversa unitas, unita diversitas, dissensus consentiens, diversitas [Col. 0190A] uniens. Unitas vero subcoelestis in ecclesia esse debet, et est, trina: unitas fidei, unitas charitatis, unitas obedientiae. Ut superioribus inferiores obediant, superiores minoribus moderata consuetudine condescendant. Ad insinuandum ergo hujus unitatis meritum, unus descendens in piscinam, sanatur (Joan. V) ; unus filius viduae suscitatur (III Reg. XVII) ; arca in uno cubito consummatur (Gen. VI) ; ad nuntiandum David victoriam unus mittitur; unus nuntiat Job mortem filiorum, qua solus a periculo liberatur (Job I) . Omnia quae ad ecclesiasticum statum pertinent, amplectitur unitas, omnia informat singularitas: est enim unus Deus, una fides, unum baptisma (Ephes. IV) , una lex, unus rex, una Ecclesia, una gratia, una gloria. Inter religiosos [Col. 0190B] itaque similiter debet esse trina unitas: unitas religionis, unitas possessionis, unitas charitatis. Unitas religionis, ut sint uniformes in habitu, in victu, in vigiliis, in jejuniis. Sed quidam anomali, se a regula hujus unitatis excipiunt, cupientes mollioribus accumbere stratis, paucioribus interesse vigiliis, delicatioribus uti cibis, modico vel nullo uti silentio. Quidam 112 enim monachi vilem habitum quoquo modo insigniunt, aut pulveris excussione, aut quadam partium eleganti dispositione; quia aut pedes in calceis arctius ponunt, aut manicas stringunt, aut caputium super aures reflectunt. Cibos quoque pro posse suo delicatiores appetunt, et in quantum possunt, si non materiam, saltem mutant formam; quia si unus vult fabas [Col. 0190C] vel alios cibos tenues parari uno modo, alius vult alio. Quidam silentium frangunt, et si non verbis, saltem signis, et sic faculas verborum redimunt pluralitate signorum. Quidam vigilias aut intermittunt, aut intercidunt. Unitas quoque debet esse in possessione, ut omnia sint eis communia. Nihil enim proprium debet habere monachus, quia nec proprium debet habere in possidendo, nec proprium in volendo. Quod autem nihil debeant habere proprium in re, intelligant exemplo Ananiae, qui ad pedes Petri exspiravit (Act. V) , eo quod proprium retinuerat. Et ad instructionem claustralium dicit Dominus: Nisi quis renuntiaverit omnibus quae possidet, non potest meus esse discipulus (Luc. XIV) . [Col. 0190D] Nec tamen sufficit propriis abrenuntiare in re, nisi abrenuntientur voluntate, unde et Petrus de hac abrenuntiatione voluntatis ait: Ecce nos reliquimus omnia, et secuti sumus te (Matth. XIX) . Claustralis ergo qui proprium habere desiderat, retro respicit cum uxore Loth, manum ab aratro retrahit, cum Dina filia Jacob, ornatum alienigenarum appetit. Qui ergo a communione possessionis aliquid proprium excipiunt, locum Judae proditoris et furis emunt. O claustralis, qui in mundo multa reliquisti, noli ad mundum redire unius nummi desiderio. Non capiat te unius nummi appetitus, quem non decepit divitiarum thesaurus; timeas ne decipula diaboli capiat te in minimo, quae non decepit in maximo. Propriam etiam debet claustralis abjicere [Col. 0191A] voluntatem, ut sicut communitas est in religione, ita sit in voluntate; ut non solum eis omnia sint communia quantum ad censum, verum etiam quantum ad consensum, ut omnes conveniant in voluntate una, omnes consentiant in una charitate, ut de eis vere possit dici: Erat eis cor unum, et anima una (Act. IV) . Tenentur etiam claustrales habere unitatem charitatis, ut in proximi sui profectu, suum profectum inveniant; in alterius quoque defectu, defectum suum lugeant. Sapientior minus peritum instruat, sanus aegroto condoleat, incolumis sano congaudeat, et sic vita claustralis imago sit vitae coelestis; ut sicut in vita aeterna in dispari claritate, par erit gaudium; ita in claustrali, in dispari charitate, uniforme amoris vinculum. Ab [Col. 0191B] hac triplici unitate, claustralis dicitur monachus, quasi unitatis custos. Nam, si primam non servat unitatem, fit anomalus; si secundam, apostata; si tertiam, schismaticus. Sit in conventu claustrali unitas uniens, et unita, id est, praelatus subditos uniens auctoritate, subditis unitus charitate; sit ibi unitas unita, non uniens, id est subditus qui, etsi alios non uniat, aliis tamen se charitate jungat. Sit ibi unitas uniens non unita, id est charitas, quae etsi claustrales uniat, nulli tamen in praesenti se firmiter copulat. Sit in eis unitas naturae, ut in se eam diligant; sit unitas gratiae, ut sibi invicem gratiam collatam impertiant. Sit unitas gloriae, ut una spe ad aeternae vitae gloriam tendant. Sit unitas fidei, ne sint haeretici. Sit unitas charitatis, ne [Col. 0191C] sint schismatici. Sit unitas spei, ne sint obstinati; ut de eis specialiter possit dici: Ecce, quam bonum, quantum ad hominum opinionem, et quam jucundum, quantum ad mentis devotionem, habitare fratres in unum (Psal. CXXXII) . Religionis, in unum possessionis, in unum charitatis; ut ad illam pervenire valeant unitatem, de qua dictum est a Propheta: Unam petii a Domino, etc. (Psal. XXVI) .

Ad sacerdotes ait Dominus: Vos estis sal terrae, quod si sal infatuatum fuerit, in quo salietur? (Matth. V.) Sal quatuor facit; terram sterilem reddit, cibos condit, carnem a putredine custodit, vermes ab ipsa [Col. 0191D] carne excludit. Haec quatuor spirituali sali, id est sacerdoti, conveniunt, qui terram subditorum, id est eorum cogitationes terrenas vomere praedicationis exarare debet, ne pullulent in spinas et tribulos vitiorum, et ita sterilem a pravis operibus debet reddere; a terra etiam propria, id est a carne sua tenetur vitiorum fertilitatem excludere, ipsamque carnem a putredine, id est a luxuria et gula immunem servare. Eleganter autem luxuria putredini comparatur, quia sicut putredo carnem corrumpit, et fetere facit, sic luxuria hominem fetere facit per infamiam, carnem per immunditiam, hominem per pravam conscientiam. Crapula etiam comparatur putredini, quia per crapulam, homo in [Col. 0192A] corpore corrumpitur, fetore inficitur, citius tendit ad non esse.

A vermibus debet custodire carnem suam, ne caro pravas gignat cogitationes, ne in appetitus inordinatos evadat. Cibum quoque sacrae Scripturae debet condire diligenti inquisitione, quia sacra Scriptura in quibusdam locis videtur insipida, nisi diligenti inquisitione perquiratur. Condire debet cibum Eucharistiae, bona operatione, quia nisi digne sumatur cibus qui in se dulcis est, amaricatur, et quod justis est electuarium, injustis est absynthium. Condire debet cibum doctrinae exemplo vitae bonae, ne si ejus vita despicitur, ejus, jure, praedicatio contemnatur. Sed, si sal illud infatuatum fuerit, in quo salietur? Infatuatur sal istud tripliciter: per [Col. 0192B] ignorantiam, per negligentiam, per avaritiam, quia sacerdotes nostri temporis sunt senes elementarii, centum annorum pueri, de quibus ait Dominus per prophetam: Tenentes legem nescierunt me (Jer. II) . Tales quomodo alios condire poterunt? qui nec se ipsos, nec alios instruere sciunt? Quia saepe contingit, cum sacerdotes lumen scientiae, sua culpa, non habeant, ut per eorum ignorantiam hi etiam qui sequuntur offendant.

Unde Dominus: Si caecus caecum ducat, ambo in foveam cadunt (Matth. XIII) . Tales si sint infatuati errore ignorantiae, quis condiet illos sale sapientiae, cum docere debeant, non doceri? instruere, non instrui? cum supra se majores non habeant qui corrigant, nec prudentiores habere debeant qui eos [Col. 0192C] instruant? Infatuantur autem per negligentiam, quia in omnibus eorum operibus, negligentia torporem ingerit, fructum operum perdit.

In Psalmis est nulla devotio, in lectione nulla sollicitudo, in injunctione poenitentiae, nulla diligentia, in missae celebratione nulla cautela, in subditorum regimine nulla discretio, in bonis operibus nulla exercitatio.

Sed si infatuati sunt, a quo ipsi salientur? quis enim poterit eos a tanto negligentiarum praecipitio liberare? quis eos poterit sapore diligentiae condire? Infatuati quoque sunt per avaritiam, quia ipsum Christum pro pecunia vendunt, sicque locum Judae proditoris obtinent: baptismum emptioni exponunt, sepulturas ad vendendum prostituunt; subditorum [Col. 0192D] vitia palpant, ut emungant pecuniam; adulantur vitiis, ut impleant bursam. Tale sal in sacrificium Domini non offertur, sed foras ejicitur, pedibus conculcatur, et in sterquilinium redigitur; quia tales sacerdotes non digne se Deo in sacrificio offerunt, nec sacrificia sua sale sapientiae condiunt, indigne sacramenta pertractant, indigne consecrant, sicque sal hostiae subtrahitur, cum tamen a Domino hostia sine sale offerri prohibeatur; et sic, sal foris ejicitur; quia tales sacerdotes et si sint de ecclesia nomine et numero, non tamen sunt numine, et merito, sed digni qui pedibus conculcentur. 114 Pedes sunt subditi, quibus providere tenentur sacerdotes ecclesiastici, ne in via hujus vitae offendantur [Col. 0193A] ad scandalum culpae. His pedibus conculcantur pravi sacerdotes, quia cum subditi eos vident obtenebratos ignorantia, dejectos ignavia, quos debebant habere in forma boni, habent in exemplum mali, et qui debebant esse gregis forma, sunt populi fabula, et ita vertitur sal in sterquilinium, nam fetent tales sacerdotes odore infamiae, putrescunt corruptione culpae, computrescunt in stercore consuetudinis pravae. Sit ergo sal in sacerdotibus, et pacem habeant inter se.

Paulus apostolus ait: Unusquisque habeat suam uxorem, propter fornicationem (I Cor. VII) . Item: Melius est nubere, quam uri (ibid.) .

[Col. 0193B] Dominus etiam constituens in paradiso conjugium, ait: Crescite et multiplicamini (Gen. II) . In Evangelio quoque Christus ait: Quod Deus conjunxit, homo non separet (Matth. XIX; et Marc. X) . O quanta est dignitas conjugii quod in paradiso habuit initium, quod incontinentiae removet vitium, quod in se complectitur coeleste sacramentum: quod servat tori fidem, quod inter conjuges individuam retinet vitae societatem, quod prolem ab infamia liberat, quod excusat carnale commercium a culpa. In hoc enim statu patriarchae salvati, in hoc quidam Apostolorum sunt electi. O quanta virtus hujus sacramenti, per quam ne in luxuriae vel incontinentiae praecipitium quis labatur, honestate [Col. 0193C] conjugali excipitur! O quantum expugnat honestatem, qui rumpit tori fidem! dum relicto conjugali toro, adulteratur in alio, sacramentum quantum in se est, commaculat; in corpus suum proprium peccat, unitatem dividit matrimonii, jura frangit conjugii. O quantum in adulterio periculum, ubi peccatur in Deum, ubi offenditur proximus, ubi crebro homicidium perpetratur, ubi frequenter filius legitimus exhaeredatur, ubi saepe filia nubit patri, soror fratri! Adulterium multiplicis solet esse causa flagitii. Ex adulterio enim David in homicidium labitur; Ruben paternae maledictioni subjicitur. In commendationem autem conjugii, Christus de desponsata nascitur; in Cana Galileae, nuptiae ejus praesentia dedicantur. Sed quamvis a peccato [Col. 0193D] excuset carnale commercium, celebratur tamen ad susceptionem prolis, non ad voluptatem carnis. Temperet ergo se connexa communio carnalis, ratione loci, ratione temporis, ratione religiosi officii. Observet etiam homo spirituale conjugium inter carnem et spiritum, ut caro tanquam mulier spiritui obediat, spiritus tanquam vir, carnem ut uxorem regat.

Sit ibi fides tori, ne vel caro regimine spiritus relicto, adulteretur cum mundo, vel ratio seducta ipsa carnis illecebra fornicetur cum illa, juxta illud quod dicitur, quod «vehemens amator uxoris, adulter est.» Sit etiam ibi spes prolis, scilicet, boni operis intentio: sit ibi sacramentum spiritualis conjunctionis, procreentur tanquam filii, bona opera; [Col. 0194A] sit ibi commercium carnis et spiritus rationabilis copula.

De viduis dicit Apostolus: Non nuptis et viduis, bonum est illis si sic permaneant sicut et ego, id est caste (I Cor. VII) . Et alibi: Volo autem et omnes homines esse sicut me ipsum (ibid.) , id est continentes esse. Cum bonus sit status conjugalis, expeditior tamen est status vidualis.

115 In conjugio enim est periculum in fide tori observanda, periculum in temperando carnalis commercii jura; ibi labor in sollicitudine rei familiaris; ibi onus in educatione prolis, dolor uxoris in pariendo, dolor dum gestat uterum, ibi uxor constituitur [Col. 0194B] sub potestate viri, etiam violente; ibi timor mariti, ne uxor fiat adultera, ibi marito non est potestas absoluta, ibi inordinatus motus, quamvis venialis. Vidua ergo ad secundas non transeat nuptias; secundae enim nuptiae, suspicionem ingerunt luxuriae, argumentum sunt incontinentiae; viro viduata terrestri, sponso copuletur coelesti, ubi sine labore conceptus, sine dolore partus, ubi arcta justitia, ubi Deus vita aeterna, ubi conceptio voluntas ordinata, ubi partus operatio bona; ubi concupiscentia charitas, ubi fides tori longanimitas, ubi sacramentum sacramenti veritas, ubi torus castitas, visus contemplatio, alloquium oratio, contactus aeterna dilectio, ubi osculum mentis tranquillitas, [Col. 0194C] ubi carnale commercium aeterna jucunditas. O vidua, si de statu viduali exemplum quaeris, in Anna prophetissa viduitatis formam invenis (Luc. II) . Haec merito suae continentiae meruit prophetiam, merito castitatis meruit videre messiam. Ad castitatem ergo te invitet fidei turturis viduitas, quia viduatus pari, nec amare petit, nec amari.

Qui si pare caret, nec ramo viridi, nec herbae virenti insidet. Quod te admonet, o vidua, quod tempore viduitatis, senescentis mundi despicias florem, virorem mundanae delectationis contemnas. O vidua, si marito temporali jungeris, coelesti sponso minus libere servis. Nemo enim potest duobus dominis servire (Matth. VI) , et dum intendis carni, minus intendis spiritui.

Ad virgines dicitur: Despondi vos uni viro virginem castam exhibere Christo (II Cor. XI) . Et propheta ait: Audi filia et vide, etc. (Psal. XLIV) . O virgo, quae signata es virginitatis sigillo, pudicitiae titulo, noli prodere illud, quod natura specialius tibi commisit, quo te gratius insignivit.

Noli pro modica delectatione perdere, quod nullo modo poterit reparari. Hic est thesaurus naturae, qui amissus non redit: hic est flos qui efflorens minime reflorescit.

Haec est stella quae occidens ad ortum non revertitur: hoc est donum quod amissum non compensatur, et quia solum est quod reparare non potes, [Col. 0195A] diligentius servare debes. Per hoc solum homo in carne vivens, imitatur angelum; per hoc solum homo vincit se ipsum; hoc servat famae integritatem, custodit ab immunditia carnem. Audi ergo filia, non solum aure corporis, verum etiam aure mentis, et vide oculo cordis ut intelligas, et inclina aurem materialem ut obedias, et sic obliviscere populum tuum (ibid.) . Populus est conventus carnalium cogitationum, qui virgini suggerit ut potiatur nuptiis, ut gaudeat amplexibus conjugis, ut fecundetur prole, ut carnali fruatur delectatione.

Sed, talem obliviscere populum, quia populus est Babylonis; gens confusionis, quae filiam Sion conatur ducere captivam. Obliviscere etiam domum patris tui (ibid.) . Pater tuus est fomes peccati qui [Col. 0195B] te genuit, qui te de matre produxit, cujus domus et habitatio est concupiscentia, in qua fomes ille imperat, regnat, dominatur et praecipit. Et sic concupiscet rex decorem tuum (ibid.) , ille scilicet rex, qui est Rex regum, et Dominus dominantium 116, de quo dicitur: Latera aquilonis, civitas Regis magni (Psal. XLVII) . Et alibi: Domini est terra et plenitudo ejus (Psal. XXIII) . O virgo, si terrestri viro nubere vis, propter juventutis florem, considera quia illum florem aut mors decerpit, aut saltem in hieme senectutis efflorescit.

Nube ergo illi viro qui solus habet immortalitatem, apud quem non est transmutatio, nec vicissitudinis obumbratio (Jacob. I) . Si vis nubere terrestri [Col. 0195C] marito propter divitias, considera quod terrenae divitiae fallaces sunt et transitoriae, quia aut in praesenti vita transeunt, aut saltem in morte recedunt. Nube ergo illi, apud quem thesauri sunt incomparabiles, et divitiae immutabiles; quas nec fur furatur, nec tinea demolitur (Matth. VI) . Si autem vis nubere terrestri viro, quia pulchritudine insignitur, considera quia pulchritudinem aut infirmitas extenuat, aut senectus exstirpat, aut saltem articulus mortis exterminat. Nube ergo illi, «cujus pulchritudinem sol et luna mirantur.» Si vis nubere terrestri viro, propter generis nobilitatem, nube illi de quo dicitur: Generationem ejus quis enarrabit? (Isa. LIII.) Si vis nubere terrestri marito propter mundanum honorem, vel terrenam dignitatem, [Col. 0195D] considera quia summis negatum est stare diu, nimioque graves sub pondere lapsus. Nube ergo illi de quo dicitur: Potestati ejus quis resistit? (Job IX.) Et alibi: Regni ejus non erit finis (Luc. I) .

Scientes quia hora est jam nos de somno surgere (Rom. XIII) : notandum est, fratres charissimi, quod triplex est somnus. Est somnus, quando quis rapitur ad contemplationem coelestium, et tunc quiescunt naturales vires; de quo dicitur: Misit Dominus soporem in Adam (Gen. II) ; et alius somnus, quando quiescunt animales virtutes, et operantur naturales; de quo dicitur, quod angelus apparuit ni somnis, Joseph (Matth. I, II) . Tertius somnus est [Col. 0196A] quando dormit ratio, et sensualitas exorbitat. Primus somnus fit supra hominem; secundus secundum hominem; tertius infra hominem. Primus miraculosus, secundus imaginarius, tertius monstruosus. Per primum fit homo Deus, per secundum spiritus, per tertium pecus. In primo somniat vera, in secundo monstruosa; tertius vero fit nocte peccati, in tenebris vitii, in umbra delicti. Nunc ergo in tempore gratiae, hora est jam nos de somno erroris surgere, de somno peccati exsurgere. Quatuor enim nos debent excitare a somno: sol oriens, galli cantus, timor furis, sollicitudo rei familiaris. Sol justitiae nos excitat a somno peccati, qui nobis jam ortus est per gratiam in baptismo, quando abrenuntiavimus peccato. Per hoc ergo quod jam accepimus gratiam, invitamur [Col. 0196B] ad sollicitudinem mentis, et ad ejus custodiam.

Galli cantus nos excitat a somno, id est praedicatoris admonitio. Timor etiam furis, id est diaboli, qui si nos invenit dormientes, intrabit corpus per luxuriam, animam per superbiam, auferens purpuramenta virtutum, divitias bonorum operum. Sollicitudo etiam rei familiaris nos excitare debet a somno peccati. Excitemur ergo, quia tot excitant nos; vigilemus, quia tot ad vigilias nos invitant, et quia propior est nostra salus, quam cum credidimus; perseveremus in gratia, quia imminet gloria. Curramus per stadium, quia imminet bravium. Dupliciter autem justus appropinquat saluti aeternae: per diaetam vitae naturalis, per diaetam vitae spiritualis, [Col. 0196C] quia quanto plus justus explet de diaeta temporalis vitae, tanto plus accedit ad vitam gloriae.

Quanto magis complet diaetam vitae spiritualis, tanto magis appropinquat saluti vitae aeternalis. Quanto ergo justus sanctior, tanto saluti propinquior, quantoque senior, tanto eidem vicinior. Propior est nostra salus quam cum credimus (Rom. XIII) , quia cum primo est nobis fides collata major pars restabat de vitae diaeta, et ideo major pars justitiae erat 117 consummanda. Nox etiam praecessit, et dies appropinquavit (ibidem) . Triplex est nox, nox ignorantiae, nox culpae, nox tribulationis mundanae. De nocte ignorantiae dicitur: Nox praecessit, Dies autem appropinquavit. De nocte culpae dicitur: Lavabo per singulas noctes lectum meum (Psal. VI) . De nocte [Col. 0196D] tribulationis mundanae dicitur: In die mandavit Dominus misericordiam suam, et nocte canticum ejus (Psal. XLI) . In prima ambulant fatui, in secunda impii, in tertia miseri. Nox autem ignorantiae recessit, quia jam instructi sumus per legem, informati per rationem, docti per creaturam omnem. Lex enim docet quid agendum, ratio quomodo agendum, creatura pro quo agendum. Omnis enim creatura dum Creatori servit, ad serviendum Deo nos instruit. Recessit etiam nox culpae, quia ex quo gratia nobis in baptismo est collata, culpa a nobis est relegata. Recessit nox tribulationis mundanae, quia cum primitiva Ecclesia varias sustineret tribulationes, ab insultu tyrannorum, ab impetu falsorum fratrum, ab impugnatione haereticorum; jam ex parte tempestas [Col. 0197A] est sedata, ut Ecclesia quiete possit Deo militare. Ergo, dies appropinquavit, scilicet dies scientiae, ut illuminet nescientem; dies gratiae, ut dirigat deviantem; dies prosperitatis mundanae, ut mulceat laborantem. Abjiciamus ergo opera tenebrarum (Rom. XIII) . Sicut variae sunt species noctis, ita diversae sunt species obtenebrationis. Sunt enim tenebrae ignorantiarum, de quibus dicitur: Populus gentium qui ambulabat in tenebris, vidit lucem magnam (Isa. IX) . Sunt tenebrae peccatorum, de quibus dicitur: Qui ambulat in tenebris, nescit quo vadat (Joan. XII) . Sunt tenebrae poenarum, de quibus dicitur: Projicite eum in tenebras exteriores (Matth. XXII, XXV) ; tenebrae ignorantiarum, sunt interiores; tenebrae peccatorum, intimae; tenebrae poenarum, exteriores. Abjiciamus ergo opera tenebrarum [Col. 0198A] (Rom. XIII) , ut bene agamus, fugiamus opera poenarum, ne misere vivamus. Abjiciamus opera ignorantiarum, ut simus prudentes; opera peccatorum, ut simus simplices; opera poenarum, ut simus felices. Et sic induamus arma lucis (ibid.) , muniti luce sapientiae contra haereticos, luce gratiae contra diabolum, luce gloriae contra infernum. Sicut in die honeste ambulemus (ibid.) . Qui in nocte ambulat, frequenter inhoneste ambulat, quia aut offendit in scandalum, aut incidit in lutum, aut labitur in praecipitium, aut ruit in lacum: sic qui in nocte peccatorum ambulat, aliquando offendit in montem superbiae, incidit in praecipitium gulae, ruit in lacum avaritiae. Ambulemus ergo honeste in die bonae operationis, ut perveniamus ad diem aeternitatis.

Notandum, fratres charissimi, quae petat, quid petat, et a quo petat. Virgo virginum petit, osculum petit, a vero sponso, id est a Christo petit. Quod osculum? non illud a quo defluit fermentum luxuriae; sed, a quo distillat favus coelestis gratiae. Triplex autem osculum virgo petiit, quae postulatum obtinuit.

Est autem primum genus osculi, quod fit per spiritualem conjunctionem animae et Dei; secundum osculum est, quo pater osculatur Filium, est enim Spiritus sanctus Patris et Filii amor et nexus. Tertium osculum est Incarnationis, quo Christus per [Col. 0197C] humanitatem assumptam, osculatus est virginem Mariam. Primum osculum est, inspirationis; secundum, spirationis; tertium, incarnationis. Primum osculum, est cordis; secundum, oris; tertium, corporis. Primum reddit favum, secundum balsamum, tertium oleum. Ante Incarnationem ergo, virgo petiit osculum internae visitationis, ut per hoc servaret integre sigillum virginitatis: nec sua fuit petitione fraudata, sed interna inspiratione visitata.

Ergo primum osculum sensit, quando virginitatis sigillum non amisit, et sic per visitationem internam, [Col. 0198B] se quodammodo reddidit Verbi incarnatione dignam. Sed qua dignitate? dignitate triplici: dignitate praeelectionis, dignitate electionis, dignitate subelectionis. Dignitas prae electionis fuit, quando ab aeterno decreto praedestinationis, ad hoc fuit praeelecta, ut esset Dei mater intacta, sed postquam Spiritus sanctus eam obumbravit, ad hoc elegit ut Filium Dei conciperet, et conceptum ineffabili partu in lucem produceret; subelecta etiam fuit, respectu illius humanae naturae quae verbo Dei amica fuit ineffabili amore.

Illa ergo humana natura principaliter electa est, cui uniretur beata virgo subelecta, ut ex ea Filius Dei nasceretur. Secundum autem et tertium osculum petiit, cum ab Angelo audiens: Spiritus Sanctus [Col. 0198C] superveniet in te, et virtus Altissimi obumbrabit tibi (Luc. I) . Ipsa ait: Ecce ancilla Domini, fiat mihi secundum verbum tuum (ibid.) . Et ex quo hoc dixit, utrumque osculum recepit, Spiritum scilicet ad sui confirmationem, Filium vero Dei in conceptione.

Sed sicut hoc nomen, osculum, in sacra pagina nunc aureis, nunc tetris 119 litteris scribitur, sic diversa etiam sunt oscula; nam sicut Christus sua habet oscula, ita et Antichristus, id est diabolus, sua habet basia, id est suavia: Osculatur enim [Col. 0199A] aliquando hominem, blandiendo per mundana, aliquando decipiendo luxuria, aliquando tentando suggestione interna. Primum osculum venenosum, secundum fetosum, tertium lutosum: primum fraudulenti, secundum adulteri, tertium praedonis et furis. Sed his osculis relegatis, in Ecclesia Dei debet observari, unum charitatis ad proximum; secundum ad praelatum, obedientiae; tertium compassionis, ad subditum.

Hic est triplex funiculus qui difficile rumpitur, per quem unitas claustralis servatur, quae in tribus consistit, in unitate singularitatis, unionis et integritatis; a qua triplici unitate, claustralis monachus dicitur, quasi unitatis custos.

Oportet monachum habere unitatem singularitatis, [Col. 0199B] ut proximorum peccatis non consentiat, sed saltem mente ab eorum enormitatibus se excipiat; in eo etiam servari debet unitas unionis, ut charitate compatiatur proximis, astringatur vinculo religionis, uniatur nexu compassionis. Non debet etiam aberrare claustralis ab unitate integritatis, imo, debet servare integritatem mentis et corporis, ut in nullo eum fractum interius, hostis inveniat, per quod insultanti ad interna aditus pateat. Nec solum in praedictis osculis Sponsus commendabilis, verum etiam in uberibus suis, unde sequitur: Pulchriora sunt ubera tua vino (Cant. I) . Duo sunt ubera Sponsi; ab uno lac, ab alio vinum emanat. Per lac, misericordia; per vinum, justitia designatur; quia sicut lac dulce est, et cibus parvulorum, [Col. 0199C] sic amicabiliter misericordia exercetur in parvulos; per vinum, justitia; quia sicut vinum austerius est, et majorum potus, sic justitia austerior est, et in majores exercetur. Prima autem duo ubera dulciora sunt vino, id est austeritate veteris legis, ubi erat justitia sine misericordia, sine miseratione miseria; sed tempore Novi Testamenti, justitiae severitas misericordiae dulcedine temperatur et misericordiae dulcedo, justitiae severitate asperatur. Haec duo ubera debet habere quilibet praelatus, quibus et episcopus subditum, doctor discipulum, abbas reficiat monachum, ei exhibens ubera matris, nec non verbera Patris, nunc fulgurando correctionibus et minis, nunc compluendo admonitionibus et [Col. 0199D] beneficiis. Haec autem ubera flagrare debent unguentis optimis.

Tria autem sunt genera unguentorum; unguentum purgans, unguentum mitigans, unguentum sanans. Unguentum purgans adhibet Christus, cum per flagella in homine peccatum purgat; mitigans, cum per misericordiam errantem relevat; sanans, cum admonitionibus et doctrinis confortat. Hoc triplex unguentum debet abbas suis subditis exhibere, ut inobedientes correctionibus et disciplinis a peccato purget, vel, si obstinati fuerint, a consortio aliorum eliminet; infirmos vero, compensationis et dispensationibus remedio sustentet, imperitos doctrinis illustret. Debet enim praelatus esse forma gregis, ut aliis se conformet, et in se alios formet. [Col. 0200A] Sed cavendum ne talis forma deformetur, talis facies inficiatur, tale speculum tenebretur; praelatus etenim debet esse speculum, sed non quodlibet. Sunt enim speculorum tria genera; est speculum in quo sinistrae partes sinistrae, et dextrae videntur dextrae, per quod speculum praelatus ille significatur, qui in operibus et doctrinis declarat quae sunt sinistra, id est terrena, et quae dextra, id est aeterna. Est aliud speculum, in quo sinistrae partes dexterae, et dextrae sinistrae videntur, per quod praelatus ille significatur, qui praeponit terrena divinis tanquam meliora, et postponit divina tanquam deteriora.

Tertium speculum est, in quo superiores partes hominis videntur inferiores et inferiores superiores, [Col. 0200B] per quod designatur ille praelatus qui secundum sensualitatem ita semper intentus est terrenis, ut ratione non respiciat ad superiora. Conformetur ergo quilibet praelatus primo speculo, ut de spe perveniat ad speciem 120, de via perveniat ad patriam, de misericordia ad gloriam. Quam nobis praestare dignetur Jesus Christus. Amen.

Fratres charissimi, Rex regum qui imperat ventis et mari, cujus civitas, latera aquilonis, ut in omnibus rebus suae Trinitatis figuraret imaginem, trinam sibi fabricatus est civitatem; quarum mundus [Col. 0200C] est prima, Ecclesia secunda, Virgo virginum tertia; mundus etenim eleganti similitudine civitatis censetur nomine, quia sicut in civitate Reipublicae majestas servatur, sic mundus sua republica non frustratur. Sicut enim respublica est ordinatus rerum conventus, inter quas, aliae imperant, aliae operantur, aliae obtemperant; sic in mundo quasi in civitate magna, Deus est imperans, angelus operans, homo obtemperans. Similiter Ecclesia, eleganti modo civitatis censetur vocabulo, in qua majores praelati auctoritate disponunt, mediocres singula actione componunt, inferiores se majorum auctoritati subponunt. In hac civitate murus est Christianae fidei fundamentum; caementum, est [Col. 0200D] sanguis martyrum; propugnacula, auctoritates sanctorum; plateae, charitatis latitudo; vallum, humilitatis altitudo; pons, obedientia; janua, eleemosynae. Non inconsequenter etiam Virgo virginum civitatis sortitur vocabulum, in qua imperavit rationis auctoritas, operata est sensualitas, servivit carnalitas; in qua, fuerunt cives, motus rationales; a quibus, discretione armatis, servata est civitas, ne in eam daemonis grassaretur hostilitas. In hac civitate, murus fuit constantia, caementum temperantia, fortitudo propugnaculum, prudentia vallum. Orientalis porta fides, per quam Sol justitiae in ea illuxit; meridiana porta charitas, per quam in ea Spiritus sancti ardor incaluit; septentrionalis porta virginitas, per quam in ea concupiscentia [Col. 0201A] carnalis exstincta est; occidentalis porta humilitas, per quam in ea mundanae tentationes propulsatae sunt. Hanc fluvius coelestis gratiae sic praeterfluit, quod in eam continue refluat, sic muniens civitatem, quod non timeat incursum hostilem. De quo fluvio dicitur: Fluminis impetus laetificat civitatem Dei (Psal. XLV) . In hac civitate est hortus conclusus, hortus signatus (Cant. IV) , hortus irriguus, hortus arboribus consitus, herbis venustatus, floribus ornatus, id est mens virginis, in qua velut in horto coelesti, mores honesti in similitudine arborum, fructus bonorum operum pariunt; bonae cogitationes in exemplum herbarum virorem internae devotionis emittunt: virtutes in exemplar florum, odorem bonae opinionis producunt. In hoc horto viret [Col. 0201B] myrtus temperantiae, rosa patientiae, lilium castitatis, viola aeternae contemplationis. Has ergo tres civitates construxit Rex regum, ut habitaret cum filiis hominum.

In prima civitate fuit creator; in secunda, salvator; in tertia, miserator. In prima resultavit ejus potentia, in secunda sapientia, in tertia gratia. De prima dictum est: Latera aquilonis civitas regis magni (Psal. XLVII) . De secunda: Quam dilecta tabernacula tua, Domine virtutum! (Psal. LXXXII.) De tertia: Gloriosa dicta sunt de te, civitas Dei (Psal. LXXXVI) . Sed videamus, quam gloriosa dicta sint de Virgine Maria. Ait Balaam: Orietur stella ex Jacob (Num. XXIV) . Haec est illa quae in arcturo coelesti, [Col. 0201C] gerit imaginem immobilis poli. Juxta philosophos: Arcturus est ille stellarum numerus septenarius, qui nunc arctos, nunc ursa, nunc septentrio dicitur, in quo stella quae polus dicitur, ultimum locum tenens, immobilis manet, iter navigantibus praebens. Per arcturum igitur Ecclesia signatur; 121 quia sicut arcturus semper urgetur et nunquam mergitur, sic Ecclesia semper flagellatur, neque flectitur. In hoc arcturo coelesti, quae polus immobilis est, Maria, nulla tentatione mota, nulla tribulatione concussa, iis qui timent in mari mundi hujus naufragium, praebet salutis portum. De eadem ait Isaias: Egredietur virga de radice Jesse, etc. (Isa. XI) . Consequenter virgae Virgo comparatur ratione directionis, ratione correctionis, ratione parturitionis. [Col. 0201D] Sicut enim virga in altum dirigitur, sic Virgo ad aeterna erigitur; sicut virga excessus corriguntur, sic per Virginem peccata remittuntur: sicut virga parturit fructum, sic Virgo parturit panem angelorum. Nec solum ratione muneris, sed etiam ratione nominis, virgae comparatur Virgo, facta unius enim litterae mutatione in vocabulo, de virga fit Virgo. Et dum ex Evae matris floribus velut aurea rosa processit Virgo Maria, virga facta est Virgo; et alpha mutatum est in ω ; quia principium factum finis, id est aeternus factus est temporalis. Haec est castrum, seu castellum, de quo dictum est: Ite in castellum quod contra vos est, et invenietis asinam alligatam, et pullum cum ea, etc. (Matth. XXI) . Cum enim Filius Dei vellet assumere trabeam humanitatis in tabernaculo [Col. 0202A] Virginis, praecepit angelis ut eam custodirent ab omni illecebra carnis, dicens illis: Ite ad castellum; ite ad Virginem custodiendo, ite ad Virginem consulendo, ite ad Virginem comitando. Haec Virgo consequenter dicitur etiam castellum. Eva autem prima mulier antea castrum etiam fuit, quia naturalibus et gratuitis donis munita, sed postmodum ad instar vilissimi oppidi redacta, imo villa obsoleta facta, patens omni hosti, carni, mundo et daemoni, sicque genus humanum desolatum plane mansit, usque dum Rex regum in sole tabernaculum posuit (Psal. XVIII) , id est in Virgine castellum confirmavit, quando Virgo per adventum Spiritus sancti ita roborata fuit, ut hosti ad eam non pateret introitus.

Neque vacat a ratione, quod dicitur: quod contra [Col. 0202B] vos est. Humana enim natura ante Incarnationem angelicae fuit naturae contraria. In hoc castello erant asina et pullus ligati, id est sensualitas et sensualitatis motus primitivi, qui ex se non erant bono obnoxii, sed per angelorum ministerium ad bonum soluti sunt, et postquam Christus per Incarnationem advenit, super asinam et pullum sedit, quia tam sensualitas quam primitivus ejus motus, ei obedivit, Christus hoc intravit castellum, pugnaturus contra diabolum, sed intravit per auream portam januis clausis, quia neque in ingressu, neque in egressu, fractum est in ea sigillum virginitatis. Haec est famosa illa Hierusalem, in qua verus ille Salomon templum solemne exstruxit. Quae enim consequentius censeri posset Hierusalem, id est [Col. 0202C] visio pacis, quam illa in qua quievit pax aeternitatis, in qua verus Salomon, id est Christus, fabricatus est templum sui corporis, de quo dictum est: Solvite templum hoc, etc. (Joan. II.)

Sed in fabricatione hujus templi neque malleus neque securis est audita; quia neque in conceptione neque in partu, crepitum carnis vel dolorum sensit Maria. Quia autem ad templum Salomonis tria pertinebant altaria, primum holocaustorum, in quo mactabantur animalia, secundum thymiamatis, in quo offerebantur aromatica, tertium propitiatorium, in quo apparebat gloria divina; ita in templo Christi, id est in ejus humana natura, tria resultant altaria; primum altare est holocaustorum, [Col. 0202D] scilicet caro ejus gloriosa, in qua nostra consumpta sunt peccata; secundum, anima, quia sicut in altari thymiamatis offerebantur aromaticae species, sic anima Christi variis virtutibus referta est; tertium, divinitas, in qua elucescit divinae auctoritatis majestas. Igitur, fratres charissimi, ad similitudinem Virginis, si non civitatem, saltem villam, si non castrum Regi regum praeparare possumus, saltem in animo nostro hospitium praeparemus, imo vel hospitiolum in mente nostra ut in ea dignetur ponere tabernacula sua; sed prius purgemus mentem nostram, ut invitemus volentem. Tribus autem solet infici hospitium, 122 a quibus nos oportet mundare mentis tabernaculum, scilicet sterquilinio, pulvere et luto: sterquilinium luxuria [Col. 0203A] est, quae fetet in carne, fetet in fama. Sicut enim sterquilinium quanto magis movetur, tanto magis fetet; six luxuria quanto magis exercetur, tanto magis olet. Sed in hoc etiam melius est sterquilinium luxuria, quia additum terrae nostrae, illam fecundat, luxuria terrae carnis nostrae adhaerens, eam infirmat. Pulvis est vana gloria, quem projicit ventus a facie terrae, quia in nihilum redigitur timore superbiae. De pulvere nascuntur ciniphes, quae pungunt aculeis; ex vana gloria nascuntur pravae cogitationes, quae penetrant armarium cordis. Pulvis obtenebrat oculum, vana gloria excaecat animum.

Lutum vero quod immundum et tenax est, avaritiam signat, quae et visco tenacitatis hominem illicit, et spurcitia cupiditatis inficit. Haec avaritia [Col. 0203B] est quae nostri temporis homines ad idololatriam reverti cogit, de qua Apostolus ait: Avaritia quae est idolorum servitus (Ephes. V) . Haec cogit hominem postponere Deum, colere nummum. Nostri autem temporis idololatria tres habet filias: primam, quae facit coli ventrem per crapulam; secundam, in qua mundus diligitur per concupiscentiam; tertiam, in qua caro colitur per luxuriam. Ut autem fictis vocabulis liceat nos loqui, prima potest dici bacchilatria; secunda nummilatria; tertia carnilatria. Purgemus igitur mentis hospitium a sterquilinio, per continentiam; a pulvere, per patientiam; a luto, per eleemosynam, ut ita in nobis dignum possimus Deo praeparare habitaculum. Quod nobis praestare dignetur Jesus Christus Dominus [Col. 0203C] noster. Amen.

Fratres, Apostolus nihil sibi conscius, non tamen de meritorum praerogativa praesumens, cum de seipso loqueretur, ait: Gloria mea, testimonium conscientiae meae (II Cor. I) . Ego autem quem vermis pravae conscientiae remordet, quem scintillula rationis (quae nec est in Cain fratricida exstincta [Gen. IV] ) accusat et arguit, dicere possum: Verecundia mea testimonium conscientiae meae (Hebr. XI) ; Tota die enim verecundia mea contra me est, et [Col. 0203D] peccatum meum coram me est semper (Psal. XLIII) . Unde non mea, sed prophetae verba vobis proposui, qui privilegio prophetiae, tuba seu organum dici promeruit Spiritus sancti; nullo enim exteriori adminiculo suscitatus, non per facta, non per somnia, non per dicta, non per visiones, sed solius Spiritus sancti revelatione futura praevidet, et praevisa praenuntiavit; hujus revera verba sunt in persona alicujus modernorum Patrum loquentis ad cum: Qui dat verbum evangelizantibus virtute multa (Psal. LXVII) . Item: Qui dat nivem sicut lanam, nebulam sicut cinerem spargit (Psal. CXLVII) . Asserens eum dedisse, et determinans quibus dedit, et quid, et quare. Quibus? metuentibus te; quid? significationem; quare? ut fugiant a facie arcus. Ubi [Col. 0204A] vigilanter advertendum est, quia non dixit simpliciter, metuentibus, sed, metuentibus te, sic insinuans de quo timore intendat. Est enim triplex timor, scilicet, timor horroris, timor cautelae, timor reverentiae. Timor horroris est, quo timemus seu horremus poenam; timor cautelae, quo cavemus culpam et etiam 123 poenam; timor reverentiae, quo divinam reveremur majestatem. Horum primus erudit, secundus provehit, tertius consummat et perficit. De primo dicitur in persona Christi capitis: Timor et tremor venerunt super me, et contexerunt me tenebrae. Et dixit: Quis dabit mihi pennas sicut columbae, etc. (Psal. LIV) . Et de eodem in Evangelio: Coepit Jesus pavere et timere (Marc. XIV) . Assumpsit enim Redemptor noster verum timorem, [Col. 0204B] veram tristitiam, sicut et veram carnem, non necessitate condolentis, sed miserationis voluntate. De secundo, in Salomone dicitur: Beatus qui semper est pavidus (Prov. XXVIII) . Et super eumdem locum: Poena judicii quanto minus timetur, tanto districtius portabitur. Et alibi: Prudenter timetur quidquid accidere potest. De tertio dicit Isaias: A timore tuo, Domine, concepimus, et parturivimus spiritum salutis (Isa. XXVI) .

Psalmista vero commendat eumdem, dicens: Timor Domini sanctus permanet in saeculum saeculi (Psal. XVIII) . Et alibi: Immittit Angelus Domini in circuitu timentium eum, et eripiet eos (Psal. XXXIII) .

Istis revera data est significatio in tribus, scilicet in Scripturis, in sacramentis et in operum exemplis. [Col. 0204C] In Scripturis; continent enim sacrae Scripturae volumina, mandata et prohibitiones, quae sunt signa voluntatis divinae, cum plerumque praecipiat ea quae vult ut impleas, et prohibeat quae vult ut caveas: et hoc edictum tam praeceptum quam prohibitio, voluntatis nomine nonnunquam solet appellari. In sacramentis dedit significationem, quia nil aliud sacramentum, quam invisibilis gratiae signum; quod in baptismo et aliis declarari potest; ablutio enim corporis exterior quae fit in baptismo, interiorem originalis maculae designat ablutionem; unctio vero tam in baptismate quam in confirmatione facta, interiorem animae figurat unctionem, forma etiam panis visibilis in altari, invisibilem Domini carnem designat. [Col. 0204D] Istae sunt tenebrae de quibus in Psalmis dicitur: Posuit tenebras latibulum suum (Psal. XVII) . Latet enim sive continetur sub sacramentis divina gratia, unde et ipsa vasa dicuntur in Evangelio (Matth. XXV) , ubi dicitur, oleum recondite in vasis vestris. Et in Isaia: Mundamini qui fertis vasa Domini (Isai. LI) . Haec vasa in quibusdam sunt vacua, in quibusdam semiplena, in quibusdam vero plena. In apostatis vacua sunt, qui cum a fide exciderint, nec nomine nec numine Christiani sunt; semiplena sunt in falsis fratribus, qui nomine tenus tantum Christiani sunt; plena sunt, in quibus nomen et devotio reperitur. Ista sunt alligamenta quae Samaritanus noster qui de Jerusalem descendebat in Jericho (Luc. X) , adhibuit. Eadem sunt mons caliginosus de quo in Isaia: Super [Col. 0205A] montem caliginosum levate signum (Isai. XIII) . Quod impletur a sacerdotibus super sacramenta signum sanctae crucis levantibus, ut in baptismi consecratione, et in eucharistiae confectione. Dedit significationem Dominus in operum exemplis, de quibus duo possumus excipere, scilicet orationem et jejunium; oravit enim Dominus cum ascendisset in montem, pernoctans in oratione (Matth. XIV) ; oravit et in horto trans torrentem Cedron, semel, iterum, et tertio; et discipulos ad idem invitavit, dicens: Vigilate et orate, ne intretis in tentationem (Matth. XXVI) . Quae sacerdos evangelicus repraesentat in illo trino silentio quod fit in canone missae.

Jejunavit etiam Dominus quadraginta diebus et [Col. 0205B] quadraginta noctibus (Matth. IV) , non solum in propria sui persona, sed etiam in suis praeconibus, Moyse (Exod. XXIV) et Helia (III Reg. XIX) , ut qui per Moysem dixerat, in ore duorum vel trium stet omne verbum, in duorum vel trium facto nobis commendaret jejunium. Credimus autem nec temere nec casu; sed alto consilio Dominum Christianae militiae seu jejunio quadragenarium numerum deputasse, in quo nobis insinuatur quibus armis militare debeamus; cum enim ex denario et quaternario in se ductis quadragenarius surgat, denarius ad Vetus Testamentum, propter decalogum, pertinet, quaternarius ad Novum, gratia Evangelii. Fideles autem contra 124 carnem, contra mundum et contra diabolum observando [Col. 0205C] mandata veteris et novae Legis militare debent. Ecce: Metuentibus significationem dedit Dominus (Psal. LIX) . Quare? ut fugiant a facie arcus (ibid.) , id est a terribili sententia futuri judicii, quod in arcu figuratur, quia quanto fortius lignum retro flectitur, tanto impetuosius sagitta in anteriora dirigitur; ita, quanto magis judicium differtur, tanto gravior et austerior erit sententia qua dicetur: Ite, maledicti, in ignem aeternum (Matth. XXV) . Dici tamen potest absque praejudicio potioris sententiae, in arcu divinum praefigurari judicium. In arcu enim chorda licet flexibilis, ligni rigorem flectit, et incurvat, ita in examine divino, rigorem justitiae lenitas temperavit misericordiae. Universae enim viae Domini, misericordia et veritas (Psal. XXIV) . Et in judicio, misericordia [Col. 0205D] et veritas obviabunt sibi, justitia et pax deosculabuntur (Psal. LXXXIV) . Unde et calici pleno mistura comparatur, cum dicitur: Calix in manus Domini vini meri plenus misto (Psal. LXXIV) . Ibi enim est justitia puniens, et misericordia compatiens. Ut igitur, fratres, fugiamus a facie arcus, impleamus quod jubet, caveamus quod prohibet, suscipiamus sacramenta quae instituit, imitemur operum exempla quae proposuit. Eamus et ostendamus nos sacerdoti, conscientias nostras effundamus coram Christi vicario, vulnerum nostrorum medicinam ab eo postulantes. Ipse est enim medicus de quo in Jeremia: Nunquid resina non est in Galaad, aut medicus non est ibi? (Jerem. VIII.) Iste est sapiens de quo dicitur: Furor illi secundum similitudinem [Col. 0206A] serpentis, sicut aspidis surdae et obturantis aures suas. Quae non exaudiet vocem incantantium, et medicamenti medicati a Sapiente (Psal. LVII) . Hic si voluerit nobiscum contendere in privato judicio, et tunicam tollere, dimittamus ei et pallium, id est non tantum interiora peccata, sed etiam exteriora quae corporis ministerio geruntur, diligenter exponamus; si videlicet vana videndo, vel audiendo ludicra, si in olfactu aromatum, vel in gustu saporum, vel in alienae cuticulae contactu excesserimus, species confiteamur, et offeramus munus quod praecepit Moyses offerri. Praecepit equidem Moyses neminem pro suspicione leprae absque sacerdotis examine, excludi a castris, prohibuit etiam quempiam, licet mundum, intra castra recipi, nisi sacerdoti se praesentaret [Col. 0206B] (Lev. XIII) . Instituit etiam, ut quem mundabat et mundum judicabat sacerdos, offerre ovem anniculam, duos agnos immaculatos, tres decimas similae, et sextarium olei (Lev. XIV) . Offeramus ergo perfectam obedientiam sacerdoti, id est injungenti nobis condignam satisfactionem, obtemperemus, ne simus quasi vitula quae lascivit, et jugum rejicit, sed tanquam vitula docta diligere trituram; offeramus et duos agnos immaculatos, id est jejunium et eleemosynam, ita ut nec eleemosynam vana gloria polluat, nec jejunium voluntas cumulandi pecuniam corrumpat. Docet enim ut, qui eleemosynam erogat, incautum esse levi famae pretio, thesaurum bonae conscientiae venditare. Decet etiam ut [Col. 0206C] jejunans cogitet quia fructuosae non sunt angustiae nostrae, nisi alteri praestiterimus latitudinem. Offeramus etiam tres decimas similae, id est fidem Trinitatis, cujus subtilitas incomprehensibilis. Offeramus denique sextarium olei, id est sex opera misericordiae, proximis impendamus, quae Dominus in Evangelio Matthaei (cap. VI) insinuat, et Isaias (cap. LVIII) ex parte, dicens: Hoc est jejunium quod elegi, dicit Dominus, solve colligationes impietatis, solve fasciculos deprimentes, dimitte eos qui confracti sunt liberos, et onus eorum disrumpe. Frange esurienti panem tuum, et egenos vagosque induc in domum tuam; si videris nudum, operi eum, et carnem tuam ne despexeris. Tunc erumpet quasi mane lumen tuum, et sanitas tua citius orietur. Ecce salubre consilium! [Col. 0206D] qui enim haec fecerit, in die ventilationis extremae a dextris positus audiet: Venite, benedicti Patris mei, percipite regnum, etc. (Matth. XXV.)

Quod nobis praestare dignetur Jesus Christus Dominus noster, qui cum Patre et Spiritu sancto vivit et regnat per omnia saecula saeculorum, Amen.

Ista sunt verba Abrahae ad Saram. Abraham autem hospitans in convalle Mambre, tres viros vidit, et unum adoravit, quibus supplicans, obtinuit ut ad eum de nocte diverterent, et cibum sumerent: [Col. 0207A] unde tabernaculum ingressus, Sarae praecipiens ait: Accelera, etc.

Fratres mei, profundum credimus sub his velari mysterium. Quod liquido constabit, si mel de petra, et oleum de saxo durissimo (Deut. XXXII) , id est spiritalem intellectum ex sensu eliciamus historico. Quaeramus ergo solem sub nube, medullam sub cortice, spiritum vivificantem sub littera occidente. Sint ergo verba haec Patris ad Filium, quibus et nominum mutatio, et aetatum assignatio satis congruit; Abraham enim primo dictus Abram, id est pater excelsus, ante mundi creationem, unde idem ad Filium: Tecum principium in die virtutis tuae (Psal. CIX) , etc. Et de eo Filius: Dominus dixit ad me: Filius meus es tu, ego hodie genui te (Psal. II) . Id [Col. 0207B] est ab aeterno genui te, circa vero mundi cursilis originem factus est pater multarum gentium.

Unde clamat Ecclesia: Abba pater (Rom. VIII) . In unam Christi Ecclesiam convenerunt Judaeus et gentilis. Clamat ergo Judaeus, Abba; gentilis, Pater.

Sara autem primo Sarai dicta est, quasi princeps mea, deinde Sara, quasi princeps absolute et generaliter. Fuit ergo prius Sarai; de eo enim Judaicus populus dicere poterat Christo, Tu princeps meus, unde Psalmista: Notus in Judaea Deus, et in Israel magnum nomen ejus (Psal. LXXV) . Modo est Sara, quia princeps plurium. Adorant enim eum omnes reges, omnes gentes serviunt ei. Et de eodem [Col. 0207C] dictum: Excelsus super omnes gentes Dominus, et super coelos gloria ejus (Psal. CXII) . Ipse autem non tantum est princeps, sed principium, unde in Evangelio: Ego principium qui et loquor vobis (Joan. VIII) . Ipse est principium de principio, ipse est alpha et omega, id est principium et finis. Item circa nativitatem Isaac, Abraham centenarius, Sara nonagenaria erat, juxta illud: Putas centenario nascetur filius? et mulier nonagenaria pariet? (Gen. XVII.) Centenarius autem numerus quadratus est, a laeva transit in dexteram, denario ternarium multiplicante procreatur; nonagenarius autem non ad tantam evadit perfectionem, in quibus notatur, quod penes patrem sit auctoritas principii in filium. Sint ergo verba Patris ad Filium: Accelera, tria [Col. 0207D] sata commisce, etc. Filius autem Patri obediens reverentia acceleravit. Ipse enim est de quo dictum est: Exsultavit ut gigas ad currendam viam (Psal. XVIII) . Et alibi: Qui emittit eloquium suum terrae, velociter currit sermo ejus (Psal. CXLVII) . Vere velociter, brevi enim temporis spatio, fere in triennio, universis innotuit ejus saluberrima praedicatio.

Tria sata commiscuit, id est Trinitatem personarum ineffabilem, praedicando fidelium mentibus inseruit, quaeque bene in satis similae, id est farinae delicatissimae figuratur. Ista autem Trinitas est, ad quam si homo accedat, magis et magis exaltatur; ista est Trinitas quae ascendit super Cherubim, ista est Trinitas quae volavit super pennas ventorum; [Col. 0208A] ista acumina subtilium transcendit ingeniorum; ipsa est, in qua est unitas sine singularitate, distinctio sine diversitate. Inde factus est panis subcinericius, id est doctrina, quae aliunde translatis verbis palliatur; cineres enim quodammodo ex lignis transferuntur; ita a creaturis verba ad creatricem et ineffabilem Trinitatem transferimus, vocantes Patrem, paradisum; Filium, fontem de paradiso; Spiritum sanctum, voluptatem. Juxta illud: Fons egrediebatur de paradiso voluptatis (Gen. II) . Filium etiam quandoque dexteram, quandoque brachium, quandoque manum nominat 126 Scriptura, juxta illud; Dextera Domini fecit virtutem (Psal. XVII) , etc. Et alibi: Emitte manum tuam de alto (Psal. CXLIII) , etc. Et: In manu [Col. 0208B] potenti, et brachio excelso (Psal. CXXXV) . Cum autem dicitur: Si in digito Dei daemonia ejicio, filii vestri in quo ejiciunt (Luc. XI) ? nomine digiti, Spiritum sanctum intelligimus. Hoc pane reficiuntur tres viri, id est fideles de omnibus mundi partibus ad fidem convocati, vel homines ex tribus Noe filiis ubique terrarum disseminati.

Eadem possunt esse verba Patris ad Christianum, non ad quemlibet, sed ad ministrum altaris, cui pastoralis cura commissa est. Iste enim primo Sarai fuit, id est unius princeps, dum ab alio regeretur; idem factus est Sara, seu princeps plurium, quando eum pastorem fragili Christus praefecit ovili. Huic ergo dicitur: Accelera, quasi, memento [Col. 0208C] quoniam redditurus es rationem villicationis tuae, cave ne servus inutilis inveniaris (Matth. XXV) , cave ne sis canis mutus non valens latrare (Isa. LVI) . Tria sata similae commisce, id est triplicem operationem, satisfactionis et vindictae, scilicet orationem, jejunium et eleemosynam. Orationem, haec enim est sacrificium vespertinum, haec est thymiama boni odoris, quod in ara cordis accendi debet (Exod. XXV) ; haec est virgula fumi, quae ascendit ex aromatibus myrrhae et thuris, et universi pulveris pigmentarii (Cant. III) ; jejunium debet injungere praelatus, valet enim ad reprimendam lasciviam carnis nostrae, haec jumentum indomitum est, cujus nisi petulantia refrenetur, in perniciem nos trahit et mortem. Injungantur ergo spiritualia [Col. 0208D] jejunia, sint quaedam generalia, ad quae omnes teneantur. Sicut enim Patres Veteris Testamenti decimas et primitias fructuum offerre Domino tenebantur, sic et moderni, dierum non solum decimas, sed et primitias solvere tenentur. Quod fit in jejuniis quatuor Temporum, in Quadragesimali tempore; in jejuniis enim quatuor Temporum, primitias solvimus, in Quadragesima vero, decimas et primitias, habet enim solaris annus 365 dies; dum ergo jejunamus triginta et sex diebus, decimas solvimus. Supersunt quinque dies, et quia melius est supererogare quam deficere, diem unum quasi eleemosynam solvimus. Intercedant tres dies qui ad jejunium quatuor temporum pertinent, et sic completur quadragenarius dierum. Sed quia inutile [Col. 0209A] est jejunium nisi quod eleemosyna commendat, injungenda est eleemosyna. Est enim jejunium ambitionis, et est jejunium superstitionis, et jejunium religionis. Jejunium ambitionis est et avaritiae, quando aliquis carnem macerat, ut loculos impleat; sed tale jejunium non novit anima mea, dicit Dominus; jejunium superstitionis est, jejunium hypocrisis, quae faciem demolitur et extenuat ut videatur ab hominibus jejunans. Jejunium religionis est, quod comitatur eleemosyna, quam tibi primo, secundo proximo teneris erogare.

Ex his fit panis subcinericius, id est poenitentia; cinis enim et cilicium arma sunt poenitentium. Hoc pane reficiuntur tres viri quos vidit Ezechiel (Cap. XIV) salvandos, Job, Daniel et Noe. In Job, [Col. 0209B] conjugatos intelligimus; in Daniele continente continentes; in Noe qui tempore cataclysmi arcae regimen suscepit, rectores; vel tres mortui de quibus in Evangelio, scilicet filia archisynagogi, quae mortua est in domo (Marc. VII) ; filius viduae qui extra portam ferebatur (Luc. VII) ; Lazarus quatriduanus et fetens (Joan. XI) . Indiget enim poenitentia et ille qui prave cogitavit, et qui male operando cecidit, et qui peccato consuetudinis irretitus, quasi jumentum in stercore suo computruit (Joel. I) . Sciat eadem sibi dicta Magister, non quilibet, sed cui revelata sunt secreta coelestia, cui datum est nosse mysterium regni coelestis (Matth. XIII) . Iste fuit Sarai, quasi princeps unius, dum sub [Col. 0209C] alio studebat; idem factus est Sara, id est princeps plurium, quando cathedraticum suscepit honorem. Isti, Accelera dicit Ecclesia, id est volumina sacrae Scripturae saepe revolve. Auditorum utilitati invigila, ne sis aleator, gyra gregem tuum, et pigros excita. Tria sata similae commisce, id est triplicem expositionem in lectione; quarum prima sit historica, secunda tropologica, tertia allegorica. Prima 127 fundamentum, secunda paries, tertia culmen his duabus appositum. Prima planior, secunda suavior, tertia acutior: prima incipit, secunda provehit, tertia consummat et perficit, inde fit panis subcinericius, id est lectio theologica, quae non flosculos verborum desiderat, nec dictionum phaleras, sed humiles sententias. Hoc pane reficiuntur [Col. 0209D] tres viri, scilicet, majores, mediocres et minores; minoribus proponitur lac historiae; mediocribus mel tropologiae, majoribus solidus panis allegoriae. Isti sunt tres panes quos accommodare debet amicus amico. Hoc est iter trium dierum quod aggredi debemus, ut tandem Domino in deserto sacrificemus. Sed dicet aliquis: graves operum angarias nobis imponis, sed quis erit fructus hujus laboris? Audi: In vita praesenti haec erit utilitas, quod poterit dicere: Quam dulcia faucibus meis eloquia tua, super mel ori meo; a mandatis tuis intellexi, propterea odivi omnem viam iniquitatis (Psal. CXVIII) . Et ita celebrabis Pascha Domino, id est transitum de morte ad vitam, de tenebris ad lucem, de labore ad requiem, de vitiis ad virtutem; pascha enim [Col. 0210A] dicitur quasi phasea, id est phase, quod est transitus. Sed iterum objiciet quis: A quibus, quomodo et quando celebrandum est pascha? Ab existentibus in Aegypto, id est ecclesia militante, cujus typum gerebat Aegyptus, quando populus Domini permistus erat Aegyptiis, sic in ecclesia, rosis urticae, foliis lilia, id est bonis mali permisti sunt. Vis scire quomodo et quando? istud tibi explanatur cum dicitur · Quarta decima die ad vesperum (Lev. XXIII) . In eo enim quod dicitur, quarta decima, modus sive forma transeundi tibi praefigitur, scilicet in observatione veteris et novae legis. Denarius enim ad Vetus refertur Testamentum, propter Decalogum, quaternarius vero ad Novum, propter evangelium. In eo vero quod dicitur, Ad vesperum, [Col. 0210B] tempus determinatur, id est sexta aetas, in qua verus sol suum cognovit occasum, et post triduum resurrexit, suum non differens ortum. Unde: Qui ascendit super occasum, Dominus nomen illi (Psal. LXVII) . In futuro, tanta erit utilitas, ut merearis audire: Euge, serve bone, etc. (Matth. XXV.) Non dicetur, Intra ad gaudium, sed, Intra in gaudium (ibid.) . Scuto vero circumdabit nos veritas ejus, etc. (Psal. XC) . Laeva ejus erit sub capite nostro, et dextera ejus amplexabitur nos (Cant. II) . Tunc hymnum cantabimus Domino, tunc votum reddemus in Jerusalem; tunc solemnitatem celebrabimus in quinta decima die, scilicet in plenilunio: tunc plenus et consummatus erit electorum numerus; tunc plene [Col. 0210C] illuminabitur a sole luna, scilicet triumphans Ecclesia, quae tunc utrumque habebit sabbatismum; quae modo unica et singulari contenta est stola, tunc recipiet et secundam.

Septuagesima enim quae in Sabbato in albis terminatur, vitae praesentis typum gerit, et figuram; vita namque praesens quae a mundi creatione usque ad diem extremae discussionis protenditur, septem dierum repetitione agitur, et in septem aetates distinguitur. Hinc Ecclesia, unicum canit alleluia circa finem Septuagesimae, id est in vigilia Paschae, et in diebus paschalibus; in fine vero, id est Sabbato in albis duplicat, ad figurandum, quod qui modo gaudent altera stola, utraque recepta triumphabunt. Vere triumphabunt; recipient enim diadema [Col. 0210D] regni coelestis, praefecti vero non tantum auream, sed etiam aureolam. Quod nobis praestare dignetur, Pater et Filius, et Spiritus sanctus, qui vivit et regnat Deus per omnia saecula saeculorum. Amen.

Fratres mei, quoties magnos magna de pacifico dixisse recolo non praesumptuosus quidem, sed meticulosus ad loquendum de eo labia mea aperior. Tamen aliquid vigoris et solatii inde mendico, quoniam libenter suffertis insipientes, cum sitis vos ipsi sapientes (II Cor. XI) . Scriptum 128 etiam memini, [Col. 0211A] et meminisse juvat: Montes et colles cantabunt coram Deo laudes, et omnia ligna silvarum plaudent manibus (Isai. LV) . Ecce, ab ista generali laetitia, non cedri Libani, nec virgulta deserti excluduntur! Ego igitur humile virgultum, vilis saliuncula, de tenuitate substantiae meae, pauca vobis exponere propono, breviter quidem expediens quid sit iste pacificus, quid ejus vinea dicatur, et quare; quibus custodibus tradiderit eam, et quales esse debeant.

Iste pacificus, est Verbum Patris, de corde Patris aeternaliter eructatum, qui vere pacificus est; ipse enim de se ipso in Evangelio ait: Pacem meam do vobis, pacem relinquo vobis (Joan. XIV) . Ipse est qui imis suprema conciliat. Ipse est qui duos parietes [Col. 0211B] ex diverso venientes in se angulari lapide compaginat; ipse est pax quae exsuperat omnem sensum (Phil. IV) . Haec autem vinea est Ecclesia, quae ab ipso plantata in cornu, in loco uberi, hanc propria carne pastinavit, proprio sanguine irroravit, et spirituali vomere circumfodit. Haec est vinea, cujus quotidie fructus colligitur, et nunquam tamen terminatur. Quid plura? Haec est vinea Domini Sabaoth, id est exercituum, non hominum tantum, sed angelorum. Sed dicet aliquis, nimis est aliena haec translatio.

Expressa tamen est ecclesiae cum vinea similitudo; habuit enim haec radicem in angelis, truncum in patriarchis, vitem in prophetis, palmitem in apostolis, fructum in excussorum, id est in apostolorum [Col. 0211C] filiis. Haec eadem radicem habet in charitate, truncum in devotione, vitem in proximi dilectione, palmites in cleri veneratione, fructum vero percipit in beatitudine. Ecce radix ecclesiae charitas, de qua dicitur: Egredietur virga de radice Jesse (Isai. XI) , id est devotio ex charitate, quae bene radix Jesse dicitur; Jesse enim interpretatur incendium: charitas autem ignis est, de quo Veritas in Evangelio: Ignem veni mittere in terram, et quid volo nisi ut ardeat? (Luc. XII.) Et alibi: Vivit Dominus, cujus ignis est in Sion, et caminus in Jerusalem (Isai. XXXI) . Notandum autem, quod haec radix non interiora terrae penetrat, sed ad coelestia se erigit, sicut et fundamentum Ecclesiae non caeteris [Col. 0211D] partibus inferioribus substernitur, sed super omnia exaltatum sublimatur. Sic autem credimus satis mature satisque circumspecte, fieri in ea ecclesia quae habet populos, et non in ea quae habet gentes. Gentes enim proprie dicuntur, quae tales se exhibent, quales geniti, non circumcisionis charactere vel baptismi, ab aliis distincti; populus vero est aggregatio hominum qui in unum convenere locum ad vivendum sub jure. Ecce, ut diximus, pacificus noster quomodo in vineae hujus cultura laboraverit, ejus enim propagines de Egypto in terram promissionis transtulit, demum cum maximo labore, trunco olivae surculum oleastri inseruit, inde fidelibus eam tradi custodibus judicavit. Circuit enim eam aper de silva, ut exterminet, [Col. 0212A] circuit singularis ferus ut depascat (Psal. LXXIX) , circuit et leo quaerens quem devoret (I Petr. V) . Unde, et si non vites fructiferas, exteriores tamen incorporat labruscas. Vulpes etiam demoliuntur vineam istam, scilicet haeretici, per Samsonis vulpeculas praefigurati. Habet enim historia Judicum Samsonem Philisthaeos persequentem (Judic. XV) , in eorum segetes direxisse vulpeculas, quarum capita divisa, caudae vero connexae et alligatae facibus ardentibus, ut ita segetes incenderentur. Cujus rei figuram breviter expedire, expediens judico. Permittit Dominus propter peccata populi, multoties haereticos regnare, et Ecclesiae messem falsorum dogmatum faculis incendere: qui haeretici bene in vulpibus designantur, quarum capita diversa et [Col. 0212B] caudae connexae sunt, licet enim diversa doceant, tamen in errore conveniunt. Necessarii ergo sunt custodes; sed qui, et quales esse debent? Isti sunt ministri altaris, de quibus Sponsa in Canticis: Invenerunt me custodes civitatis (Cant. V) ; et alibi de iisdem Sponsus: Super muros tuos, Jerusalem, constitui custodes (Isai. LXII) . Isti sunt de quibus dicitur: Canite tuba in Sion, vocate gentes, annuntiate populis, quia Dominus noster veniet, etc. (Joel. II) . De quorum qualitate certificamur in Evangelio, cum dicitur: Quis putas est fidelis servus et prudens, quem constituit Dominus super familiam suam, ut det illis cibum in tempore (Luc. XII) . Ecce, breviter insinuatur, quoniam minister altaris fidelis 129 debet esse et prudens; coelestis alimoniae [Col. 0212C] largitor tempore opportuno. Sed dicet minister altaris: Fidelis sum, articulos enim fidei memoriter teneo, et crucis Dominicae fidei signaculo contra varios impetus diaboli me muniens insignio.

Sed hoc non sufficit, nam si minister altaris se polluat luxuria, cibo ingurgitet, vino inebriet, si sit susurro in populo, si aleator, si foenerator exstiterit, talem fidelem non esse, denuntio. Vereor, ne quando ad altare accedit, mereatur audire: Inveterate dierum malorum, quid tibi prodest vestis dealbata, cum mens interius sit fuliginata? quid tibi prodest ampla corona, cum manus adversus proximum sit coarctata? Vade retro, neomenias et Sabbata non curat anima mea, non accipio de [Col. 0212D] domo tua vitulos, nec de gregibus tuis hircos (Psal. XLIX) . Ecce perplexus est iste verus Leviathan. Itaque, talis a ministerio manum cohibeat, vel se emendet, nisi grave sibi judicium provocare velit. Non tantum debet esse fidelis, sed etiam prudens tenetur esse dispensator; et vere prudens, ut non promiscue auditoribus quaelibet proponat, sed spiritualibus spiritualia praedicet, minoribus et neophytis minora. Sic sol per diem, luna per noctem, dies diei eructat verbum, et nox nocti indicat scientiam (Psal. XVIII) . Ab Apostolo scilicet praefixam in praedicando sequatur regulam, et dicat: Sapientiam loquimur inter perfectos, sed nihil judicavi me scire inter vos, nisi Jesum Christum crucifixum (I Cor. II) . Ecce memoriter retinebat, [Col. 0213A] quoniam in tabernaculo Domini erant phialae et cyathi super mensam propositionis; ut in cyathis praedicatio de divinis, in phialis vero, de his quae ad humanitatem pertinent praedicatio figuretur; si quis ergo vult esse prudens oeconomus, in memoriam reducat, quoniam vidit Jacob scalam, et angelos ascendentes et descendentes (Gen. XXVIII) , opportunitatem etiam temporis consideret. Si enim auditores habeat ad oblatrandum promptulos, ad acquiescendum desides, et pigros, apud se judicet, quoniam margaritae verbi divini canibus exponi non debent. Si mentes audientium non steriles, sed ad recipiendum semen habiles percipiat, praedicet, et rore coelesti fertiles areolas irrigare non differat. Ad qualitatem etiam custodis [Col. 0213B] haec pertinere credimus, ut non eum avaritia, non vana gloria, non incauta garrulitas ad praedicandum impellat; non turpibus lucris inhiet, non judicet scire suum nihil esse, nisi eum hoc scire sciat alter, non reputet pulchrum digito monstrari et dicier, Hic est: Non torrente verbositatis auditoribus fastidium generet. Memoriter teneat quod

Semel locutus est Dominus, et duo audita sunt. Ista enim sunt verba Veritatis ad apostolos de solutione Lazari, quem precibus Marthae et Mariae sororum, Dominus quatriduanum licet et fetentem, suscitaverat, sed quia ligatus erat institis, abire non poterat. Possunt haec eadem verba esse Mediatoris ad ministros Ecclesiae, in cujus verbis nihil est absonum, nihil otiosum, sed omnia plena mysteriis, et fructuosa. Loquitur ad ministros, non ad quoslibet, sed ad illos qui in summo statu sunt constituti, scilicet gradu apostolorum. Licet [Col. 0213D] enim aliquis in sacerdotium sublimatus stet, non ibi manere decernat, sed progrediatur de virtute in virtutem, donec videat Deum deorum in Sion (Psal. LXXXIII) . Vigilantibus enim, non dormientibus promittitur regnum, etc.

Isti duplici de causa dici possunt ministri, tum quia summo pontifici ministrant, de quo dictum est: Tu es sacerdos in aeternum 130 secundum ordinem Melchisedech (Psal. CIX) . Et alibi: Ecce sacerdos magnus ⁜ (13) , etc. Et iterum: Christus assistens pontifex futurorum bonorum, etc. (Hebr. IX.) Tum quia a minoribus eis ministratur, scilicet a diaconibus et subdiaconibus, et aliis. Quatriduanus [Col. 0214A] iste, gravibus irretitum peccatis, et morte quadrifaria peremptum significat. Primus sepulturae dies, peccatum cogitationis intelligitur; secundus, peccatum pravae locutionis; tertius, prava operatio; quartus, peccandi consuetudo. Tales suscitat Dominus, quando remissionem peccatorum tribuens, rorem spiritualis gratiae infundit. Hoc facit interventu activorum et contemplativorum, et quia difficile est consueta relinquere, legitur Dominum lacrymasse, et infremuisse, et clamasse: Lazare, veni foras (Joan. XI) . Non enim de facili solvitur, qui vinculis peccatorum suorum firmiter constringitur; firmius autem constringitur qui per obstinationem, et pravam consuetudinem, quam qui per ignorantiam vel subreptionem aliquam [Col. 0214B] peccat.

Sed quia non sufficit suscitatio interior, si contemnatur confessio, et non sequatur solutio exterior, dicitur ministris: Solvite. Nam licet peccator a Deo interius sit resuscitatus per propositum resiliendi a peccato, indiget adhuc sacerdotali absolutione ut absolvatur non solum a poena, verum etiam, ordinarie a culpa, nec non et a sententia, quando per anathema extra Ecclesiam relegatus est, ut intra sinum Ecclesiae recipiatur et fidelibus communicare possit. Sed quia finis, non pugna coronat, subditur: Sinite abire, id est pro perseverantia talium intervenire. Quod nobis praestare dignetur qui vivit et regnat per omnia saecula [Col. 0214C] saeculorum. Amen.

Ut sancti Patres testantur, triplicem coelestis regis adventum sacra Scriptura nobis eloquitur. Primus adventus est in charitate, quando nos Christus visitat de gratia. Secundus fuit in carne, quando visitavit de misericordia. Tertius erit in charitate, quando mundum judicabit in gloria. Primus est pietatis, secundus fuit humilitatis, tertius erit majestatis. Primus ut homo se judicet, secundus fuit ut Deus judicaretur ab homine; tertius erit, ut Deus hominem judicet. De primo dicitur: Ad eum veniemus, et mansionem apud eum [Col. 0214D] faciemus (Joan. XIV) . De secundo dicitur: Rorate, coeli, desuper, etc. De tertio sequitur, veniet Dominus ad judicium cum senatoribus terrae (Prov. XXXI) . Cum hoc nomen, coelum, in sacra pagina variis significationibus sigilletur, hoc loco, in signo trium Personarum tenetur. Tres enim personae comparabiles sunt coelo empyreo; sicut enim coelum empyreum unam retinet ignis proprietatem, non peremptoriam, sed mulcentem, illuminativam, non combustivam, sic tres Personae divinae, fideli irradiantes per gratiam, mulcent eum per internae inspirationis solatium, non per supplicium. Comparabiles etiam sunt coelo sidereo; sicut enim in coelo [Col. 0215A] sidereo varia sidera irradiant, sic in tribus personis velut in coelo sidereo, multiplices stellae sapientiae et scientiae fulgent. Comparabiles etiam sunt coelo aerio; sicut enim a coelo aerio pruinae et nives, et pluviae et grandines, ros et aurae mulcebres, fulgura et coruscationes, rerum variarum plenitudines; sic a tribus Personis velut a coelis aeriis, descendunt nix et pruina sola Dei permissione; grando et pluvia, coruscatio et fulgura sola Dei auctoritate; ros et mulcebris aura, sola Dei miseratione; rerum omnium sufficientia, sola Dei bonitate. Sempiternitas etiam temporis quae a mundo coepit, et in perpetuum durabit cujusdam magni anni similitudinem gerit. Tunc hiems fuit, a mundi initio usque ad tempus datae legis, in qua [Col. 0215B] hominum 131 corda variis vitiis fuerunt constricta, et velut pruinis ac nivibus congelata; in qua aquilo flavit, quia diabolus aquas, seu populos per aquas intellectos, gelicidio infidelitatis ligavit; tempore vero legis, velut in vere, descendit grando, comminatione poenarum, emanavit pluvia, cum promissione praemiorum. In vere, auster flavit, ventus calidus et humidus, quia tempore legis calor cum humore fuit, quando dilectio cum amore fluxibilium, id est terrenorum hominum cordibus adhaesit.

Tempore vero gratiae, velut in aestate, ros coelestis gratiae nobis distillavit, mulcebris aura apostolicae praedicationis insonuit, imo adhuc fulgura coruscationum et comminationum emicant, et praefulgurant. [Col. 0215C] In hac perflat favonius, cum gratia Spiritus sancti, velut hortum variis floribus consitum, Ecclesiam variis virtutibus insignitam. In vita vero aeterna velut in autumno, erit rerum omnium sufficientia quando erit beatitudo perfecta, Christusque erit in omnibus omnia (I Cor. XV) . In praedicta autem aestate, triplex ros nobis infunditur, de quo in sacra pagina legitur. Est ros communis, qui mane in terram descendit: est ros apparens in superficie agri, qui mellis dulcedinem gerit; est ros coelestis, scilicet manna, qui Judaeos in deserto pavit. Per primum rorem qui mane in terram descendit, primitiva gratia intelligitur, quae post vitiorum tenebras in matutino fidei ad nos venerat, de quo dicitur: [Col. 0215D] Sicut ros Hermon qui descendit in montem Sion (Psal. CXXXII) . Ros enim gratiae primum in montem Sion, id est in Judaeos descendit, consequenter ad gentiles venit. Per secundum rorem qui gerit similitudinem mellis, divinorum contemplatio intelligitur, in qua dulcedo dilectionis homini datur, cum homo ad coelestia rapitur. De quo rore legitur: Montes Gelboe, nec ros nec pluvia, etc. (II Reg. I) . Obstinati enim peccatores montibus propter superbiam comparabiles, nec recipiunt pluviam internae inspirationis, nec rorem divinae contemplationis.

Per rorem coelestem qui Judaeos pavit in deserti via, significatur Eucharistia, qua in deserto hujus vitae peregrinans anima pascitur. Primus ros rigat, [Col. 0216A] secundus delectat, tertius satiat. Primus morbum purgat, secundus sanitatem donat, tertius datam conservat. Primus ad sanitatem faciens, secundus efficiens, tertius perficiens. Patres igitur Veteris Testamenti, secundum Christi praestolantes adventum hunc rorem coelicum postulantes dixerunt: Rorate, coeli desuper, etc. Ac si dicant, huc usque rorastis deorsum, dando nobis rorem terrenum, huc usque dedistis nobis temporalia, promisistis terrena, suspendistis aeterna, sed nunc, rorate, coeli desuper, dando nobis illum cibum qui panis est angelorum in coelo, manna peregrinantibus in hujus vitae deserto, liquidus cibus aegroto, sed solidus sano. Et sic nubes pluant justum. Triplex est nubes; est nubes misericordiae Dei, est nubes Spiritus [Col. 0216B] sancti, est nubes corporis Christi. Nubes fieri solet, quando sol aquas attrahit sursum ad sui caloris temperamentum.

Patres Veteris Testamenti multas fuderunt aquas lacrymarum et preces, ut Filius Dei veniret in mundum. Ex his aquis, sol justitiae quasdam guttulas attrahit ad se, dum illorum multiplici motus prece, nobis dedit refrigerium misericordiae ad temperandum ardorem suae justitiae. Si enim ex justitia nobiscum ageret, non Filium ad nos mitteret, sed juste nos damnaret. Interposuit ergo misericordiae suae nubem, ad temperandum suae justitiae ardorem. Nubes est obumbratio Spiritus sancti qua beatae Virgini dedit refrigerium contra vitii [Col. 0216C] incentivum: dedit eidem obumbrationem ad sustinendum divinae majestatis ardorem. Nubes est etiam corpus Christi, qua nobis dat refrigeria contra vitiorum incendia, et corda fidelium compluit. De prima nube dicitur: In visione Dei vidi, et ecce nubes magna, et ignis involvens (Ezech. I) . De secunda dictum est: Spiritus sanctus superveniet in te, et virtus Altissimi obumbrabit tibi (Luc. I) . De tertia dicitur: Ascendet Dominus super nubem levem, et ingredietur Aegyptum (Isai. XIX) . Prima temperat, secunda miraculis fulgurat, tertia sanctitate coruscat. Prima ponitur inter nos et divinae justitiae ardorem; secunda inter nos et tentationis fervorem; tertia inter nos et vitiorum calorem. His tribus nubibus dum intus compluimur, [Col. 0216D] aperitur terra, et germinatur Salvator (Isai. XLV) . Triplex est etiam terra, prima est terra viventium, scilicet vita aeterna, de qua legitur: Non sic 132 impii, non sic, sed tanquam pulvis quem projicit ventus a facie terrae (Psal. I) . Secunda terra, est sacra Scriptura, de qua legitur, primo parenti dictum: Terra spinas et tribulos germinabit tibi (Gen. III) . Quia sacra Scriptura indignis non parit fructum delectationis, sed spinas et tribulos erroris. Tertia terra, est virgo Maria, de qua legitur: Veritas de terra orta est, etc. (Psal. XLVIII) . Prima terra est, ad quam viandum; secunda, per quam viandum; tertia, juxta quam viandum. Prima, supercoelestis; secunda coelestis; tertia, subcoelestis; prima autem tripliciter aperta est in Christi nativitate, per Filii [Col. 0217A] Dei exinanitionem, per Christi cognitionem, per ejusdem praedicationem; secunda autem tripliciter, per promissi adimpletionem, per obscurorum expositionem, per figurarum revelationem. Sed tertia terra, id est virgo Maria, quomodo aperta? Certe, tripliciter clausa et tripliciter aperta: clausa sigillo castitatis, circumspectione mentis, castigatione carnis; tripliciter autem aperta, charitatis dilectione, carnis separatione, quae facta sola est Spiritus sancti operatione, et quasi fide, quando iis credidit quae angelus ei praedixit. Sic aperta separatione carnis ut non amiserit sigillum virginitatis; sic aperta dilatatione charitatis, ut non perdiderit circumspectionem mentis; sic aperta fide, ut non amiserit castigationem carnis. Atque sic [Col. 0217B] germinavit Salvatorem. Videndum nunc, quae sit terra, quis sator, quod semen, quod germen.

Terra est virgo Maria, terra inarabilis, terra promissionis, terra melle manans et lacte: haec est terra, quae non ut nostra infirmitas, rastris et ligonibus concupiscentiarum vexata, fructum fecit, non fluctibus luxuriae perfusa germinavit, sed solo Spiritus sancti rore Filium edidit. Semen vero fuit Virginis caro, opere Spiritus sancti a reliqua carne separata, et in corpus Christi formata. Si tamen semen censeri debeat quod non per luxuriae pruritum, sed per Spiritus sancti refrigerium est separatum. Germen fuit corpus Christi quod ex praedicta carne processit; et ita germinavit Salvatorem, [Col. 0217C] id est Christum, in quo est triplex salus, sicut etiam in corporalibus triplex est salus, in morbi depulsione, in sanitatis collatione, et in sanitatis conservatione. Prima salus homini est ferrum, primus Christi adventus factus fuit in peccati remissionem, secundus fit in justitiae collationem, tertius in ejusdem conservationem. Nos, fratres charissimi, habentes adventum Christi per carnem, postulemus adventum per charitatem, dicentes: Rorate, coeli desuper, etc., ut terram mentis nostrae coeli compluant divino rore.

Terra tripliciter solet esse sterilis et infecunda, quando rastris et ligonibus non corrigitur, vel nimia ariditate damnatur, vel nimia inundatione submergitur; sic terra mentis nostrae sterilis fit [Col. 0217D] et infecunda, quando jejuniis, orationibus et vigiliis non corrigimus ariditatem cupiditatis, aut rivulis charitatis non temperamus, vel rivulos concupiscentiae per continentiam non refrenamus; ut sic coeli dignentur desuper rorare, id est terrae mentis nostrae rorem coelestis gratiae infundere: et sic nubes pluant justum, superius nubes suspendendo, id est fletus nostros ad coelos dirigendo, ut lacrymae nostrae sint nubes contra ardorem divinae justitiae, ut in nos coeli non fulminent per justitiam, sed nos irrigent per misericordiam; ut sic fletibus nostris velut nubibus, compluatur in nobis Christus; et sic terra aperiatur, et Salvator germinetur.

Aperiatur itaque terra mentis nostrae, oris confessione, [Col. 0218A] cordis contritione, exteriori satisfactione, et sic terra nostra germinet Salvatorem. Ut sicut beata Virgo Maria Christum concepit materialiter, mens nostra illum concipiat spiritualiter; sicut illa concepit Spiritus sancti obumbratione, mens nostra concipiat interna inspiratione; et sicut illa concepit permanens integra, ita concipiat mens nostra permanens inviolata. O felix mens illius animae, quae meretur esse mater Christi cum B. Virgine Maria, a longe quodammodo ejus vestigia insequendo; ut nimirum, sicut Virgo Christum concepit per fidem, ita mens concipiat per fidelitatem; sicut illa in carne, ita ista in charitate. Quod nobis praestare dignetur ipse Jesus Christus, qui vivit, etc. Amen

Sicut tres personae inter se distinctae sunt, una autem communis essentia, sic tres celebrantur in anno solemnitates ad tres personas pertinentes, ut, Natalis, Paschae et Pentecostes; una autem tribus communis, quae dicitur solemnitas Trinitatis, quae scilicet celebratur in octava Pentecostes; quamvis enim solemnitas Natalis dicatur Filii, tamen etiam proprie dici potest Patris, quia in ea solemnitate agitur de aeterna Patris generatione. Unde dicitur: Dominus dixit ad me, Filius meus es tu, ego hodie [Col. 0218C] genui te (Psal. II) . Solemnitas Paschalis proprie est Filii, in qua agitur de Filii resurrectione. Solemnitas Pentecostes est Spiritus sancti proprie; solemnitas autem quae fit in octavis, totius Trinitatis. Nec vacat a ratione mysterii, quod dum complerentur dies Pentecostes, descendit Spiritus sanctus in discipulos; per hoc enim quod post septem septimanas Spiritus sanctus datus est apostolis significatur quod post revolutionem septem spiritualium septimanarum, menti fidelium plenarie Spiritus sanctus illabitur. Prima septimana est carentia septem criminalium vitiorum, quae prima est in omni justificatione; secunda, septem modi remittendi peccatum, per baptismum, per poenitentiam, per martyrium, per charitatem, per eleemosynam, per [Col. 0218D] rancoris remissionem in proximum, per fratris conversionem ad fidem. Tertia septimana est, septem petitionum quae exponuntur in Dominica oratione; quarta, collatio septem donorum quae explanantur in Isaia, ubi dicitur: Spiritus sapientiae, etc. (Isa. XI) ; quinta, collatio septem virtutum, fidei, spei et charitatis, et quatuor cardinalium. Sexta, collatio septem beatitudinum, quae exprimuntur in Matthaeo, ubi dicitur: Beati pauperes, etc. (Matth. V) . Septima, septem gradus ascensionis de virtute in virtutem (Psal. LXXXIII) , quae explanantur in illo Psalmo: Domine, quis habitabit in tabernaculo tuo? etc. (Psal. XIV) . Post omnium istarum in homine confirmationem, Spiritus sanctus plenarie possidet hominem. Nec vacat a ratione mysterii [Col. 0219A] quod per septem dies, continuatur solemnitas, septem enim dies significant septem dona Spiritus sancti, quae plenarie apostolis tunc collata fuerunt. Et ideo dicitur: Dum complerentur dies Pentecostes, erant omnes pariter. Unitas localis significat trinam unitatem mentis, unitatem fidei, unitatem spei, unitatem charitatis. Hae tres faciunt illum triplicem funiculum, de quo dicitur: Funiculus triplex difficile rumpitur (Eccle. IV) . Hoc glutinum quo linita fuit arca Noe, interius et exterius. Hae sunt tres unitates quae faciunt in Ecclesia quasi trinitatem creatam, ut fides sit quasi Pater, a quo nascitur spes tanquam Filius, et a spe et fide, charitas, tanquam Spiritus sanctus. Qui ergo peccat in fidem, peccat in Patrem; qui in spem, peccat in [Col. 0219B] Filium; qui in charitatem, in Spiritum sanctum. Qui peccat in Patrem, remittitur ei, quia multoties, qui peccat per infidelitatem, per ignorantiam peccat. Qui vero peccat in Filium, remittetur ei, id est in spem, sed non de facili; qui vero in Spiritum sanctum, id est in charitatem, non remittitur ei, quia cum majori adhuc difficultate deletur. Cum ergo omnes essent in eodem loco, factus est repente de coelo sonus (Act. II) . Per repentinum sonum qui auditus est, cum Spiritus sanctus descendit in apostolos, significatum est quod duplex sonus esset futurus in apostolis; sonus praedicationis, unde: In omnem terram exivit sonus eorum, etc. (Rom. X) , sonus poenitentiae et confessionis; unde: Clamavi in toto corde meo (Psal. CXVIII) . Et sonus jubilationis; [Col. 0219C] unde: Laudate eum in cymbalis bene sonantibus, etc. (Psal. CL.) Hinc apostoli repleti Spiritu sancto praedicaverunt, alios ad poenitentiam et confessionem invitarunt, et Dominum laudaverunt, contradicentes 134 etiam malis. Repente autem factus est sonus. Per hoc quod repente factus sit sonus, significatur repentinus Spiritus sancti illapsus; quia ita mentem visitat, quod nescitur unde veniat aut quo vadat, quomodo mentem peccatoris illustret, poenitentem justificet, justificato gratiam accumulet. Sonus autem iste de coelo factus est, non de terra. Est enim sonus de terra nascens, ex collisione solidorum corporum. Est sonus de aqua nascens, ex conflictu undarum. Est sonus descendens [Col. 0219D] de coelo ex collisione nubium. Per primum sonum intelligitur contradictio hominum ex amore terrenorum nascens; per secundum, contradictio ex carnalibus voluptatibus oriens; per tertium praedicatio ex nubibus, id est ex praedicatoribus procedens, qui nubibus sunt comparabiles, quia compluunt doctrinis, coruscant miraculis, intonant minis. Iste autem sonus factus tanquam advenientis spiritus vehementis (Act. II) . Duplex est spiritus; est spiritus timoris et spiritus tumoris; spiritus soli et spiritus poli. Spiritus tumoris est diabolus, qui superbiae tumorem spirat; spiritus timoris, est Spiritus sanctus, qui timorem et charitatem inspirat; spiritus soli, diabolus, qui ad amorem terrenorum [Col. 0220A] invitat, spiritus poli, Spiritus sanctus, per quem coelestia appetimus et terrena devitamus. Spiritus sanctus aliquando nos praevenit, aliquando advenit, aliquando subvenit; praevenit per gratiae infusionem, advenit per virtutum multiplicationem, subvenit muniendo contra tribulationem. In praeveniendo est medicus, a peccato curando; in adveniendo est Dominus, servum ditando; in subveniendo patronus pugnantem muniendo. Unde et eleganter dicitur: Vehemens, quasi vae demens; aufert enim quadruplex vae, id est quadruplicem poenam; est namque poena probans, ut in Job; est purgans, ut in Paulo; est commaculans, ut in peccatore delictis irretito; est affligens, ut in inferno. Vel dicitur: Vehemens, quasi extra mentem vehens, [Col. 0220B] quia extra mentem carnalem ad spiritualia vehit hominem. Et replevit totam domum ubi erant sedentes (ibid.) . Per hoc quod sonus exterior implevit domum, significabatur, quod Spiritus sanctus intus perflabat mentis templum. Exterius, sonus aurem tangebat; interius, Spiritus sanctus mentem mulcebat. Nec vacat a mysterio, quod sedentes erant apostoli. Alii enim prostrati jacent; alii sedent, alii stant erecti. Prostrati jacent, qui tantum terrenis indulgent: sedent, qui quamvis mentem dirigant ad coelestia, tamen aliquando mentem demittunt ad terrena. Tales erant apostoli quandiu nondum erant Spiritu sancto roborati; erecti stant, qui tantum coelestia contemplantur; quales apostoli facti sunt, postquam Spiritu sancto [Col. 0220C] roborati sunt. Et apparuerunt eis dispertitae linguae tanquam ignis (ibid.) . Non est credendum, quod linguae apparuerint super capita apostolorum, sed potius radioli ignis in similitudinem linguarum. Nec irrationabiliter Spiritus sanctus legitur apparuisse in ignearum linguarum specie, cum duas proprietates ignis retineat; mulcebrem, dum per gratiam mentem serenat; combustivam, dum peccata purgat; mulcebrem, dum lucem gratiae infundit; peremptoriam, dum peccata consumit. Ignis etiam linguae formam gerebat; lingua est instrumentum loquendi, lingua est instrumentum saporem discernendi, lingua pro caeteris membris loquitur, dum eis compatitur; dum enim laeduntur [Col. 0220D] membra, dicit lingua, Tu me laedis. Competenter ergo Spiritus sanctus apparuit in igneis linguis, qui variis linguis loqui dabat apostolis; qui etiam virtutem discernendi inter bonum et malum contulit eis; qui membra ecclesiastica in unum corpus unit, ut unum compatiens alii dicat: Quis infirmatur, et ego non infirmor? (II Cor. XI.) Conveniamus ergo, fratres charissimi, in triplicem unitatem fidei, spei et charitatis, ut sic mereamur Spiritus sancti adventum recipere, ut dignetur Spiritus sanctus domum mentis nostrae visitare, in qua tria debent esse: thalamus, consistorium et coenaculum. Coenaculum Dei, dilectio est, in quo anima convivatur; thalamus, divina contemplatio, in quo [Col. 0221A] anima cum sponso delectatur; consistorium, discretio, in quo rationis judicio bonum a malo separatur.

Oremus ergo Spiritum sanctum, ut charitatis coenaculum, sensus nostros purget, thalamum divinae contemplationis virtutibus ornet, thronum discretionis prudentiae auro vestiat. Quod nobis praestare dignetur Jesus Christus d. n. q. v. et r. p. o. s. s. Amen

Quam gloriosum, fratres charissimi, tentationes vincere, tentationum insultus sufferre, tentationibus [Col. 0221B] obviare, cum per tentationum stadium perveniatur ad aeternae vitae bravium! cum per meritum terrenae tribulationis, perveniatur ad praemium aeternae [Col. 0222A] beatitudinis! cum per tribulationis sustinentiam, veniatur ad aeternitatis coronam. Est autem triplex tentatio: tentatio humana, quam carnis infirmitas parit; diabolica, quae ex diaboli suggestione provenit; divina, quae ex Dei auctoritate descendit. De prima dicitur: Tentatio vos non apprehendat nisi humana (I Cor. X) . De secunda dicitur: Et ne nos inducas in tentationem (Matth. VI) . De tertia adjungitur: Tentavit Deus Abraham (Gen. XXII) . Prima est humanae veritatis; secunda diabolicae perversitatis; tertia divinae auctoritatis. Prima fit ad refrenandam superbiam; secunda ad perimendam justitiam; tertia, ad probandam patientiam. Prima Paulus est colaphizatus (II Cor. XII) ; secunda, Vincentius impugnatus; tertia, Job examinatus. [Col. 0222B] Est autem trina tentatio humana; aliquando enim caro tentat per luxuriam, aliquando . . . . . Caetera deerant in exemplari Alnensi.

Cum tota Trinitate orbis terrarum repleatur, tamen specialiter Spiritus sanctus replere dicitur, quia ei nomen benignitatis appropriatur, et de benignitate, res in suo esse conservatur; quia cum tota Trinitas creet, ordinet et conservet, Pater tamen specialiter dicitur creare; Filius ordinare vel disponere; Spiritus sanctus in suo esse conservare, et ideo specialiter dicitur orbem terrarum replere. Replet, inquam, Spiritus sanctus universas creaturas sua essentia; replet sufficientia; replet efficientia. Hic est Spiritus Domini, qui in mundi exordio, ferebatur [Col. 0221D] super aquas (Gen. I) . Hic est Spiritus Domini, qui descendit super apostolos tanquam ignis. Ipse eleganter, tanquam ignis vehemens nuncupatur, quasi aeternum vae demens (Act. II) . Aufert enim triplex vae, vae culpae, vae poenae, vae gehennae! Vehit etiam mentem ad coelestium contemplationem. Unde dicitur vehemens, quasi mentem vehens. Iste Spiritus Domini dicitur, et quia Dominus est, et a Domino Patre egreditur. Iste, inquam, replet orbem terrarum. Replet inanimata in suo esse conservando; replet animata insensibilia, ut herbas, arbores, etc., vegetationem ministrando; replet sensibilia irrationalia 136, virtutem sensibilem largiendo; replet rationalia, dotes varias conferendo. Natura quidem (ut ita loquar) universa facit, sed nulla perficit; procreat, sed non creat, nec replet: ad solum Spiritum sanctum pertinet perficere, creare, replere. Replevit Spiritus sanctus orbem terrarum, id est Ecclesiam in coenaculo, in [Col. 0222C] monte Sion congregatam, ipsius adventum exspectantem. Replevit, inquam, virtutum plenitudine; replevit diverso linguarum genere: loquebantur enim variis linguis apostoli. Replevit charitatis igne, complevit in eis inchoata, explevit incepta; exclusit timorem, auxit charitatem. Ecclesia eleganter dicitur orbis terrarum, quia et per universum orbem dispersa, et de diversis partibus mundi congregata. Unde dicitur: Et hoc quod continet omnia; scientiam habet vocis (Sap. I) . Id est Ecclesia, quae de omni gente continet aliquos, continet universa Spiritus sancti dona. Scientiam habet vocis, id est scit loqui variis linguis. Vel, hoc quod continet omnia, id est Spiritus sanctus, qui continet omnia in suo esse conservando, qui continet [Col. 0222D] omnia gubernando, scientiam habet vocis, id est omnem habet scientiam quae voce exprimitur. Vel orbis terrarum dicitur homo, qui cum omni creatura aliquam habet similitudinem; esse, cum lapidibus, vivere cum arboribus et herbis, sentire cum brutis; rationari cum spiritibus. Hunc in die Pentecostes replevit Spiritus sanctus, quando ei multiplicem scientiam dedit, quando in omni genere linguarum instruxit, quando in fide roboravit, spe erexit, charitate accendit. Unde sequitur: Et hoc quod continet omnia, id est homo, qui habet convenientiam cum omni creatura (unde alibi omnis creatura dicitur homo, ubi dicitur: Praedicate Evangelium omni creaturae (Marc. XVI) , id est homini). Scientiam habet vocis, ut expositum est, id est scientiam loquendi variis linguis. Haec repletio specialiter facta est super apostolos in die Pentecostes, in igneis linguis (Act. II) . Forma ignis figuravit ardorem charitatis, splendorem scientiae, [Col. 0223A] consumptionem ignorantiae. Forma linguae significat diversitatem loquelae. Lingua caeteris membris compatitur, pro omnibus loquitur, sapores discernit, loqui facit, pro omnibus membris loquitur. Si enim pes laeditur, dicit lingua, Tu me laedis; si manus laeditur, in eumdem modum clamat; et sic de aliis membris. Forma enim linguae quae supra apostolos apparuit, in eis compassionem charitatis figuravit, ut scirent caeteris membris compati, dicentes: Quis infirmatur, et ego non infirmor? quis scandalizatur, et ego non uror? (II Cor. XI.) Figuravit in apostolis virtutem discretionis, qua scirent discernere inter sapientes ut insipientes, frigidos, calidos et tepidos. Figuravit in eis scientiam loquendi variis linguis. O homo, labora ut te repleat [Col. 0223B] Spiritus Domini; ut qui te fecit creando, reficiat recreando; ut qui te (ut ita loquar) fecit per naturae subsistentiam, te repleat per gratiae efficientiam; ut qui vacuus es a bono, repleat coelesti dono, ut non sis vas vacuum, sed coelesti liquore refertum, ut de te tanquam de civitate Dei dici possit: Fluminis impetus laetificat civitatem Dei (Psal. XLV) . Ut contineat omnia, id est ad vitae meritum sufficientia, et sic habeas scientiam vocis, non ut loquaris variis linguis, sed ut pro posse tuo intendas sacrae paginae, quae solet exprimi voce.

Scientia vocis complectitur lectionem, orationem, praedicationem, psalmodiam; ut cum tempus exegerit, lectioni intendas, psalmodiae operam praestes, [Col. 0223C] praedicationi indulgeas, rationem non negligas.

Verba Sponsi in Canticis, fratres charissimi, per palmam intelligimus crucem Dominicam triplici ratione: Ratione substantiae, ratione circumstantiae, ratione efficientiae. Ratione substantiae, 137 quia legitur in glossa super Cantica amoris, quod palma fuerit Dominicae crucis materia. Ratione circumstantiae, quia proprietates quae inveniuntur in palma, resultant mystice in cruce Dominica. Palma horribilis est in radice, aspera in cortice, erecta proceritatc, [Col. 0223D] pulchra in culmine, dulcis in fructus suavitate. Sic crux Dominica horribilis fuit in radice, quia primo detestabilis propter tormenti ignominiam; aspera in cortice, propter poenam; firma in robore, propter patientiam; erecta proceritate, ratione finis; pulchra in culmine, intuitu resurrectionis; dulcis in fructu, intuitu nostrae redemptionis. Figuratur etiam per palmam, crux Dominica ratione efficientiae, quia sicut palma est praemium victorum, sic Christus per crucem consecutus est triumphum. Haec est scala Jacob, attingens in coelum (Gen. XXVIII) ; draco Moysis, devorans dracones magorum (Exod. VII) ; tau, ab exterminatore angelo defendens Hebraeos (Exod. XII) ; virga Moysis, dividens mare Rubrum (Exod. XIV) , in deserto regens [Col. 0224A] Israeliticum populum: lignum amaras aquas mutans in dulces (Exod. XV) ; de petra eliciens aquam abundantem (Num. XX) . Haec est lignum in quo suspenditur serpens aeneus (Num. XXI) ; phalanga, in qua portatur coelestis botrus. Vidit, inquam, scalam Jacob a terra in coelum at tingentem, per quam ascendebant et descendebant angeli, et Dominum innixum scalae (Gen. XXVIII) . Et de ipsa scala praedixit prophetice: Quam terribilis est locus iste, vere hic est domus Dei, et porta coeli (ibid.) .

Vere crux Christi scala est a terra in coelum attingens, quia per fidem crucis, per imitationem passionis, redit homo de exsilio ad patriam, de morte ad vitam, de terra ad coelum, de deserto hujus mundi ad paradisum. Per hanc scalam ascendunt [Col. 0224B] et descendunt angeli, id est praedicatores Christi, descendunt, cum praedicant infirmitatem crucis; ascendunt, cum praedicant Dei sapientiam et virtutem; quod enim stultum est Christi, sapientius est hominibus, et quod infirmum, fortius potestatibus (I Cor. I) . Huic scalae fuit Christus innixus, quando cruci affixus est. Hic est locus terribilis quia scandalum offert Judaeo, horrorem vero diabolo, et timorem Christiano. Haec est porta Christi et janua paradisi. In hac scala fuerunt sex gradus, per quos Christus ascendit, primus misericordia, secundus humilitas, tertius obedientia, quartus poena, quintus patientia, sextus mors durissima. In passione, inquam, fuit misericordia, quae Filium [Col. 0224C] Dei traxit de coelis, clausit in angusto utero mulieris, involvit Christum pannis, signavit charactere circumcisionis, subjecit fami, supposuit siti et morti, exposuit passioni, punivit flagello, affixit patibulo. Haec est misericordia, quae regem coronavit spina, ut servum coronaret gloria. Haec est quae ligavit dominum, ut solveret servum; haec est quae vulneravit medicum, ut sanaret infirmum; haec est qua aegrotat medicus, ut curetur aegrotus. Secundus gradus fuit humilitas; quae enim major humilitas, quam pati Deum, vitam mori, exsulare regem, mendicare divitem, operi obedire opificem, creaturae subjici Creatorem? Tertius gradus fuit obedientia; nec tantum primus gradus obedientiae fuit in Christo, verum etiam extremus; non solum prima linea, [Col. 0224D] sed extrema. Sunt namque tres obedientiae gradus, primus est positivus, obedire superiori; secundus comparativus, obedire pari; tertius superlativus, obedire inferiori. Christus fuit obediens Patri usque ad mortem (Phil. II) ; Matri secundum humanae naturae sortem; carni usque ad timorem; sensualitati usque ad compatiendi voluntatem; rationi usque ad passionem; morti usque ad animae et corporis dissolutionem; legi usque ad praeceptorum impletionem. Quartus gradus fuit poena. Quae poena? ignominiosa. Quae poena? maledicta; furum, latronum, culpae, ignominiae. Quintus gradus fuit patientia, omnem exsuperans patientiam.

Nam sicut multiplex illata est Christo injuria, sic multiplex contra injuriam fuit patientia. Sustinuit [Col. 0225A] enim injurias animorum, injurias verborum, 138 injurias factorum. Fuit autem multiplex injuria animorum: quidam enim crucifixerunt Christum ex ignorantia, quidam ex invidia, quidam ex superbia, quidam ex avaritia. Ipse autem contra injurias rationem non reddidit, sed pro ipsis peccatoribus exoravit, dicens: Pater ignosce eis, quia nesciunt quid faciunt (Luc. XXIV) . Fuit etiam patiens contra multiplicem injuriam verborum. in accusando, cum dixerunt, Reus est mortis (Matth. XXVI) ; in condemnando, cum dixerunt, Crucifige eum (Luc. XXIII) ; insultando, cum dixerunt: Vah! qui destruis templum Dei! (Matth. XXVII.) Contra has injurias patientissimus fuit, quia nec verbum respondit, unde: Tanquam ovis ad occisionem ductus est [Col. 0225B] (Act. VIII) . Patiens fuit contra injurias factorum, quia cum posset resistere ex Deitate, patiens fuit ex humanitate; cum enim venirent ad eum comprehendendum, venit eis obviam; cum ligaverunt, non restitit; cum flagellaverunt, dorsum supposuit: cum alapas impegerunt, faciem non avertit; cum ad crucifigendum duxerunt, crucem portavit; cum crucifixerunt, patienter sustinuit. O mirabiles injuriae! Discipulus injuriatur ut prodat, Pilatus ut morti adjudicet, Judaeus ut condemnet, Petrus ut neget, cognatus ut fugiat, gentilis ut crucifigat. Econtra, Christus osculum dedit discipulo, humiliter locutus est Pilato, patienter respondit Judaeis, respexit Petrum, consolatus est fugientem discipulum, sustinuit crucifixorum insultum. Ultimus gradus [Col. 0225C] in passione fuit mors. Mors admiranda, mors quae ipsam mortem enecat, vitam donat, mortis aculeum infirmat, diabolum superat, peccatum exstirpat. Per hos gradus scalae ascendit in coelum, Christus. Fuit autem triplex Christi ascensus. Primus quo ascendit ut pateretur; secundus quo ascendit ut resuscitaretur; tertius quo ascendit ut in dextera Patris glorificaretur. Primo ascensu ascendit ad mortem, secundo ad immortalitatem, tertio ad majestatem. Ascendit ergo in hanc palmam et comprehendit fructus ejus. Folia fuerunt verba Christi quae dixit in passione; flores, exemplum patientiae; fructus, gloria beatitudinis aeternae. Arbor istius palmae plantata fuit ab origine mundi, [Col. 0225D] quando lignum notavit, damna ligni ut solveret; radicata fuit tempore Incarnationis; virens in Christi contumeliis; frondens in ejus verbis, in exemplo patientiae florens, in Judaeis obstinatis efflorens, in gentibus conversis reflorens, in redemptis fructum faciens. Ascendamus ergo, fratres charissimi, in hanc palmam, ut comprehendamus ejus fructus. Palma quidem in radice amara est, sed dulcis in fructus suavitate. Compatiamur ergo, ut glorificemur. Non gustabit enim fructus ejus dulcedinem, qui radicis abhorret amaritudinem. Ascendamus ergo triplicem crucem: crucem poenitentiae, ut liberemur a peccato; crucem compassionis, ut regnemus cum proximo; crucem passionis, ut glorificemur cum Christo. Crux poenitentiae quatuor [Col. 0226A] habet dimensiones, altitudinis, latitudinis, longitudinis, profunditatis. Dimensio altitudinis est, qua erigitur ad Deum; dimensio latitudinis est, qua poena dilatatur usque ad proximum; dimensio longitudinis, est perseverantia qua dilatatur usque ad obitum; dimensio profunditatis est satisfactio quantum ad se ipsum. Crux compassionis, dimensionem habet altitudinis, dilectionem Dei; dilectionem latitudinis, dilectionem proximi; dimensionem longitudinis, continuationem charitatis; dimensionem profunditatis, qua se homo diligit. Crux patientiae habet dimensionem altitudinis, altitudinem spei; dimensionem latitudinis, magnitudinem fortitudinis; dimensionem longitudinis, longanimitatem; dimensionem profunditatis, conscientiae puritatem. [Col. 0226B] In hac multiplici cruce fidelis extendit manus suas, pedes conculcat, satisfaciendo, compatiendo, patiendo. In cruce poenitentiae crucifixus fuit latro qui in cruce poenituit: in cruce compassionis, B. Virgo quae passioni Christi compassa fuit. Unde et de ipsa dicitur, et tuam ipsius animam pertransibit gladius (Luc. II) : in cruce patientiae, Christus, qui usque 139 ad mortem patiens fuit. Ad similitudinem Christi, per praedictos gradus crucis ascendamus in coelum. Sit in nobis misericordia, miseris compatiendo, infirmos sustinendo, eleemosynas largiendo, minus peritos instruendo, visitando incarceratos, vestiendo nudos. Sit in nobis humilitas in habitu, in gestu, in victu, in verbo, [Col. 0226C] in animo. Sit in nobis obedientia, ut obediamus praelatis nostris, in consilio, in praecepto, in sumptione poenitentiae, in ejusdem exsecutione. Sit in nobis poena per satisfactionem, sit patientia per animi constantiam. Sit in nobis mors per carnis castigationem, per concupiscentiae extenuationem, ut sic resurgamus a vitiis ad virtutes, a culpa ad gloriam, a morte ad vitam, praestante Domino notro Jesu Christo, qui cum Patre et Spiritu sancto vivit et regnat Deus, per omnia saecula saeculorum. Amen.

Triplex est mater fidelium: mater naturalis, mater carnalis, mater spiritualis. Mater naturalis, est mulier quae generat; mater carnalis, concupiscentia per quam homo degenerat; mater spiritualis, quae natum regenerat. Naturalis, de qua trahit carnem; carnalis, de qua trahit carnalitatem; spiritualis, de qua habet spiritum vivificantem. Fidelium autem quidam sine concupiscentia est conceptus, sine concupiscentia natus, sine concupiscentia vixit, sine concupiscentia vitae curriculum consummavit: ut Christus. Quidam vero in concupiscentia conceptus, et sine concupiscentia natus, ut Jeremias propheta, Joannes Baptista et si forte aliquis alius in utero sanctificatus.

[Col. 0227A] Gloriosus vero Nicolaus, etsi in concupiscentia conceptus, et in concupiscentia natus, tamen a nativitate eum mater gratia suscepit et usque ad vitae suae terminum, rivulos concupiscentiae in eo clausit; nos vero miseri in concupiscentiae concipimur, in concupiscentia nascimur, in concupiscentia vivimus et morimur. O quam dissimilis nostra nativitas a gloriosi confessoris nativitate! O quam dissimilis noster ortus ab ejus origine! A nativitate mater gratia Nicolaum suscepit ad vivificandum; a nativitate mater concupiscentia nostrum initium ad mortem deduxit. Hanc gratiam gloriosus confessor in se experiens, hanc misericordiam in libro experientiae legens, clamare potuit: O fons misericordiarum! o plenitudo miserationum! o altitudo [Col. 0227B] gratiae! o magnitudo thesauri sapientiae! In me expertus sum tuae misericordiae magnitudinem, tuae gratiae profundum, tuae sapientiae thesaurum. Quoniam extraxisti me de ventre matris meae.

Sicut triplex est mater, sic triplex est venter; venter primae matris, est sigillum conceptionis; venter secundae matris, est abundantia concupiscibilitatis; venter tertiae matris, profundum divinae miserationis. De ventre primae matris eduxisti me ut viverem; de ventre secundae matris, ut non male viverem; de ventre tertiae matris, ut bene viverem. De ventre primae matris eduxisti me ad ortum naturae, de ventre secundae matris ad ortum gratiae, de ventre tertiae matris ad ortum gloriae; et ideo spes mea es tu ab uberibus matris meae. [Col. 0227C] Sicut autem est diversitas matrum, ita diversitas est uberum; ubera primae matris, sunt ubera lactis; ubera secundae matris, sunt ubera fellis; ubera tertiae matris, sunt ubera mellis. Ubera primae matris educant pueros, ubera secundae matris enecant parvulos, ubera tertiae matris roborant adultos. De uberibus concupiscentiae dicitur: Lamiae nudaverunt mammas, lactaverunt parvulos suos (Thren. IV) . Concupiscentiae vero duo sunt ubera gula et luxuria, quibus lactantur, imo, inebriantur pueri sensu, parvuli 140 intellectu: qui enim inebriantur luxuria, lactantur incontinentia nisi fatui? qui submerguntur diluvio gulae, qui enecantur veneno crapulae, nisi stulti? Ubera vero tertiae matris sunt gratia justificationis, et gloria, vel [Col. 0227D] gratia glorificationis. De quibus Joannes dixit: Accipientes gratiam pro gratia (Joan. XVI) . De his etiam uberibus in Cantico amoris dicitur: Dulciora sunt ubera tua vino (Cant. I) . Vinum figurat terrenam delectationem, quae quamvis in superficie praeferat dulcedinem, tamen infert menti ebrietatem. Omni autem terrena delectatione dulcior est divina gratia, quae sic inebriat justos, ut reddat sobrios,

[Col. 0228A] Gloriosus ergo confessor Nicolaus, ab ubere materno, spem locavit in Christo; dum trahebat ubera parvulus, abstinebat ut adultus. Dum pendebat ab ubere matris, aspirabat ad mensam Patris. Prophetabat in cunis, qualis futurus esset in coelis, prophetabat in cibo liquido quid acturus esset in solido. Abstinens ab infantili ubere, transcendebat metas infantiae; puer in aevo, senex in facto; bene vivebat, antequam sciret vivere, qui jejunabat antequam sciret comedere. Nondum loquens, prophetabat facto! docet alios, non doctus ab alio. Erubescat ergo senex jejunia frangere, quae observavit Nicolaus in aetatis teneritudine; erubescat lasciviis dissolvi grandiusculus, quas refrenabat iste infantulus. Per hoc autem quod abstinebat ab [Col. 0228B] ubere carnis, figurabat se abstinere ab ubere carnalitatis. Per hoc quod aspernabatur ubera naturae, figurabat se aspirare ad ubera gratiae. Ab uberibus ergo concupiscentiae abstinens spem in Christo locavit quia ab ineunte aetate aspernando luxuriam, et devitando gulam, in Deo spei anchoram fixit. Ab uberibus ergo matris gratiae, totam mentem direxit in Christum, quia ex quo mater gratia suscepit eum, in Deo stabilivit suae intentionis propositum, et sic in eum projectus est ex utero; quia ab ineunte aetate ne concupiscentiae periret naufragio, tanquam in portu salutis firmatus est in Christo. Hic est Nicolaus, qui sua copia patris egeni levavit inopiam; qui sua misericordia, a puellis publicae prostitutionis exclusit miseriam; qui fuit [Col. 0228C] electus divinae vocis praeconio; qui defunctum suscitavit in bivio; hic est, quem farris probat augmentatio, qui a nautis amovit naufragium; qui patri reddidit filium; qui tres juvenes a mortis liberavit periculo; a cujus tumba olei manat unctio. Nos ergo ad hujus similitudinem, tres spiritus nostri filias, id est tres potentias, ab origine animae datas, ne fornicentur cum mundi lenociniis, ditemus thesauro bonorum operum; erigamur ab admonitione sacrae Scripturae, ad regnum nostrarum cogitationum. Suscitemus spiritum nostrum a morte peccati; grandescat in nobis per fidem panis qui descendit de coelis, qui existens frumentum angelorum, factus est fenum hominum. Liberemus nautas spirituales, id est virtutes, quae debent esse [Col. 0228D] animi rectores, ne naufragentur voragine vitiorum. Reddamus Patri filium, id est Creatori spiritum. Servemus juvenes, id est lascivientes cogitationes, ne procedant usque ad mortem peccati. Provocemus a mente nostra sanctae charitatis unctionem; praestante Domino nostro Jesu Christo, qui cum Patre et Spiritu sancto vivit et regnat Deus, per omnia saecula saeculorum. Amen.

Prima ala est confessio, non laudis, unde: Confitemini Domino quoniam bonus, quoniam in saeculum misericordia ejus (Psal. CXVII) , sed criminis, unde: Confitemini alterutrum peccata vestra (Jac. V) . Haec confessio, peccati accusatoria manifestatio est. Haec propriae infirmitatis, et ignorantiae, et malitiae, compungente [Col. 0273B] conscientia, lugubris enarratio est. Hujus alae penna prima est veritas, quae omnem excludit simulationem; vera namque non ficta, non simulata debet esse confessio.

Secunda penna, integritas est, quae decurtationem excludit, et divisionem. Integra enim debet esse confessio, non decurtata, non divisa. Decurtatio aliquid occultat; reservat 176 enim sibi, quod poenitet peccasse, sed non omnino; aliud retinet, in quo delectetur. Sed infidelitatis impietas est, ab illo qui justus et justitia est, diminutam sperare veniam. Sed et vulnus unum sufficit ad mortem. Divisio autem omnia, sed non uni revelat. Quidam [Col. 0273C] enim sunt, ut ait B. Augustinus ⁜ (19) , quos omnino poenitet peccasse, sed verecundia ducti, dividunt apud se confessionem ut diversa diversis sacerdotibus velint confiteri, et quae uni celant, alii manifestanda conservant; quod est, quodammodo se laudare, et ad hypocrisim tendere, et semper venia carere, quam per frusta putant invenire. Omnia igitur, et uni, praesertim criminalia, confessione revelanda sunt, nec solum actiones pravae, sed et circumstantiae earum, id est locus, tempus, modus, numerus, persona, et si quae sunt similia, non negligenter reticenda, sed diligenter confessione explicanda sunt. Multa namque inter locum et locum, tempus et tempus, modum et modum, personam et personam, distantia est.

[Col. 0273D] Consuetudinis quoque perseverantia, quae ad tempus respicit, numerique multiplicatio Dei patientiam (quae ad poenitentiam vocat) exacerbat, divinamque in se provocat ultionem. In persona autem, sexus, aetas, scientia, conditio, necessitudo, et ordo, studiose pensanda et expresse manifestanda sunt. Qui ergo confitetur, in singulis his immoretur.

Tertia penna est firmitas, quia fortis et firma debet esse confessio. Haec firmitas, decem quae confessionem impediunt, expellit. Quae sunt illa? Pudor, timor, contemptus presbyteri, desperatio, [Col. 0274A] praesumptio, perversitas, ignorantia, oblivio, negligentia et necessitas, quae sola excusabilis est. Pudori autem fortitudinis virtus, periculi quod imminet nisi revelentur peccata, necessitatem pensans, viriliter resistat. Timorem vero quem poena injungenda incutit, patientiae fructus expellat. Contemptum quoque presbyteri, reverentia, veneratio et dilectio Christi vicario debita, penitus evacuet. Desperationem etiam, divinae misericordiae benignitas excludat. Praesumptionem autem divinae justitiae districta severitas exstirpet.

Perversitatem vero fidei ratio exterminet. Sed et ignorantiam providentia devitet. Oblivionis tenebras, morum et operum studiosa perscrutatio, et in memoriam revocatio illustret. Torporem autem [Col. 0274B] et negligentiae teporem, fervor spiritus evellat et destruat. Necessitatem vero nulla omnino praeveniat negligentia.

Quarta penna est humilitas, quae typum superbiae excludit (Prov. III) . Mens humilis, lingua humilis, vultus humilis, debet esse confitentis. Superbis enim Dominus resistit, humilibus autem dat gratiam (Jac. IV) .

Quinta penna est simplicitas. Haec propriam infirmitatem, propriam ignorantiam, propriam accusat malitiam, nihil defendens, nihil excusans, nihil attenuans. Vera igitur, integra, firma, humilis et [Col. 0274C] simplex, debet esse confessio. Vera, sine simulatione; integra, sine diminutione; firma, sine titubatione, haesitatione et desperatione; humilis, sine jactantia, sine praesumptione; sine alterius comparatione simplex, sine excusatione et defensione. Haec est prima ala cum pennis suis.

Confessionem sequitur satisfactio. Has duas primas alas creat et format compunctio. In omni enim actione poenitentiae, haec tria necessaria esse comprobantur, compunctio, 177 confessio, satisfactio. Compunctio autem turbat, confessio accusat, satisfactio confortat; compunctio morbi occasionem investigat, confessio manifestat, satisfactio curat. Compunctio mala enumerat, confessio condemnat, [Col. 0274D] satisfactio emendat. Compunctio apostema pungit, confessio saniem exprimit, satisfactio cataplasma apponit. Compunctio vulnus invenit, confessio aperit, satisfactio sanitatem restituit.

Compunctio autem est cordis contritio, seu, qui alligat contrita, animi dolor; quae recolligit divisa, animae amaritudo: et quae mirae dulcedinis suavitatem generat. Scriptum est: Scindite corda vestra, et non vestimenta vestra (Joel II) . Et alibi: In cubilibus vestris compungimini (Psal. IV) .

Compunctionem duplex causa creat, timor scilicet, et spes. Timor causa inchoativa est, spes consummativa. Timor, quia quam mire homo a [Col. 0275A] Creatore suo sit conditus, quam gratuito nutritus, quam in substantia rectus, et ratione in sui conditione ditatus, caeteraque bona quae Conditor ei contulerit, et quae ipse mala bonis ipsius rependerit, subtiliter enumerat. Sed et districtum judicem, et suppliciorum minas ostendit, poenarum horrore animum ferit, pudore confundit, motus illicitos increpat, et quietem noxiae securitatis turbat. Timor igitur culparum modum et numerum examinans, justitiae quoque divinae rigorem, et judicii futuri districtionem attendens, animum pungit, et pungendo peccatum expellit. Unde haec timori virtus expulsiva? hanc praestat et corroborat spes confortativa.

Satisfactio est, injunctae poenitentiae expletiva exsecutio, vel, peccatorum condigna correptio et correctio.

Secundum namque qualitatem vel quantitatem delicti, mensura correptionis vel correctionis pensanda est; Agite, inquit, fructus dignos poenitentiae (Matth. III; Luc. III) . Aliud est enim poenitentia, aliud fructus poenitentiae; sicut, aliud est arbor, et aliud fructus ejus, poenitentia est dolor praeteriti, quando doles te fecisse quod malum est.

Quando ergo improbas et damnas mala tua, poenitentiam habes; quando autem satisfactione subsequente, [Col. 0276A] punis et corrigis mala tua, fructus poenitentiae habes. Si displicet tibi quod fecisti, poenitentiam agis, sed si persequeris et punis quod fecisti, fructus poenitentiae agis. Poenitentia est facti improbatio, fructus poenitentiae est delicti correctio. Sed quia pro mensura delicti, correctionis mensura pensanda est, ideo fructus poenitentiae dignos facere oportet. Si in correctione minor est afflictio quam in culpa delectatio fuerit, non est dignus fructus poenitentiae tuae. Sed dicis mihi: quomodo scire possum quando 178 condigna sit poenitentia mea? Quia hoc scire non potes, ideo, necesse habes semper poenitere. Satisfacere potes, nimis facere non potes, melius est ut plus facias quam minus. Idcirco sollicitus esto, satage, da operam, studium [Col. 0276B] impende, ut culpa sit cum fine, devotio sine fine. Tamen ut aliquando peccatrix conscientia consoletur, positus est modus et mensura poenitentiae exterioris, ut illa expleta vel perfecta fiduciam habere incipias, et sana quadam praesumptione, in spe misericordiae divinae, de indulgentia et remissione peccatorum confidere; et tanto verius, quanto utique sincerius injunctam poenitentiam expleveris.

Prima penna hujus alae est peccati abrenuntiatio, quae januam claudit diabolo. Peccatis abrenuntiare, est a malo declinare. Declina, inquit, a malo (Psal. XXXVI) , a quo malo? a malo vanitatis, a malo iniquitatis, a malo malignitatis, a malo impietatis. [Col. 0276C] Non sedi, inquit Psalmista cum consilio vanitatis, et cum iniqua gerentibus non introibo: odivi ecclesiam malignantium, et cum impiis non sedebo (Psal. XXV) . Haec quatuor vitia, quatuor generant affectiones, scilicet amorem sui, amorem mundi, fraternum odium, et remissum amorem Dei. Prima affectio vanitatem, secunda iniquitatem, tertia malignitatem, quarta generat impietatem. Vanitas in se reciprocatur, iniquitas reflectitur in proximum, malignitas in fratrem retorquetur, impietas in Deum extenditur. Vanus et vecors est, qui quaerit quae sua sunt; iniquus, qui, ut in multitudine divitiarum suarum glorietur, et avaritiae saccum impleat, quae proximorum sunt, qui et dolo sibi acquirit; malignus, qui etiam cum non possit [Col. 0276D] nocere, cupit; impius, qui Deum vel non credit, vel si credit, contemnit.

Secunda penna est lacrymarum effusio. Haec peccatorum vulnera lavat et mundificat.

Tertia penna est carnis maceratio. Haec vulnera lota tergit et siccat.

Quarta penna est eleemosynarum largitio. Haec alligat contrita, fracta consolidat, omnia sanat.

Quinta penna est orationis devotio. Haec sanata conservat.

Tertia ala est carnis munditia. Caro munda est, quam nulla coinquinat luxuria: luxuria omnium virtutum eradicat germina.

Hujus alae penna prima est, visus pudicitia. Haec [Col. 0277A] petulantiam excludit. Haec circumcidit oculum, ne concupiscat alienum, ne videat ad concupiscendam mulierem. Cujus enim erga feminarum formas lascivus et curiosus oberrat aspectus, iste et mente est impudicus.

Secunda penna est auditus castimonia. Castae sunt aures quae vocem non recipiunt obtrectantis, maledici et blasphemi verba non audiunt, falsis criminationibus, mendacio, irritationi, impudicis cantilenis, et theatralibus non opitulantur, et clausae sunt, ne judicium sanguinis audiant, nil obscenum recipiunt, sed ab omni coeno corruptionis aversae sunt.

Tertia penna est olfactus modestia. Si quis odorem capit bonum, et operibus misericordiae odorem [Col. 0277B] suavitatis requirit, hujus modesta est odoratio. Qui vero primis unguentis delibutus incedit, hujus odoratus non virtutis, sed fetoris spirat odorem; hujus enim suavitatis odor, immanissimi vitii fetor est.

Quarta penna est gustus temperantia. Haec gulae et ebrietatis subruit immoderantiam. Vae illis, quorum deus venter est, et gloria in confusione eorum qui terrena sapiunt (Philip. III) . Unde Gregorius: «Dum venter a satietate non restringitur, per concupiscentiam carnis simul omnes virtutes obruuntur.» Unde legitur (IV Reg. XXV) , quia princeps cocorum destruxit muros Jerusalem: muros Jerusalem princeps cocorum destruxit, quia virtutes 179 animae, dum ventri indulgetur, periclitantur. [Col. 0277C] De crapula et ebrietate Dominus ait: Videte ne forte graventur corda vestra in crapula et ebrietate, et superveniat in vos dies repentina (Luc. XXI) . Ebrietas est parens litium, furoris mater, et petulantiae deformis est magistra. Hanc qui habet, se non habet; hanc qui habet, homo non est; hanc qui habet, peccatum non facit, sed ipse peccatum est. Ebrietas est daemon blandus, venenum dulce, rabies voluntaria, illecebrosa honestatis et pudoris injuria. Hanc nullus noverit Christianus.

Quinta penna est tactus sanctimonia. Peccati sordes ne contrectet manus Christiani, nihil immundum tangat caro ejus, si tetigerit, immunda erit. Si singula membra in officiis mandatorum Dei [Col. 0277D] deserviant, munda dicenda sunt, si vero ultra praescriptas sive divinitus datas leges luxuriant, immunda dicenda sunt, vel reputanda; et haec pudenda sunt. Et hoc puto esse, quod Apostolus dicit: Sicut enim exhibuistis membra vestra servire iniquitati ad iniquitatem; ita nunc exhibete membra vestra servire justitiae in sanctificationem (Rom. VI) . Sit ergo oculus pudicus, auris casta, odor modestus, gustus sobrius et tactus sanctus.

Ala quarta est puritas mentis. Hujus alae penna prima est affectus sinceri rectitudo. Affectus desiderii tui sit rectus et sincerus. Rectus erit, si id appetas quod appetere debes; sincerus vero, si eo modo quo honestatis virtus suadet. Amnon sororem [Col. 0278A] suam dilexit (II Reg. XIII) ; affectus amoris rectus fuit, sed quia non eo modo quo debuit sororem dilexit, ideo affectus iste sincerus non fuit.

Secunda penna est mentis in Domino delectatio. Scriptum est: Delectare in Domino, et dabit tibi petitiones cordis tui (Psal. XXXVI) . Hanc pennam creat et format virtus contemplationis. De hac, Dominus dicit: Maria optimam partem elegit quae non auferetur ab ea (Luc. X) .

Tertia penna est, munda et ordinata cogitatio. Nihil immundum mens concipiat, sed et mundam conceptionem loco et tempori accommodet discretio.

Quarta penna est voluntatis sanctitudo. Angeli [Col. 0278B] pacem de coelo detulerunt hominibus bonae voluntatis. Non est pax impiis, dicit Dominus (Isa. XLVIII) . Pax multa diligentibus legem tuam, et non est illis scandalum (Psal. XI) . O quam desiderabile est nomen pacis! Quam firmat religionis Christianae stabile fundamentum: bene autem cum diceretur: Gloria in excelsis Deo, adjunctum est: Et in terra pax hominibus bonae voluntatis (Luc. II) . Quia cum illis angeli societatem habere festinant, quorum mentibus puritatem bonae voluntatis inesse considerant. Illos secum post absolutionem carnis, ad contemplationem verae pacis subvehere laetantur, quos in carne commorantes, omnia quae agunt aut loquuntur, de radice bonae voluntatis proferre conspiciunt. Tales namque, etsi infirmitas forte aliquando [Col. 0278C] vel ignorantia a perficienda bona operatione quam cupiunt, retardat, tamen ante summi arbitri oculos, integritas quam corde tenent bonae voluntatis, eos excusat.

Quinta penna est simplex et pura intentio. De hac Dominus dicit: Si oculus tuus fuerit simplex, totum corpus tuum lucidum erit (Matth. VI) . Per oculum, intentionem, per corpus significat actionem; locus enim iste Evangelii sic intelligendus est, ut noverimus omnia opera nostra tunc esse munda, et placere in conspectu Dei, si fiant simplici corde, id est intentione superna, sive oculo charitatis; quia plenitudo legis dilectio charitas (Rom. XIII) . Oculum igitur debemus hic accipere, ipsam intentionem, [Col. 0278D] qua facimus quidquid facimus, quae si simplex et pura fuerit, et illud aspiciens quod aspiciendum est, omnia opera nostra, quae secundum eam operamur, necesse est ut bona sint. Quae opera omnia, totum corpus appellavit; quomodo et Apostolus vocat membra, quaedam opera quae improbat, et mortificanda praecipit: Mortificate ergo membra vestra quae sunt super terram, fornicationem, immunditiam, avaritiam (Col. III) , et caetera talia mala. Non ergo quid quisque faciat, sed quo animo faciat considerandum est; fructus 180 enim operis totus consistit in simplicitate intentionis. Quidquid igitur gerendum esse cogitatio nostra suggerit, omni scrupulo retractantes, atque in nostri pectoris trutina collocantes, aequa et justissima [Col. 0279A] libratione perpendamus, an plenum sit honestate communi, an Dei timore sit grave, an integrum sensu, an humana ostentatione, aut aliqua voluntatis praesumptione sit leve, an meriti ejus pondus inanis cenodoxia non imminuerit, vel arriserit gloria? et sic ad examen publicum trutinantes, id est ad prophetarum et apostolorum actus et testimonia conferentes, vel tanquam integra et perfecta, compensatione digna teneamus; vel tanquam imperfecta et damnosa, nec illorum ponderi consonantia, omni cautione atque diligentia refutemus.

Quinta ala est dilectio proximi. Hujus penna prima est, nulli nocere verbo vel opere. De hac scriptum est: Quod tibi non vis fieri, alteri ne facias [Col. 0279B] (Matth. VII) . Hanc pennam format virtus innocentiae. Innocens est, qui etiam cum possit, nulli vult nocere. Quis ascendet, inquit, in montem Domini? Innocens manibus, etc. (Psal. XXIII.) Quis innocens manibus? Qui non fecit proximo suo malum. Ad nihilum deductus est in conspectu ejus malignus (Ibid.) Quis est iste malignus, nisi diabolus? Qui nulli vult nocere, tempore excluso, motum primum jam sentit amoris.