208

[Col. 0083A] Cum caeteri evangelistae temporalem Christi generationem declarent, insinuat, quomodo Joannes evangelista potentiam divinitatis, per quam omnia facta sunt, cognovit, et ad eam cognoscendam tradidit nobis consilium. Exponit Joannis Evangelium, declarans quonam modo Joannes evangelista nobis dicat de Christo, ante Virginis partum quis erat, qualis erat, et quando erat, et quid agebat, et ubi venit, et qualiter venit, et qua causa venerit? Etenim descendit, ut sibi fratres acquireret, eum recipiendo, nec dubitare quis debet se filium Dei fieri posse, cum Verbum caro factum est (Joan. I) : sua enim nativitate collyrium fecit, quo tergentes cordis oculos, eum videre possimus: etsi gratia accepit Verbum incarnatum, incarnationis causa voluntaria fuit: ex charitate angelum et hominem fecit. Peccatum justificationem nostram impediebat, quod fuit primi parentis inobedientia; ideo debet homo aciem mentis erigere [Col. 0083B] colligendo, quantum debet suo Creatori, et considerare, dum aegrotus exstiterit, quali modo suum Creatorem cognoscere debet cum infirmitatis remediis, quibus nativitas spiritualis Christiani non nimis nativitati Christi dissimilis. Explicat sanctificationem matris, ut versutus confutetur haereticus: et sic Deus homo factus, ut per id quod habet simile, conciliaret, et per id quod cum Patre aequale sublimaret. Quaerit primo: Quare Filius et non Pater, nec Spiritus sanctus est incarnatus? et an totam naturam assumpsit cum suis proprietatibus? Secundo, an prius animam quam corpus assumpsit? et an prius concepta quam assumpta? et utrum caro priusquam conciperetur, obligata fuit peccato, et sic assumpta a Verbo? Tertio, quomodo Levi decimatus in Abraham, et non Christus? Quarto, unde Incarnatio Spiritui sancto attribuitur? Quinto, cum nos Salvatorem natum profitemur, cur Apostolus eum factum dicat? Sexto, cum sit Dei et hominis [Col. 0083C] Filius, an bis genitus dici debet? Septimo, an Christi caro et anima eadem cum Verbo debeant adorari adoratione? Octavo, si Christus secundum quod homo, sit Filius Dei adoptivus? Ultimo, an Christus, secundum hominis naturam, sapientia et gratia potuit proficere?

Beatus Joannes apostolus et evangelista, qui singulare castitatis privilegium meruit, caeteris evangelistis divinitatem Filii Dei altius intellexit, et ad totius Ecclesiae eruditionem evidentius arcana patefecit. Neque enim frustra in coena supra ejusdem Dei et Virginis Filii pectus recubuisse perhibetur (Joan. XXI) ; sed per hoc typice docetur, quia coelestis haustum sapientiae caeteris excellentius de sanctissimo ejusdem pectoris fonte potaverit. Unde et merito in figura quatuor animalium aquilae volanti [Col. 0083D] comparatur. Cunctis quippe avibus, ut ait Venerabilis Beda, celsius aquila volare consuevit; cunctis animantibus clarius solis radiis obtutum defigit.

Caeteri ergo evangelistae temporalem Christi generationem et temporalia illius facta exponunt; Joannes vero divinitatis ejus potentiam, per quam omnia facta sunt, sublimius mente speculando cognovit, [Col. 0084A] ac nobis cognoscendam scribendo tradidit, dicens: In principio erat Verbum (Joan.) , etc. Verbum substantiale intelligitur, quod in ipso homine Christo manet intus; quod de sono vocis intelligitur, non ipse sonus qui transit. Refer animum, o homo, ad illud Verbum quod habes in corde tuo, tanquam consilium natum in mente tua, ut mens tua pariat consilium, et sit consilium quasi proles mentis tuae, quasi filius cordis tui. Prius enim cor generat consilium, ut aliquam fabricam construas: jam natum est consilium, et opus nondum est completum, vides tu quod facturus sis, et alius non miratur, nisi cum feceris opus illud: attendunt homines fabricam tuam, et mirantur consilium fabricantis, stupent quod vident, et amant quod non [Col. 0084B] vident. Si autem ex aliqua fabrica laudatur consilium humanum, vis videre quale consilium Dei est Dominus Jesus Christus, id est Verbum Dei? Adverte fabricam mundi; vide quae sunt facta per Verbum, et tunc scies quale sit Verbum. Nec sola fabrica mundi facta est per Verbum, sed etiam invisibilia. Quamvis autem mutabilia per Verbum facta sunt, ipsum tamen Verbum immutabile est. Unde ait evangelista: In principio erat Verbum (Joan. I) . Id ipsum est; eodem modo semper est.

Principium dicitur Deus Pater, quia ex illo omnia ut essent, principium acceperunt. Verbum quippe duplicem habet significationem: aliquando enim, temporales motus, secundum analogiam aliorum [Col. 0084C] verborum, declarat; aliquando substantiam uniuscujusque rei, de qua praedicatur, sine ullo temporali motu designat, ideo etiam substantivum vocatur. Tale est quod dicitur: In principio erat Verbum. Quasi diceret: In patre subsistit Filius: non enim pro tempore, sed pro substantia ponitur, erat. Dicat itaque apertius beatus Joannes evangelista de Christo ante partum Virginis quis erat, et qualis erat, et quando erat, et quid agebat, et ubi venit, et qualiter venit, et qua causa venerit.

In principio, inquit, erat Verbum. Filius Verbum vocatur, quia per eum Deus Pater mundo innotuit, vel quia ipsum dicendo, id est generando, Pater omnia creavit; ipse enim est dictio et Verbum, et sermo Patris. Pater est principium, ex quo omnia; [Col. 0084D] Filius principium, per quem omnia.

Alii evangelistae Christum natum describunt ex tempore; Joannes autem affirmat eum in principio fuisse, id est in Patre, qui erat principium. Non finitur tempore, nec praevenitur principio, quia non fuit Pater ante Filium. Est ergo Pater principium, non de principio; Filius autem principium, sed de [Col. 0085A] principio. Vel, Verbum erat in principio, omnium creaturarum sive temporum: quidquid enim creaturarum quodcunque principium habuit, ut esset, erat tunc per Verbum Dei, per quem facta sunt omnia. Omnino quater ponit substantivum Verbum, erat, erat, erat, erat; ut intelligeres omnia tempora praevenisse coaeternum Deo Patri Filium. Verbum dicitur, vel sonus, qui de ore loquentis emittitur, et auditur; vel ipse intellectus, qui in corde audientis per auditum, sonum generat, cum profertur. Haec vox ⁜ (94) , Deus Patris, intelligimus quamdam substantiam ineffabilem, incommutabilem, incogitabilem, quae non transit cum prolata voce; hoc Verbum est Deo Patri coaeternum, et ejusdem essentiae. Et ne quis dubitaret Filium in Patre sustinere, ut [Col. 0085B] nulla differentia credatur inesse, subjungit, et Verbum erat apud Deum. Quasi diceret: Filius subsistit in Patre in unitate essentiae, et personali discretione. Alii evangelistae inter homines subito apparuisse Dei Filium dicunt. Joannes, apud Deum semper fuisse, dicit. Et verbum erat apud Deum, id est Filius apud Patrem. Alii verum hominem; Joannes ipsum verum Deum affirmat, dicens, et Deus erat Verbum, id est Filius ipse erat Deus. Alii hominem eum apud homines temporaliter conversatum; Joannes vero in principio apud Deum manentem ostendit, dicens: Hoc erat in principio apud Deum. Ita apud Patrem erat unum cum ipso Patre, ut omne principium creaturarum sua essentia praeiret. Alii dicunt, quomodo miracula fecit in [Col. 0085C] mundo; iste omnia per ipsum facta esse testatur, cum ait: Omnia per ipsum facta sunt, et sine ipso factum est nihil, omnis scilicet creatura visibilis, et invisibilis; et sine ipso nihil creaturarum subsistentium factum est.

Patet ergo quia ipse creatura non est, per quem omnis creatura facta est, et sine quo nihil factum est, subaudis, earum rerum quae subsistunt: malum enim et peccatum et idolum per ipsum facta non sunt, quia nihil sunt; nulla enim natura sua subsistunt: cuncta quippe, quae pondus, mensuram et numerum habere possunt, per Verbum facta sunt; omnis forma, omnis compago, omnis concordia partium, Deus omnia fecit, et in gradibus collocavit. [Col. 0085D] Et cum aliquis audiat, mutabilem creaturam per Filium factam non credat, voluntatem ejus esse mutabilem, quasi subito vellet facere aliquid, quod ab aeterno non fecerit.

Iterum subjungit, dicens: Quod factum est, in ipso vita erat. Ac si diceret: Quod factum est in tempore sive vivum sive carens vita, in spirituali factore idem semper vivit et vixit. Faber faciens arcam, primo habet in arte arcam, deinde illam fabricando profert. Potest arca putrescere, et iterum ex illa quae est in arte, aliam fabricari. Arca in opere non est vita; arca in arte vita est, quia vivit in anima artificis, ubi ista sunt antequam proferantur: [Col. 0086A] quod factum est, transit; quod in sapientia est, transire non potest. Quod si aliquis non potest capere, qua ratione omnia quae per Verbum facta sunt, uniformiter vixerunt et vivunt in artifice; a Christo lactefacto per carnem nutriat cor, ut ad solidum cibum, id est ad eumdem Christum a Patre ante omnia saecula natum verum Deum perveniat.

Sequitur: Et vita erat lux hominum. Illa vita, id est illa Dei sapientia, per quam facta sunt omnia, quae in natura suae divinitatis super omnia erat incognita, per assumptionem naturae in qua videri posset, in cognitione angelicae et humanae naturae descendit. Ex ipsa ergo vita non pecora, sed homines ad imaginem Dei facti illuminantur; quia capaces [Col. 0086B] rationis si mundi sunt a vitiis, possunt comprehendere cognitionem divinae Sapientiae. Vita autem illa lux mentium et supra mentes est, et excedit omnes mentes; sed stulti qui propter peccata tenebrae appellantur, illam lucem quasi absentem cogitant esse; quia non percipit homo animalis, quae sunt Spiritus Dei (I Cor. II) . Unde et subdit, dicens: Et lux in tenebris lucet, et tenebrae eam non comprehenderunt. Sicut caecus in sole praesentem habet solem, sed absens est ipse soli, sic Christus corda impiorum hominum manifeste cognoscit, licet ipse ab illis ignoretur; quia per vitia ab humanae conditionis honore recesserunt. Comparabiles jumentis insipientibus (Psal. XLVIII) rectae voluntatis luce privantur. Et tamen istis divina misericordia consuluit, [Col. 0086C] ut possent pervenire ad illam veram lucem; et fierent filii lucis, qui erant filii tenebrarum; quia qui apparuit ut homo, in homine latebat secundum Deitatem. Missus fuit quidam magnus homo a Deo, cui nomen erat Joannes. Ad quid? Ad hoc videlicet, ut testimonium perhiberet Filio Dei et Virginis Jesu Christo. Iste siquidem homo recte poterat loqui de Deo, quia erat missus a Deo. Homo erat non angelus, ut haeretici volunt. De Deo ergo locuturus, a Deo praemittitur homo, ut per ejus testimonium nuntiaretur plusquam homo. Fuit, inquit, homo missus a Deo, cui nomen erat Joannes, id est Dei gratia, vel in quo est gratia, qui gratiam novi testamenti, id est Christum suo testimonio primum [Col. 0086D] mundo innotuit. Vel Joannes interpretatur cui donatum est; quia per gratiam Dei donatum est ei Regem regum non solum praecurrere, sed etiam baptizare.

Hic missus a Deo venit per libertatem arbitrii in testimonium, ut testimonium perhiberet de lumine. Joannes testimonium perhibuit de Christo, cum ait: Ecce Agnus Dei, ecce qui tollit peccata mundi (Joan. I) . Et iterum: Illum oportet crescere, me autem minui (Joan. III) . Ideo Joannes perhibuit testimonium, ut omnes crederent per ipsum; quia ipse Joannes non erat Deus, sed ut per ipsum, id est per testimonium ipsius crederent in lucem, [Col. 0087A] quam nondum videre noverant, id est Christum, qui de seipso ait: Ego sum lux mundi (Joan. VIII) . Magnus iste homo, qui prior mittitur, et testimonium perhibuit. Mirari possumus istum, sed tanquam montem: mons autem in tenebris est, nisi vestiatur luce; sed mons iste ad hoc creatus est, ut prior radios excipiat, et oculis sanctis lucem nuntiet. Unde sequitur, non erat ille lux; sed missus est, ut testimonium perhiberet de lumine. Quare hoc? ut omnes videlicet crederent per illum. Sancti lux vocantur; sed magna differentia est inter lucem quae illuminat, et lucem quae illuminatur. Et de quo lumine Joannes testimonium perhibet? de illo videlicet de quo dicitur: Erat lux vera. Erat et Joannes lux, sed non vera; quia, nisi illuminaretur, [Col. 0087B] tenebrae essent. Christus autem lux est illuminans, lux substantialis, quae in omnibus lucet et ad omnia accedit; nullis sordibus corrumpitur; nullis tenebris obscuratur: Joannes vero non erat talis lux, sed erat lucerna ardens et lucens (Joan. V) : ardens fide et dilectione, lucens verbo et operatione. Qualis autem erat ista lux, et quid agebat, et ubi erat? Erat lux vera, quae illuminat omnem hominem venientem in hunc mundum. Non quod omnes illuminentur, quia multi in tenebris sunt; sed quicunque illuminantur, per hanc lucem illuminantur: et si omnem venientem in hunc mundum illuminat, tunc et ipsum Joannem ipse illuminabat a quo demonstrari volebat. Omnem hominem illuminat, sive naturali ingenio, ut gentium philosophos; sive sapientia [Col. 0087C] spiritali, ut homines Dei notitiam habentes. Sicut enim nemo a seipso est, ita nemo a se sapiens est; homo conditus in magna claritate, recedendo a Deo obtenebratus est: oportet ergo, ut omnes in mundo nati, omnes tenebrosi ad hanc veram lucem, quae Christus est, accedant ipsamque aspiciant; vel si non sunt idonei ut ipsam videant, in Joanne jam illustrato aciem figant, et per ipsum ad Christum veniant. Cujus naturam utramque, et divinam scilicet, qua semper ubique totus manet, et humanam qua tempore natus, loco inclusus apparuit, consequenter evangelista describit, dicens: In mundo erat. Quid ergo? si huc venit, ubi erat? ubique erat per divinitatem, huc venit per carnem; in [Col. 0087D] mundo erat per humanitatem, quem fecerat per divinitatem. Vel aliter: In mundo, id est in universali creatura subsistebat; quia non extrinsecus est ad illud quod facit, sed infusus mundo praesentia majestatis, facit quod facit. Continet et gubernat praesentia sua quod facit.

Sequitur: Et mundus per ipsum factus est. Non enim in alienis operibus Conditor universitatis habitat; sed in suis, quae fecit. Et mundus eum non cognovit. Omnis creatura cognovit Creatorem, elementa videlicet et angeli nascenti, morienti et resurgenti Christo testimonium obsequiumque praestiterunt; sed mundo adhaerentes, mundum corde inhabitantes non eum cognoverunt; vel homo dicitur mundus, quia officina est totius creaturae in [Col. 0088A] homine adunata. Totius creaturae quinque partita est divisio. Aut enim est tantum corporea, ut lapis; aut vitalis, ut herbae; aut sensibilis, ut pecora; aut rationalis, ut homo; aut intellectualis, ut angelus: et haec omnia in homine sunt congregata, et omnem mundanum, ut dicunt, conficiunt ornamentum, id est hominem. Iste mundus, id est homo, suum Creatorem non cognovit, quia tenebrae lucem non comprehenderunt. Et quia erat in mundo, et tamen mundus non cognovit, venit per assumptionem humanitatis in sua propria, quae per ipsum facta sunt; et sui, id est homines ab ipso creati, cum non receperunt. Venit, ut vel sic cognosceretur; sed nec sic est ab homine cognitus: quem in potentia Deitatis cuncta creantem et regnantem non [Col. 0088B] cognoverunt; ipsum in carnis infirmitate miraculis coruscantem recipere noluerunt. Vel in propria venit, id est in gentem Judaeorum, quam prae cunctis gentibus elegerat, et suus peculiaris populus eum non recepit. Ergo supervacue Christus incarnatus est? Minime. Unde et addidit: Quotquot autem receperunt eum, dedit eis potestatem filios Dei fieri. O ineffabilis pietas! Unicus ex Patre natus est, et noluit remanere unus; sed descendit ut acquireret sibi fratres, quibus Patris sui regnum distribueret. Deus ex Deo natus est, et noluit tantum Dei Filius manere; sed factus est filius hominis, ut homines in Dei filios transferret, et gloriae suae cohaeredes faceret; ut quod ipse habebat per naturam, illi haberent per gratiam.

[Col. 0088C] Sequitur: Quotquot receperunt eum. Non est personarum acceptor Deus; sed in omni gente, qui timet eum, et operatur justitiam, acceptus est illi (Act. X) . Recipientibus se dedit potestatem filios Dei fieri; non recipientibus autem dat spatium recipiendi. Homines, Deo possidente, sunt haereditas illius, ut dicitur: Dabo tibi gentes haereditatem tuam (Psal. II) . Et ipse vicissim est eorum haereditas, unde ipse Dominus ait: Ego sum haereditas eorum (Ezech. XLIV) . Ipse nos possidet ut servos; nos eum, ut nostram salutem, et ut aeternam lucem. Quid vero sit recipere Filium Dei, evangelista consequenter exponit, dicens: His qui credunt in nomine ejus; qui eum verum Deum, et verum hominem firmissime credunt, et recipiunt. Magna est [Col. 0088D] virtus fidei, qua Deus recipitur et homo deificatur. Unde scriptum est: Justus ex fide vivit (Hebr. II) . Quo autem ordine filii Dei possunt fieri, et quantum haec generatio a carnali generatione distet, designat, cum ait: Qui non ex sanguinibus, neque ex voluntate carnis, neque ex voluntate viri, sed ex Deo nati sunt. Physicalis ratio docet, in tempora conceptionis duos sanguines, masculi videlicet et feminae, commisceri. Carnis nomine femineus sexus designatur; nomine viri masculinus sexus intelligitur. Adam dicit de Eva: Caro de carne mea (Gen. II) . Cum ergo carnalis generatio singulorum ex maris et feminae complexu ducat originem, et ibi carnalis voluntas utriusque expleatur; generatio spiritualis, [Col. 0089A] quae per gratiam sancti Spiritus ministratur, distinguitur; quia quod natum est ex carne, caro est; sed quod natum est ex spiritu, spiritus est (Joan. III) .

Sed ne quis dubitet se filium Dei cohaeredemque Christi posse fieri, quia ut homines nascerentur ex Deo, primo ex eis natus est Deus. Si praecessit quod majus est, quis dubitet fieri, quod minus est? Si Verbum caro factum est, si Filius Dei factus est homo, quid mirum, si homo credens in Filium Dei, Dei filius futurus sit? Verbum descendit in carnem, ut caro ascenderet in Verbum. Ne mireris ergo tantam gratiam Domini; ne quasi incredulus exhorrescas; reddat te securum tuae spiritualis regenerationis humana in Christo generatio. Verbum [Col. 0089B] caro factum est: Filius Dei factus est homo, et inter homines conversatus (Baruch. III) . Carnis nomine tota humana natura significatur, id est caro et anima juxta illud: Videbit omnis caro, id est omnis homo, Salutare Dei (Luc. III) . Sicut homo ex carne et anima constat, ita Christus ex divinitate, et anima, et carne ⁜ (95) constat; Deus ab aeterno in aeternum existens verus ut erat, hominem ex tempore assumens in unitatem personae, quem non habuerat. Cum credimus animam incorpoream corpori jungi, ut ex his duobus fiat unus homo, facilius possumus credere divinam substantiam incorpoream animae incorporeae conjungi in unione personae, ita ut Verbum in carnem non sit conversum, [Col. 0089C] nec caro in Verbum confusa, cum nec corpus in animam, nec anima in corpus convertatur.

Iterum subjungit, dicens: Et vidimus gloriam ejus. Quid per hanc nativitatem nobis sit collatum, insinuat. Caeci eramus, et Deum videre non poteramus; sed sua nativitate collyrium fecit, unde tergeremus oculos cordis nostri: et sic vidimus gloriam ejus, qui aspicientes humanitatem miraculis coruscantem, intelleximus divinitatem intus latentem. Viderunt multi gloriam Christi, sed maxime illi qui Christo in monte transfigurato claritatem ejus perspexerunt; qui resurgentem a mortuis, et ad se januis clausis introeuntem, et coelos ascendentem viderunt; qui manifeste cognoverunt quod hujusmodi gloria non esset cuilibet sanctorum, sed [Col. 0089D] illi soli, qui esset in divinitate unigenitus a Patre: cum veniret, hanc gloriam nullus posset videre, nisi carnis humanitate sanaretur. Pulvis inerat homini in oculum, qui eum sauciaverat, ne videret lucem; collyrium fit de terra, et mittitur in oculum. Verbum caro factum est, et vidimus lucem. Caro excaecaverat animam carnalibus affectionibus consentientem; Verbum caro factum sanat te, o homo, et de carne carnis vitia exstinguit; et de morte mortem occidit, ut jam possis dicere: Vidimus gloriam ejus: ad quam gloriam perducta est acies hominis curata per carnem.

Sequitur: Plenum gratiae et veritatis. Plenitudo [Col. 0090A] gratiae refertur ad humanitatem, plenitudo veritatis ad divinitatem. Verbum quippe incarnatum, Dei scilicet et Virginis Filius, secundum humanitatem gratiam accepit, cui singulari munere prae aliis datum est, ut ex quo tempore in utero Virginis homo concipi inciperet, esset etiam Deus. Sicut enim Verbum accepit carnem, ita et ipsa caro per Verbum potestatem divinitatis accepit, et hoc jure gratia vocatur, quia nullis praecedentibus meritis efficitur Deus. Unde et gloriosa, imo et gloriosissima Virgo non solum hominis sed et Dei Genitrix appellatur et creditur. Plenus erat veritate, id est ipsa Verbi divinitate, quae hominem illum singulariter elegit, cum quo una persona fieret: in ipso enim, ut ait Apostolus, habitat omnis plenitudo [Col. 0090B] divinitatis corporaliter (Coloss. II) . Vel plenum gratiae, secundum vetus testamentum, in quo promittitur, quod in novo impletur; vel plenum gratia, id est ipso Spiritu sancto, qui spiritus gratiae dicitur, quia distributor est omnium spiritualium charismatum, cujus septiformis gratia humanitatem Christi, sicut Isaias testatur, implevit. Requiescet, inquit, super eum spiritus sapientiae et intellectus, spiritus consilii et fortitudinis, spiritus scientiae et pietatis, et replebit eum spiritus timoris Domini (Isa. XI) .

Notandum interea, fratres charissimi, quia principalis causa quare Dei Filius factus est homo sola ipsius voluntas est, secundum quam ipse cum Patre omnia disponit ab aeterno; secundum quam omnia [Col. 0090C] quaecunque voluit fecit (Psal. CXIII) ; quia, sicut eam nulla cogit necessitas, sic nulla retardat impossibilitas. Quod autem sic velle dignatus est, charitas hoc fecit, et gratia; quia, sicut plenus erat charitate, plenus voluit esse, ut supra dictum est, et gratia. Ex charitate quippe fecerat angelum et hominem, ut essent quos diligeret, et a quibus diligeretur, et qui sua secum fruerentur beatitudine. Ex ejusdem ergo charitatis gratia voluit homo fieri, in quo suae gratiae plenitudinem ostendit, cum hominem, qui gratiae ingratus exstiterat, et suam ipsius imaginem in se deformaverat, reformare voluit per gratiam. De hac plenitudine gratiae, dicit B. Augustinus in libro De videndo Deum: «Unigenitus Dei cum esset Filius per naturam, ut esset [Col. 0090D] plenus gratia, factus est filius hominis per gratiam.» Unde superius ait evangelista: Vidimus gloriam ejus, gloriam quasi Unigeniti a Patre plenum gratiae et veritatis. Et per Gabrielem archangelum ad beatissimam virginem Mariam dicitur: Ave, Maria, gratia plena: Dominus tecum (Luc. I) . Et adjecit: invenisti gratiam apud Dominum (ibid.) . Unde ait Apostolus: Apparuit benignitas et humanitas Salvatoris nostri Dei; non ex operibus justitiae quae fecimus nos, sed secundum suam misericordiam salvos nos fecit (Tit. III) . Et iterum: Deus mittens Filium suum in similitudinem carnis peccati, de peccato damnavit peccatum in carne, ut in nobis justificationem [Col. 0091A] adimpleret, qui non secundum carnem ambulamus, sed secundum spiritum (Rom. VIII) . His verbis designat Apostolus Deum ad hoc misisse Filium ut de peccato damnaret peccatum, et justificationem in nobis adimpleret.

Unde, dilectissimi fratres, necessarium arbitramur videre, quod et quantum fuerit peccatum illud, quod justificationem nostram impediebat, et ad quod damnandum missus est Dei Filius, ac si damnari non posset per alium.

Notandum, quia illud peccatum fuit primi hominis inobedientia. Posuerat namque eum Creator suus ad cautelam humilitatis, et ad custodiam subjectionis, ut suo Creatore se cognosceret inferiorem; ne per tantam quam acceperat dignitatem [Col. 0091B] superbiendo, ruentem sequeretur Luciferum; cum ad hoc potius conditus esset, ut in Dei laudem perseverando per obedientiae meritum illuc ascenderet, unde superbus ille corruerat. Leve quippe et parvum fuit, quod ei inditum est praeceptum: non enim praeceptum est ei ut aliquid agendo fatigaretur, vel operando lassaretur, sed tantummodo ut a fructu unius arboris abstineret. Facillime illud posset observare, si vellet: sed, sicut dicit B. Augustinus in libro De correctione et gratia, «acceperat posse quae vellet, sed non habuit velle quae posset; nulla urgebatur necessitate: proprio itaque arbitrio suggestioni mulieris consensit, et diaboli dominio se subjugavit.» Sed quia, ut ait Apostolus, ubi abundavit iniquitas, superabundavit gratia (Rom. V) ; Dei Filius misericorditer dignatus est homo fieri ut hominem redimeret de manu inimici.

Ad divinae igitur miserationis magnitudinem libet, fratres dulcissimi, aciem mentis erigere; et quantum rationalis homo suo debeat Redemptori ⁜ (96) , ex beneficiorum commemoratione colligere. Primo quod hominem, cum non esset, mirabiliter de terra plasmavit; deinde cum astutia serpentis et fallacia seductae mulieris perditus esset, mirabilius reformavit. In plasmando mira potestas, in reformando mirabilior Omnipotentis apparuit humilitas. In primo statu conditionis homo desipiens, quia tumuit potestate ⁜ (97) , non dilexit majestatem; appetivit libertatem, et incurrit servitutem: et qui [Col. 0091D] per obedientiam potuit deificari, ex se hoc ambiens, vanitati meruit subjugari. Benignus ergo Conditor nolens perire quem creaverat, in habitu servi servis apparuit, ut familiari colloquio suam eis majestatem insinuaret, eosque ad charitatem excitaret. Facto itaque, ut jam supradictum est, collyrio de terra et ex saliva, caeci nati oculos aperuit (Joan. IX) , quia Dei Sapientia in unitate personae nostrae naturae conjuncta in humano genere caecato a prima origine, intellectum quo Deum cognosceret, et amorem quo agnitum diligeret, reformavit, ut jam multiplici beneficio obligatum, eum super omnia diligeret, cujus tam multa beneficia in se [Col. 0092A] percepisse cognosceret. In beneficio primae conditionis sapientia et virtus Conditoris emicuit; in beneficio autem reconciliationis, quo adversos et male meritos revocavit ad se, poenas remisit, praemia repromisit: quantum, quod condidit, amaret, evidenter ostendit; et sic in eis, quos prius dilexerat, ignem sui amoris accendit.

Agnovit enim aegrotus medicum suae salutis valde affectuosum et peritum; miratus est sapientiam, dilexit sanitatem. Agnovit quam pretiosum esset antidotum quod confecerat suus medicus ad sanandum morbum tam acutum, tamque in veteratum; et ideo ingratus esse non potuit, qui tot beneficia de sui Redemptoris manu accepit. Humilitatem quippe agnovit; quia ipse medicus noster in infirmitate [Col. 0092B] nostrae carnis tanquam in lecto decubuit infirmantium, ut experiretur quid sanandis suis infirmis esset necessarium. Sapientiam quoque hujus medici novit aegrotus; quia, juxta rationem medicinae, in quibusdam sanitatem contulit aegrotis per similia; in quibusdam vero morbos sanavit per contraria. Per similia quidem, qui natus est, passibilia nostrae mortalitatis perferendo, ut nos ab omni passibilitate sanaremur; crucifixus est, ne nos cruciatibus aeternis subjiceremur; mortuus est secundum humanitatem temporaliter, ne nos in aeternum moreremur; suscitatus est de morte, ut nos ei consuscitaremur; ascendit, ut per suam in Dei Patris dextera sessionem, secum elevaret devoti gregis humilitatem. Si vero quibus contrariis, [Col. 0092C] contrarios morbos curaverit, attendatur, videmus, quia per formam servi nostram reparavit libertatem; per suam humilitatem antiqui hostis dejecit superbiam; per suam obedientiam nostram sanavit inobedientiam. Haec omnia et verbo docuit, et exemplo probavit, ut quae imitanda proposuit, obediendo impleremus; quae speranda promisit, sine haesitatione speraremus.

Quantum enim pretium pro nobis redimendis solverit iste medicus, B. Petrus apostolus insinuat, dicens: Non enim corruptibilibus auro, vel argento redempti estis de vana vestra conversatione paternae traditionis; sed pretioso sanguine Agni immaculati et incontaminati Jesu Christi (I Petr. I) . Huic concordat [Col. 0092D] doctor gentium Paulus a Sole justitiae illustratus. Empti estis, ait, pretio magno; glorificate et portate Deum in corpore vestro (I Cor. VI) . Agnus iste immaculatus non est ille qui in veteri sacrificio requirebatur absque maculae varietate de pecoribus natus, sed verus et innocens de immaculato Virginis utero natus. Non ille, cujus sanguine postes tingebantur, sed in cujus fide frontes fidelium crucis impressione signantur; non ille, cujus sanguis sacerdotum manibus fundebatur, sed qui a seipso sacerdote vero pro salute nostra offerendus praefigurabatur. Neque enim digna hostia aeque munda poterit inveniri, quae pro nobis emundandis [Col. 0093A] offerretur; neque sacerdos aeque dignus, aeque mundus a quo tam digna hostia offerretur. Ipse enim de seipso sic ait: Nemo tollet a me animam meam; sed ego pono eam, et iterum sumo eam (Joan. X) . Iste Agnus sine macula et ruga Virginem sibi sponsam, id est sanctam Ecclesiam sociavit, sicut sibi matrem Virginem antea consecravit. Unde nativitas, qua temporaliter natus est Christus, non dissimilis est nativitati qua spiritualiter nascitur Christianus. Sicut enim Christum mater virgo concepit, virgo peperit, et post partum virgo permansit; sic sancta mater Ecclesia Christi sponsa, lavacro aquae, verbo veritatis ⁜ (98) , et sanctificatione sancti Spiritus consecrate ⁜ (99) , Christianos populos quotidie generat, et virgo in fide permanet. In Maria carnis integritas, [Col. 0093B] in sancta Ecclesia fidei puritas commendatur. Audiamus B. Paulum amicum coelestis sponsi casto amore zelantem sponsam, non sibi sed sponso Ecclesiae Corinthiorum sic dicentem: Aemulor enim vos Dei aemulatione. Despondi enim vos uni viro virginem castam exhibere Christo (II Cor. XI) . Sancta quippe Ecclesia pignore sancti Spiritus subarrhata in integritate fidei, in morum honestate virgo est de spe ad speciem perducenda; ut ibi plena jucunditate, in pleno sponsi amore gaudeat, cujus arrhas, contempta omnis serpentis seductione, conservat.

Quomodo autem Dei Filius matrem carnis suae sanctificaverit, deinceps audiamus, ut inde laetetur [Col. 0093C] omnis Catholicus, versutus confutetur haereticus. Omne quippe vitium tam originalis quam actualis culpae in ea delevit; sicque carnem de carne ejus assumens, eamdem in divinam munditiam transformavit. Etenim sic ait Scriptura: Deus noster ignis consumens est (Deut. IV) . Sicut ergo ignis materialis omne quod absumit mundans in se convertit, sic materiale carnis nostrae, quod divinus ignis assumpsit, ab omni labe peccati purgavit. Prima etenim humani generis parens, quia serpentinae persuasionis virus excepit, duplici maledicto succubuit; videlicet, ut cum viro mortem incurreret, et ut filios, quos cum carne delectationis conciperet, cum dolere parturiret. Hujus maledictionis omnes filiae Evae haeredes successerunt, et omnes [Col. 0093D] filios sub necessariae mortis condemnatione genuerunt. Sola haec mater, quae non sibilo serpentis, sed angeli nuntiantis verbis credidit, benedictionem, quae utrumque maledictum excluderet, audire promeruit. Benedicta tu in mulieribus (Luc. I) ; quia videlicet, nec per concupiscentiam carnis concipies, nec Filium in dolore paries: et benedictus fructus ventris tui (ibid.) ; ipse scilicet Deus et homo Jesus Christus, qui non ex voluntate carnis, neque ex voluptate viri natus (Joan. I) , non necessitate, sed voluntate temporaliter mortem subiit, et ab aeterna morte nos liberavit.

In hac igitur nativitate Deus et homo natus est, [Col. 0094A] ut homines renascerentur dii: in hac Deus Verbum uterum Virginis ingreditur, ut humanitas sublimaretur. Deus Dei Filius tanquam fortis adjutor ad sublevandum humanum genus, quasi humerum supposuit; et inter tantam dissimilitudinem humanae naturae, et incommutabilis substantiae divinae personam suam utriusque naturae participem mediatricem posuit, quae per id quod nobis habet simile reconciliaret; per id vero quod cum Patre habet aequale sublevaret; et tanquam lineamenta carnis lippientibus oculis, et solem nonnisi sub nube videre valentibus, aeterni luminis jubar effudit, et ignorantiae nostrae tenebras illustravit.

Miser etenim homo ad imaginem Dei conditus, cum in honore esset, non intellexit; comparatus est [Col. 0094B] jumentis insipientibus, et similis factus est illis (Psal. XLVIII) . Ac si apertius diceret: Homo cum in honore esset, id est ad imaginem Dei factus, non quidem corpore, sed rationis intellectu. Ac si patenter dicat: Studet homo vanis rebus, et ideo non est accusandus Deus; sed homo, quia cum in honore esset, id est ad imaginem Dei factus, non intellexit suam dignitatem, scilicet quia intellectu praeest jumentis, non viribus. Quasi diceret: Non intelligenter egit, sed comparatus est, amissa ratione, jumentis insipientibus, non in alia re, sed in insipientia. Et merito, quia similis factus est illis vitio suo, non natura. Ideo etiam panis angelorum factus est fenum rationabilium animalium, id est alimentum [Col. 0094C] simplicium: ut inde lac suggereret parvulus, quo forti cibo reficitur angelus. Sicque in virile robur educatus, per alimoniam lactis quandoque pertingat ad internum et aeternum gustum divinae majestatis, id est per id quod Verbum caro factum est, et habitavit in nobis (Joan. I) , Verbum Domini in principio apud Deum contempletur cum angelis, interim per speculum et in aenigmate, postea vero in fine manifeste (I Cor. XIII) : hic sicut in via, ibi sicut in patria (Hucusque Ivo).

⁜ (100) Hic diligenter est adnotandum quare Filius, non Pater, nec Spiritus sanctus est incarnatus. Solus namque Filius hominem assumpsit: quod utique ordine congruo atque alto sapientia Dei fecit consilio, ut Deus qui in sapientia sua mundum [Col. 0094D] condiderat secundum illud: Omnia in sapientia fecisti, Domine (Psal. CIII) , eadem quae in coelis sunt et quae in terris restauraret. Haec est mulier evangelica, scilicet Dei sapientia, quae accendit lucernam, et drachmam decimam, quae perdita fuerat, reperit (Luc. XV) . Sapientia igitur Dei Patris testam humanae infirmitatis lumine suae divinitatis accendit, perditumque hominem reparavit nomine regis et imagine insignitum. Ideo igitur Filius missus est et non Pater; quia congruentius mitti debebat, qui est ab alio, quam qui est a nullo. Filius a Patre est; Pater vero a nullo. Unde ait B. Augustinus in libro De Trinitate: «Pater non habet, de [Col. 0095A] quo sit.» Sicut ergo Pater genuit et Filius genitus est, ita congrue Pater misit et Filius missus est. Ab illo enim convenienter mittitur Dei Verbum, cujus est Verbum; ab illo mittitur, de quo natum est: mittitur Verbum, quod genitum est; Pater vero qui misit, a nullo est: ideoque Pater missus non est, ne si mitteretur, ab alio esse putaretur.

Missus est ergo primo Filius, qui a solo Patre est; deinde etiam Spiritus sanctus, qui est a Patre et Filio. Sed Filius solus incarnari missus est; non Spiritus sanctus, sicut nec Pater: quod ideo factum est ut qui erat in divinitate Dei Filius, in humanitate fieret filius hominis. Non Pater vel Spiritus sanctus carnem induit, ne alius in divinitate esset Filius, alius in humanitate; et ne idem esset [Col. 0095B] Pater et Filius, si Deus Pater de homine nasceretur. Unde in ecclesiasticis dogmatibus legitur: non Pater carnem assumpsit, neque Spiritus sanctus, sed Filius tantum, ut qui erat in divinitate Dei Filius, ipse fieret in homine hominis filius; ne filii nomen ad alterum transiret, qui non esset aeterna nativitate Filius. Dei ergo Filius, hominis factus est filius, natus secundum veritatem naturae ex Deo Dei Filius, et secundum veritatem naturae ex homine hominis filius; ut veritas geniti non adoptione, non appellatione, sed in utraque nativitate nomen filii nascendo haberet, et esset verus Deus, et verus homo unus Filius. Non ergo duos Christos, neque duos filios; sed Deum et hominem [Col. 0095C] unum Filium: quem propterea Unigenitum dicimus manentem in duabus substantiis, sicut ei naturae veritas contulit; non confusis naturis, neque immistis, sicut Timotiani volunt, sed societate unitis. Ecce habes quare Filius, non Pater, nec Spiritus sanctus carnem assumpserit.

⁜ (1) Et quia in homine tota humana natura vitio corrupta erat, totam assumpsit, id est animam et carnem, ut totam curaret et sanctificaret. Quod autem humanae naturae, sive humanitatis vocabulo, anima et caro intelligi debeat; aperte docet Hieronymus in expositione catholicae fidei, dicens: «Sic confitemur in Christo unam Filii esse personam, ut dicamus duas perfectas, et integras esse substantias,» id est Deitatis et humanitatis, quae ex [Col. 0095D] anima continetur et corpore. Ecce aperte ostendit, humanitatis nomine animam et corpus intelligi; quae duo assumpsisse Dei Filius intelligitur, ubi hominem sive humanitatem, vel humanam naturam accepisse legitur. Totam quippe hominis naturam, id est animam et carnem, et horum proprietates, sive accidentia assumpsit Deus: non carnem sine anima, nec animam sine carne ⁜ (2) , ut haeretici voluerunt; sed etiam carnem et animam cum sensibus suis, praeter peccatum. Unde Joannes Damascenus [Col. 0096A] ait: «Omnia, quae in nostra natura plantavit Deus, Verbum assumpsit; corpus scilicet et animam intellectualem et horum idiomata.» Totum enim totus assumpsit, ut toti mihi salutem gratificet. Quod enim inassumptibile est, incurabile est.

«Assumpsit igitur Dei Filius, ut ait Joannes Damascenus, carnem et animam, sed carnem, mediante anima: unitum est enim carni per medium intellectum Verbum Dei. Tantae, inquit, subtilitatis, atque simplicitatis est divina essentia, ut corpori de limo terrae formato uniri non congruit ⁜ (3) , nisi mediante rationali essentia.» Illa autem unio inexplicabilis est adeo, ut etiam Joannes ab utero sanctificatus, se non esse dignum fateatur solvere corrigiam calceamenti Jesu (Joan., I) ; quia videlicet [Col. 0096B] illius unionis modum investigare, aliisque explicare, non erat sufficiens. «Non sunt igitur audiendi, ut ait B. Augustinus De agone Christiano, qui non verum hominem Filium Dei suscepisse dicunt, neque de femina natum, sed falsam carnem et imaginem corporis simulatam ostendisse videntibus.» In quem errorem idcirco prorumpunt; quia timent quod fieri non potest, scilicet ne humana carne veritas et substantia Dei inquinetur; et tamen praedicant istum visibilem solem radios suos per omnes faeces spargere, et eos mundos et sinceros servare. Si ergo visibilia munda visibilibus immundis contingi possunt, et inde non inquinari, quanto magis incommutabilis, et invisibilis [Col. 0096C] veritas, per spiritum animam, et per animam corpus suscipiens, totum hominem sine sui contaminatione assumpsit, et ab omnibus infirmitatibus liberavit? Ecce hic dicit Dei sapientiam per Spiritum assumpsisse animam, et per animam corpus. Spiritus enim, scilicet pars animae superior, majori similitudine Deo propinquatur quam anima, scilicet ipsa eadem secundum inferiorem partem; et anima magis quam corpus, et ideo non incongrue anima dicitur assumpta per spiritum, et corpus per animam.

Si autem quaeritur utrum Verbum carnem simul et animam assumpserit? Et an prius animam quam carnem, vel carnem quam animam? Et utrum caro illa prius fuerit in utero Virginis concepta, et postea [Col. 0096D] assumpta? verissime et absque ulla ambiguitate dicitur; quia ex quo hominem Deus assumpsit, totum assumpsit, simulque sibi univit animam et carnem. Nec ⁜ (4) caro prius fuit concepta; sed in conceptione assumpta, et in assumptione concepta. Unde B. Augustinus in libro De fide ad Petrum: «Firmissime tene, et nullatenus dubites, carnem Christi non sine divinitate conceptam in utero Virginis, priusquam susciperetur a Verbo; sed ipsum Verbum Deum suae carnis acceptione conceptum, [Col. 0097A] ipsamque carnem Verbi incarnatione conceptam.» Idem in libro De Trinitate: «Non esset Dei hominumque mediator, nisi esset idem Deus, idem homo, in utroque unus et verus: quam servilem formam a solo Filio susceptam tota Trinitas, cujus est una voluntas et operatio, fecit.» Non ante in utero Virginis prius caro suscepta est, et postmodum divinitas venit in carnem; sed mox ut Verbum venit in uterum, servata veritate ⁜ (5) propriae naturae factum est caro et perfectus homo, id est in veritate carnis et animae natus est. De hoc etiam Gregorius doctor in Moralibus ait: «Angelo nuntiante et Spiritu adveniente, mox Verbum in utero, mox intra uterum Verbum caro factum.»

[Col. 0097B] ⁜ (6) Quaeritur etiam de carne Verbi, an prius quam conciperetur, obligata fuerit peccato. Et an talis assumpta sit a Verbo? Sane dici potest, et credi oportet, juxta sanctorum attestationis convenientiam, ipsam prius peccato fuisse obnoxiam, sicut reliqua Virginis caro; sed Spiritus sancti operatione ita mundatam, ut ab omni peccato originali immunis uniretur Verbo, poena tamen (non necessitate sed voluntate assumentis) remanente. Mariam quoque totam Spiritus sanctus in eam praeveniens a peccato prorsus purgavit, et a fomite peccati etiam liberavit: vel fomitem ipsum penitus evacuando, ut quibusdam placet: vel sic debilitando et extenuando, ut ei postmodum peccandi occasio nullatenus exstiterit; potentiam quoque generandi [Col. 0097C] absque viri semine Virgini praeparavit. Ita enim verba Evangelii docent, ubi angelus Virginem alloquens, ait: Spiritus sanctus superveniet in te, et virtus Altissimi obumbrabit tibi. Et quod nascetur ex te Sanctum, vocabitur Filius Dei (Luc. I) . Cui sacra Virgo respondit: Ecce ancilla Domini, fiat mihi secundum verbum tuum (ibid.) . Quod exponens Joannes Damascenus, ait: «Post concessum ⁜ (7) autem sanctae Virginis Spiritus sanctus praevenit ipsam secundum verbum Domini, quod dixit angelus purgans ipsam, et potentiam divini Verbi receptivam praeparans, simul autem et generativam; et tunc obumbravit eam Dei Altissimi per se sapientia et virtus existens, id est Dei Filius Patri homousios, [Col. 0097D] id est consubstantialis, sicut divinum semen, et copulavit sibi ipsi ex sanctissimis et purgatissimis ipsius Virginis sanguinibus nostrae antiquae conspersionis carnem animatam anima rationali et intellectiva; non seminans, sed per Spiritum sanctum creans.» Ex his perspicuum fit, quod ante diximus, carnem scilicet Verbi, simul conceptam et assumptam; eamdemque imo totam Virginem, Spiritu sancto praeveniente, ab omni labe peccati castificatam; cui collata est potentia novo more generandi, ut sine coitu viri, sine libidine concipientis, [Col. 0098A] in utero Virginis celebraretur conceptus Dei et hominis ⁜ (8) . Illa enim caro, quam Deus ex Virgine sibi unire dignatus est, sine vitio concepta, et sine peccato nata est. Hanc tamen carnem non coelestis, non aereae, non alterius cujusquam putes esse naturae, sed ejus, cujus est omnium hominum caro.

Quod autem sacra Virgo extunc ab omni peccato immunis exstiterit, Augustinus evidenter ostendit in libro De natura et gratia, ita inquiens: «Excepta sancta virgine Maria, de qua propter honorem Domini nullam prorsus, cum de peccatoribus ⁜ (9) agitur, habere volo quaestionem. Inde enim scimus, quod ei plus gratiae sit collatum ad vincendum ex omni parte peccatum, quod concipere [Col. 0098B] ac parere meruit, quem constat nullum habuisse peccatum.» Hac ergo Virgine excepta, si omnes sancti et sanctae congregari possent, et quaereretur ab eis, an peccatum haberent, quid responderent, nisi quod B. Joannes ait: Si dixerimus, quia peccatum non habemus, nosmetipsos seducimus, et veritas in nobis non est? (I Joan. I.) «Illa autem Virgo, ut ait B. Augustinus in libro De Fide ad Petrum, singulari gratia praeventa est atque repleta, ut ipsum haberet ventris sui fructum, quem ab initio habuit universitatis Dominum: ut illud, quod nascebatur ex progenie primi hominis tantummodo originem duceret generis, et non criminis.»

Cum autem illa caro, cujus excellentia singularis verbis explicari non valet, antequam esset Verbo [Col. 0098C] unita, obnoxia fuerit peccato in Maria, et in aliis a quibus propagatio traducta est; non immerito videri potest, in Abraham peccato subjacuisse, cujus universa peccato caro subjacebat. Unde quaeri solet, quare Levi decimatus dicatur in Abraham, et non Christus, cum in lumbis Abrahae uterque fuerit secundum materialem rationem, quando Abraham decimatus est, id est decimas dedit Melchisedech? Tunc enim apostolus Levi decimatum dicit in Abraham tanquam in materiali causa (Hebr. VII) ; quia ea decimatione, sicut Abraham minor Melchisedech ostenditur, cui personaliter decimas solvit, ita et leviticus ordo, qui in Abraham secundum rationem seminalem erat, et ex eo per concupiscentiam [Col. 0098D] carnis descendit. Christus autem non est decimatus; quia licet ibi fuerit secundum carnem, non tamen inde descendit secundum legem communem, scilicet per carnis libidinem; sicut in Adam omnes peccaverunt, sed non Christus. Unde B. Augustinus Super Genesim: «Sicut Adam peccante, qui in ejus lumbis erant, peccaverunt; sic Abraham dante decimas, qui in lumbis illius erant, decimati sunt.» Sed hoc non sequitur in Christo, licet in lumbis Adae et Abrahae fuerit, quia non secundum concupiscentiam carnis inde descendit. [Col. 0099A] Cum ergo Levi et Christus secundum carnem essent in lumbis Abrahae, quando decimatus est; ideo pariter decimati non sunt, quia secundum aliquem modum non erat Christus, quo erat ibi Levi. Secundum rationem quippe illam seminalem ibi fuit Levi, qua ratione per concubitum venturus erat in matrem; secundum quam rationem non erat ibi Christi caro, quamvis secundum ipsam ibi fuerat beatissimae semper virginis Mariae caro. Ille ergo decimatus est in Abraham, qui fuit in lumbis Abrahae, sicut ille fuit in lumbis patris sui, id est qui sic natus est de patre Abraham, sicut Levi de patre suo natus est, scilicet per legem carnis et invisibilem concupiscentiam.

Quocirca primitiam nostrae massae recte assumpsisse [Col. 0099B] dicitur Christus, quia non carnem peccati, sed similitudinem carnis peccati accepit. Misit enim Deus Filium suum, ut ait Apostolus, in similitudinem carnis peccati (Rom. VIII) . Assumpsit enim Verbum carnem peccatrici similem in poena, et non in culpa; et ideo non peccatricem. Unde ait B. Augustinus: «Caetera hominum omnis caro peccati est; sola illius non est caro peccati, quia non eum mater concupiscentia, sed gratia concepit.» Habet tamen similitudinem carnis peccati per passibilitatem et mortalitatem, quia esurivit, sitivit, et hujusmodi. Licet ergo eadem caro sit, quae et nostra, non tamen ita facta est in utero sicut nostra. Est enim sanctificata in utero, et [Col. 0099C] nata sine peccato; nec ipse in illa unquam peccavit. In poena ergo similis nostrae est, non qualitate peccati; quia pollutionem quae ex concupiscentiae motu concepta est omnino non habuit, nec ex carnali delectatione nata est. Venit ergo ad corpus immaculatum, quod praeter libidinis concupiscentiam fuit conceptum, nec illud in se habuit vitium quod in aliis est causa peccati; nec tamen in eo peccavit, ideoque vere dicitur. Verbi caro non fuisse peccato in Christo obligata.

Illi autem sententiae qua supra dictum est, carnem Verbi non fuisse ante conceptam, quam assumptam, videtur obviare, quod B. Augustinus ait super Joannem, ubi legitur: Solvite templum hoc, et in tribus diebus excitabo illud (Joan. II) . ⁜ (10) [Col. 0099D] «Hic, inquit, numerus perfectioni Dominici corporis convenit, quia, ut dicunt physici, tot diebus forma humani corporis perficitur.» Horum occasione verborum quidam dicere praesumpserunt Dominici corporis formam tot diebus ad modum aliorum corporum perfectam et membrorum lineamentis distinctam; et mox Verbum sibi unisse carnem et animam: et hoc modo dicunt illum numerum perfectioni Dominici corporis convenire. Sed alia ratio illius dicti exstat, ex qua sana oritur intelligentia verbi. Non enim illud dixit B. Augustinus, quin mox ut caro illa opere sancti Spiritus sanctificata, [Col. 0100A] et a reliqua separata fuit, Verbo Dei cum anima uniretur, ut perfectus et verus Deus esset, perfectus et verus homo; sed quia membrorum illius Dominici corporis distinctio in ipso momento conceptionis et unionis Dei et hominis adeo tenuis erat et parva, ut humano visui vix posset subjici; diebus autem illis, quos memorat B. Augustinus, perfecta est et notabilis facta. Incarnatum est igitur Verbum Dei Patris, et totum est in Patre, totum in Virgine, totum incircumscriptum ubique. In omnibus ergo et super omnia erat, et in utero sanctissimae Genitricis existebat; sed in ipsa actu incarnationis, ubique vero potentia divinitatis.

⁜ (11) Cum vero incarnatio Verbi, sicut in superioribus tractatum est, operatio vere sit Patris, et [Col. 0100B] Filii, et Spiritus sancti; investigatione dignum videtur, quare in Scriptura Spiritui sancto hoc opus saepius tribuatur, et de ipso Christus conceptus et natus memoretur? Non enim ideo operatio Incarnationis Spiritui sancto saepius tribuitur, quod eam ipse solus sine Patre ac Filio fecerit; sed quia Spiritus sanctus est charitas et donum Patris et Filii, et ineffabili Dei charitate Verbum Dei caro factum est, et inaestimabili Dei dono Filius Dei sibi univit formam servi. Non igitur frequens denominatio Spiritus sancti ab illo opere Patrem vel Filium secludit, sed potius uno nominato tres intelliguntur, sicut fit saepe in aliis operibus. Unde B. Augustinus super hoc movens quaestionem, in hunc modum [Col. 0100C] eam determinat in Enchiridio, ita inquiens: «Cum illam creaturam, quam Virgo concepit et peperit, quamvis ad solam personam Filii pertinentem, tota Trinitas fecerit, neque enim separabilia sunt opera Trinitatis: cur in ea facienda Spiritus sanctus nominatus est? An etiam quando unus trium in aliquo opere nominatur, universa operari Trinitas intelligitur? Vere ita est, et exemplo doceri potest. Audistis propositam quaestionem, ejusdemque solutionem vel expositionem.

Illud enim movet quomodo dictus est Christus natus de Spiritu sancto, cum filius nullo modo sit Spiritus sancti? Sed non est concedendum, quidquid de alia re nascitur, continuo ejusdem rei filium nuncupandum. Certe, ut ait B. Augustinus, [Col. 0100D] qui nascuntur ex aqua et Spiritu sancto, non aquae filios eos rite dixerit quispiam; sed dicuntur Dei filii Patris, et matris Ecclesiae. Sic ergo de Spiritu sancto natus est Christus, nec tamen filius est Spiritus sancti; sicut e converso non omnes qui dicuntur alicujus filii, consequens est ut de illo etiam nati dicantur esse, ut illi qui adoptantur. Dicuntur etiam filii gehennae non ex illa nati, sed ad illam praeparati. Cum itaque de aliquo nascatur aliquid, ut dictum est, et non ita ut sit ejus filius; nec rursus omnis qui dicitur filius, de illo sit natus, cujus dicitur filius; profecto modus iste, quo [Col. 0101A] natus est Christus de Maria sicut filius, et de Spiritu sancto non sicut filius, insinuat nobis gratiam Dei, qua homo nullis praecedentibus meritis in ipso exordio naturae suae, quo esse coepit, Verbo Dei copularetur in tantam personae unitatem, ut idem esset Dei filius qui filius hominis, et filius hominis qui filius Dei; et sic in naturae humanae susceptione fieret quodammodo ipsa gratia illi homini naturalis, qua nullum possit admittere peccatum: quae gratia ideo per Spiritum sanctum est significata, quia ipse proprie sic est Deus, ut sit etiam Dei donum. Per hoc ergo quod de Spiritu sancto esse nativitas Christi dicitur, ut ait B. Augustinus, quid aliud quam ipsa gratia demonstraretur, qua homo mirabili et ineffabili modo Verbo Dei est adjunctus [Col. 0101B] atque concretus, et divina gratia corporaliter repletus.

Potest etiam Christus dici secundum hominem ideo natus de Spiritu sancto, ut ait B. Augustinus in Enchiridio, quia eum fecit. In quantum enim homo est, et ipse factus est, ut ait Apostolus. Conceptus ergo, et natus de Spiritu sancto esse dicitur, non quod Spiritus sanctus fuerit Virgini pro semine. Non enim, ut ait B. Hieronymus in expositione catholicae fidei, de substantia Spiritus sancti semen partus accepit; sed quia per gratiam Dei et operationem Spiritus sancti de carne Virginis est assumptum, quod Verbo est unitum: et in Evangelio secundum hanc intelligentiam legitur de Maria, quod inventa est habens in utero de Spiritu [Col. 0101C] sancto (Matth. I) . Cujus dicti rationem Sanctus Ambrosius insinuans in secundo libro De Spiritu sancto, ait (cap. 5) : «Quod ex aliquo est; aut ex substantia, aut ex potestate ejus est. Ex substantia, sicut Filius qui a Patre genitus est, et Spiritus sanctus qui a Patre, Filioque procedit: ex potestate autem, sicut ex Deo omnia. Quomodo ergo habuit Maria in utero ex Spiritu sancto? Si quasi ex substantia: ergo Spiritus sanctus in carnem et ossa conversus est, quod utique verum non est: si vero quasi ex operatione et potestate ejus Virgo concepit; quis neget Spiritum sanctum dominicae incarnationis auctorem?»

Sed quaeri potest, cum nos Salvatorem natum [Col. 0101D] profiteamur, cur Apostolus eum factum dicat ex semine David (Rom. I) , et alio loco factum ex muliere; cum aliud sit fieri, et aliud nasci? Aliquid ergo significavit hoc dicto. Quia enim non humano semine creata est caro Domini in utero Virginis, nec corpus effecta, sed effectu et virtute Spiritus sancti; ideo dicit Apostolus factum, non natum. Aliud est enim semine admisto, et sanguine coagulato generare; aliud non permistione, sed virtute procreare. Possunt utique homines generare filios, sed non facere. Ecce quare dixit Apostolus, factum et non natum; ne ejus scilicet nativitas, quae fuit sine viri semine, nostrae similis putaretur, quae [Col. 0102A] conficitur seminis commistione. Ideo autem cum factum diceret Apostolus, addidit ex semine David; quia etsi non intercessit semen hominis in conceptione Virginis; tamen, ut ait B. Augustinus in libro De Trinitate: «Quia ex ea carne Christus formatus est, quae constat ex semine David, scilicet Virginis, recte dicitur quia factus est.»

⁜ (11*) Quaeri etiam solet utrum debeat Christus dici bis genitus, ut dicitur Dei et hominis Filius? Ad quod dici potest, Christum bis natum esse, duasque naturas habuisse. Unde ait B. Augustinus in libro De fide ad Petrum: «Pater de sua substantia genuit Filium Deum sibi coaequalem et coaeternum. Idem quoque Unigenitus Deus secundo natus est, semel ex Patre, semel ex Matre. Natus est [Col. 0102B] enim de Patre Deus Verbum: natus est de Matre Verbum caro factum. Unus igitur atque idem Dei Filius natus est ante saecula, et natus in saeculo; et utraque nativitas unius est Filii Dei, divina scilicet et humana.» De hoc, etiam Joannes Damascenus ait: «Duas Christi nativitates veneramur: unam videlicet ex Patre ante saecula, quae est super causam et rationem, et tempus et naturam humanam; et aliam, quae in ultimis temporibus propter nos, et secundum nos, et super nos. Propter nos, quia propter nostram salutem; secundum nos, quia natus est homo ex muliere, et tempore conceptionis, scilicet novem mensium; super nos, quia non ex semine, sed Spiritu sancto, et sancta Virgine supra legem conceptionis.» Ex his [Col. 0102C] manifeste apparet Christi duas esse nativitates, eumdemque bis natum fore.

⁜ (12) Praeterea investigare oportet utrum caro Christi et anima una eademque cum Verbo debeant adoratione adorari, scilicet illa quae latria dicitur? Si enim animae vel carni Christi exhibetur latria, quae intelligitur servitus, sive cultus soli. Creatori debitus; cum anima Christi vel caro creatura tantum sit; creaturae exhibetur, quod soli Creatori debetur, quod factum in idololatriam deputatur. Ideo quibusdam videtur, non illa adoratione, quae latria est, animam Christi vel carnem esse adorandam, sed illa quae est dulia, cujus duas species vel modos esse dicunt.

[Col. 0102D] Est enim cujusdam modi dulia, quae creaturae cuilibet exhiberi potest; et est quaedam soli humanitati Christi exhibenda, non alii creaturae; quia Christi humanitas super omnem creaturam est veneranda et diligenda; non tamen adeo ut cultus divinitati debitus ei exhibeatur. Qui cultus in dilectione et sacrificii exhibitione atque reverentia consistit; qui Latine dicitur pietas, Graece autem theosebia, id est, Dei cultus, et eusebia, id est bonus cultus.

Aliis autem placet Christi humanitatem una adoratione cum Verbo esse adorandam, non propter se, sed propter illum cujus scabellum est, cui unita [Col. 0103A] est. Nec ipsa humanitas sola vel nuda, sed cum Verbo cui juncta est; nec propter se, sed propter illud est adoranda. Nec qui hoc facit, reus judicari potest, quia nec soli creaturae, nec propter ipsam; sed Creatori cum humanitate, et in humanitate sua servit. Unde Joannes Damascenus ait ⁜ (13) : «Duae naturae Christi ratione et modo differentiae, unitae vero secundum hypostasim, id est secundum personam. Unus igitur Christus est, Deus perfectus, et homo perfectus, quem adoramus cum Patre et Spiritu sancto una adoratione cum incontaminata ejus carne, non inadorabilem carnem dicentes. Adoratur enim in una Verbi hypostasi, id est persona, quae hypostasis generata est, non creaturae venerationem praebentes. Non enim ut nudam carnem [Col. 0103B] adoramus, sed unitam Deitati in unam hypostasim, id est personam Dei Verbi, duabus reductis naturis. Timeo carbonem tangere propter ignem copulatum ligno. Adoro igitur Christi mei simul utraque propter unitam Deitatem: non enim quartam personam appono in Trinitate, sed unam personam confiteor Verbi et carnis ejus.» His verbis Joannis Damasceni insinuari videtur, Christi humanitatem una adoratione cum Verbo esse adorandam.

De hoc etiam B. Augustinus ait ex sermone Domini, ubi dicit: Non turbetur cor vestrum, neque formidet. Creditis in Deum, et in me credite (Joan. XIV) . Hoc loco dicunt haeretici, Filium non natura esse Deum, sed creatum. Quibus respondendum est, quia si Filius non est Deus natura, sed creatura; [Col. 0103C] nec colendus est omnino, nec ut Deus adorandus, dicente Apostolo: Coluerunt et servierunt potius creaturae quam Creatori (Rom. I) . Sed illi ad hoc respondentes dicunt: Quid est quod carnem ejus, quam creaturam esse non negas, simul cum divinitate adoras, et ei non minus quam divinitati servis? Ego, inquam, Dominicam carnem, imo perfectam in Christo humanitatem, ideo adoro, quia a divinitate suscepta et Deitati unita est, ut non alium et alium, sed unum eumdemque Deum et hominem Filium Dei esse confiteor. Denique si hominem separaveris a Deo, illi nunquam credo, nec servio. Velut si quis purpuram vel diadema regale jacens inveniat, nunquid ea conabitur adorare? [Col. 0103D] Cum vero ea rex fuerit indutus, periculum mortis incurrit, si ea quis cum rege adorare contemnit. Ita etiam in Christo Domino humanitatem non solam vel nudam, sed divinitatem unitam, scilicet unum Filium Dei verum, et hominem verum, si quis adorare contempserit, aeternaliter morietur. His verbis B. Augustinus aperte docet, humanitatem Christi cum Verbo esse adorandam. Idem etiam super psalmum ubi dicitur: Adorate scabellum pedum ejus, quoniam sanctum est (Psal. XCVIII) , Augustinus sic ait: «Sciendum quia in Christo terra est, id est caro, quae sine impietate adoratur: suscepit enim de terra terram, quia caro de terra [Col. 0104A] est; et de carne Mariae carnem accepit. Haec sine impietate, a Verbo Dei assumpta, adoratur a nobis; quia nemo carnem ejus manducat; nisi prius adoret: sed qui adorat, non terram intuetur, sed illum potius cujus scabellum est propter quem adorat.» His auctoritatibus, praemissae quaestionis absolutio explicatur.

⁜ (14) Si autem quaeritur an Christus sit adoptivus Filius, secundum quod homo est, sive alio modo? respondemus Christum non esse adoptivum filium aliquo modo, sed tantum naturalem; quia natura filius est, non adoptionis gratia. Adoptivus autem filius non est, quia non prius fuit, et postmodum adoptatus est in filium, sicut nos dicimur adoptivi filii, cum nati fuerimus filii irae (Ephes. II) , per gratiam [Col. 0104B] facti sumus filii Dei. Christus vero nunquam fuit non filius; et ideo non est adoptivus filius, quia non per adoptionem, sed per unionem filius Virginis esse dicitur. Filius enim Virginis dicitur, eo quod in Virgine hominem accepit in unitate personae; et hoc fuit gratiae, non naturae. Unde super Joannem B. Augustinus ait: «Quod Unigenitus est aequalis Patri, non est gratiae, sed naturae. Quod autem in unitate personae Unigeniti assumptus est homo, gratiae est, non naturae. Christus ergo nec Dei, nec hominis est adoptivus filius, sed Dei naturaliter, et hominis naturaliter, et gratia filius.» Quod vero naturaliter sit hominis filius, Augustinus ostendit in libro De fide ad Petrum. Ille, scilicet Deus factus est naturaliter hominis [Col. 0104C] filius, qui est naturaliter Filius unigenitus Dei Patris. Quod autem non sit adoptivus filius, et tamen gratia sit filius, ex subditis probatur testimoniis. Hieronymus super Epistolam ad Ephesios sic ait: «De Christo Jesu scriptum est, quia semper cum Patre fuit, et nunquam eum, ut esset, voluntas paterna praecessit. Ille quidem natura filius est, nos vero adoptione; ille nunquam filius non fuit, nos antequam essemus, praedestinati sumus; et tunc spiritum adoptionis accepimus, quando in Filium Dei credidimus.» Hilarius quoque in libro tertio De Trinitate, ait: «Dominus dicens in Evangelio, Pater clarifica Filium tuum (Joan. XVII) , non solo nomine contestatus est se esse Filium, sed et [Col. 0104D] proprietate. Nos filii Dei sumus, sed non talis est hic filius. Hic enim verus et proprius filius est origine, non adoptione; veritate, non nuncupatione; nativitate, non creatione.» Augustinus etiam super Joannem, sic ait: «Nos sumus filii gratia, non natura; Unigenitus autem natura, non gratia. An hoc etiam in ipso filio ad hominem referendum est? Ita sane.» Ambrosius quoque in primo libro De Trinitate, ait: «Christus Filius est non per adoptionem, sed per naturam; per adoptionem nos filii Dei dicimur, ille vero per veritatem naturae est filius.» Ex his evidenter ostenditur quod Christus non sit filius gratia adoptionis.

[Col. 0105A] ⁜ (15) Post haec quaeritur si Christus secundum hominis naturam in sapientia et gratia proficere potuit vel profecit? [Sapientia ergo Dei, quae dicitur Unigenitus Filius, homine suscepto in utero et de utero Virginis, liberationem hominis indicavit ⁜ (16) .] Praeterea sciendum est Christum secundum hominem ab ipsa conceptione gratiae plenitudinem recepisse, cui spiritus est datus, non ad mensuram; et in quo plenitudo divinitatis corporaliter habitat (Colos. II) . Ita vero habitat, ut ait B. Augustinus ad Dardanum, quod omni gratia plenus est: aliter enim habitat in Christo, aliter in sanctis: in sanctis habitat, ut in nostro corpore inest sensus membris singulis, sed non quantum in capite; ibi [Col. 0105B] enim visus est, et auditus, ollactus, et gustus, et tactus, in caeteris autem solus est tactus. Ita et in Christo habitat omnis plenitudo divinitatis, quia ille est caput, in quo sunt omnes sensus; in sanctis vero quasi solus tactus est, quibus datus est spiritus ad mensuram, cum de illius plenitudine acceperunt. De illius autem plenitudine acceperunt, non secundum essentiam, sed secundum similitudinem, quia nunquam illam eamdem essentialiter, sed similem acceperunt gratiam. Puer ergo ille plenus sapientia et gratia fuit ab ipsa conceptione. Unde recte Jeremias ait: Novum faciet Dominus super terram, scilicet, mulier circumdabit virum suum (Jer. XXXI) ; quia in utero Virginis perfectus vir exstitit; non solum propter animam et carnem, [Col. 0105C] sed etiam propter sapientiam et gratiam, quibus plenus erat.

Huic autem sententiae videtur obviare, quod in Lucae Evangelio legitur: Jesus proficiebat sapientia, aetate, et gratia apud Deum et homines (Luc. II) . Si enim proficiebat sapientia et gratia, non videtur a conceptione habuisse plenitudinem gratiae sine mensura. Ad quod sane dici potest ipsum, secundum hominem, tantam sapientiam accepisse et gratiae plenitudinem, ut Deus ei plenius conferre non potuerit. Et tamen vere dicitur, profecisse sapientia et gratia, non quod in se, sed quod in aliis, qui de ejus sapientia et gratia proficiebant, dum eis sapientiae et gratiae munera, secundum processum aetatis magis ac magis patefaciebat. Unde eximius [Col. 0105D] doctor Gregorius in quadam homilia ait: «Juxta hominis naturam Jesus proficiebat sapientia, non quod ipse esset sapientior ex tempore, qui a prima conceptionis hora Spiritu sapientiae plenus permanebat; sed eamdem, qua plenus erat sapientiam, caeteris ex tempore paulatim demonstrabat. Juxta hominis naturam proficiebat aetate, de infantia ad juventutem; juxta hominis naturam proficiebat gratia, non ipse quod non habebat per accessum temporis accipiendo, sed pandendo donum gratiae quod habebat, apud Deum et homines; quia, quantum, [Col. 0106A] proficiente aetate, patefaciebat hominibus dona gratiae et sapientiae, quae sibi inerant, tantum eos ad laudem Dei excitabat; et sic Deo Patri ad laudem et hominibus proficiebat ad salutem. Unus in eodem Evangelio puer ille plenus sapientia et gratia perhibetur (Luc. II) .» Sic ergo dicitur profecisse sapientia et gratia, ut aliquis rector ecclesiasticus dicitur proficere in cura sibi credita, dum per ejus industriam alii proficiunt.

Adducit legis testimonia, et prophetarum vaticinia contra Judaeorum perfidiam pertinaciter negantem Christum Filium Dei esse. Primo introducit David de Christi unctione loquentem. Secundo, Isaiam prophetam, vocantem Christum Deum et Dominum. Tertio, Genesis testimonium, [Col. 0106B] cum Deus Pater a nullo genitus, unum Verbum de seipso genuit, per quod omnia creavit ex nihilo: in quo Verbo, quod Deus Pater non fecit, sed aeternaliter de sua substantia genuit, faciamus hominem ad imaginem et similitudinem nostram (Gen. I) , dixit; insinuans quonam modo ad Dei imaginem factus est homo, non secundum corpus, sed secundum mentem humanam. Introducit quarto David, qui nobis ostendit, cum semel Deus locutus est, unicum Verbum genuisse, per quod omnia fecit: quod Verbum pastores viderunt. Et si duo testetur se audisse, scilicet potestatem et misericordiam, pro nobis factus verus est plenus homo; et quomodo unus et idem Deus Dei Filius natus est ante saecula, et natus est in saecula; et tandem de utraque Filii Dei nativitate disserit.

Volo, ut respondeatis, o Judaei, qui patrum vestrorum [Col. 0106C] caecitatem secuti, usque hodie pertinaciter negatis Filium Dei. Pro salute igitur vestra ex lege et prophetis, copiosa ac verissima vobis objiciam testimonia, ut cordium vestrorum propulsa incredulitate, et catholicae fidei agnita veritate, ipsum Dei et Virginis Filium cum Deo Patre et Spiritu sancto unum et verum Deum possitis credere, eumque in ejusdem Dei Patris sui dextera regnantem nobiscum fideliter adorare. Qui ergo usque in hodiernum diem Christum pertinaciter negatis esse Filium Dei, ad interrogata respondete mihi.

Si Christus Deus non est, cui dixit David rex et propheta in psalmo: Sedes tua, Deus, in saeculum saeculi; virga directionis virga regni tui (Psal. XLIV) ? [Col. 0106D] Et iterum: Dilexisti justitiam, et odisti iniquitatem; propterea unxit te Deus Deus tuus oleo laetitiae prae consortibus tuis (ibid.) ? Quis est igitur iste Deus a Deo unctus ⁜ (17) ? Nolo, ut vos ipsos sub malitiae et nequitiae silentio abscondatis; sed si potestis, tam verissimo prophetae testimonio compendiose respondeatis. Sed quia tam evidenti objectioni minime potestis respondere, nec Psalmistae dictis contradicere, ego vobis, Deo donante, exponam, qualiter supradicta debeatis intelligere.

⁜ (18) Quis est igitur Deus a Deo unctus? Ille utique [Col. 0107A] est, qui per Isaiam prophetam sic loquitur: Spiritus Domini super me, eo quod unxerit me, ad annuntiandum mansuetis misit me, ut mederer contritos corde, et praedicarem captivis indulgentiam, et clausis apertionem (Isa. LXI) . Ipsa itaque unctione Christus demonstratur, cum Deus unctus dicitur. Cum enim Deum unctum, o Judaei, a Deo auditis, Christum verum Dei et Virginis Filium intelligere debetis. Christus enim a chrismate dictus est, id est ab unctione. Praeceptum fuerat Judaeis, ut sacrum conficerent unguentum, quo perungi possent hi, qui vocabantur ad sacerdotium vel ad regnum. Et, sicut nunc regibus indumentum purpurae insigne est regiae dignitatis, sic illis unctio sacri unguenti nomen ac potestatem regiam conferebat: et [Col. 0107B] inde dicti Christi a chrismate, quod est unctio: nam chrisma Graece, Latine unctio interpretatur. Quae etiam Domino Jesu Christo nomen accommodavit facta spiritalis; quia Spiritu sancto unctus est a Deo Patre, sicut in Actibus apostolorum dicitur: Collecti sunt enim in hac civitate adversus sanctum Filium tuum, quem unxisti (Act. IV) : non utique oleo visibili, sed dono spiritalis gratiae, quod visibili significatur unguento. Deus igitur et homo Jesus Christus spiritali unctione est unctus, et super omnia manuum Dei Patris ⁜ (19) constitutus. Dilexit utique justitiam, et odio habuit iniquitatem; quia virga directionis est virga regni ejus. Rex est itaque et sacerdos, et a Deo Patre Spiritu sancto et virtute unctus, et super omne quod creatum est, [Col. 0107C] constitutus. Hunc itaque verum regem, quem Deus Pater gloria et honore coronavit, et sub cujus pedibus omnia subjecit (Psal. VIII) , o Judaei, nisi fideliter adoraveritis, absque dubio in aeternum peribitis.

Moneo vos, o Judaei, in initio nostrae disputationis ut legis et prophetarum verissimis praeconiis contradicere non praesumatis, sed libenter cordis aures praebeatis. Non est vobis utile, imo valde periculosum legis et prophetarum testimoniis contraire; quia qui veritati resistit, Deo contradicit. Ego autem Dei auxilio adjutus vestris vos armis, legis scilicet et prophetarum oraculis, vos vincere volo, quia nunquam adversarius melius vincitur, [Col. 0107D] quam cum suis propriis jaculis expugnatur. Audite igitur, rebelles et increduli, legis testimonia; audite prophetarum vaticinia; audite sancti Spiritus verba, Jesu Christo Dei et Virginis Filio, quod verus Deus et verus homo sit, testimonium perhibentia. Hunc Jesum Christum, quem vos negatis, nos vero brachiis fidei et dilectionis, summa cum [Col. 0108A] devotione amplectimur, sub persona Cyri regis Persarum per Isaiam prophetam Deus Pater Deum et Dominum esse testatur, dicens: Christo meo Cyro, cujus apprehendi dexteram, ut subjiciam ante faciem ejus gentes, et dorsa regum vertam, et aperiam coram eo januas, et portae non claudentur. Ego ante te ibo, et gloriosos terrae humiliabo; portas aereas conteram, et vectes ferreos confringam. Et dabo tibi thesauros absconditos, et arcana secretorum reserabo, ut sciant qui ab ortu solis, et qui ab occidente, quia ego invoco nomen tuum, Domine Deus Israel (Isa. XLV) . His versibus sub persona regis Cyri Christus est prophetatus: Christo enim subjecit Deus Pater in fide gentes et regna; non enim legimus in regno Israel aliquem Cyrum nomine fuisse. [Col. 0108B] Haec prophetia ideo ante Natale Domini legitur, quia de ipso dicta fuisse creditur. Quod si forte, o Judaei, de Cyro rege Persarum credideritis fuisse prophetatum, absurdum esset ⁜ (20) et profanum, ut homo impius, et idololatriae deditus, Christus et Deus et Dominus nuncuparetur. Unde et in translatione Septuaginta Interpretum, non Christo meo Cyro, sed Christo meo Domino habetur; quod specialiter in persona Domini nostri Jesu Christi accipitur.

Credite igitur, o infelices Judaei, de Christo dictum fuisse, non de Cyro Persarum rege. Christus est enim Deus et Dominus, et cum Patre et Spiritu sancto unus verus naturaliter Deus. Ipsius dexteram [Col. 0108C] Deus Pater apprehendit, cum eum de manibus persequentium liberavit, et die tertia de monumento resuscitavit. Ante faciem illius gentes subjecit, et dorsa regum vertit; quia non solum promiscuas plebes inferiorem locum tenentes, verum etiam reges earum et principes jugo verae fidei per Evangelium ejusdem dilectissimi Filii sui potenter subdidit. Coram eo januas aperit, et portae clausae non fuerunt; quia moli corporis Jesu Christi, quo divinitas latebat, clausae januae, ubi erant apostoli congregati, non obstiterunt (Joan. XX) ; atque ipso ascendente portae coeli ultro se illi aperuerunt. Ante ipsum Deus Pater ivit; quia eum longe antea per prophetas Spiritu sancto edoctos nasciturum praedixit. Gloriosos terrae coram eo humiliavit; quia elationem [Col. 0108D] superborum, gloriam divitum, et ferocitatem tyrannorum in adventu ejusdem Domini Jesu Christi Filii sui per evangelicam praedicationem stravit, eosque Ecclesiae sacramentis devotos atque humiles exhibuit. Portas aereas contrivit, et vectes ferreos confregit; quia vires diaboli, et claustra inferni ante faciem Christi illuc ad liberandum [Col. 0109A] electos suos descendentis destruxit. Et dabo tibi thesauros absconditos, et arcana secretorum reserabo. Ac si apertius Deus Pater Jesu Christo Filio suo secundum quod de Virgine nasciturus erat, loqueretur, dicens: Cum venerit plenitudo temporis, et de Spiritu sancto in utero Virginis conceptus fueris, dabo tibi thesauros absconditos, omnem videlicet sapientiam et scientiam meam effundam in te, et arcana secretorum, id est evangelica sacramenta, quae omnibus fere mortalibus ignota sunt, per te cunctis gentibus tunc reserabo; ut scias quia ego sum Dominus, qui invoco, id est invocari facio, nomen tuum per universum orbem, ut in tuo nomine omne genu flectatur coelestium, terrestrium et infernorum (Philipp. II) .

[Col. 0109B] Sed forte, o Judaei, si adhuc ista vobis non sufficere dicitis, ad vestram perfidiam ac mentis caecitatem multiplicis erroris plenam omnino confutandam, et ad nostrae fidei veritatem confirmandam, ex lege et prophetis copiosa atque idonea introducemus testimonia. Si ergo polluto ore et infido corde, adhuc ausi estis impudenter dicere, quod Christus non est Deus, nec verus Dei Filius, dicite: Cui locutus est Deus in Genesi, cum diceret: Faciamus hominem ad imaginem, et similitudinem nostram (Gen. I) ? Et iterum: Fecit Deus hominem, ad imaginem Dei creavit illum (ibid.) ? Beatus itaque Fulgentius episcopus, sapientia et sanctitate praeclarus, in exponendis Scripturarum sententiis [Col. 0109C] valde cautus accedat, et hanc prophetiam tanti mysterii plenam a Moyse prolatam vobis exponat. Dic, sancte Fulgenti ⁜ (21) , secundum sapientiam tibi a Deo collatam, qualiter intelligere debeamus hoc quod Deus dixit: Faciamus hominem ad imaginem et similitudinem nostram? «Cum enim, inquit, singulari numero Deus imaginem dixit, ostendit unam naturam esse, ad cujus imaginem homo fieret. Cum vero dicit pluraliter nostram, ostendit Deum ad cujus imaginem homo fiebat, non unam esse personam. Si enim una illa essentia Patris, et Filii, et Spiritus sancti, una esset persona; non diceret, ad imaginem nostram, sed ad imaginem meam; nec dixisset, faciamus, sed faciam. Si vero in illis tribus personis tres essent intelligendae vel credendae [Col. 0109D] substantiae, non diceret, ad imaginem nostram, sed ad imagines nostras: una enim imago trium naturarum inaequalium esse non posset.»

Si ergo ad cognitionem verae fidei, o Judaei, pertingere vultis, necesse est ut ad intelligenda sanctarum Scripturarum verba, cordis aures solerter aperiatis ⁜ (22) . Primo itaque volo, vos scire atque docere, qualiter ad imaginem Dei factus est homo: non enim corpus hominis ad imaginem Dei factum [Col. 0110A] est, sed mens humana. Et licet mens humana non sit ejus naturae, cujus Deus est; imago tamen Dei, quo nihil melius est, ibi quaerenda et invenienda est, ubi natura nostra nihil habet melius, id est in mente. Eo enim ipso imago Dei est mens, quo capax ejus est, scilicet Dei, ejusque esse particeps potest. Jam ergo in ea Trinitatem quae Deus est, inquiramus. Ecce igitur mens meminit se, intelligit se, diligit se. Hoc si cernimus, cernimus Trinitatem; non tamen ipsum Deum, sed imaginem Dei. Hic enim quaedam apparet Trinitas, memoriae scilicet, intelligentiae et amoris. Haec igitur tria, ut ait B. Augustinus, non sunt tres vitae, sed una vita non tres mentes, sed una mens et una essentia. Aequalia enim sunt, et sese invicem capiunt. Capiuntur [Col. 0110B] enim et a singulis singula, et a singulis omnia. Memini enim me habere memoriam, intelligentiam et voluntatem; et intelligo me intelligere, et velle atque meminisse. Ecce illius summae unitatis atque Trinitatis Dei, ubi una est essentia et tres personae, imago est humana mens, licet impar. Mens autem pro animo ipso accipitur, ubi est illa imago Trinitatis. Proprie vero mens dicitur, ut ait B. Augustinus, non anima ipsa, sed quod in ea est excellentius. In mente naturaliter divinitus instituta quisquis vivaciter prospicit, et quam magnum sit; in ea tantum potest etiam sempiterna, incommutabilisque natura recoli, conspici, concupisci. Reminiscitur Deus per memoriam, intuetur per intelligentiam, [Col. 0110C] amplectitur per dilectionem. Profecto invenit mens illius summae Trinitatis imaginem.

Verum tamen caveat ne hanc imaginem ab eadem Trinitate, quae Deus est, factam, ita ei comparet, ut omnino existimet similem; sed potius in qualicunque ista similitudine magnam quoque dissimilitudinem cernat. Quod breviter ostendi potest. Homo unus per illa tria meminit, intelligit et diligit; qui tamen nec memoria est, nec intelligentia, nec dilectio, sed habet haec tria. Unus ergo homo est, qui habet haec tria; nec tamen ipse est haec tria. In illius vero summae simplicitate naturae quae Deus est, quamvis unus sit Deus, tres tamen personae sunt Pater et Filius et Spiritus sanctus, et hae tres unus Deus. Aliud itaque Trinitas ⁜ (23) est res ipsa [Col. 0110D] in re alia, aliud imago Trinitatis, propter quam imaginem et illud in quo fiunt haec tria, imago dicitur, scilicet homo: sicut imago dicitur et tabula et pictura, quae est in ea; sed tabula nomine imaginis appellatur propter picturam, quae est in ea. Itaque in ista imagine Trinitatis non sunt haec tria unus homo, sed unius hominis sunt. In illa vero Trinitate summa, cujus haec imago est, non unius Dei sunt illa tria, sed unus Deus, et tres sunt illae, [Col. 0111A] non una persona. Illa enim tria non sunt homo; sed hominis sunt, vel in homine. Sed nunquid possumus dicere Trinitatem sic esse Deo, ut aliquid Dei sit, et non ipsa sit Deus? absit ut hoc credamus! dicamus ergo in mente nostra imaginem Trinitatis, sed exiguam et qualemcunque esse, quae summae Trinitatis ita gerit similitudinem, ut ex maxima parte sit dissimilis. Sciendum vero, quod haec trinitas mentis, ut ait B. Augustinus, non propterea Dei est tantum imago, quia sui meminit mens, et intelligit, ac diligit se; sed quia potest etiam meminisse, et intelligere, et amare illum a quo facta est. Mens itaque rationalis considerans haec tria, et illam unam essentiam in qua ista sunt, et extendit se ad contemplationem Creatoris, et videt [Col. 0111B] unitatem in Trinitate, et Trinitatem in unitate. Intelligit enim unum esse Deum, unam essentiam, unum principium; et videt quia absque sapientia non sit, et ideo intelligit eum habere sapientiam, quae ab ipso genita est. Et quia sapientiam suam diligit, intelligit etiam ibi esse amorem, id est Spiritum sanctum.

Ecce descripsimus vobis, o Judaei, quae sit imago Dei, scilicet memoria, intellectus et dilectio; et quia corpus hominis non est ad imaginem Dei factum, sed anima; et quid sit habere in se imaginem Dei, videlicet reminisci, intelligere, et diligere suum factorem. Jam superius B. Fulgentio exponente, satis ostensum est vobis, quia idcirco in prima [Col. 0111C] creatione dixit Deus: Faciamus hominem ad imaginem et similitudinem nostram, quia trinus est in personis, et unus in essentia. Deus igitur Pater de nullo genitus Deo, unum Verbum genuit de seipso, per quod omnia creavit ex nihilo. Natus est enim de Patre sine initio Deus Verbum, et eadem, qua ipse naturaliter aeternus est, divinitate coaeternum. In ipso igitur Verbo quod Deus Pater non fecit, sed aeternaliter ex sua substantia genuit, Faciamus hominem ad imaginem et similitudinem nostram dixit. Ad confirmandum etiam tam idoneum testimonium, tamque sufficienter expositum; et ne amplius inde dubitetis, o Judaei, David prophetam ad medium deducamus, et de hac aeterna Patris Dei locutione, qua omnia creavit ex nihilo, quid nobis [Col. 0111D] dixerit, reverenter audiamus.

Semel, inquit, locutus est Deus, duo haec audivi; quia potestas Dei est, et tibi, Domine, misericordia; quia tu reddes unicuique juxta opera sua (Psal. LXI) . Contrarium videtur Deum semel loqui, et duo audivi. Quid est etiam quod legitur in Apostolo: Multifariam, multisque modis olim Deus loquens patribus in prophetis (Hebr. I) ? Sed inter homines multis modis loquitur Deus; apud se autem semel, quia unicum Verbum genuit, per quod omnia fecit, et in quo simul omnia disposuit. Nolo vos oblivioni tradere, o Judaei, quia haec est oppositio mea, quod Deus omnipotens trinus est in personis, et unus in essentia; vos autem dicitis quia Deus sicut est una essentia, ita et una persona. In hoc ergo quod divinam [Col. 0112A] essentiam, solam unam personam esse dicitis, Deum habere Filium negatis: et, sicut ait Joannes evangelista: Qui Filium negat, nec Patrem habet (I Joan. II) . Pro certo igitur sciatis, quia coaeternum Deo Patri negatis Filium, nequaquam Deum Patrem habere poteritis propitium. Sed si forte odio Christiani nominis mihi non creditis, saltem prophetarum sententiis fidem accommodare debetis. Diligenter itaque auscultate, et ad eruditionem vestram audita memoriter retinete, ut credentes unum Deum in Trinitate, ad ipsius amorem possitis pertingere.

Dicat igitur David propheta ad eruditionem nostram: Semel locutus est Deus. Quod B. Augustinus exponens, ait: «Semel locutus est Deus, quia [Col. 0112B] unicum Verbum genuit, per quod omnia fecit. Alia etiam duo quae Propheta audivit, sunt potestas et misericordia, de quibus omnes Scripturae, et propter quae lex et prophetae sunt, propter quae etiam ipse Christus a Deo Patre ad redemptionem mundi missus est, et sancti apostoli. Potestas ergo timeatur, misericordia ametur; nec pro misericordia potestas contemnatur; nec pro potestate de misericordia desperetur.» Semel igitur locutus est Deus Pater, id est Verbum aeternaliter genuit, in quo omnia fecit atque disposuit. Hoc est illud Verbum, o Judaei, de quo pastores vestri (imo ut verius dicam, per fidem nostri fuerunt) qui custodientes vigilias noctis supra gregem suum ad invicem [Col. 0112C] dixerunt: Transeamus usque Bethlehem, et videamus hoc Verbum, quod factum est, quod Dominus ostendit nobis (Luc. II) . Moneo vos, o Judaei, ut quod isti pastores fecerint, qualiter crediderint, Deumque glorificaverint, studiose audiatis. Venerunt, inquit evangelista, festinantes; et invenerunt Mariam, et Joseph, et infantem, eumdem scilicet Verbum Deo Patri coaeternum pro liberatione humani generis in tempore caro factum. Videntes autem cognoverunt de verbo, quod dictum erat illis de puero hoc. Sed quid fecerunt pastores? Reversi sunt glorificantes et laudantes Deum in omnibus, quae audierant et viderant, sicut dictum est ad illos (ibid.) .

Horum itaque vestigia, o Judaei, bonorum operum [Col. 0112D] gressibus sequimini. Horum exemplo Christum verum Deum et verum hominem brachiis verae fidei et dilectionis amplectimini. Horum imitatione Christum naturaliter cum Deo Patre et Spiritu sancto unum verum Deum esse credite. Simili devotione ipsum verum Deum in personis trinum, et in essentia unum, in operibus suis laudate et glorificate in perpetuum. Hoc Verbum quod ante omnia saecula a Deo Patre genitum est, et in utero Virginis caro factum, non tantum ineffabile est, verum etiam, ut ait Magister Petrus super illum locum psalmi: Semel locutus est Deus, nomen ejus est ineffabile, quod scribebatur in lamina aurea sumni pontificis, et erat Tetragrammaton, id est quatuor litterarum, quae sunt: JOTH, HE, VAU, BETH, id est principium [Col. 0113A] passionis vitae istae. Nomen autem ex his litteris constat, ut quidam tradunt. Est ja, ja, je, je, quod dicitur ineffabile; et quia, cum caetera nomina Domini rem ineffabilem significent, hoc ineffabiliorem rem designat juxta litterarum interpretationes. Ac si diceret: Iste, cujus est hoc nomen, est principium vitae per Adam amissae, et hoc per humilitatem passionis. Quid autem mirabilius, quam quod patiendo, moriendo nos a morte liberavit? Dicitur autem ineffabile nomen, ut ait B. Isidorus ⁜ (24) , non quia dici non potest, sed quia finiri sensu et intellectu humano nullatenus potest; et idcirco, quia de eo nihil digne dici potest, ineffabile est. Ineffabilis est ergo Verbi generatio, cujus etiam nomen ineffabile est.

[Col. 0113B] Iste tamen Propheta aliquid inde capiens, dicit: Semel locutus est Deus, id est aeternaliter Verbum genuit, in quo omnia disposuit. Hoc vidit iste Propheta, ut ait B. Augustinus, elevatus super omnia, et transcendens angelos, et ad liquidum perveniens, ubi unus unum genuit. Inter quae omnia duo haec audivit in alto, quo transilivit. Quasi diceret: Non a me hoc dico, sed audivi raptus ad Verbum Dei Patris unigenitum. Quae? Hoc scilicet, quia potestas Dei est, id est unigeniti Dei et hominis filii, qui non tantum in se potestatem habet, verum etiam aliis confert, quia, ut ait Apostolus: Non est potestas cuisque, nisi a justo Deo (Rom. XIII) . Ipsum enim constituit Deus Pater super omnia opera manuum suarum. Unde ipse ait in Evangelio: [Col. 0113C] Data est mihi omnis potestas in coelo et in terra (Matth. XXVIII) . Sequitur: Et tibi, Domine, misericordia; quia tu reddes unicuique juxta opera sua (Psal. LXI) . Apud Christum ergo est potestas, et misericordia, quia ipsi Deus Pater omne judicium commisit. Timenda est ergo haec potestas; quia potest salvare pios et damnare impios. Diabolus quaedam potestas est, et plerumque vult nocere, et tamen non potest: tantum enim impellit parietem inclinatum, quantum accipit potestatem; quoniam qui dat tentatori potestatem, ipse praebet tentato misericordiam. Non enim est potestas nisi a Deo; ipse enim est in omnibus et super omnia. Noli dicere quare Deus dat tantam potestatem diabolo, [Col. 0113D] ut non det econtra potestatem ⁜ (25) ? Deus qui dat potestatem, habet aequitatem. Noli ergo timere inimicum: tantum enim facit quantum accipit potestatis.

Ecce audistis, o Judaei, quia semel locutus est Deus, aeternaliter scilicet genuit Verbum ex seipso, per quod omnia creavit ex nihilo. Per ipsum Deus Pater omnia continet, gubernat, et regit; per ipsum ab aeterna damnatione humanum genus redemit ⁜ (26) . Sed idem Dei Filius, cum sit Deus aeternus et verus, et cum Patre secundum divinitatem naturaliter unus Deus, secundum quod ipse dicit: Ego et Pater unum sumus (Joan. X) ; idem pro nobis [Col. 0114A] est homo factus verus et plenus. In eo verus, quia veram habet ille humanam naturam; in eo vero plenus, quia et carnem humanam suscepit, et animam rationalem. Idem tamen unigenitus Deus secundo natus est, semel ex matre. Natus est enim de Patre Deus Verbum; natus est de matre Verbum caro factum. Unus igitur est, atque idem Deus Dei Filius natus ante saecula, et natus in saeculo; et utraque nativitas, unius est Filii Dei: divina, secundum quam Creator in forma Dei coaeternus Patri Deus est; humana, secundum quam semetipsum exinaniens et formam servi accipiens (Philipp. II) , non solum in conceptu materni uteri semetipsum, dum homo fieret, eadem servilis formae susceptione formavit, verum etiam de eodem [Col. 0114B] matris utero idem Deus factus homo exivit, et in cruce idem Deus homo factus pependit, et in sepulcro idem Deus homo factus jacuit, et ab inferis idem Deus homo factus die tertia resurrexit; sed in sepulcro secundum solam carnem idem Deus jacuit, et in infernum secundum solam animam descendit: qua de inferis ad carnem die tertia revertente, idem secundum carnem qua in sepulcro jacuit, de sepulcro resurrexit, et quadragesimo post resurrectionis die idem Deus homo factus in coelum ascendens; in dextera Dei Patris sedet (Coloss. III) , inde in finem saeculi ad judicandum vivos et mortuos est venturus.

David rex et propheta, Spiritus sancti organum, [Col. 0114C] testimonium perhibet, quod Christus verus Deus, et Virginis filius est sine initio de Deo Patre, et in saeculo de Virgine matre. Ex Genesis testimonio, Dominus a Domino, scilicet Filius a Patre; ex Zacharia, Dominus missus ad gentes pro suae divinitatis gloria; etsi consilium, id est ejus adventum contempserint. Isaia testante, eum verum Deum, et verum hominem in fine temporum. Considerat ulterius, quid de illius sex nominibus ac de divinitate, qua eidem Deo Patri coaeternus est, idem propheta dicat. David introducitur ad Christi aeternam et ineffabilem ejus nativitatem. Admonet ex Isaia, ut, relicta superstitione Judaica, catholicam fidem devote suscipiant, cum secundum eum septem mulieres eum apprehenderunt. Testimonio Davidis subjungit aeternam nativitatem, qua Christus est sibi aeternus. Quam pulchre concludit, cur prorsus nulla lingua de immensa ista generatione nec perfecte dicere potest, nec sufficienter [Col. 0114D] aliquid loqui. Testimonium inducit ad Christi temporalem nativitatem ex Christifera Virgine ex eodem propheta.

Audite igitur, o Judaei, quae dico; audite quae pro salute vestra moneo. Si liberari ab aeterna damnatione cupitis, necesse est ut Christum sine initio de Deo Patre, et in saeculo de Virgine matre natum esse fideliter credatis; si illum in praesenti vita negaveritis, aeternam damnationem nequaquam evadere poteritis. Ipse enim, ut supra dictum est, vivos et mortuos judicabit, et incredulos condemnabit. Unde ipse ait in Evangelio. Qui me confessus fuerit coram hominibus, confitebor et ego eum coram [Col. 0115A] Patre meo, qui est in coelis; et quicunque negaverit me coram hominibus, denegabitur coram angelis Dei (Luc. XII) . Pro certo itaque scitote, o Judaei, quia si illum in praesenti saeculo cum Patre, et Spiritu sancto unum et verum Deum esse non credideritis, judicium ejus nequaquam evadere poteritis in futuro. Si illius gratiam in praesenti vita adepti non fueritis, ejus iram nullatenus in futura fugere valebitis. An forte supradictis testimoniis ex toto non est incredulitas adhuc expulsa a cordibus vestris? Sed si forte patrum vestrorum caecitate praepediti, adhuc de Christo, quod verus Dei Filius sit, dubitatis, ad vestram perfidiam superandam alios ex gente vestra testes introducemus. Si igitur adhuc aliis testibus indigetis, David gentis vestrae rex et [Col. 0115B] propheta, qui vere organum sancti Spiritus exstitit, accedat, et Christo quod verus Dei et Virginis Filius sit, testimonium perhibeat.

Dixit Dominus Domino meo, inquit, Sede a dextris meis; donec ponam inimicos tuos, scabellum pedum tuorum (Psal. CIX) . Dicit ergo, o infelices Judaei, quis est iste Dominus David, cui Dominus dixit, sede a dextris meis? Procul dubio Dominus Pater dixit Domino Filio, qui vere est cum eo unus Deus et Dominus, ut a dextris ejus sederet, donec inimicos illius scabellum pedum ejus poneret. More nostro loquitur Propheta, cum ait: Dixit Dominus Domino meo: Sede a dextris meis, scilicet, ut homo instruatur: non enim ore protulit, sed dixit re, id est generatione. [Col. 0115C] Ac si apertius Propheta diceret: Dixit Dominus, id est Deus Pater aeternaliter disposuit, Domino meo, id est Filio qui Dominus est, et cum Deo Patre unus verus Deus. In hoc quod dicit, Dominus Domino idem nomen repetendo, personas discernit, et unam naturam ac potentiam personarum ostendit. Item quod ait, Domino meo, hoc Deitatis indicium est. Dum vero ait, sede, duo notat, scilicet eum post laborem passionis quiescere et conregnare. Ac si diceret: Sede a dextris meis, id est conregna aequalis mihi, ut per dexteram accipiatur aequalitas quam habet Christus cum Patre. Donec ponam inimicos tuos, scabellum pedum tuorum, id est donec subjectos tuae divinitati faciam illos: per quod subjectio plena notatur. Hoc autem quotidie [Col. 0115D] et paulatim agitur et perficitur in conversis. Ponam, inquit, inimicos tuos, volentes vel nolentes, scabellum pedum tuorum, id est tibi subjectos voluntate, vel necessitate.

Deberent ista sufficere vobis, o Judaei, ut, relicto errore diuturnae infidelitatis et suscepta veritate Christianae religionis, sanctam Ecclesiam intrare possetis; sed si adhuc ista vobis non sufficere dicitis, nec Dei Filium cum Patre et Spiritu sancto unum verum Deum esse credere vultis, ad vestram perfidiam confutandam, et ad nostrae fidei veritatem cumulandam, ex Veteris Testamenti libris alia atque alia introducemus testimonia

[Col. 0116A] ⁜ (27) Dicite, infelices Judaei, qui in divina essentia tres personas esse negatis, quis Dominus pluit ignem a Domino in Sodomis? sic enim in Genesi legitur · Et pluit Dominus super Sodomam et Gomorrham sulphur et ignem a Domino (Gen. XIX) . In qua sententia, o miseri Judaei, et quasi infidelitatis duritia lapidei, non dubitetis Christum secundam esse personam in Trinitate. Nam quis est ille Dominus a Domino, nisi procul dubio Filius a Patre, qui in hunc mundum ab eodem Patre est missus? Quo testimonio Deitas Filii, quam naturaliter a Deo Patre habet, ostenditur, et distinctio personarum clare demonstratur. Item si Christus Dominus non est, dicite, o Judaei, quis est ille Dominus exercituum, [Col. 0116B] qui a Domino exercituum mittitur, ipso dicente Zacharia: Haec dicit Dominus exercituum: Pro gloria misit me ad gentes, quae exspoliaverunt vos: qui enim tetigerit vos, tanget pupillam oculi ejus. Quia ecce ego levo manum meam super eos et erunt praedae his qui serviebant sibi; et cognoscetis quia Dominus exercituum misit me (Zach, II) . Cujus est ergo haec vox, o Judaei, nisi Jesu Christi Salvatoris mundi? Cum ergo omnipotens Deus ab omnipotenti Deo se missum esse denuntiat, Dei Patris se absque dubio Filium esse demonstrat. Missus est autem ad gentes pro gloria divinitatis, quam ab aeterno habuit apud Patrem, quia seipsum exinanivit formam servi accipiens, factus obediens usque ad mortem (Philipp. II) . Et ut sciatis, o Judaei, quia vera sunt quae dicuntur, [Col. 0116C] ipse etiam Dei Filius ad consolationem Ecclesiae suae, quam proprio sanguine redempturus erat, in consequentibus ita loquitur, dicens: Lauda et laetare, filia Sion; quia ecce ego venio, et habitabo in medio tui. Et applicabuntur gentes multae, per fidem videlicet, ad Deum in die illa, et erunt mihi in populum, et habitabo in medio tui; et scies quia Dominus exercituum misit me ad te (Zach. II) . Ac si apertius ad consolationem Ecclesiae suae Dei Filius a Deo Patre missus loqueretur, dicens: Lauda et laetare, filia Sion, id est filia speculationis; quia ecce ego venio, juxta illud, exivi a Patre, et veni in mundum (Joan. XVI) ; et habitabo in medio tui, dicit Dominus (Zach. II.) Unde est illud: Post haec in terris visus est, et cum hominibus conversatus est (Baruch. III) ; et applicabuntur [Col. 0116D] gentes multae, per Evangelium meum, ad Dominum, id est ad Patrem, in die illa; et tunc erunt mihi in populum peculiarem, sicut et Patri, et habitabo in medio tui: unde in Evangelio legitur: Ecce ego vobiscum sum omnibus diebus, usque ad consummationem saeculi (Matth. XXVIII) . Et ex hoc scies, o Ecclesia, quia Dominus exercituum, id est Pater misit me Filium suum in hunc mundum ad te.

Supra dictis testimoniis, o Judei, nullo modo contradicere potestis, nec debetis; et idcirco Dei et Virginis Filium ad redemptionem humani generis jam olim venisse in hunc mundum, non dubitare, [Col. 0117A] sed prompta voluntate credere debetis. Sed vos, o miseri et infelices, semper contra Dominum contentiose egistis, et idcirco locum sanctum et gentem perdidistis, ac per universum mundum velut homicidae et reprobi dispersi estis. Unde vos satis competenter David propheta in psalmis increpat, dicens: Illic trepidaverunt timore, ubi non erat timor (Psal. XIII) , id est damnum temporalium rerum trepidastis. Timuistis enim perdere regnum terrenum, ubi non erat timendum; et non timuistis perdere coelum, ubi erat timendum. Dixistis enim: Si dimittimus Christum sic, omnes credent in eum, et venient Romani, et tollent nostrum locum et gentem (Joan. XI) . Tunc ergo, o miseri, consilium inopis confudistis (Psal, XIII) , humilem scilicet adventum Christi contempsistis; [Col. 0117B] et ideo cunctis sub coelo nationibus in captivitate traditi estis.

Adventus Christi ideo consilium dicitur, quia quos vocabat, non ut in praesenti saeculo, sed in solo Deo spem suam ponerent, admonebat. Unde et Isaias consiliarium vocat eumdem Dei et Virginis Filium, dicens: Vocabitur nomen ejus admirabilis, consiliarius, Deus fortis, pater futuri saeculi, princeps pacis (Isa. IX) . Consilium itaque secundum humanitatem inopis, scilicet pauperis Christi, qui ad vos liberandos venerat, confudistis, id est recipere noluistis; imo, quod est infelicius, illi mala pro bonis reddidistis, dum eum cruci sine causa affixistis: et unde majorem illi reverentiam exhibere [Col. 0117C] debueratis, inde eum amplius contempsistis. Et quid dicam vobis, o gens prava atque perversa? Nullatenus intra numerum reliquiarum Israel, quae salvandae sunt, computari poteritis, nisi per eumdem Dei et Virginis Filium, cujus consilium confudistis, id est in humilitate positum contempsistis. Procul dubio nisi illum in veritate confessi fueritis, nisi ei veram fidem exhibueritis, nisi ipsum cum Deo Patre et Spiritu sancto unum Deum verum esse credideritis, ad societatem electorum ejus pertinere minime poteritis. Dicite, o infelices, Quis dabit ex Sion salutare Israel (Psal. XIII.) ? Vos quippe consilium Christi confudistis; sed tamen Deus Pater dabit salutare Israel, id est Christum ex progenie Judaeorum secundum carnem descendentem, quia salvabit reliquias [Col. 0117D] Israel, Judaeos videlicet in se credentes; ipse quippe in claritate et majestate venturus est ad judicium. Iste ergo in futuro fideles suos salvabit, iste captivitatem plebis suae in secundo adventu suo convertet, diabolo, qui populum ejus captivaverat, in profundum inferni retruso. Tunc utique cum filiis Ecclesiae exsultabit Jacob, et laetabitur Israel in Domino, in nomine sanctae Trinitatis Christi baptismate suscepto.

Et ut credatis, o Judaei, vera esse quae dicuntur; et quia non est nobis in alio aliquo salus (Act. IV) , nisi in eodem Jesu Christo Dei et Virginis Filio, Isaiae prophetae, cui omnino contradicere non potestis, probamus testimonio. Veniet, inquit, ex Sion, [Col. 0118A] qui eripiat, et avertat impietates ab Jacob (Isa. LIX) . Sufficiunt vobis ista, o Judaei, an adhuc ad vestram perfidiam convincendam, et catholicae fidei veritatem roborandam, plures atque idoneos ex lege et prophetis introducemus testes? Facilius enim sol accumbit, quam nos testium copia deseret. Si igitur nefanda conspiratione adhuc praesumitis dicere, quod Christus non sit verus Dei Filius, Isaias propheta urbanae elegantiae informatus accedat; et Christo quod verus Deus ante omnia saecula, et verus homo in fine temporum de Virgine natus sit, vobis contribulibus suis audientibus, nobis testimonium dicat.

Parvulus, inquit, natus est nobis, et filius datus est nobis (ibid.) . Dic etiam nobis, o Isaia propheta, [Col. 0118B] de ejus virtute, et gloria, et nomine, si, revelante Spiritu sancto, aliquid nosti? Et factus est, inquit, principatus super humerum ejus; et vocabitur nomen ejus, admirabilis, consiliarius, Deus fortis, pater futuri saeculi, princeps pacis. Multiplicabitur ejus imperium, et pacis non erit finis. Iste itaque parvulus Christus est, qui ut nos redimeret ab omni iniquitate, et mundaret sibi populum acceptabilem, sectatorem bonorum operum (Tit. II) , natus est nobis. Parvulus natus est nobis in saeculo de Virgine matre; et filius datus est nobis, ineffabiliter ante omnia saecula genitus a Deo Patre. Parvulus natus est nobis, in saeculo, homo scilicet verus ex femina. Filius datus est nobis, Deus scilicet verus ex Deo Patre genitus ante [Col. 0118C] omnia saecula, Deus Filius datus est nobis a Deo Patre, et a seipso, videlicet, ut nos redimeret de durissimo diaboli imperio. Parvulus natus est nobis secundum carnem, qui contra antiquum hostem pugnavit pro nobis salvandis; Filius Dei sola gratia datus est nobis. Idcirco Jesus Christus secundum humanitatem parvulus natus est nobis, qui secundum suam divinitatem in sinu Patris magnus est et laudabilis nimis ⁜ (28) quia per seipsum, id est in sua divina essentia hominibus non poterat agnosci, et unde nobis consuluit, inde despectionem tulit; quia infirmitatem, quam pro nobis suscepit, homo superbus despexit. Ob hoc ergo infirma et stulta mundi, ut ait Paulus, elegit Deus, ut fortiora et sapientiora, per quae non cognoscebatur, confunderet (I Cor. I) . [Col. 0118D] Sicut cibum fortem invalidus infans capere non potest, nisi prius a matre editum ⁜ (29-30) in lactis succum vertatur, ut quod in cibo non potuit uti, sugendo potetur in lacte per carnem; ita et nos cum essemus infirmi ad concupiscendam aeternitatem Verbi, factum est ipsum Verbum caro, ut enutriti per carnem, fortioresque effecti cibum solidum, id est Verbum Domini cum Patre sempiternum contemplando, et angeli satiaremur.

Sequitur: Et factus est principatus super humerum ejus. Ideo principatus ejus super humerum illius dicitur; quia crucem propriis humeris sibi portavit; et quia titulum regni super humeros, et [Col. 0119A] super caput ejus Pilatus scripsit. Sic enim ipse quamvis gentilis ait: Hic est Jesus Nazarenus, rex Judaeorum (Joan. X) . Igitur principatus illius super humeros ejus crux est, propter quam exaltavit eum Deus secundum quod homo est, et dedit illi nomen, quod est super omne nomen, ut in nomine Jesu omne genu flectatur coelestium, terrestrium et infernorum (Philipp. II) . Cum enim duceretur ad passionem, portavit sibi crucem, in qua, secundum quod homo est, meruit principatum, coelestium videlicet, terrestrium et infernorum.

Jam audistis, o Judaei, quale testimonium de Christi humanitate, et divinitate, ejusque principatu, quo eum Deus Pater, secundum quod de Virgine natus est, super omnia opera manuum suarum constituit, [Col. 0119B] Isaias propheta Spiritu sancto edoctus protulerit. Quid etiam de illius sex nominibus, ac de divinitate, qua eidem Deo Patri coaeternus est, dicat, vos moneo, ut diligenter audiatis. Vocabitur, inquit, nomen ejus, admirabilis, consiliarius, Deus fortis, pater futuri saeculi, princeps pacis. Ac si apertius diceret: Vocabitur nomen ejus, admirabilis, id est Deus et homo, quod est inauditum; consiliarius, scilicet magni consilii angelus; Deus, id est Creator omnium; fortis, cui nemo potest resistere; pater futuri saeculi, permanens sine fine; princeps pacis, qui fecit utraque unum, et reconciliavit nos Deo et angelis. Sequitur: Multiplicabitur ejus imperium, et pacis non erit finis. Ac si diceret: Per praedicationem [Col. 0119C] apostolorum eorumque successorum multiplicabitur ejus imperium intra sanctam Ecclesiam, videlicet multitudo fidelium; et pacis sanctorum ejus, licet ad modicum pro fidei defensione tribulentur, tamen non erit finis. Super solium David, et super regnum ejus sedebit, ut confirmet illud, et corroboret in judicio et justitia. Quasi diceret: Populum quem David suo temporali rexit imperio, ipse Dei ac Virginis Filius ad aeternum transferet regnum, illudque confirmabit ut amplius peccare non possit; et super illud amodo et usque in sempiternum, id est in saecula saeculorum regnavit.

Sufficiunt vobis tanti testes, o Judaei, de Christo quod verus Dei Filius sit, et verus filius Virginis; an etiam vultis, ut ad repellendam de cordibus vestris [Col. 0119D] omnem ambiguitatem, alios introducamus? Credite mihi, o gens perfida, nec dubitetis, quia, charitate cogente, libenter sustineo hunc laborem, ut vos, Deo annuente, perducere possim commonendo ad veram fidem. Si igitur adhuc in mente vestra dubietas residet, nec integre creditis; et an Christus ante partum Virginis fuerit, dubitatis; David testis fidelis accedat et de aeterna ineffabilique ejus nativitate, quid Deus Pater in psalmis dixerit, nobis audire cupientibus, exponat.

Tecum principium, inquit, in die virtutis tuae, in splendoribus sanctorum, ex utero ante luciferum genui te (Psal. CIX) . Ac si Deus Pater apertius Filio sibi coaeterno, et coaequali diceret: Tu es filius meus per naturam, quia tecum est mihi principium: non [Col. 0120A] dicam tibi mecum, ne alicui posterior me videaris. Ego et tu unum principium sumus omnium; quod non hic videt, et videbitur; in die virtutis tuae in splendoribus sanctorum, id est in aeternitate, ubi virtus divina conspicitur, non ab aliis, sed a sanctis, quando in resurrectione erunt splendidi ut angeli Dei. Vel ita loquitur Deus Pater: Jam dominaris, o Christe Fili, sed in die spiritalis virtutis tuae, scilicet in futuro, tecum erit mihi principium: hoc etiam semper est, sed non videtur; tunc autem videbitur, ut ait B. Augustinus, cum Christus, qui olim visus est in forma servi, videbitur a mundis cordibus in forma Dei, a quo visu tolletur impius, ne videat gloriam Dei. Dico, in die virtutis tuae scilicet in splendoribus sanctorum, id est quando sancti [Col. 0120B] erunt in splendore fulgentes, sicut sol in regno Patris (Matth. XIII) ; tunc, ut ait B. Augustinus, cum eo erit principium, et modo principium est, scilicet Pater cum Filio, sed tunc videbitur qualiter principium est cum eo, quia tunc similes ei videbunt eum, scilicet immortales et impassibiles videbunt eum sicuti est (I Joan. III) . Viderat Philippus secundum formam servi: et objurgatus, eo quod in Filio non agnosceret Patrem, quem quaerebat videre, dicens: Domine, ostende nobis Patrem, et sufficit nobis, audit: Qui me videt (Joan. XIV) , non tantum formam servi, sed qualem me absconditis mentibus, et qualem me videndum perficio sperantibus, videt et Patrem. Hoc autem modo credendum est, ut tunc [Col. 0120C] videatur. Unde et Philippo dicitur: Non credis quia ego in Patre, et Pater in me est (ibid) ? Quasi diceret: Quem videre nondum potes, crede ut videre merearis Filium cum Patre, et in Patre, qualiter Pater cum eo principium est. Haec autem visio vita aeterna est. Unde et ipse Dei et Virginis Filius Patri loquitur in Evangelio: Haec est autem vita aeterna ut cognoscant te, solum Deum verum, et quem misisti Jesum Christum (Joan. XVII) . Sequitur: Ex utero ante luciferum genui te. Ac si Deus Pater alloqueretur, dicens: Ex utero, id est ex occulta et secreta substantia mea, genui te ineffabiliter, et hoc ante luciferum, id est ante omnia tempora. Lucifer, qui nuntiat diem saeculo, eminens stella, ut ait B. Augustinus, ponitur hic pro omnibus stellis et sideribus, [Col. 0120D] tanquam pars pro toto; per quae sidera et tempora intelliguntur, quia in signis et temporibus posita sunt, sicut legitur in Genesi: Fiant, inquit Deus, luminaria in firmamento coeli, et dividant diem a nocte, et sint in signa, et tempora, et dies, et annos, ut luceant in firmamento coeli et illuminent terram (Gen. I) .

Ecce audistis, o Judaei, quod Dominus noster Jesus Christus ante omnia tempora ex Dei Patris aeterna essentia ineffabiliter natus sit: et quod eidem Deo Patri coaeternus est et coaequalis: aeternus est enim, et sine nascendi initio, quia per ipsum Deus Pater omnia creavit ex nihilo. Iterum, iterumque vos moneo, o Judaei, ut incredulitate radicitus expulsa de cordibus vestris; de illius etiam [Col. 0121A] temporali nativitate, qua de Virgine sine peccato natus est, quid vobis Isaias dixerit, diligenter audiatis.

In die illa, inquit, erit germen Domini in magnificentia et gloria, et fructus terrae sublimis, et exsultatio his, qui salvati fuerint de Israel (Isa. IV) . Propheta quippe his verbis vestram praedicat conversionem, ut, relicta Judaici populi superstitione, devota mente suscipiatis catholicam fidem. Ac si apertius diceret: In die illa, id est postquam venerit plenitudo temporis, reliquiae Israel salvae fient (Rom. IX) . Quare? Quia erit, videlicet, germen Domini in magnificentia et in gloria. Et fructus terrae sublimis, Dei scilicet et Virginis Filius elevabitur super colles, id est super omnes sanctos, et [Col. 0121B] super omnes angelorum ordines, et super omne quod creatum est, juxta illud Psalmistae: Domine Dominus noster, quam admirabile est nomen tuum in universa terra (Psal. VIII) . Et ab eo erit exsultatio his qui salvati fuerint, id est qui crediderint, de Israel (Isa. IV) . Et tunc erit, omnis qui relictus fuerit in Sion, id est in Ecclesia quae Deum contemplatur, et pacis visione fruitur, et residuus in Jerusalem; per Evangelium scilicet Christi reliquiae Israel ad Deum convertentur, et per baptismum pristino errore deposito a peccatis purgabuntur. Sanctus vocabitur, id est Christianus a Christo, omnis qui scriptus est in vita, id est in libro vitae in coelesti Jerusalem.

Scitote itaque, o Judaei, quod nullo modo, ut saepe testatus sum, cum reliquiis Israel, quae salvandae [Col. 0121C] sunt, poteritis salvari, nec omnino filiis Ecclesiae aggregari, nisi per ipsum Dei et Virginis Filium, quem audistis in magnificentia et gloria sublimatum, id est a Deo Patre coronatum, et super omnia opera manuum suarum constitutum. Ipse plenus est gratia et veritate (Joan. I) ; in ipso sunt omnes thesauri sapientiae et scientiae Dei absconditi (Coloss. II) : ipse est enim inter omnes homines solus vir perfectus, quia non homo purus est, sed verus homo, et verus Deus: sine peccato enim conceptus est et natus, et in mundo inter homines conversatus (Baruch. III) , nec unquam in ore illius dolus est inventus (Isai. LIII) . De quo Salomon Ecclesiam figurate laudans, ait: Nobilis in portis vir ejus, cum sederit, scilicet [Col. 0121D] in judicio, cum senatoribus terrae (Prov. XXXI) , cum patriarchis videlicet et prophetis, et apostolis et cum caeteris Ecclesiae doctoribus. De hoc etiam viro Zachariam prophetam dixisse credimus: ECCE VIR ORIENS NOMEN EJUS (Zach. VI) . De hoc etiam viro Isaias propheta typice loquens, ait: Apprehendent septem mulieres virum unum in die illa, dicentes: Panem nostrum comedemus (Isa. IV) . Ac si apertius diceret: Apprehendent septem mulieres, id est septem dona sancti Spiritus, videlicet, spiritus sapientiae, et intellectus, spiritus consilii, et fortitudinis, spiritus scientiae, et pietatis, et spiritus timoris Domini (Isa. XI) , virum unum, scilicet Christum, qui solus inter homines sine peccato apparuit; in die illa, scilicet quando incurvabitur altitudo [Col. 0122A] virorum, id est nobilitas generis; quia nemo nisi per Christum iram Dei effugere poterit.

Ideo in hoc loco dona sancti Spiritus mulieres dicuntur, quia nemo Deo generatur, nisi per Spiritum sanctum. Et non dicitur una mulier, sed pluraliter mulieres dicuntur, quia dona sancti Spiritus plura sunt. Recte ergo dicitur, apprehendent septem mulieres, id est septem dona sancti Spiritus, virum unum, scilicet Christum, in die illa, id est in die novae gratiae; quia in ipso habitat omnis plenitudo divinitatis corporaliter (Coloss. II) . De quo Joanni Baptistae dicitur: Super quem videris Spiritum descendentem, et manentem, hic est qui baptizat in Spiritu sancto (Joan. I) . Hae supradictae septem virtutes, septem oculi sunt, de quibus in Zacharia sic [Col. 0122B] legitur: Super lapidem unum septem oculi sunt, et in uno candelabro aureo lucernae septem, et suffusoria septem (Zach. III) . Sequitur: Panem nostrum comedemus, et vestimentis nostris operiemur (Isa. IV) ; quod est Spiritum sanctum aequaliter cum Patre et Filio possidere omnia, et nihilo indigere. Tantummodo, inquiunt, invocetur nomen tuum super nos, ac si septem virtutes Spiritus sancti Christo dicerent: A te nominentur Christiani qui nostra habitatione cupiunt perfrui. Aufer opprobrium nostrum, ne amplius videlicet fetore vitiorum expulsae a cordibus hominum saepe cogamur mutare hospitium.

Idcirco ad vos, o Judaei, toties revertor loquendo, quia vestrae infelicitati nimium condoleo. Volo [Col. 0122C] tamen a vobis scire utrum deposita infidelitatis mortifera obstinatione Christum cum Deo Patre et Spiritu sancto unum naturaliter Deum esse creditis? an forte malitiae et nequitiae veneno crapulati adhuc de illius aeterna nativitate dubitatis? Jam procul dubio tot idoneis testibus convicti, tot verissimis rationibus instructi, perfidiam vestri antiqui erroris relinquere, et veram fidem devota mente debueratis suscipere. Sed si iterum de ejus aeterna nativitate, qua Deo Patri coaeternus, et consubstantialis est, testimonium quaeritis, David sanctus accedat, et ea quae sub ejusdem Filii Dei persona Spiritu sancto edoctus in psalmis prompsit, vobis dubitantibus, nobis vero firmiter credentibus, ac devote audire cupientibus dicat: Dominus dixit [Col. 0122D] ad me: Filius meus es tu, ego hodie genui te (Psal. II) . Ac si Deus Pater eidem coaeterno, sibique coaequali Filio apertius diceret: Tu es filius meus per naturam, et consubstantialis ineffabili genitura, et vere; quia ego coaeternus hodie, id est aeternaliter genui te. Quasi diceret: Non est nova ista generatio, sed aeterna. Hodie praesentem significat, et quod aeternum est, semper est.

Interea, volo vos scire, o Judaei, quia de Deo nulla prorsus lingua perfecte loqui potest, nec sufficienter aliquid dicere. Excedit enim divina essentia omnem sermonem, et omnem superat sensum, atque omnem vincit intellectum, non solum hominum, sed etiam angelorum. Quid enim homo de Deo digne ac sufficienter dicere poterit, qui se ipsum integre [Col. 0123A] non cognoscit? Cum ergo homo loqui de Deo nititur, quis de quo? Homo de Deo, mortalis de immortali, visibilis de invisibili, mutabilis de immutabili, opus de opifice, creatura de Creatore, factura de factore, parvus de immenso, temporalis de aeterno, humilis de altissimo, plasmatus e limo de illo qui creavit omnia ex nihilo. Et quamvis veraciter ita sit, videlicet quod aliquis adhuc mortalis de Deo sufficienter nihil dicere possit, tamen utcunque de aeterna Christi nativitate, qua illum Deus Pater ante omnia tempora sibi coaeternum et consubstantialem genuit, plura ac satis idonea ex lege et ex gente vestra vobis protulimus testimonia; ita ut cognita veritate quae Christus est, nihil ultra quaerere, nec amplius repugnare, nec tam evidenti [Col. 0123B] assertioni resistere debeatis.

Sed si forte de ejus temporali nativitate, qua de Virgine natus, et a Deo Patre, qui illum voluit incarnari pro nobis, secundum humanitatem minor est, testimonium quaeritis, David propheta accedat, et quid Deo Patri loquens de illo in psalmis ante multa tempora gratulanter cecinit, ad nostram fidem et gloriam magis magisque cumulandam, et vestram perfidiam omnino destruendam, iterum dicat. Minuisti eum, inquit, paulo minus ab angelis; gloria et honore coronasti eum, et constituisti eum super opera manuum tuarum (Psal. VIII) . Ac si patenter Psalmista Deo Patri loqueretur, dicens: Pro humani generis redemptione minuisti eum, qui [Col. 0123C] est caput omnium fidelium; minus ab angelis, quia passibilis, mortalis; sed paulo, quia in aliis superat angelos, quibus imperat. Dico, minuisti eum, o sanctissime Pater, paulo; sed postea coronasti eum gloria, id est corporis corruptibilis claritate; et honore, ut omnibus sit venerabilis. Et bene ait, coronasti, quia circulus mundi, qui est quasi coronae similis, ad fidem ejus venit. Et constituisti, id est stabilisti, eum super opera manuum tuarum. Quia ergo angeli sunt opera manuum Dei, et super eos constitutus est Unigenitus Dei Filius; sequitur, omnia subjecisti sub pedibus ejus, id est sub dominio et potestate ipsius.

Interea moneo vos, o Judaei, ut non pigri, sed solliciti et pervigiles sitis ad audiendum testimonia [Col. 0123D] de divinitate et incarnatione Christi. Quae quidem testimonia vos non solum libenter, imo libentissime deberetis audire, quae, charitate cogente, me non piget vobis exponere. Magnum certe gaudium in Domino vobiscum habere potero, cum vos fidei et charitatis vinculo Ecclesiae filiis inseparabiliter conjunctos videro.

Post admonitionem qua admonet Christum humani generis Redemptorem habentem naturalem et aeternam a Deo Patre divinitatem, et ex Virgine matre naturalem substantiam; ex Danielis dictis ostendit Christum jam venisse; imo et tempus adventus, et annos ejus enumerat. Convocat [Col. 0124A] Christi occisores ad veram poenitentiam; introducitur denique David ad veram Christi divinitatem et humanitatem ostendendam; ita et Nathan promittens Davidi germen justum. Adducitur Isaias cum Jeremia attestante, quod quem Deus Pater ex se ipso genuit, ex immaculata Virgine carnem suscepit; in qua eum Deus Pater supra omne quod per seipsum creavit, regem constituit; et ex Gabrielis testimonio Dominus noster Jesus Christus declaratur Altissimi Filius, et ante omnia saecula genitus, in aeternum regnaturus. Prosequitur semper virginis Mariae humilitatem cum ejusdem interrogatione ad Angelicam salutationem; quia, etsi fieri posse credidit, quomodo fiat, quaerit; et coelestis nuntii responsionem declarans, Christi conceptionem, ac beatissimae Virginis obumbrationem explicat.

Audistis itaque, o Judaei, Virginis Filium secundum [Col. 0124B] humanitatem paulo minus ab angelis minoratum; audistis illum gloria resurrectionis, et in coelum ascensionis a Deo Patre coronatum, et super omnia manuum ejus constitutum; gloriam videlicet, quam Dei Filius aeternaliter cum Deo Patre habuit, hanc idem homo de Virgine natus temporaliter a Deo Patre accepit. Credite igitur, o Judaei, Christum humani generis Redemptorem, naturalem atque aeternam de Deo Patre habere divinitatem, et naturalem de Virgine matre carnis habere substantiam. «Factus est itaque mediator Dei et hominum homo Christus Jesus non alter in humanitate et alter in Deitate, sed in utraque natura idem unus est: nec purus homo conceptus est, nec purus homo [Col. 0124C] est natus; nec postea, ut ait B. Isidorus in libro Sententiarum (cap. 13) , meritum ut Deus esset accepit.» Moneo vos, o Judaei, qui usque in praesens tempus Filium Dei negatis, ut ea quae de illius divinitate atque humanitate dicuntur, non surda aure, sed sollicita intentione audiatis. Deus Verbum manens in immutabili essentia, quae illi cum Patre et Spiritu sancto coaeterna est, assumpsit carnem pro salute humana, in qua, ut ait B. Isidorus, «impassibilis pati, et immortalis mori, et aeternus ante omnia saecula ⁜ (31) temporalis possit ostendi. Mediator Dei igitur et hominum homo Christus Jesus, ut ait B. Isidorus, quamvis aliud sit ex Patre, aliud ex matre; non tamen alius est ex Patre, et alius ex Virgine; sed ipse aeternus ex Patre, ipse temporalis [Col. 0124D] ex matre; ipse qui fecit, ipse qui factus est. Ipse de Patre in coelo sine matre, ipse de matre in terra sine patre; ipse Conditori templum, ipse conditor templi; ipse actor operis, ipse opus actoris; manens unus de utraque et in utraque natura, nec naturarum copulatione confusus, nec naturarum distinctione geminatus.»

Sufficiunt vobis, o Judaei, ex lege et gente vestra tot testimonia tamque idonea, ut suscipientes fidem, Jesum Christum cum Deo Patre et Spiritu sancto unum et verum credatis esse Deum? an adhuc mentem vestram antiquae incredulitatis duritia [Col. 0125A] occupat? Sed si forte dicitis, quia Christus, de quo haec omnia prophetarum praesagia cecinerunt, nondum venit, sed illum exspectatis, ut veniat, Danielem prophetam in medium introducam, qui non solum Christum venturum praedicat, quod omnibus prophetis commune est, sed etiam tempus adventus ejus aperte ostendit, et annos numerat, et manifeste illius signa pronuntiat. Dic, sancte Daniel, nobis jam per Dei gratiam fidelibus, et Judaeis adhuc dubitantibus; dic testimonium de Christo, ne in sua malitia perseverantes, cum Antichristo pereant, quem pro Christo circa finem mundi venturum exspectant. Dic, Daniel, vir desideriorum, quid tibi ab angelo in visione de Christi adventu fuerit revelatum; et tuo verissimo praesagio convince Judaeos [Col. 0125B] in sua diuturna incredulitate perseverantes, sicut convicisti seniores impudicos, falsa adversus innocentem Susannam objicientes, eamque morti tradere nitentes (Dan. XIII) .

Ecce, inquit, vir Gabriel . . . volans tetigit me in tempore sacrificii vespertini (Dan. IX) . Non enim viri sunt angeli, sed in specie virorum apparent hominibus, sicut Abrahae ad quercum Mambre tres viri sunt visi, qui utique viri non erant: de quibus Scriptura ait: Tres vidit, et unum adoravit. Unde et Salvator loquitur in Evangelio: Abraham exsultavit, ut videret aiem meum: vidit, et gavisus est (Joan. VIII) . Angelus Graece, Latine nuntius interpretatur. Vir ergo, Gabriel nomine, volans, et prophetae [Col. 0125C] futura praenuntians, angelum fuisse credimus. Gabriel quippe in linguam nostram vertitur fortitudo vel robustus Dei. Unde eo tempore quo erat Dominus nasciturus et inducturus bellum daemonibus et de mundo triumphaturus, angelus Gabriel nuntiavit Mariae illius nativitatem. Recte igitur Gabriel, id est fortitudo Dei dicitur, qui ad praedicandum tempus adventus Christi prophetae oranti, et Dei secreta scire cupienti a Domino mittitur. Congrue siquidem angelus fortis fortissimum Christum ad redemptionem humani generis venturum praenuntiat, qui Christus ab initio creationis diabolum de coelo projecit, et in humanitate positus eumdem fortiter ac rationabiliter expugnavit, et ad ultimum in profundum inferni praecipitavit: [Col. 0125D] de quo gratulabundus Psalmista ait: Dominus fortis et potens: Dominus potens in praelio (Psal. XXIII) .

Sed jam quid angelus Gabriel Danieli dicat audiamus. O Daniel, inquit, nunc egressus sum, ut docerem te. Tu ergo animadverte sermonem, et intellige visionem. Septuaginta hebdomades abbreviatae sunt super populum tuum, et super civitatem sanctam tuam, ut consumatur praevaricatio, et finem accipiat peccatum, et deleatur iniquitas, et adducatur justitia sempiterna, id est Christus, et impleatur visio et prophetia, et ungatur Sanctus sanctorum (Dan. IX) . Quae scilicet septuaginta hebdomades, si a tempore Danielis enumerentur, procul dubio Sanctus sanctorum, qui est Christus, olim venisse cognoscitur, [Col. 0126A] Hebdomada namque in sacris eloquiis septem annis terminatur, dicente Domino ad Moysen: Numerabis septem hebdomadas annorum, id est septies septem, quae simul faciunt annos quadraginta novem (Levit. XXV) . A tempore itaque Danielis prophetae usque ad Christi nativitatem plus quam septuaginta hebdomades sunt.

Itaque, o infelices Judaei, jam natus est Christus, quem dudum praenuntiavit sermo propheticus. Forte, o miseri, ideo illum venisse credere non vultis, quia vos eum sine causa cruci affixistis. Ipse quippe vos de Aegyptiaca servitute potenter ac misericorditer liberavit; mare Rubrum siccis pedibus transire fecit; per diem columna nubis, per noctem vero columna ignis deserti ignotum vobis iter ostendit; [Col. 0126B] manna pluentibus nubibus sine labore manuum vestrarum sufficienter pavit; contra hostes pro vobis pugnavit; terram promissionis lacte et melle manantem vobis in possessionem tradidit ad ultimum vero ipsum a Deo Patre vobis de coelis specialiter missum, ad hoc videlicet, ut vos qui jam diu a via veritatis idolis serviendo recesseratis, ad cultum veri Dei, cujus ipse est naturaliter Filius, et cum quo in unitate Spiritus sancti est unus verus Deus, praedicando, caecos illuminando, mortuos suscitando, et caetera miracula faciendo revocaret, non solum audire contempsistis, sed quod est multo gravius, multoque infelicius turpissimae morti tradidistis, ejusque ori mellifluo fel et acetum porrexistis. Satis ergo stulte egistis, quia cui in omnibus obedientes [Col. 0126C] esse debueratis, non solum rebelles exstitistis, verum etiam pro immensis beneficiis opprobria atque convicia intulistis. Unde ipse per Prophetam de vobis conqueritur, dicens: Retribuebant mihi mala pro bonis; sterilitatem animae meae (Psal. XXXIV) . Et quia veram vitam, quae ipse est, sine causa morti tradere conati estis, aeternae morti vos ipsos destinatis: se ipsum occidit, qui vitam exstinguere molitur.

Sed quamvis tam gravissimum sacrilegium commiseritis, tamen si veraciter poenitueritis, si illum in veritate confessi fueritis, si ei veram fidem exhibueritis, si illum in toto corde etiam obortis lacrymis deprecati fueritis, plenam ab eo procul dubio [Col. 0126D] indulgentiam consequi poteritis: misericors est enim et benignus, et vere poenitentibus ad parcendum paratus. Ipse quippe vos misericorditer ad poenitentiam invitat, dicens: Convertimini ad me et salvi eritis (Isa. XLV) . Unde etiam ipse per Ezechielem prophetam non solos vos, sed etiam omnes in se sperantes consolatur dicens: Non est voluntatis meae mors impii, sed ut convertatur, et vivat (Ezech. XVIII) . Ideo utique in se sperantes salvare potest, quia verus Deus et verus homo est. Verus quippe Deus est, quia a Deo Patre exivit; verus homo, quia ex progenie David sine peccato humanum corpus accepit. Sed si adhuc mihi credere non vultis, si meis monitis nondum fidem accommodatis, si meis justis exhortationibus assensum non praebetis, [Col. 0127A] si me odio nominis Christi audire contemnitis, si in vestra perfidia perseverare disponitis et de eodem Jesu Christo Domino nostro, quod naturaliter verus Dei Filius sit ad vestram confusionem dubitatis, vos moneo, ut ea quae David propheta de illius divinitate atque humanitate ante multa tempora cecinit, placata aure audiatis.

Dic, sancte David, dic testimonium de Christi divinitate, quo incredulam Judaeorum gentem ad veram fidem possis convertere. Ait enim: Nunquid Sion dicet: Homo et homo natus est in ea; et ipse fundavit eam Altissimus (Psal. LXXXVI) . Quasi diceret: Gloriosa dicta sunt de te (ibid) , id est de illa civitate; et hoc etiam miraculum accidit in ea, scilicet quod homo natus est in ea; et ipse fundavit eam, qui vere [Col. 0127B] Deus altissimus est. Notandum quod, ut ait magister Petrus, Sion carnalis est Synagoga, Sion spiritalis est sancta Ecclesia. Homo itaque natus est in Sion, id est in Synagoga, hoc est, in gente Judaica, et in civitate Jerosolyma patiendo, idem homo factus est humillimus, et idem ipse fundavit eam, quia est fundamentum illius, qui vere est cum Deo Patre, et Spiritu sancto altissimus Deus.

Quid ad haec, o infelices, imo infelicissimi Judaei, quid ad haec dicitis? quid objicitis? quid respondetis? Procul dubio victi estis in tantum, ut amplius non repugnare, nec tam manifestae veritati contradicere debeatis. Natus est ergo Dominus noster Jesus Christus ante omnia saecula ineffabiliter ex Deo Patre: natus est in Sion ex Virgine matre. Sed [Col. 0127C] unde omnia haec supradicta probare potes, o sancte David? Ex hoc videlicet, quia idem Dominus narravit in scripturis populorum et principum (ibid.) , id est in Scripturis quae directae sunt populis fidelibus, et editae a principibus, scilicet a Moyse et prophetis atque apostolis. Dicite igitur, o gens prava atque perversa, quae nimirum sine rationali consilio estis, et sine spiritali prudentia, dicite quid verius, quid clarius, quidve apertius de Christi divinitate simul et humanitate audire potestis? Natus est in Sion vir perfectus, et idem excelsus Dominus. Vir, quia homo est natus; excelsus, quia super omnes angelorum choros in dextera videlicet Dei Patris est exaltatus, cum quo naturaliter secundum divinitatem [Col. 0127D] est unus Deus; Dominus, quia omnis creatura, quaedam volendo, quaedam nollendo, sub pedibus ejus subjecta est.

Quia vos gratis, hoc est, nullo cogente, o Judaei, ad aeternum interitum per incredulitatis praecipitium tendere video, vestris condolens miseriis, idcirco ut vos corrigere possim, copiosa, ac verissima ex lege et prophetis vobis testimonia objicio, mihi quidem charitate cogente non pigrum, vobis autem valde est necessarium. Vos igitur pro salute vestra iterum moneo, ut non surda, sed patula aure audiatis, quae Deus Pater per Nathan prophetam loquitur ad David de Christo. Vade, inquit, et dic David servo meo: Haec dicit Dominus: Cumque compleveris dies tuos, ut vadas ad patres tuos, suscitabo semen [Col. 0128A] tuum post te, quod erit filius tuus, et stabiliam regnum ejus usque in sempiternum. Ipse aedificabit mihi domum, et ego firmabo solium ejus in aeternum. Ego ero illi in patrem, et ipse erit mihi in filium: misericordiam autem meam non auferam ab eo, sicut ab illo qui ante te fuit. Et stabiliam eum in domo mea; et in regno meo usque in sempiternum: et thronus ejus erit firmissimus in perpetuum (I Paral. XVII) . Haec omnia quisquis in Salomone putat esse completa, errat. Nam qualiter intelligi potest in Salomone, quod dictum est: Postquam cum patribus tuis dormieris, suscitabo semen tuum post te, quod erit de filiis tuis, et stabiliam regnum ejus? Nunquid hoc de Salomone creditur prophetatum? Minime. Ille enim, patre vivente, regnare coepit: nam hic dicitur: [Col. 0128B] quia cum completi fuerint dies tui, et dormieris cum patribus tuis, suscitabo tibi semen. Ex quo intelligitur, alium esse promissum, qui non ante mortem David, sed post mortem ejus praenuntiatus fuerat suscitandus. Christus est itaque verus Rex, qui de semine David secundum carnem nasciturus prophetatur; qui etiam Deo Patri aedificavit domum, scilicet sanctam Ecclesiam, quam ipse de antiqui hostis servitute sanctissimi corporis et sanguinis sui pretio misericorditer redemit, et in qua per suos conformes sibi ministros, eidem Deo Patri acceptabiles pro humani generis salute hostias, secundum quod Pontifex factus est in aeternum offerre quotidie non desistit.

Ne ergo dubitetis, ita esse ut dicitur, o Judaei, [Col. 0128C] hortor vos, ut sollicite audiatis quam aperte hoc ipsum Deus Pater per Jeremiam prophetam praenuntiat, dicens: Ecce dies veniunt, dicit Dominus: et suscitabo David germen justum, et regnabit rex, et sapiens erit; et faciet judicium et justitiam in terra . . . et hoc est nomen, quod vocabunt eum, Dominus scilicet justus noster (Jer. XXIII) . Iste est igitur germen, quod David, cum dormierit cum patribus suis, a Deo Patre promittitur. Est ergo germen justum Deo Patri Verbum semper coaeternum, in tempore autem ex Maria virgine, quae de semine David originem duxit, sine peccato caro factum.

Inter haec autem moneo vos, o Judaei, ut sollicita intentione vos ipsos praeparetis ad audienda tam [Col. 0128D] verissima de Christo, quod cum Deo Patre et Spiritu sancto unus et verus Deus sit, prophetarum oracula. Ait enim Isaias propheta, vir scilicet urbanae elegantiae, praeditus sanctitate, verax in sermone, cui omnino non potestis contradicere: Egredietur virga de radice Jesse, et flos de radice ejus ascendet. Et requiescet super eum Spiritus Domini: spiritus sapientiae et intellectus, spiritus consilii et fortitudinis, spiritus scientiae et pietatis, et replebit eum spiritus timoris Domini (Isa. XI) . Haec virga de radice Jesse egressa, Virgo est Maria de radice ejus exorta, quae genuit florem, Dominum videlicet Salvatorem. Unde et ipse in Cantico spiritalis amoris de se ipso ait: Ego flos campi, et lilium convallium (Cant. II) . Bene florem se Christus nominat, qui [Col. 0129A] dum spinas peccatorum eradicat, mentem sponsae, id est sanctae animae, et pulchritudine justitiae suae exornat, et naribus cordis dum coeleste desiderium applicat, interiora animae quasi odore reficit et refecillat.

Iterum, o Judaei, ea quae superius Jeremias in sermone Domini dixit, ad memoriam reducamus; ut ex omni parte catholica fides roboretur, et vos, qui usque hodie Christum negatis, in omnibus victos esse ostendamus. Regnabit, inquit; rex, Dei scilicet et Virginis Filius, et sapiens erit (Jer. XXV) . Hic rex in Apocalypsi secundum Joannem evangelistam habet in vestimento et in femore suo scriptum: Rex regum et Dominus dominantium (Apoc. XIX) . Non solum itaque rex est, sed etiam Rex regum et [Col. 0129B] Dominus dominantium. Unde ipse in libro Proverbiorum Salomonis loquitur, dicens: Per me reges regnant, et legum conditores justa decernunt. Per me principes imperant, et potentes justitiam decernunt (Prov. VIII) . Nullus procul dubio unquam sine ipso regnum acquisivit; quia sicut per ipsum Deus Pater omnia creavit, ita etiam per ipsum omnia quae in coelis, in terris, in mari, et in omnibus abyssis sunt, gubernat, continet et regit. Quod etiam secundum quod de Virgine natus est, vere Rex sit; ipse in psalmo hoc asserit, ubi ait: Ego autem constitutus sum Rex ab eo, videlicet a Deo Patre, super Sion montem sanctum ejus (Psal. II) ; id est super sanctam Ecclesiam, quam ipse suo pretiosissimo [Col. 0129C] sanguine de manu inimici redemit: praedicans praeceptum ejus (ibid.) , id est sanctum Evangelium. Ipse quippe potenter illam ac misericorditer per piissimam passionem et sanctam crucem suam a damnatione perpetua eripuit; ipse per se et devotos sibi ministros sine intermissione diligentissime eam regit.

Interea moneo vos, o Judaei, ut Veteris ac Novi Testamenti auctoritates, quas ad catholicam fidem confirmandam, et vestram insanam disputationem superandam proferimus, non negligenter, sed prudenter audiatis. Gratanter quippe, imo gratantissime sanctarum Ecclesiarum testimonia debetis audire, quae pro catholicae fidei defensione et vestra correctione nos cognoscitis proferre. Iterum de [Col. 0129D] aeterno rege Jesu Christo, quid Deus Pater per Jeremiam prophetam superius dixerit, exponendo prosequamur, ut verum Deum illum ex coaeterna ejusdem Dei Patris sui divinitatis natura, et verum hominem ex Virginis matris carnis substantia, vobis adhuc dubitantibus, veraciter demonstraremus. Regnabit, inquit, rex, et sapiens erit (Jer. XXV) . Quod autem de futuro tempore dicitur, regnabit, secundum humanitatem intelligendum est. Ipse, ut jam saepe dictum est, quem Deus Pater ante omnem creaturam ex se ipso genuit; ipse pro humani generis redemptione ex Virginis matris substantia sine peccato humanitatem nostram temporaliter suscepit, in qua eum Deus Pater supra omne, quod per ipsum creavit, regem constituit. Huic simile [Col. 0130A] est, o Judaei, quod Gabriel angelus semper virgini Mariae de eodem aeterno Rege praenuntiavit, dicens: Ave, Maria, gratia plena; Dominus tecum: Benedicta tu inter mulieres (Luc. I) . Et adjecit: Ne timeas Maria, invenisti enim gratiam apud Dominum: ecce concipies in utero, et paries Filium, et vocabis nomen ejus Jesum (ibid.) . Jesus Salvator sive salutaris dicitur: Ipse enim salvum faciet populum suum (Matth. I) , sive ex circumcisione, sive ex praeputio, in uno ovili sub uno pastore; sub se ipso videlicet, qui est verus pastor omnium fidelium. Sequitur: Hic erit magnus, et Filius Altissimi vocabitur (Luc. I) . Notandum, quia Joannes Baptista fuit magnus coram Domino; hic autem, scilicet Dei Filius, magnus est, ut Deus et Dei Filius: Joannes [Col. 0130B] fuit magnus merito abstinentiae, quia vinum et siceram non bibit (ibid.) ; hic vero magnus potentia, quia cum peccatoribus comedit, et a peccatis eos mundavit.

Ut mihi videtur, o infelices, imo infelicissimi Judaei, corda vestra lapidum duritiam imitantur, quae nec legis testimoniis a suae incredulitatis malitia temperantur, nec prophetarum auctoritatibus ad suscipiendam veram fidem emolliuntur. Non ergo ut homines rationis capaces ad veram vitam, sed, amissa ratione, ut bruta animalia ad aeternam mortem tenditis; dum nec legis et prophetarum tot verissimis testimoniis, Christo quod verus Dei et Virginis Filius sit, testimonium perhibentibus, [Col. 0130C] fidem accommodatis; nec scandalum crucis illius a cordibus vestris expellere vultis. Sed quia, ut dixi, nunc usque ad damnationem vestram praeconiis veritatis irreverenter resistere praesumpsistis; moneo vos, ut ea quae Gabriel angelus de ejusdem Redemptoris nostri nativitate, ejusque virtutibus semper virgini Mariae genitrici illius superius nuntiavit, humiliter ac solerter audiatis. Nam etsi hactenus prophetarum dictis credere renuistis, Gabrielis angeli oraculo contradicere omnino non potestis.

Ait enim: Ecce concipies in utero, et paries Filium, et vocabis nomen ejus Jesum. Hic erit magnus, et Filius Altissimi vocabitur. Advertite, o miseri, quia Gabriel angelus his verbis manifestissime Dominum Jesum, id est Salvatorem nostrum et verum Dei [Col. 0130D] Patris, et verum hominis Matris Filium praedicat. Ecce, inquit, concipies in utero, et paries Filium. Agnoscite, o Judaei, Christum verum hominem veram de carne Virginis assumpsisse substantiam carnis. Sequitur: Hic erit magnus, et Filius Altissimi vocabitur. Revera magnus, de quo Propheta gratulabundus praedixit in psalmo: Magnus, inquit, Dominus, et laudabilis nimis; et magnitudinis ejus non est finis (Psal. XLVII) . Ad ea quae interrogo, o Judaei, volo ut respondeatis mihi. Ecce audistis, quia secundum humanitatem, naturalem de Virgine matre assumpsit substantiam carnis. Dicite ergo, quis est ille Altissimus, cujus humani generis Redemptor vocitandus dicitur filius? Ipse est procul dubio quem propheta gratulabundus, ac totis visceribus [Col. 0131A] exsultans laudat in psalmo, dicens: Confitebor Domino secundum justitiam ejus: et psallam nomini Domini Altissimi (Psal. VII) . Et iterum: Bonum est confiteri Domino, et psallere nomini tuo, Altissime (Psal. XCI) . Et alibi: Tu Dominus Altissimus super omnem terram: nimis exaltatus es super omnes deos (Psal. XCVI) . Est itaque Dominus noster Jesus Christus, testimonio Gabrielis angeli, Dei Patris Altissimi Filius ab eodem Patre ante omnia saecula genitus. Ipsum ergo, o Judaei, quem usque hodie polluto ore et obstinato corde negatis, Deum verum esse credite de Deo vero, et aeterno Patri Filium semper esse coaeternum. Quod autem in futuro tempore dicitur: Hic erit magnus, et Filius Altissimi vocabitur, non ita intelligendum putetis, [Col. 0131B] quod Dominus noster Jesus Christus ante partum semper virginis Mariae non fuerit; sed ita hoc potius dictum intelligite, ut ait venerabilis presbyter Beda, quia potentiam divinae majestatis, quam Dei Filius aeternaliter habuit, hanc idem homo natus ex tempore accepit, ut una in duabus naturis persona esset mediatoris ac redemptoris nostri.

Iterum, o Judaei, ut in omnibus vos victos esse cognoscatis, moneo, ut quae Gabriel angelus de eodem aeterno rege Jesu Christo ad eruditionem nostram, imo totius Ecclesiae, subjungit, patienter audiatis: Et dabit illi Dominus Deus sedem David patris ejus: et regnabit in domo Jacob in aeternum; et regni ejus non erit finis (Luc. I) . Ac si apertius [Col. 0131C] diceret: Regnabit in praesenti, ut vera vita suorum corda per gratiam inhabitans; et regnabit in futuro de exsilio fideles suos ad gloriam vocans. Et ut ait Isaias: Pacis regni ejus non erit finis (Isa. IX) . Unde Psalmista exsultans, dicebat: Beati, qui habitant in domo tua, Domine: in saecula saeculorum laudabunt te (Psal. LXXXIII) . Haec procul dubio Gabrielis angeli verba super mel et favum sunt fidelibus dulciora; ideoque ad memoriam saepius reducenda. Dabit illi Dominus Deus sedem David patris ejus, id est Israeliticam plebem, cui David et filii ejus temporalis regni gubernacula praebuerunt. Hoc regnum spirituale datum est Christo, quando est dispositum a Deo Patre, ut de semine David incarnaretur, qui illam gentem in perpetuum vocaret [Col. 0131D] regnum. Et non solum in unam gentem Judaeorum, sed etiam regnabit in domo Jacob in aeternum, hoc est in tota Ecclesia, quae per fidem et confessionem ejusdem Domini nostri Jesu Christi ad patriarcharum pertinet sortem; sive in illis qui de patriarcharum progenie nati, sive in his qui de oleastro excisi, id est de gentilitate generati et in bonam olivam insiti, id est in adoptionem filiorum Dei per gratiam suscepti. Haec nimirum Gabrielis angeli verba non sunt oblivioni tradenda, sed affectu spiritualis dilectionis amplectenda. Ista quippe dulcissima, ac coelestis nuntii verissima oracula audientium mentes laetificant, et dum magis ac magis ad memoriam reducuntur, majorem in cordibus fidelium aeternae sapientiae dulcedinem generant. [Col. 0132A] Iterum si placet, o Judaei, supradictum angeli de Christo testimonium ad memoriam reducatur, ut duritia cordium vestrorum ad suscipiendam veram fidem aliquatenus emolliatur. Et dabit illi Dominus Deus, inquit, sedem David patris ejus: et regnabit in domo Jacob in aeternum, et regni ejus non erit finis. Sedem David, ut supradictum est, regnum Israeliticae plebis appellat, quod suo tempore David, jubente pariter et jubente Domino, fideli devotione gubernavit. Dedit ergo Deus Pater Domino nostro Jesu Christo sedem David patris ejus, quando hunc de genere David incarnari pro nobis disposuit, ut populum, quem David temporali imperio rexit, ipse gratia spirituali ad aeternum proveheret regnum. De quo Apostolus ait: Qui eruit [Col. 0132B] nos de potestate tenebrarum, et transtulit in regnum Filii charitatis suae (Coloss. I) . Hinc est etiam, quod idem Judaicus populus divino admonitus instinctu, cum ille Dei Virginisque Filius pro totius humani generis salute passurus, Jerosolymam properaret, in ejus laudem gaudens decantabat, dicens: Benedictus qui venit in nomine Domini, Rex Israel (Joan. XII) . Sequitur: Et regnabit in domo Jacob in aeternum, et regni ejus non erit finis (Luc. I) . Regnat quippe Redemptor noster Jesus Christus in domo Jacob, ut supra dictum est, id est in sancta Ecclesia; in illis videlicet, qui de patriarcharum stirpe carnis originem duxerunt, sive in illis qui de aliis nationibus carnaliter editi, spiritali lavacro [Col. 0132C] sunt in Christo renati: in qua domo, id est in sancta Ecclesia regnabit in aeternum. Et regni ejus, inquit angelus, non erit finis. Regnat quippe Deus et homo Jesus Christus in domo Jacob, id est in praesenti Ecclesia, cum electorum corda per fidem et dilectionem suam inhabitans regit, atque ad percipienda supernae retributionis dona divina protectione gubernat. Regnabit in futuro, cum eosdem finito statu temporalis exsilii ad habitationem patriae coelestis introducit. In qua domo, hoc est in coelesti patria, ejus praesenti visione semper admoniti, nil aliud agere, quam ejus vacare laudibus gaudent.

Interea moneo vos, o Judaei, ut diligenter ac suaviter audiatis verba, quae beatissima semper Virgo [Col. 0132D] Maria nuntianti sibi angelo respondit. Ideo dixi semper virgo, quia ante partum, et in partu, et post partum virgo permansit. Nam et vos idcirco eam summo affectu diligere, summa veneratione honorare deberetis, quia ex progenie Abrahae descendit, et Dei omnipotentis Filium genuit, atque post partum inviolata permansit. Hoc si bene et pie intelligitis, aperte cognoscetis, qua post Christum decus est et honor totius vestri generis. Hanc procul dubio rosam Deus Pater de stirpe David elegit, ex qua dilectissimum Filium suum pro humani generis salute carnem suscipere voluit. Quamvis haec sanctissima Virgo ex regali prosapia originem duxerit, summum tamen humilitatis et innocentiae gradum moribus tenuit, ideoque indubitanter super [Col. 0133A] omnes mulieres sublimari meruit. Sed jam quid haec sanctissima Virgo, quae omni vita sua in virginitate perseverare proposuerat, angelo sibi filium nasciturum de Spiritu sancto conceptum evangelizante respondit, o Judaei, in commune audiamus. Quomodo, inquit, fiet istud, quoniam virum non cognosco (ibid.) ? Cum Sara de promissione Dei risit, et Maria angelo sibi filium promittenti, dixit, quomodo fiet istud, quoniam virum non cognosco, cur non fiunt mutae sicut Zacharias? Ideo videlicet, quia Sara et Maria non dubitant faciendum quod promittitur, sed requirunt quomodo fiat. Zacharias vero, qui negat se scire, negat se credere, et alium auctorem fidei suae quaerit, et ideo signum tacendi accepit; quia signa non fidelibus sed infidelibus [Col. 0133B] dantur. Liquet ergo quod beatissima virgo Maria faciendum credidit, quae, quomodo fiat, quaerit. Quomodo fiet istud, quoniam virum non cognosco? Ac si apertius diceret: Quomodo fiet ut concipiam, quae in virginitate permanere disposui? Legerat enim, nec dubitabat virginem parituram: sciebat etiam, quod compleri oportebat, quod ab angelo praenuntiabatur, sed quia quomodo fieret non legerat, nec ab angelo audierat, quo ordine impleri debeat, requirit; quia hoc mysterium a saeculis absconditum, a prophetis non praedictum, angelo est reservatum; quia Isaias propheta, qui hoc praedixit, videlicet quod virgo in utero conciperet, et filium pareret, apertius non expressit, quo ordine fieret.

[Col. 0133C] Hoc loco attentius moneo vos, o Judaei, ut non pigeat vos, imo placeat vobis audire ea quae Gabriel angelus respondit semper virgini Mariae de Christi nativitate. Nunc usque legis et prophetarum testimonia audire respuistis, et idcirco vos Deo et legi reos exhibuistis. Testimonium ergo angeli diligenter auscultate, et de Christo quod verus Deus et verus homo sit, deinceps nolite dubitare. Certe etsi sanctorum prophetarum testimoniis contradicere ad damnationem vestram hactenus praesumpsistis, Gabrielis angeli testimonio contradicere nequaquam potestis. O insipientes et maligni! nescitis quia juxta Salomonis vocem, non est sapientia, non est scientia, non est prudentia, non est consilium contra Deum (Prov. XXI) ? Quid ergo superbit terra et cinis [Col. 0133D] (Eccli. X) ? Qui enim estis vos, qui veneno malitiae patrum vestrorum crapulati, ori Domini contradicitis, ejusque consilium, quod firmiter ante omnia saecula et absque ulla retractione statuit perficiendum (quod minime facere potestis) dissipare contenditis? Quia igitur Deo qui vocat ea quae non sunt, tanquam ea quae sunt (Rom. IV) , superbe repugnatis; ejusque Spiritui sancto, qui per os sanctorum prophetarum a saeculis et generationibus hanc Filii Dei et hominis Jesu Christi nativitatem futuram praedixit, ausu perverso resistitis; absque dubio non ad vitam, sed ad aeternam damnationem properatis. Tandem moneo vos ut beatissimae virgini Mariae interroganti, quo ordine sine virili amplexu [Col. 0134A] filium generaret, et post partum virgo permaneret, quid coelestis nuntius respondit, reverenter audiatis, et deinceps per omnia victos vos esse cognoscatis, nec tam perspicuae veritati ultra resistere praesumatis.

Spiritus sanctus, inquit, superveniet in te, et virtus Altissimi obumbrabit tibi. Notandum quia Spiritus sanctus nomen est omnis gratiae, quae a Deo inspiratur. Superveniens ergo Spiritus sanctus in Virginem, et mentem illius a sorde vitiorum castificavit, ut coelesti digna esset partu, et in utero ejus sanctum ac venerabile corpus nostri Redemptoris, sui sola operatione creavit, id est nullo virili intervenienti attactu carnem de carne Virginis, sacrosanctam de intemerata formavit. Obumbrabit autem [Col. 0134B] beatae Mariae semper virgini virtus Altissimi, quia Spiritus sanctus cor illius eum implevit, ab omni aestu concupiscentiae carnalis temperavit. Emundavit etiam illam a desideriis temporalibus, ac donis coelestibus mentem, simul illius consecravit et corpus. Sequitur: Ideoque et quod nascetur ex te sanctum, vocabitur Filius Dei. (Luc. I) Ac si coelestis nuntius apertius diceret, quia de sancti Spiritus sanctificatione concipies, o virgo Maria, sanctum erit quod paries, et virginitatem non amittes. Omnes nos in iniquitatibus concipimur, et in delictis nascimur. Quotquot autem, donante Deo, ad vitam praeordinati sumus aeternam, ex aqua et Spiritu sancto renascimur. Solus vero Redemptor noster pro nobis incarnari dignatus, mox sanctus natus est, quia [Col. 0134C] sine iniquitate conceptus est.

Possumus sane in eo quod dicitur, et virtus Altissimi obumbrabit tibi, venerabili Beda docente, altius de sacramento Dominicae incarnationis aliquid intelligere. Obumbrari enim nobis dicimus, cum fervente meridiano sole arborem mediam vel aliud quodlibet umbraculi genus inter nos et solem opponimus, quo ardorem ejus nobis vel lucem tolerabiliorem reddamus. Redemptor igitur noster non immerito solis luce vel ardore designatur, qui nos et scientia veritatis illustrat, et amore suae dulcedinis inflammat. Unde ipse per prophetam dixit: Vobis autem timentibus nomen meum orietur Sol justitiae (Malach. IV) . Cujus videlicet solis radios [Col. 0134D] beatissima Virgo Maria suscepit, quando Dominum concepit. Sed idem Sol, id est divinitas Redemptoris nostri, tegmine se humanae naturae, quasi umbraculo quodam obtexit, qua mediante, Virginis eum viscera ferre potuissent, sicque virtus ei Altissimi obumbrabit, dum divina Christi potentia et eam praesentialiter implevit, et ut capi ab illa posset, substantia se nostrae fragilitatis operuit.

Dedit ergo Deus Pater, o Judaei, Domino nostro Jesu Christo sedem David patris ejus, et regnat in domo Jacob, id est in sancta Ecclesia, quae, ut dictum est, per fidem ejusdem Dei et hominis Jesu Christi ad patriarcharum pertinet sortem, sive in eis, qui de iisdem patriarchis carne originem duxerunt, sive in nobis, qui de aliis nationibus carnaliter [Col. 0135A] editi, spiritali lavacro sumus in Christo renati. In aeternum, id est in praesenti exsilio sive in coelo. Verum ergo, imo verissimum est testimonium, quod superius Deus Pater per Jeremiam prophetam de eodem dilectissimo Filio suo testatus est, dicens: Regnabit Rex et sapiens erit; et faciet judicium et justitiam in terra (Jer. XXIII) .

Christus rex Virginis filius, non solum sapiens, sed et quod gloriosius est, vera est sapientia, quam Deus Pater ex se ipso genuit ante omnia saecula, per quam creavit, continet et regit universa. Etsi sapientia, Filius, et non Filia, nominandus. Adducitur Joannis et pulchrum Fulgentii testimonium. Non creatus sed genitus asserit Salomon. David pulchre testatur, Christum verum Deum et verum hominem esse; ex quibus concludit Judaeos falsitatis filios. Per Osee prophetam de eis conqueritur, memorans aeterni Patris et Christi erga Judaeos [Col. 0135B] clementiam. Adducit Deuteronomii sententiam ad eorum reprehensionem. Declarat ex Sapientiae libro eorum venenosas cogitationes, ac sacrilegas operationes, quas malitiose adversus Christum adinvenerunt. Commendat Sapientiae librum. Consulit, etsi eorum praedecessores in infernum demersi sint, laborare, ut aeternam vitam adipisci possint, ut non sine honore sit eorum senectus.

Volo scire, o Judaei, qui vos Testamenti Veteris libros scire dicitis, quid de hujus aeterni Regis sapientia in eisdem intelligitis. Ne erubescatis, moneo, in medium proferre quod in eisdem libris de illo legistis, ut agnita veritate quae ipse est, ipsum cum Deo Patre et Spiritu sancto nobiscum unum et verum Deum fideliter mereamini adorare. Prius tamen oportet vos scire, quia sacrae Veteris [Col. 0135C] Testamenti scripturae non ad litteram, sed spiritualiter sunt intelligendae. Littera enim occidit, spiritus autem vivificat (II Cor. III.) Praeterea vos scire oportet quia, dum legem carnaliter observatis, nequaquam illam spiritaliter intelligere potestis. Multum etiam vobis ad intelligendum spiritaliter Vetus Testamentum nocet, quod mentem vestram malitiae et nequitiae pravitas possidet. Nam quomodo potestis bona loqui, cum sitis mali? Unde etiam Salomon ⁜ (32) ait: In malevolam animam non introibit sapientia, neque habitabit in corpore subdito peccatis (Sap. I) . Pro certo itaque habeatis quia nisi prius lapideam a cordibus vestris incredulitatis duritiam expuleritis, et per sacri [Col. 0135D] fontis uterum renovati sanctam Trinitatem, Patrem videlicet et Filium et Spiritum sanctum, unum esse naturalem et verum Deum credideritis, nequaquam spiritaliter Veteris Testamenti libros intelligere poteritis. Sed quia partim imperitia, partim malitia, partim incredulitatis pertinacia, spiritalis intelligentiae cognitionem non habetis, imo (quod est gravius) exigentibus culpis illam amisistis, ego, Dei gratia me praeveniente, subsequente et comitante, sanctarum Veteris ac Novi Testamenti scripturarum sensus juxta auctoritatem Catholicorum virorum qualicunque modulo vobis libenter exponam, ut relicta Judaicae superstitionis perfidia, verum Deum [Col. 0136A] esse et verum hominem Christum credentes, cum Ecclesiae filiis ad electorum mereamini pertinere sortem.

Iterum ergo supradictum Dei Patris testimonium, quod de Jesu Christo Filio suo per Jeremiam prophetam superius perhibuit, ad memoriam reducamus, ut vos per omnia, o Judaei, victos esse ostendamus: Regnabit, inquit, Rex, et sapiens erit (Jer. XXIII.) Revera Rex iste, rex sapiens, imo sapientissimus est, quia ipse est Sapientia Dei Patris, quae de se loquitur in Proverbiis Salomonis: Ego ex ore Altissimi prodivi primogenita ante omnem creaturam (Eccli. XXIV) . Ego, inquit, Sapientia habito in consilio et eruditis intersum cogitationibus. Meum est consilium et aequitas, mea est prudentia, [Col. 0136B] mea est fortitudo. Mecum sunt divitiae et gloria, opes superbae et justitia. Melior est fructus meus auro et lapide pretioso, et genimina mea argento electo. In viis justitiae ambulo, in medio semitarum judicii, ut ditem diligentes me, et thesauros eorum repleam. Dominus possedit me in initio viarum suarum, antequam quidquam faceret a principio. Ab aeterno ordinata sum, et ex antiquis antequam terra fieret. Necdum erant abyssi et ego jam concepta eram; necdum fontes aquarum eruperant; necdum montes gravi mole constiterant; ante colles ego parturiebar; adhuc terram non fecerat, et flumina et cardines orbis terrae. Quando praeparabat coelos aderam, quando certa lege et gyro vallabat abyssos: quando aethera firmabat sursum, et librabat fontes [Col. 0136C] aquarum: quando circumdabat mari terminum suum, et legem ponebat aquis, ne transirent fines suos: quando appendebat fundamenta terrae, cum eo eram cuncta componens; et delectabar per singulos dies, ludens coram eo omni tempore. Ludens, dico, in orbe terrarum; et deliciae meae esse cum filiis hominum (Prov. VIII) .

Si diligenter itaque, o Judaei, ad ea quae praedicta sunt cor apponitis, aperte et absque ulla ambiguitate cognoscitis, quia rex iste, Dei scilicet et Virginis Filius, non solum sapiens, sed quod est gloriosius, ispe est vera Sapientia, quam Deus Pater ex se ipso genuit ante omnia saecula, et per quam creavit, continet et regit universa. De angelis, ut ait B. Isidorus in primo libro Sententiarum, [Col. 0136D] (cap. 10) dictum est: Prior omnium creata est Sapientia (Eccli. I) . Sapientia autem Dei Patris, quae Christus est, non est creata, sed ineffabiliter ante mundi constitutionem ex Deo Patre genita; per quam ipse Conditor et rector omnium saeculorum ex nihilo creavit omnia. De hac aeterna Sapientia, quae non est creata, sed aeternaliter genita, quae Christus est, Jesus filius Sirach Jerosolymita nepos Jesu Sacerdotis magni in capite libri sui, quem Ecclesiasticum vocamus, sic ait: Omnis sapientia a Domino Deo est, et cum illo fuit semper, et est ante aevum (Eccli. I) . Et post pauca: Sapientiam [Col. 0137A] Dei praecedentem omnia quis investigavit? (ibid.) . Et iterum: Radix sapientiae cui revelata est, et astutias illius quis agnovit? (ibid.) . Quia, videlicet nec homo in terra, nec in coelo angelus ad plenum scire potest, qualiter radix sapientiae praecedens omnia, quae Christus est, ante omnia saecula ex Deo Patre sit genita. Omnia enim cum Deo Patre et Spiritu sancto penetrat, continet et gubernat. Est enim in illa (ut in libro Sapientiae legitur (cap. VII) , spiritus intelligentiae, sanctus, unicus, multiplex, subtilis, mobilis, discretus, incoinquinatus, certus, suavis, amans bonum, acutus, qui nihil inhibet bene fieri, humanus, benignus, stabilis, securus, omnem habens virtutem, omnia prospiciens, et qui capit omnes spiritus, intelligibilis, mundus. Omnibus [Col. 0137B] enim mobilibus mobilior est sapientia; attingit autem ubique propter suam munditiam. Vapor est enim virtutis Dei, et emanatio quaedam est claritatis omnipotentis Dei sincera; et ideo nihil inquinatum in illam incurrit. Candor est enim lucis aeternae, et speculum sine macula Dei majestatis, et imago bonitatis illius. Et cum sit una, omnia potest; et permanens in se, omnia innovat; et per nationes in animas sanctas se transferens, amicos Dei et prophetas constituit.

Quid ad haec dicitis, o Judaei? Quid ad supradicta respondetis? Tot sibi verissimis testibus indubitanter concordantibus; tot sibi auctoritatibus Veteris ac Novi Testamenti veraciter convenientibus; tot sibi apostolorum et evangelistarum praeconiis, [Col. 0137C] quod Christus verus Deus et verus homo est, firmiter asserentibus, est ne incredulitas omnino expulsa a cordibus vestris? an adhuc caecitate diuturnae malitiae vestrae praepediti, veritati, quae Christus est, resistere contumaciter disponitis? Certe diu est, quod jam tot verissimis disputationibus superati, tot authenticis rationibus convicti, superstitionem Judaicae observationis, quae olim in Christo finem accepisse cognovistis, a cordibus vestris debueratis expellere, et Christum verum esse Deum et verum hominem credere, sine quo ad Deum Patrem nullatenus potestis pertingere. Nolo vos, o Judaei, tam facile oblivioni tradere, quae iste sapientissimus rex, Dei scilicet et Virginis Filius, [Col. 0137D] superius in Proverbiis Salomonis de se ait: Ego ex ore Altissimi prodivi primogenita ante omnem creaturam (ibid.) . Christus ergo naturaliter Dei Patris est Sapientia, et ex ore ejusdem altissimi Patris sui prodivit primogenitus ante omnem creaturam, per quem ipse Deus Pater ex nihilo creavit omnia. Forte dicitis, o Judaei; si Christus Dei Sapientia est, quare vocatur Filius, et non filia? Ad quod nos respondemus, quod duabus ex causis Filius vocatur et non filia. Prima videlicet, quia honorabilius est nomen Filii, quam filiae. Secunda, quia non in persona filiae, sed in persona Filii dignatus est nasci de Virgine.

Haec itaque verissima ac dulcissima Filii Dei verba ad nostram fidem confirmandam, et vestram [Col. 0138A] adamantinam perfidiam superandam, o Judaei, iterum iterumque sunt replicanda. Ego, inquit, ex ore Altissimi prodivi primogenita ante omnem creaturam. Diligenter attendite, o Judaei, ut ab hac sanctissima ac profundissima lectione non recedatis vacui. In hoc ergo quod Dei Sapientia quae Christus est, dicit, se ex ore Altissimi prodire, ostendit, se naturaliter unius ejusdemque substantiae esse cum Patre. In hoc vero quod subjungit, primogenita ante omnem creaturam, demonstrat se ab aeterno cum Deo Patre fuisse, et non creatam, sed creatricem esse. Hoc etiam B. Joannes evangelista in initio hujus sermonis de Christo, qui vere Sapientia Dei est, affirmat, dicens: In principio erat Verbum, et Verbum erat apud Deum, et Deus erat Verbum. [Col. 0138B] (Joann. I) . Ac si apertius diceret: Christus Dei Filius in principio, id est in Deo Patre, qui est principium sine principio, erat Verbum; et illud Verbum erat apud eumdem Deum Patrem suum, qui eum genuit ex se ipso; et Deus erat Verbum: et uterque, scilicet Deus Pater et Deus Verbum, non erant duo dii, sed naturaliter unus et verus Deus. Hoc erat in principio apud Deum. Omnia per ipsum facta sunt, et sine ipso factum est nihil.

Manifestissime patet, o Judaei, hoc Verbum, quod in principio erat, et apud Deum erat, et Deus erat, et per quod Deus Pater fecit omnia, et sine quo factum est nihil, non esse creaturam, ut vos irreverenter dicitis, sed Creatorem. Diligenter itaque audite, o Judaei, veritatis verba, ut Christum, qui [Col. 0138C] veracissima veritas est, cum Deo Patre et Spiritu sancto unum naturaliter Deum credentes, ad aeterna possitis pertingere gaudia. Certissime ergo credite quia Deus Pater hoc Verbum non creavit nec fecit, sed ex sua naturaliter essentia genuit, per quod omnia ex nihilo creavit. Nequaquam per ipsum Deus Pater omnia creasset, si creatura esset. Sed si forte meis salutaribus monitis non vultis praebere assensum, saltem B. Fulgentium audite episcopum, virum scilicet sapientia et sanctitate praeclarum, exemplar bonorum operum, in Christi Ecclesia constitutum, et de Verbi aeternitate, quod Christus est, non proterva, sed benigna mente illius suscipite testimonium.

«Est, inquit, hoc Verbum, quod Deus Pater ab [Col. 0138D] aeterno genuit ex seipso, non quod desit prolatum, sed quod permanet natum. Non transitorium, sed aeternum; non factum ab aeterno Patre, sed genitum; non solum genitum, sed etiam unigenitum. Unum quippe Verbum Deus Pater, ut dictum est, genuit de seipso, per quod omnia creavit ex nihilo. In hoc igitur quod Deus Pater per illud Verbum omnia fecit, ostenditur quia ipse non fecit Verbum, sed genuit. Illud ergo Verbum de Deo Deus est, de Creatore Creator est: unde in se naturaliter habet esse. quod Pater est. Natus est itaque de Patre Deo Filius Deus, alter in persona, non alius in natura. Est itaque Filius semper cum Patre, semper de Patre, semper in Patre; semper apud Patrem, cum quo illi una est naturalis immensitas; semper cum Patre [Col. 0139A] cum quo illi una est naturalis aeternitas; semper de Patre, de quo illi est naturaliter aeterna nativitas; semper in Patre, cum quo illi est una naturaliter aequalis divinitas.»

Interea vos moneo, o Judaei, ut hoc verissimum de Christi aeternitate ac divinitate testimonium a B. Fulgentio prolatum, non dormitando in mentis malitia negligenter vel pigre audiatis, sed vigilando, credendo et amando, attentius illud pro salute vestra animo recondatis. Est itaque, ut supra dictum est, semper in Patre Filius, in Deo Deus. Est alter quidem ille, qui Pater est, alter, qui Filius est. Neuter tamen alter Deus, quia et Pater et Filius unus est Deus. Quapropter quando de Patre Deo, et Filio Deo nascitur sermo, digne dicimus alterum [Col. 0139B] esse Patrem, et alterum Filium, et nihilominus digne dicimus unum Deum esse Patrem et Filium. Cum enim dicimus alterum esse Patrem et alterum Filium, discretas personas Genitoris Genitique monstramus; cum vero dicimus unum Deum esse Patrem et Filium, ipsam unam naturam indiscretae divinitatis ostendimus. Altera est ergo persona Genitoris et Geniti; sed una est natura Genitoris et Geniti?

Nolo, o Judaei, ut ea quae B. Fulgentio de Christi aeternitate et divinitate docente, audistis, facile oblivioni tradatis; sed memoriter ad eruditionem vestram semper teneatis. Ait enim: «Unum quippe Verbum Deus Pater genuit ex seipso, per quod omnia creavit ex nihilo.» Et adjecit: «Illud Verbum de Deo Deus est, de Creatore Creator est. Natus [Col. 0139C] est itaque de Patre Deo Filius Deus, alter in persona, non alius in natura. Est etiam semper apud Patrem, semper cum Patre.» Hoc etiam B. Joannes evangelista testatur, dicens: In principio erat Verbum, et Verbum erat apud Deum, et Deus erat Verbum (Joan. I) .

Quid ad haec dicitis? quid respondetis, o Judaei? quid objicitis? Ecce quam veraciter conveniunt sibi testes veritatis. Ecce quam efficaciter convincunt falsa argumenta vestrae disputationis, verissimis testimoniis catholicam fidem corroborant, et vestrae objectionis assertionem frustratam insinuant. Verissima ex Veteris ac Novi Testamenti libris testimonia proferunt, quibus vos indubitanter [Col. 0139D] filios falsitatis esse ostendunt, Catholicae Ecclesiae fidem omnimodis confirmant, et superstitionis vestrae perfidiam, o Judaei, ex toto evacuant. Vos polluto ore et infido corde dicitis, o infelices Judaei, quia Christus non est a Deo Patre genitus, sed creatus. Ille autem, qui veraciter Dei Patris Sapientia est, de seipso testatur, dicens: Ego ex ore Altissimi prodivi primogenita ante omnem creaturam (Eccli. XIV) . Notate diligenter, quia non dixit primo creata, sed primogenita ante omnem creaturam. Manifeste itaque apparet quia Sapientia, quam Deus Pater non ex alia materia nec inter caeteras creaturas creavit, sed ex se ipso ante omnem creaturam genuit, non est creata, sed creatrix. Quod ipse Dei Filius, qui vere est haec Sapientia Dei Patris, de qua loquimur, [Col. 0140A] in eisdem Proverbiis testatur, dicens: Quando Deus appendebat fundamenta terrae. Cum eo eram cuncta componens, et delectabar per singulos dies, ludens coram eo omni tempore (Prov. VIII) . Cum enim Dei Sapientia, quae Christus est, non facta nec creata, sed ante omnem creaturam genita, se dicit cum Deo Patre cuncta componere, id est creare et ordinare, et coram eo ludere omni tempore, patet procul dubio ipsam non creari, sed cum Deo Patre cuncta creasse.

Testimonium etiam Dei Patris, o infelices Judaei, in oppositione vestra mentitos vos esse comprobat, dum Christum, quem non Creatorem, sed creaturam asseritis, verum Deum et verum hominem per Psalmistam laudat, dicens: Eructavit cor meum [Col. 0140B] verbum bonum, dico ego opera mea Regi (Psal. XLIV) . His verbis, Deus Pater commendat Christum secundum utramque naturam, et prius secundum divinam, dicens: Cor meum eructavit verbum bonum, ne putaremus Deum Patrem indiguisse conjugio in generatione Filii sui, ostendit nobis generationem ipsam non ab alio, sed a se factam, sic dicens: Cor meum, id est intima substantia mea et omne secretum meum, eructavit, id est genuit, Verbum bonum, scilicet mihi aequale et consubstantiale. Eructavit, inquit, cor meum verbum bonum. Quasi diceret, non de extrinseco conjugio genui illud, sed de corde, sicut homo generat consilium de corde, antequam sit quod facturus est, consilium est. Consilium vero Patris Filius est, quem ante omnem [Col. 0140C] creaturam ex se genuit. Et est sensus: Cor meum eructavit verbum, scilicet ex plenitudine mea et secreta essentia genui Verbum, id est Filium qui dicitur Verbum, quia per eum Pater notus est mundo. Hoc etiam Verbum dicitur bonum, quia Dei Filius in natura sua solus cum Patre et Spiritu sancto bonus est. Unde ipse ait in Evangelio: Nemo bonus, nisi solus Deus (Luc. XVIII) , Est etiam bonum hoc Verbum, quia per eum omnia bona facta sunt, et nihil mali. Sequitur: Dico ego opera mea Regi. Ac si apertius diceret, dico, id est Verbum profero. Idem dicit hic quod prius dixerat, sed addit, opera mea Regi, ubi in ipso Verbo omnia opera Dei esse dicit. Unde Joannes evangelista ait, quod factum [Col. 0140D] est, scilicet in tempore, in ipso vita erat (Joan. I) , ut nihil sit in opere, quod non prius fuerit in consilio. Ac si aperte dicat: Dico ego opera mea Regi, id est Verbum aeternaliter gigno, cum quo et in quo omnia dispono, antequam sint in opere. Idem etiam Verbum Deus Pater vocat linguam, dicens: Lingua mea calamus scribae velociter scribentis (Psal. XLIV) . Quasi diceret: Non solum dispono omnia cum eo, sed etiam per eum loquor, quia ipse est lingua mea, ipse est etiam calamus. Ut enim scriba nihil sine calamo, nec calamus sine scriba operatur, sic cooperantur Pater et Filius. Et nota quia non sono, qui transit, comparat Verbum, sed scripto, quod manet, ut ostendat Filium coaeternum esse Deo Patri. Scribae, dico, velociter scribentis, quia non [Col. 0141A] unum post aliud, sed omnia simul in uno aeterno Verbo Deus Pater disposuit.

Ecce quam aperte tot verissimis sanctarum Scripturarum auctoritatibus vos, o miseri et miserandi Judaei, in vestra objectione victos esse, ac per omnia mentitos comprobamus, qui dixistis Christum non ex Deo Patre ante omnia saecula fuisse genitum, sed ex tempore creatum. Concordant itaque sibi, Spiritu sancto docente, testes veritatis, et, ut supra diximus, indubitanter comprobant vos filios esse falsitatis. Recte quippe vos filios falsitatis dicimus, quia vos per omnia falsos esse probamus. Quomodo non estis filii falsitatis, qui legem non observatis, nec Evangelium recipitis? Miror etiam quare vos esse filios Abrahae jactatis, cum ab ipso [Col. 0141B] patriarcha sanctissimo degeneres sitis. Qua fronte vos illius filios esse dicitis, qui fidem ejus non tenetis, imo, quod est damnabilius, blasphemando illam negatis? Ipse quidem sanctae Trinitatis, ut ait B. Isidorus, primus cultor exstitit; quapropter illum Deus Patrem multarum gentium per fidem constituit. Si ergo, o insipientes et maligni Judaei, veraciter filii Abrahae vultis esse, fidem Abrahae tenete, ut per hanc vitam in sinu illius mereamini requiescere. Unusquisque illius dicitur esse filius, cujus doctrinam sequitur. Vos igitur qui sanctae Trinitatis fidem, quam Abraham tenuit, non tenetis, non Abrahae, sed filii diaboli estis. Quomodo non ex patre diabolo estis, qui tres personas, quas Abraham [Col. 0141C] fide et operibus confessus est, vos divinam essentiam blasphemando esse negatis? Patet nimirum quia ad aeternam mortem sine ulla momenti interpositione tenditis, qui Christum, qui cum Patre et Spiritu sancto vera vita est, negatis. Unde ipse per prophetam Osee nobis, qui eum brachiis fidei, et charitatis ardentissimo amplectimur amore, de vobis juste conqueritur, dicens: Vae, inquit, eis, quia recesserunt a me; vastabuntur, quia praevaricati sunt in me. Ego redemi eos; et ipsi locuti sunt contra me mendacium . . . . Ego erudivi eos, et confortavi eorum brachia: et ipsi in me cogitaverunt malitiam. Reversi sunt, ut essent absque jugo; facti sunt quasi arcus dolosus (Ose. VII) .

Nisi ergo, o Judaei, fidem, quae est in Christo [Col. 0141D] Jesu, devota mente susceperitis, erit vobis in praesenti saeculo vae, id est multiplex tribulatio et in futuro aeterna damnatio. Itaque, qui ab eo idola adorando recessistis, moneo vos, ut ad ipsum fideliter in eum credendo accedatis. Non videtis, o miseri, quia jam completum est, quod ipse minatus est vobis? Nonne jam a rege usque ad mendicum vastati estis, et cum magno dedecore de promissionis terra expulsi atque omnibus, quae sub coelo sunt, regionibus dispersi, imo etiam (quod est gravius), cunctis per orbem nationibus servituti addicti? Sic enim ait vobis ipse justissimus Judex: Vastabuntur. Quare, Domine Jesu Christe, vastabuntur [Col. 0142A] Judaei, quos de Aegypto eduxisti, et in terra quam patribus eorum promisisti, ad serviendum nomini tuo collocasti? Ideo videlicet quia recesserunt a me idola colendo, et praevaricati sunt in me, vitulos aureos et argenteos adorando, et meum pactum transgrediendo, quo ⁜ (33) dixi: Non facietis vobis deos alienos, nec adorabitis eos (Exod. XX) . Ac si Deus et homo Jesus Christus apertius diceret: Revera ego redemi eos ex Aegypto, et liberavi de manibus fortissimorum regum, qui eis in via restiterant, et de multis tribulationibus; et adduxi in terram optimam, et ipsi contra me locuti sunt mendacia, dicentes: Non habemus regem nisi Caesarem (Joan. XIX) . Et iterum: Tu de te ipso testimonium perhibes: testimonium tuum non est verum (Joan. VIII) . Sequitur: Et ego erudivi eos, per Moysen scilicet et Aaron, et per caeteros veritatis prophetas Spiritu sancto edoctos, ut me cum Deo Patre et Spiritu sancto unum et verum naturaliter Deum esse crederent, timerent atque diligerent, bona facerent a malo recederent; quae sibi fieri vellent aliis facerent, quae sibi nollent aliis non inferrent: et cum plenitudo temporis veniret, me pro humani generis salute de Virgine nasciturum, pro mundi redemptione in cruce moriturum, ad liberandum justos, qui in poenis erant, ad inferos descensurum, et die tertia resurrecturum, coelum ascensurum, in Dei Patris dextera sessurum, et in fine mundi ad judicandum vivos et mortuos inde venturum indubitanter [Col. 0142C] sperarent. Haec omnia supradicta per legem et prophetas eos docui. Confortavi etiam per Evangelium meum illorum brachia, promittens illis aeterna gaudia, angelorum societatem, et Dei omnipotentis Patris mei, qui in coelis est, visionem; quae eis per legem et prophetas non fuerant promissa. O totius bonitatis et innocentiae amator Christe! Dum tot beneficia, quae erga Judaeos pie ac misericorditer exhibuisti, memoras, Dei Patris et tuam clementiam laudas, eorumque futuram ac justam damnationem, nisi poenitentiam egerint, denuntias, et nos per hoc in tua fide et dilectione fortius confirmas. Sed inter haec, o summe regum Imperator, auctor pacis et amator, servorum tuorum largissime remunerator Christe, si tuae [Col. 0142D] sanctissimae placet benignitati, audire volumus, qualiter Judaei post tot beneficia Deum Patrem teque glorificaverunt, vel quas gratiarum actiones retulerunt. Nullas, inquit, gratias egerunt, sed (quod est gravius sibique damnabilius), malitiam in me cogitaverunt qua stimulante Pilato clamaverunt dicentes: Tolle, tolle, crucifige eum, quia si hunc dimittis, non es amicus Caesaris (Joan. XIX) . Quibus apte illud convenit, quod multo antea in Psalmis David praedixit: Cogitaverunt, inquit, et locuti sunt nequitiam: iniquitatem in excelso locuti sunt (Psal. LXXII) . Iterum de eisdem mendacissimis Judaeis per eumdem prophetam, Dei et Virginis Filius subjungit, [Col. 0143A] dicens: Reversi sunt, ut essent absque jugo: facti sunt, ut arcus dolosus (Ose. VII) . Ac si apertius Deus et homo Jesus Christus de eis conquerendo nobis suis fidelibus diceret: Non suffecit eis quod in me mala cogitaverunt, et a Pilato ut me crucifigeret instanter petierunt; sed etiam reversi sunt ad id quod prius fuerant, antequam eos vocarem et erudirem, ut essent absque jugo cognitionis et dilectionis meae. De quo in Evangelio frequenter dicebam: Tollite jugum meum super vos, et discite a me quia mitis sum et humilis corde, et invenietis requiem animabus vestris (Matth. XI) Et iterum ⁜ (34) : Jugum meum suave est, et onus meum leve (ibid.) . ⁜ (34) . Quasi diceret: Post praedicationem meam reversi sunt ut canis ad vomitum, ad pristinam pravitatem [Col. 0143B] suam, ut essent sine jugo meae notitiae, et facti sunt ut arcus dolosus. Notandum quia arcus dolosus sese tenentem, et ex se sagittas dirigentem vulnerat. Sic ergo Judaei, quasi arcus dolosus, me, qui eos redemi, erudivi, eorumque brachia confortavi, linguarum suarum sagittis vulneraverunt, dicentes Pilato: Sanguis ejus super nos, et super filios nostros (Matth. XXVII) . Et iterum: Si non esset hic malefactor, non tibi tradidissemus eum (Joan. XVIII) .

O gens Judaica, gens caeca, o gens prava, atque perversa! haeccine reddis Domino pro omnibus bonis quae tibi praestitit? o popule stulte et insipiens! (Deut. XXXII) . Nunquid non ipse est pater tuus spiritualis, qui ab initio possedit te, fecit ex nihilo, et et nullis tuis meritis praecedentibus, propter bonitatem [Col. 0143C] suam fecit, et creavit te? o gens perfida, memento dierum antiquorum patrum, cogita generationes singulas, et aperte cognosces, quia ipse est naturaliter Dei et Virginis Filius, cui tu supradictas et multas alias intulisti iujurias. Interroga ergo patrem tuum, et annuntiabit tibi (ibid.) , ipsum esse, qui Abraham eduxit de Ur Chaldaeorum, et genus illius eripuit de servitute Aegyptiorum, et collocavit interfectis hostibus in terra Chananaeorum. Quare ergo Deum factorem tuum dereliquisti, et a Deo salutari tuo recessisti? Quare illum, o infelicissima gens omnium gentium, in diis alienis exacerbasti, et in multis abominationibus ad iracundiam provocasti? Immolasti daemoniis, et non ipsi; diis videlicet, quos ignorasti, imo quos tuo consilio [Col. 0143D] et industria fecisti. Deum ergo qui te genuit, o gens perfida, dereliquisti; et quod negare non potes, oblita es Domini Creatoris tui, dum ipsum Dei Virginisque Filium, per quem Deus Pater omnia creavit, et sine quo factum est nihil, in manibus gentium ad crucifigendum tradidisti. Quomodo dicitis, o infelices Judaei, quod non estis obliti Domini Creatoris vestri, cum ejus dilectissimum Filium ad congregandas oves, quae perierant domus Israel (Matth. X) , specialiter ab eo missum, non solum illius praedicationem audire contempsistis, verum etiam persuasione vestra et rogatu crudelissime morti tradidistis? Quomodo non Deum factorem vestrum [Col. 0144A] dereliquistis, cum ipsum Regem angelorum, per quem Deus Pater cuncta in coelo et in terra gubernat et regit, vilipendendo et injurias illi innumeras inferendo, negastis; et Caesarem, hominem videlicet idololatriae deditum, regem vos publice habere professi estis? Revera infelices, imo infelicissimi estis, qui coaeternum et consubstantialem Deo Patri Filium, ut Deum et Dominum patrum vestrorum, scilicet Abraham, Isaac et Jacob summo honore et reverentia recipere noluistis; sed falsos testes adhibentes, et procacibus illum vocibus accusantes, sine causa reum esse, morti condemnastis, et hominem idolis culturam exhibentem vobis in regem elegistis.

Nolo vos ignorare, o Judaei, quia antiqua malitia, [Col. 0144B] quae ad persequendum Christum patrum vestrorum animos incitavit, ipsa hodie ad contemplandam veritatem, quae Christus est, mentis vestrae oculos claudit. Impietatem, quam instigante invidia adversus Christum cogitaverunt, pravis operibus perfecerunt. Quorum venenosas cogitationes, et dolosas machinationes, atque sacrilegas operationes, quas malitiose adversus Dominum et adversus Christum ejus adinvenerunt (Psal. II) , liber Sapientiae in persona eorum loquens, apertissime declarat, dicens: Circumveniamus justum, id est Christum injuste, quoniam inutilis est nobis, et contrarius est operibus nostris, et improperat nobis peccata legis, et diffamat in nos peccata disciplinae nostrae. Promittit se scientiam Dei habere, et Filium Dei se nominat. Factus [Col. 0144C] est nobis in contradictionem cogitationum nostrarum. Gravis est nobis etiam ad videndum, quoniam dissimilis est aliis vita illius, et immutatae sunt viae ejus. Tanquam nugaces aestimati sumus ab illo (Sap. II) . Nugas, ut ait B. Isidorus ⁜ (35) , Hebraeum nomen est. Sic enim hoc nomen expositum invenimus, ubi per Sophoniam prophetam ait Dominus: Nugas, qui a lege recesserant, ego congregabo (Sophon. III) . Per hoc scire possumus, linguam Hebraicam matrem esse omnium linguarum, quia aperte exponit quae loquitur. Sequitur: «Et abstinet se a viis nostris tanquam ab immunditiis, et praefert novissima justorum, et gloriatur patrem se habere Deum. Videamus ergo si sermones illius veri sunt, et tentemus [Col. 0144D] quae ventura sunt illi, et sciemus quae erunt novissima illius. Si enim est verus Filius Dei, suscipiet illum, et liberabit eum de manibus contrariorum. Contumeliis et tormento interrogemus eum, ut sciamus reverentiam illius, et probemus patientiam ejus. Morte turpissima condemnemus illum; erit enim respectus ex sermonibus illius.» Attentius audite, o genimina viperarum, quid liber Sapientiae de transgressoribus legis atque homicidis patribus vestris dicat. «Haec supradicta, inquit, cogitaverunt et erraverunt.» Quare? «Quia videlicet excaecavit illos malitia ipsorum, et nescierunt sacramenta Dei, neque mercedem speraverunt justitiae, nec judicaverunt honorem animarum sanctarum.»

[Col. 0145A] Volo vos scire, o Judaei, quod hic supradictus liber ideo Sapientiae nominatur, quia in eo Christi adventus, qui est Sapientia Dei Patris, pronuntiatur et ejus passio evidenter exprimitur. Interea vos moneo, o Judaei, ut supradictum libri Sapientiae testimonium diligenter pertractetis; quatenus intelligere possitis, quid cavere, quidve sequi debeatis. Ait ergo superius de insipientibus patribus vestris, qui Christo mala pro bonis reddiderunt, cruci eum videlicet sine causa affixerunt: Haec cogitaverunt et erraverunt, excaecavit enim illos malitia eorum (Sap. II) . Quae cogitando erraverunt? Nunquid bona cogitando? Nequaquam. Imo quia Christum, qui vere est Rex coelorum ac terrae, negaverunt, dicentes: Non habemus regem, nisi Caesarem (Joan. XIX) , ideo [Col. 0145B] a via veritatis, quae Christus est, erraverunt, et aeternam damnationem incurrerunt. Quare? Quia excaecavit illos malitia eorum. Revera non potest oculus mentis lumen veritatis, quod Christus est, conspicere, quem pulvis claudit malitiae: quia igitur malitiam in cordibus suis adversus Christum cogitaverunt, idcirco lumen sapientiae, quod Christus est, amiserunt.

Quid inter haec animadvertitis, o Judaei? Nimirum si patres vestros, qui publice Christum negaverunt, imitari volueritis, ad aeternae vitae gaudia nunquam pervenire poteritis. Si tortuosa parentum vestrorum vestigia fueritis secuti, lumen veritatis et sapientiae, quae Christus est, nullatenus valebitis [Col. 0145C] contemplari. Si caecus caeco ducatum praebeat, ambo in foveam cadunt (Matth. XV) . Oportet igitur vos omnibus modis, o Judaei, foveam aeternae damnationis vitare, in quam cernitis incredulos antecessores vestros cecidisse. Illorum itaque aeterna damnatio, quam per incredulitatis errorem incurrerunt, vestra sit emendatio. Aeterna illorum poena retrabat vos a mortifera vestrae incredulitatis perfidia. Perpetua illorum confusio salutis vestrae sit cautio. Hoc est ergo consilium meum, ut sicut infelices parentes vestri per incredulitatis errorem descenderunt in infernum, vos per fidem santissimae Trinitatis, Patris videlicet et Filii et Spiritus sancti, elaboretis bona operando ascendere in coelum. Apprehendite igitur disciplinam, ut de via justa non [Col. 0145D] pereatis (Psal. II) cum homicidis et sacrilegis patribus vestris. Si disciplinam ecclesiasticae religionis susceperitis, et Sapientiam Dei Patris, quae Christus est, fideliter credendo dilexeritis, remissionem peccatorum consequi poteritis. Si autem in vestra malitia persistere volueritis, et disciplinam vestrae salutis non receperitis, absque dubio peribitis. Unde in libro Sapientiae legitur: Sapientiam et disciplinam qui abjicit infelix est, et vacua spes illorum, et labores sine fructu, et inutilia ⁜ (36) opera illorum sunt. Impii autem secundum mala quae cogitaverunt, correptionem habebunt: qui neglexerunt [Col. 0146A] justum, scilicet Dei et, Virginis Filium, qui peccatum non fecit, nec inventus est dolus in ore ejus (Isai. LIII) : et a Domino recesserunt, id est, a cultu totius Trinitatis. Filii autem adulterorum illorum, videlicet, qui a Deo Patre et Spiritu sancto recesserunt, et idolis servierunt, in consummatione erunt, et ab iniquo eorum toro semen exterminabitur. Et siquidem longae vitae erunt, et tamen in nihilum computabuntur, et sine honore erit novissima senectus illorum (Sap. III) .

Castitas in Novo Testamento laudatur, quae in intemerata Virgine initium sumpsit: sic enim almae matris Ecclesiae cum Jesu Christi sponsi sui charitate pulchra est et casta generatio. Monet ut Christus Dei Patris Sapientia absque ulla dubitatione credatur, quia semper ad Dei cultum eos pie [Col. 0146B] vocat. Ex Salomonis testimonio ejus acquisitionem ejusdem assertionibus summe commendat, cujus cognitio vita aeterna. Ulterius inquirit, quare Sapientiae Salomonis librum a propheticis voluminibus reciderint.

Haec supradicta ⁜ (37) , o Judaei, in libro Sapientiae de illis praedicta fuerunt, qui Justum neglexerunt, id est Christum Dei et Virginis Filium despexerunt, et ab eodem qui cum Deo Patre et Spiritu sancto unus naturalis et verus Deus est, ipsum negando, blasphemando, injurias illi innumeras inferendo, male vivendo recesserunt. Audite etiam, o Judaei, quid in eodem libro Sapientiae de illis, qui Christum devota et fideli mente susceperunt, dicatur. Bonorum enim laborum gloriosus est fructus, et quae [Col. 0146C] non concidat radix sapientiae (Sap. III) . Et iterum: O quam pulchra est casta generatio cum charitate. Immortalitas est enim memoria illius, quoniam et apud Deum nota est, et apud homines (Sap. IV) . Haec nimirum de Ecclesiae filiis dicta sunt. Non enim in Veteri sed in Novo Testamento castitas laudatur. Nam in Veteri Testamento steriles mulieres, quae filios habere non poterant, se esse infelices dicebant. Unde in Genesi Rachelem legimus dixisse Jacob viro suo: Da mihi filios, alioquin moriar (Gen. XXX) . Anna etiam mater Samuelis Heli sacerdoti conquesta est, eo quod non haberet filium, dicens: Domine mi, mulier infelix nimis ego sum (III Reg. I) . Elisabeth etiam mater S. Joannis [Col. 0146D] Baptistae, quae usque ad senectutem sterilis permanebat, cum se concepisse cognosceret, hujusmodi in Domino exsultavit, dicens: Quia sic mihi fecit Dominus in diebus, quibus respexit auferre opprobrium meum inter homines (Luc. I) . Haec itaque sancta femina quae diu sterilis vixerat, de dono prolis idcirco gaudebat, quia sterilitatis opprobrio carebat. Patet ergo, ut supra diximus, quia in veteri testamento opprobrium erat in mulieribus non habere filios, in novo autem gloria est virginibus, et propter Deum sese in castitate continentibus. Filii quippe sunt praemia nuptiarum, propter quae ipsae nuptiae celebrantur. Pulchra ergo et casta [Col. 0147A] generatio filii Ecclesiae sunt per baptismum renovati, a peccatis abluti cum charitate Dei et proximi. Qui jure pulchra et casta generatio dicuntur, quia per sacri fontis uterum dealbati et in sanctae Trinitatis fide roborati, in charitate sui Conditoris non solum casti, sed etiam virgines inveniuntur. Inde est quod sancta mater Ecclesia casta dicitur et virgo, quia videlicet non fornicatur cum idolis, nec cum diis alienis, sed per charitatem, incorruptam et intemeratam fidem servat Jesu Christo sponso suo. Itaque, ut ait B. Augustinus (Serm. XII, De temp.) , ubi non est caro a concubitu integra, sit in fide Christi virgo conscientia. Et ne dubitetis, o Judaei, quod dicimus ita esse, quid in persona Christi Salomon in Cantico spiritualis amoris de [Col. 0147B] eadem pulchra et casta sanctae Ecclesiae generatione dicat, audite: Tota pulchra es, amica mea, et macula non est in te (Cant. IV) .

Volo vos scire, o Judaei, quod sancta Ecclesia cum omnibus filiis suis una Ecclesia est, et unum corpus; Christus autem caput illius est. Quid ergo de illius pulchritudine et castitate Jesus Christus coelestis sponsus dicat, audiamus. Tota inquit, pulchra es, amica mea, et macula non est in te. Cum scriptum sit: nemo vivit sine peccato, nec infans cujus vita est unius diei super terram (Job XIV, juxt. LXX) ; quid est quod sponsa tota pulchra esse dicitur, in qua macula non habetur? Alibi quippe scriptum est: Stellae non sunt mundae in conspectu [Col. 0147C] Dei (Job XXV) . Et alibi: In multis enim offendimus omnes (Jac. III) . Et Joannes apostolus ait: Si dixerimus, quia peccatum non habemus, nosmetipsos seducimus, et veritas in nobis non est (I Joan. I) . Item ipse: Si dixerimus quia non peccavimus, mentimur, et non facimus veritatem (ibid.) . Sed dum sancta Ecclesia in suis filiis a peccatis quotidianis se per poenitentiam mundat, dum quotidie peccata venialia cum lacrymis abluit, et a criminalibus se retrahit; quamvis frequenter peccet, per assiduam tamen poenitentiam munditiam suam assidue conservat. Hinc enim in Apocalypsi episcoporum ordini dicitur: Beatus qui custodit vestimenta sua, ne nudus ambulet, et appareat confusio nuditatis illius (Apoc. XVI) . Unde etiam Salomon [Col. 0147D] in libro, quem Ecclesiasten appellamus, ait: Omni tempore sint vestimenta tua candida, et oleum de capite tuo non deficiat (Eccle. IX) . Et illud: Justus autem meus ex fide vivit (Hebr. II; Rom. I; Gal. III) . Quamvis ergo mox ut peccet, a justitia deviet, tamen dum semper credit in eum qui justificat impios, et assidue sub ejus fide peccata sua deflet, per assiduas lacrymas et caetera bona opera justitiam suam retinet.

Notandum quia haec pulchritudo, scilicet castitas et virginitas generationis sanctae Ecclesiae, in novo testamento, a beatissima semper Virgine Maria, quae est caput virginum, initium accepit. Ipsa est [Col. 0148A] virginum regina et auctrix: ipsa mater nostri capitis, qui est Virginis filius, et virginum sponsus Inde agmina virorum ac puellarum sanctarum, inde sectatores et sectatrices perpetuae continentis puellarum, catificantes se non solum in corpore sed etiam in ipsa mente, concupiscentiae radicem castrantes, coelestem atque angelicam vitam in terrena mortalitate meditantes, et in carne corruptibili incorruptionem perpetuam retinentes. Quibus cedit omnis fecunditas carnis, omnisque pudicitia conjugalis. Nam cum ipsa universa Ecclesia virgo sit desponsata uni viro, sicut dixit Apostolus (II Cor. XI) : quanto digniora sunt membra ejus qui hoc custodiunt etiam in ipsa carne, quod tota custodit in fide? Sed tamen sic virginitas laudetur, [Col. 0148B] ne nuptiae condemnentur. Oportet ergo, ut ait B. Isidorus ⁜ (38) , non damnare quod bonum est, scilicet nuptias, sed suadere quod melius est, videlicet continentiam sive virginitatem.

Audistis superius, o Judaei, teste libro Sapientiae, quia qui Christum negaverunt, eumque super se regnare noluerunt, in nihilum computabuntur, et sine honore erunt novissima senectutis illorum. Audistis etiam ex lectione ejusdem libri Sapientiae, quam pulchra sit casta generatio sanctae matris Ecclesiae cum Jesu Christi sponsi sui charitate. Tot verissimis itaque testimoniis in vestra objectione convicti, tot Veteris ac Novi Testamenti auctoritatibus superati, quid aliud restat, nisi ut Christum [Col. 0148C] cum Deo Patre et Spiritu sancto unum et verum naturaliter Deum credentes, ejus baptismo quantocius purificari studeatis? Si humiliter consilium meum susceperitis, gratiam Dei omnipotentis Patris recuperare poteritis, quam ejus dilectissimum Filium negando, amisistis. Hortor itaque vos cum omni diligentia, et moneo omni instantia, ut ipsum Dei et Virginis Filium verum Deum et naturalem Dei Patris Sapientiam esse credatis, sine quo ad animarum vestrarum salutem pertingere minime potestis. Ipsa quippe Dei Patris vera sapientia, quae Christus est, semper vos ad cultum Dei vocavit, sed prius in veteri testamento per legem et prophetas quasi in occulto, nunc autem in hoc tempore gratiae per apostolos, et episcopos et [Col. 0148D] caeteros Ecclesiae praedicatores vos ad veram fidem invitat, non jam occulte sed publice. Unde Salomon in Proverbiorum libro ait: Sapientia, id est, Christus, foris praedicat, in plateis dat vocem suam, in capite turbarum clamitat, in foribus portarum urbis profert verba sua, dicens: Usquequo parvuli diligitis infantiam? (Prov. VIII.) Notandum quia parvuli aliquando dicuntur pro infantia, aliquando vero pro parva intelligentia. Hebraea utique plebs, antequam in terram promissionis intraret, quasi infans erat, quia nec legalibus praeceptis, nec prophetarum oraculis instructa fuerat, cui Moyses ait: Portabit te Dominus Deus tuus usque ad locum [Col. 0149A] istum, sicut portare solet mulier infantem suum (Deut. I) . Lex enim Judaeis quasi infantulis paedagogus fuit. Sed quid Sapientia Dei Patris dicat, audiamus. Usquequo, parvuli, diligitis infantiam? Ac si Deus et homo Jesus Christus, in quo vere sunt omnes thesauri sapientiae et scientiae Dei Patris, apertius diceret: O Judaei, qui cognitione mei estis parvuli, usquequo diligitis infantiam? Legis scilicet carnalem observantiam, quam vos dudum, cum adhuc eratis infantuli, in Dei videlicet amore pusilli, in eremo docui, et in adventu meo fidem habere volui? Lex enim et prophetae usque ad Joannem prophetaverunt (Matth. XI) . Ego autem novus homo veni in mundum, et in adventu meo omnes veteris legis carnales caeremonias mutavi, et nova [Col. 0149B] praecepta mundo edidi. Quare ergo, o stulti Judaei, aeterna gaudia, quae recte in me credendo vobis forent utilia, non desideratis; et terrena ac transitoria, quae vobis sunt noxia, concupiscitis? Cur, o imprudentes, qui in lege et prophetis me venturum esse legistis, me jam venisse non solum recipere non vultis, sed etiam odio scientiam meam habetis? Iterum ipsa naturalis Dei Patris sapientia, quae Christus est, vos misericorditer, o Judaei, ad fidem atque amorem sui, in eodem libro Proverbiorum hortatur, dicens: Convertimini ad correctionem meam, et proferam vobis spiritum meum, et ostendam verba mea (Prov. I) . Ac si apertius diceret: Quia prius vocavi vos, scilicet adventum [Col. 0149C] meum pronuntiavi per legem et per prophetas, deinde per Evangelium meum, et renuistis ad me fideliter accedere, et extendi manus meas ad facienda miracula, et etiam in cruce expandi eas pro vestra ac totius mundi redemptione, et non fuit qui aspiceret, praeterea despexistis omne consilium meum, quo cogitaveram ut vos scilicet in filios et filias adoptarem, vos autem superbiendo blasphemando, discipulos meos injuriis affectos, flagellis caesos de finibus vestris ejecistis, et increpationes meas, quibus vos ut pater filios ad viam veritatis revocare volebam, neglexistis, sed saltem vel jam nunc quamvis sero convertimini ad saluberrimam correctionem meam, et proferam vobis spiritum meum, spiritum videlicet intelligentiae et pietatis; et etiam [Col. 0149D] verba mea, quae sine dubio sunt spiritus et vita (Joan. VI) , vobis ostendam.

Audistis, o infelices Judaei, quam pie vos Dei Patris sapientia, quae Christus est, ad se vocat, ut illum cum eodem Patre et Spiritu sancto unum naturalem Deum esse credatis. Quam modeste vos increpat ut de transactis malis quantocius poenitentiam agatis, quamque misericorditer vos sibi in filios adoptare volens, Spiritum sanctum vobis promittit, quo illuminati in cognitione et amore perfectius crescatis. Ipse enim, ut ait B. Paulus, vult omnes homines salvos fieri et ad agnitionem veritatis venire (I Tim. II) . Sentite igitur de illo in bonitate, et in simplicitate cordis quaerite illum, quoniam invenitur ab his, qui non tentant cum: apparet autem [Col. 0150A] eis, qui fidem habent in illum (Sap. I) . Quaerite ergo illum, o Judaei, ut ait Salomon, in simplicitate cordis, et credite illum naturaliter Filium esse Dei Patris, ut illum possitis invenire ac propitium habere in die necessitatis. Apparet, inquit, eis qui fidem habent in illum. Revera Dei et Virginis filius apparet in praesenti vita veraciter in se credentibus, seque ex toto corde diligentibus, per fidem; et apparebit in futuro per speciem. Moneo vos itaque, o Judaei, ut hanc sapientiam, quae Christus est, summopere quaeratis, et inventam fideliter diligatis, quatenus ipsius magisterio instructi, cum Ecclesiae filiis beatificari possitis. In cujus laudibus sic ait Salomon in Proverbiis: Beatus homo qui invenit sapientiam, videlicet quae Christus est, et qui [Col. 0150B] afluit prudentia. Melior est acquisitio ejus negotiatione argenti et auri, primi et purissimi fructus ejus: pretiosior est cunctis opibus: et omnia quae desiderantur huic non valent comparari. Longitudo dierum in dextra ejus, et in sinistra illius divitiae et gloriae. Viae ejus viae pulchrae, et omnes semitae illius pacificae. Lignum vitae est his qui apprehenderint eam; et qui tenuerit eam, erit beatus. Dominus, scilicet Deus Pater hac sapientia, quae Christus est, fundavit terram, stabilivit coelos prudentia: Christus est enim sapientia et prudentia Dei Patris. Sapientia ergo illius eruperunt abyssi, et nubes rore concrescunt (Prov. III) .

Vos scitis, o Judaei, quia qui odit sapientiam, [Col. 0150C] odit animam suam, et qui diligit illam, diligit vitam. Unde ipsa Dei Patris Sapientia, quae Christus est, loquitur in Proverbiis: Omnes, qui me odio habent, diligunt mortem (Prov. VIII) . Et iterum: Qui in me peccaverit, laedet animam suam (ibid.) . Auribus itaque audite disciplinam, et operibus apprehendite eam, et nolite superba mente abjicere illam. Quid etiam ipsa Dei Patris Sapientia ad eruditionem omnium nostrum de se ipsa dicat, audiamus: Beatus homo, qui audit me, et qui vigilat ad fores meas quotidie, et observat ad postes ostii mei (ibid.) . Et iterum: Qui me invenerit, inveniet vitam, et hauriet salutem a Domino (ibid.) . Quam misericorditer, et quam pleno charitatis affectu ipsa Dei Patris Sapientia, quae Christus est, omnes ad fidem et dilectionem [Col. 0150D] sui invitet; Salomon in eodem Proverbiorum libro ostendit, dicens: Nunquid non sapientia clamitat, et prudentia dat vocem suam? In summis excelsisque verticibus super viam in mediis semitis stans juxta portas civitatis in ipsis foribus loquitur, dicens: O viri, ad vos clamito, et vox mea ad filios hominum (ibid.) . O Judaei transire fortasse per viam temporalem cum hujus Sapientiae ignorantia poteramus, si haec eadem Sapientia in semitae angulis, id est in abscondito, constitisset; sed non in angulis, sed in mediis viis stetisse perhibetur. Investiganda quippe haec Dei Patris Sapientia fuerat, si occulta esse voluisset; sed postquam Incarnationis suae mysteria publice ostendit; postquam humilitatis exemplum superbientibus praebuit; semetipsa [Col. 0151A] vobis, quasi transeuntibus, in mediis semitis fixit; ut si illam videlicet quaerere nolumus, in eam nolentes impingamus; et quam videre negleximus, ostendentes tangamus. Sed quid haec Dei Patris Sapientia, quae Christus est, dicat, audiamus: Accipite disciplinam meam, et non pecuniam; doctrinam magis quam aurum eligite (ibid.) . Ac si aperte dicat: Accipite disciplinam meam, quae docet Deum in omnibus et super omnia diligere, proximum tanquam seipsum amare, pecuniam contemnere, coelestia quaerere, peccata vitare, virtutes acquirere. Sequitur: Doctrinam meam magis quam aurum eligite. Quasi diceret: Evangelicam doctrinam meam magis quam aurum eligite; quia per ipsam, cognitionem atque amorem Conditoris vestri potestis [Col. 0151B] acquirere. Unde etiam Salomon ait in Proverbiis: Posside sapientiam, quia auro melior est: acquire prudentiam, quia pretiosior est argento (Prov. XVI) .

De hac etiam increata Sapientia, quae Christus est, audite, o Judaei, quid in libro Sapientiae legitur: Optavi et datus est mihi sensus; et invocavi et venit in me spiritus sapientiae; et praeposui illam regnis et sedibus, et divitias nihil esse duxi in comparatione illius; nec comparavi illi omnem lapidem pretiosum; quoniam omne aurum in comparatione illius arena est exigua, et tanquam lutum aestimabitur argentum in conspectu illius. Super salutem et speciem et omnem pulchritudinem dilexi illam, et proposui pro [Col. 0151C] luce habere illam; quoniam inexstinguibile est lumen illius (Sap. VII) . Ipsam itaque Sapientiam Dei Patris, quae Christus est, in comparatione cujus vilescunt omnia, super omnia diligite, et cum Deo Patre et Spiritu sancto unum et verum Deum esse credite, si ad aeternam vitam vultis pertingere. Cognitio quippe summae et individuae Trinitatis vita aeterna est, sine qua nullus in aeternum vivere potest. Unde ipse Deus et homo Jesus Christus Deo Patri loquitur, dicens: Haec est vita aeterna: ut cognoscant te solum verum Deum, et quem misisti Jesum Christum (Joan. XVII) . Ipsam itaque Dei Patris Sapientiam, quae Christus est, pro luce habere fideli devotione proponite, ut expulsis incredulitatis tenebris, ad aeternae claritatis patriam, [Col. 0151D] ipsa duce, possitis pertingere. Ipsa in hac peregrinatione sanctam Ecclesiam evangelicis documentis illustrat; ipsa in Deo Patre, a quo nunquam discessit, aeternaliter manens, sanctos angelos in coelo illuminat. Librum Sapientiae, in quo tam evidentissima de Christi adventu testimonia inveniuntur, Salomon ⁜ (39) scripsisse probatur testimoniis illis, quibus ibi legitur: Tu, inquit, me elegisti regem populo tuo, et judicem filiorum tuorum et filiarum: et dixisti mihi ut aedificarem templum in monte [Col. 0152A] sancto tuo, et in civitate habitationis tuae, scilicet Hierusalem, et altare, similitudinem, scilicet, tabernaculi tui, quod praeparasti ab initio (Sap. IX) . Et Iterum: Sapientia deducet me in operibus meis sobrie, et custodiet me in sua potentia, et erunt accepta opera mea, et disponam populum tuum juste, et ero dignus sedium patris mei (ibid.) . His testimoniis aperte datur intelligi quod Salomon scripsit librum Sapientiae. Hunc Sapientiae librum, ut quidam sapiens meminit, Hebraei inter canonicas Scripturas recipiebant. Sed postquam comprehendentes Christum interfecerunt, memorantes in eodem libro tam apertissima de Christo testimonia, quibus dicitur: Dixerunt intra se impii: Comprehendamus justum injuste, quoniam inutilis est nobis, et contrarius [Col. 0152B] est operibus nostris, et promittit, se scientiam Dei habere, et Filium Dei se nominat (Sap. II) . Et infra: Si enim est Filius Dei, suscipiet illum, et liberabit eum de manibus contrariorum (ibid.) Ac deinde: Ut sciamus, inquiunt, reverentiam illius, et probemus patientiam ejus; morte turpissima condemnemus eum (ibid.) Hac de causa collatione facta, ne nostri eos pro tam aperto sacrilegio derogarent, a propheticis voluminibus eumdem librum reciderunt, legendumque suis prohibuerunt.

Audistis, o Judaei, quia parentes vestri librum Sapientiae, quem ante adventum Christi inter canonicas Scripturas recipiebant, post passionem vero ejus a propheticis eum voluminibus reciderunt, legendumque [Col. 0152C] suis prohibuerunt. Cur hoc fecerunt? Quare librum Dei sapientia et providentia conscriptum, de canone sanctorum librorum secantes, repudiaverunt? Nunquid causa amoris et dilectionis nominis Christi hoc fecerunt? Imo odio et malevolentia hoc egerunt. Si enim Christum veraciter diligerent, librum Sapientiae, qui passionem, quam dudum ipsi in eum exercuerant, aperte praedicabat, de divinarum catalogo Scripturarum non abjicerent, sed summa reverentia haberent. Si Christum verum Deum et verum hominem esse crederent, nequaquam Scripturam sacram, quae adventum ipsius longe ante praedixerat, et passionem ab eis celebratam evidenter ostendebat, de antiquorum librorum numero reciderent. Quid inter [Col. 0152D] haec animadvertitis, o Judaei? quid dicitis, aut quid respondetis? Nonne cum liber Sapientiae adventum Christi aperte praedicabat, ejusque passionem evidenter a Judaeis illatam ostendebat, Christo testimonium perhibebat? Nam et cum ipsi infelices parentes vestri eumdem Sapientiae librum, eo quod Christi passionem manifeste ostenderet, de numero divinorum librorum resecarent, procul dubio testimonium Christo perhibebant, quia passionem, quam a seipsis patratam sciebant, sciri et a posteris [Col. 0153A] legi dolebant. Idcirco itaque de sanctarum Scripturarum canone librum Sapientiae Judaei reciderunt, ne nostri eos, ut dictum est, pro tam aperto sacrilegio derogarent. Sed quanta est malitia hominum contra benignitatem et omnipotentiam Dei? Quia igitur librum Sapientiae, quem Deus Pater Spiritu sancto, sicut et caeteras sanctas Scripturas ad laudem et gloriam nominis sui dictavit, et in quo dilectissimi Filii sui adventum ejusque passionem evidenter praeostendit, ipsi malitiose de sanctorum numero librorum delere conati sunt, contra animarum suarum salutem pestilenter egerunt.

Hoc loco vos convenio, o Judaei, ut dicatis mihi qua de causa tam superbe contraire praesumpsistis [Col. 0153B] dispositioni atque ordinationi omnipotentis Dei? Quare illius consilium dissipare estis ausi, librum videlicet Sapientiae, quem ipse, qui vocat ea quae non sunt, tanquam ea quae sunt, ad eruditionem Ecclesiae suae scribere jussit, vos canone sanctorum librorum recidere praesumpsistis? Quae etiam vos insania compulit? quae malignitas incitavit? quae superbia adversus Deum et Creatorem vestrum armavit in tantum, ut decretum ab eo firmiter ante omnia saecula statutum immutare, et omnino occultare voluistis, ita ut, si fieri posset, ne compleretur, modis omnibus elaborastis? Dei et Virginis Filium pro salute humani generis a Deo Patre de coelis missum sine causa cruci affixistis; insuper [Col. 0153C] et ea quae, Spirito sancto dictante, de ipso scripta erant, obliterare conati estis? In hoc datur intelligi, quia semper contra Dominum contentiose egistis, et idcirco locum ac gentem perdidistis. Longe superius jam dixi vobis, o infelices, quia non est prudentia, non est scientia, non est sapientia, non est consilium contra Deum (Prov. XXI) . Non ergo ad vitam, sed ad aeternam damnationem tendit, qui Dei consilium dissipare contendit. Qui divinae dispensationi repugnat, ejusdem divinitatis coelitus adversum se iracundiam provocat. In se vadit, cum vadit in Deum; coelum pulsans, cadit in profundum; in altum tendens, ruit ab alto. Redite itaque, o infelices Judaei, ad cor; et divinae dispensationi diutius contraire nolite. Non est vobis [Col. 0153D] utile Dei opus, etiamsi possetis, facere irritum, quod ipse ante omnia saecula pro humani generis salute suo tempore firmiter statuit complendum. Quid potest dicere lutum contra figulum? (Isa. XLV.) Aut quomodo potest dicere figulo vas fictile, non me fecisti bene? Libenter ergo utile consilium meum suscipite, et divinae dispensationi ulterius nolite contraire.

Quid inter haec animadvertitis, o Judaei? quid dicitis? quid ad supradicta respondetis? Puto jam victi estis in tantum, ut contra Dei Sapientiam, quae Christus est, nunquam amplius mussitare, nec omnino [Col. 0154A] ultra repugnare debeatis. Dominum itaque Jesum Christum, quem hactenus negastis dicendo, non ante omnia saecula a Deo Patre genitum fuisse, sed ex Maria, illius Genitrice, temporaliter exordium sumpsisse, cum Patre et Spiritu sancto unum et verum Deum esse credite; omnia continentem, omnia regentem, et per infinita saeculorum saecula regnantem.

Ipsum quippe ⁜ (39*) Deus Pater ante omnia saecula ex se ipso genuit; ipsum, ut jam saepe dictum est, ad redemptionem humani generis per intemeratae Virginis Mariae uterum misericorditer misit. Haec omnia ab initio mundi per figuras innotuit, per oracula intimavit, per legis doctores docuit, per prophetas praedixit, ad extremum vero per evangelistas [Col. 0154B] et apostolos apertius toto orbi manifestavit. Hos quoque Testamenti Novi doctores, qui Testamenti Veteris occultas allegoriarum caligines aperte explanaturi, et in luce praedicando perducturi erant; B. Job in spiritu praevidens de Domino dicebat: Profunda quoque fluviorum scrutatus est, et abscondita perduxit in lucem (Job XXVIII) . Quod B. Gregorius exponens, ait ⁜ (40) : «Quid namque hic aliud flumina, nisi antiquorum Patrum dicta nuncupantur? Quis enim pensare sufficiet, quam vehemens fluvius, dum legem conderet, ex pectore Moysi erupit? Quam vehemens fluvius ex David corde defluxit? quanta vero ⁜ (41) Salomonis opere atque omnium prophetarum fluminum fluenta manarunt? [Col. 0154C] Sed horum fluminum, o infelices Judaei, vos speciem tenetis, dum superficiem litterae servando, eorum profunda ignoratis. Nos vero, qui veniente in carne Domino in eisdem fluminibus, id est in sanctorum Patrum Veteris Testamenti Scripturis, interna spiritualia quaerimus, eorum profunda ac mystica rimamur. Quod ipse Dominus facere dicitur, quia id nos agere, ipso donante, praevalemus. Per nos ergo, qui non litteram quae occidit, sed spiritum qui vivificat (II Cor. III) , sequimur, et profunda fluviorum Dominus scrutatur, et abscondita in lucem perducit; quia dicta legis, quae caliginosa nimis historia obscurat, nunc expositio spiritalis illuminat. Unde et loquens in parabolis per Evangelium Veritas discipulis praecipit, dicens: Quod [Col. 0154D] dico vobis in tenebris, dicite in lumine; et quod in aure auditis, praedicate super tecta (Matth. X) . Aperte namque dicta exponentium fecerunt nobis tam conspicuas sententias antiquorum Patrum. Unde Isaias propheta plana sanctae Ecclesiae expositionis verba conspiciens, et non allegoriarum tenebris obscura, exclamavit, dicens: Locus fluviorum rivi latissimi et patentes (Isa. XXXIII) .

Hoc loco intelligite, o Judaei, «Quia Testamenti Veteris dicta, quasi angusti et clausi rivi fuerunt, qui immensas scientiae suae sententias collectione obscurissima constrinxerunt. At contra, doctrina [Col. 0155A] sanctae Ecclesiae rivi et lati et patentes sunt; quia ejus dicta, et invenientibus multa sunt, et quaerentibus plana. Ait ergo B. Job (cap. XXVIII) : Profunda fluviorum scrutatus est Deus, et abscondita produxit in lucem; quia, dum ecclesiasticis expositoribus intelligentiae spiritum infudit, antiquas prophetarum obscuritates aperuit. Et hoc jam sancta Ecclesia per Spiritum sanctum agnoscit; quod vos, o Judaei, per litteram intelligere omnino non potestis.» Hoc est, quod vobis Isaias praedixit: Si non credideritis, non intelligetis, nec permanebitis (Isa. VII) . Ac si apertius diceret: Si non credideritis ea quae de Christo vobis nuntiata sunt, nequaquam Scripturas intelligere spiritaliter poteritis, quia duritia incredulitatis obnubilat oculos vestrae mentis. Nec permanebitis, [Col. 0155B] inquit, in fide videlicet et dilectione Christi. Hanc procul dubio caecitatem vestram, o infelices Judaei, Moyses legislator praesignabat, cum Israelitico populo loquens faciem velabat; ut videlicet per hoc designaret, quod vos, qui, eodem Moyse testante, semper contra Dominum murmurastis (Exod. XV) , semper eum ad iracundiam provocastis, semper ori ejus increduli fuistis; verba legis cognosceretis, et tamen ejusdem claritatem legis omnimodo non videretis. Unde et per B. Paulum, contribulem scilicet vestrum, et in errore vestro non relictum, sed a Domino misericorditer electum, recte dicitur: Usque in hodiernum diem, cum legitur Moyses, velamen est positum super cor eorum (II Cor. III) , id est Judaeorum. Hanc igitur [Col. 0155C] fidem, ut supra dictum est, omnipotens Deus ab initio mundi, per figuras innotuit, per oracula intimavit, per praecedentia promisit, per subsequentia implevit. Hoc scilicet, quod Dei Filius ante omnia saecula ex Deo Patre sit genitus, et quod idem Deus in fine temporum ex Virgine matre sit homo factus. Verbum enim caro factum est, ut ait evangelista, et habitavit in nobis (Joan. I) .

Sed si adhuc, o Judaei, de illius aeterna nativitate dubitatis; si adhuc dubietas residet in mentibus vestris; si sanctorum Patrum tot testimonia vobis adhuc non sufficere dicitis; quid de eadem coaeterna Deo Patri Sapientia B. Job, quasi illam investigando dicat, audiatis: Sapientia ubi invenitur, [Col. 0155D] et quis est locus intelligentiae? Nescit homo pretium ejus, nec invenitur in terra suaviter viventium. Abyssus dicit: Non est in me; et mare loquitur: Non est mecum. Non datur aurum obrizum pro ea, nec appendetur argentum in commutatione ejus (Job XXVIII) . B. Gregorius ⁜ (42) , quem Deus magnae sapientiae et sanctitatis dono ditavit, accedat; et tantae profunditatis versiculos nobis dignanter exponat. «Notandum, inquit, prius est, quod duo sibi proposuit, et duo subdidit respondendo. Ad id namque quod superius dixit, sapientia vero ubi invenitur, et quis est locus intelligentiae? isto versu respondit: Abyssus dicit; Non est in me; et mare loquitur; Non est [Col. 0156A] mecum. Ad id vero quod dixerat, nescit homo pretium ejus, nec invenitur in terra suaviter viventium, inferiorem versum reddidit, dicens: Non dabitur aurum obrizum pro ea, nec appendetur argentum in commutatione ejus. Ad utraque ergo respondit, sed augendo quod objecerat, non solvendo. Cum sapientiae namque locum quaereret, et deinde inferius responderet, abyssus dicit: Non est in me; non ubi esset, sed ubi non esset, indicavit. Cunctis autem liquet, quod neque haec humana sapientia vel teneri loco, vel emi divitiis potest; sed vir sanctus mysticis sensibus plenus ad alia nos intelligenda transmittit, ut non creatam, sed creantem Sapientiam, quae Christus est, requiramus. Nam nisi in verbis istis allegoriarum secreta rimemur, ea utique, [Col. 0156B] quae sequuntur, omnino sunt digna despectui, si ex sola historica narratione pensentur: nam paulo post dicit:

« Non ad aequabitur ei aurum, vel vitrum. Et cum sicut novimus vitrum longe atque dissimiliter auro sit vilius; cur post auri nomen, metalli utique pretiosi, pro immensa laude, vitrum quoque dixit sapientiae non aequari? Ipsa ergo litterae dificultate compellimur, ut ad sententias horum verborum mysticas vigilemus. Vir itaque sanctus, quam sapientiam contemplatur, nisi eam de qua Paulus apostolus dicit, Christum Dei virtutem et Dei sapientiam (I Cor. I) ; et de qua Psalmista ait: Omnia in sapientia fecisti? (Psal. CIII) . Hujus nimirum Sapientiae [Col. 0156C] homo pretium nescit, quia nihil dignum aestimatione illius invenit. Non autem hoc sapientiae pretium et esse dicitur et nesciri; sed idcirco nesciri quia deest, eo scilicet loquendi genere, quo in angustiis quisque deprehensus, cum remedium subventionis non invenit, fateri solet, quia quid faciat, nescit.

«Hujus ergo Sapientiae pretium nescire, est digni operis meritum, quo illam percipiat, non invenire. Ad hoc namque pretium damus, ut ejus vice rem, quam appetimus, possidere debeamus. Quid autem nos dedimus, ut hanc Sapientiam, quae Christus est, percipere mereremur? Gratia quippe redempti sumus. Illa namque opera sola male vivendo dedimus, quibus si justa retributio servaretur, [Col. 0156D] non Christus, sed supplicia redderentur. Sed aliud homo per justitiam meruit, aliud per gratiam accepit. Testatur Paulus, priusquam mens illius semen acciperet gratuitae veritatis, quibus sentibus premebatur erroris. Qui prius, inquit, fui blasphemus, et persecutor, et contumeliosus; sed misericordiam consecutus sum, quia ignorans feci in incredulitate (I Tim. I) . Testetur ⁜ (43) etiam pro qualibus Christus mori dignatus est. Cum adhuc, inquit, peccatores essemus, secundum tempus Christus pro impiis mortuus est (Rom. V) . Qui ergo, veniente Sapientia, impii inventi sumus, quid boni operis dedimus quo accipere eamdem Sapientiam mereremur? [Col. 0157A] Hujus itaque Sapientiae homo pretium nescit, quia quisquis a brutis ⁜ (44) animalibus rationis intellectu discretus est, quoniam suis meritis non sit salvatus, intelligit; nihil se dedisse boni operis, ut ad finem veniret, agnoscit. Quasi enim ad percipiendam sapientiam pretium dare est, ad cognoscendum Deum actionis suae mercede pervenire. Non esse hujus Sapientiae, quae Christus est, pretium cognoverat, qui dicebat; Quis prior dedit illi, et retribuetur ei (Rom. XI) . Hinc iterum scriptum est: Gratia salvi facti estis per fidem, et hoc non ex vobis: Dei enim donum est, non ex operibus, ut ne quis glorietur (Ephes. II) . Hinc etiam de semetipso idem Apostolus loquitur, dicens: Gratia Dei sum id quod sum (I Cor. XV) . Ex cujus nimirum aspiratione gratiae, [Col. 0157B] quia virtutum opera protinus in corde generantur, ut ex libero quoque arbitrio subsequatur actio, cui post hanc vitam retributio aeterna respondeat, illico adjecit: Et gratia ejus in me vacua non fuit (ibid.) . Sed sunt nonnulli, qui se sanctos ⁜ (45) suis viribus exsultant, suisque praecedentibus meritis redemptos se esse gloriantur; quorum profecto assertio invenitur sibimetipsis contraria; quia, dum innocentes se asserunt, et redemptos, hoc ipsum in se redemptionis nomen evacuant. Omnis namque qui redimitur, ex aliqua procul dubio captivitate liberatur. Unde ergo quilibet iste redemptus est, si prius non fuit sub culpa captivus? Liquet itaque, quia multum desipit, quisquis haec [Col. 0157C] sapit.»

Hujus itaque perfectissimae sapientiae, quae Christus est, o Judaei, nos pretium nescimus, quia nihil boni operis dedimus, ut ad fidem veniremus, sed sola ipsius gratia salvati sumus. Non enim nostris praecedentibus meritis ad nos descendit, sed sola gratuita bonitate sua nos redemit. «Hominis quippe interitum» ut ait B. Gregorius ⁜ (46) , «superna gratia non ut veniat invenit; sed postquam venerit facit. Ad indignam mentem veniens Deus, dignam sibi exhibet veniendo, et facit in ea meritum, quod remuneret, qui hoc solum invenerat, quod puniret.»

Sed quid adhuc B. Job de hac Sapientia, quae Christus est, subjungat audiamus. Non invenitur, [Col. 0157D] inquit, in terra suaviter viventium. Quid hoc in loco terrae signatur nomine, nisi anima humana, de qua Psalmista ait: Anima mea sicut terra sine aqua tibi (Psal. CXLII) . Haec itaque Sapientia Dei Patris, quae Christus est, inveniri in terra suaviter viventium non valet, quia quisquis adhuc hujus vitae voluptatibus pascitur, ab aeternae sapientiae intellectu separatur. Inveniri ergo Sapientia, quae Deus est, in eorum terra non potest, qui suaviter vivunt; quia tanto verius stulti sunt, quanto majora perdentes, in minimis laetantur. Hinc B Petrus eamdem pravorum stultitiam reprehendit, dicens: Voluptates [Col. 0158A] existimantes diei delicias, coinquinationis et maculae (II Petr. II) .

Sequitur: Abyssus dicit: Non est in me. Quid hoc loco abyssum, nisi corda hominum vocat, quae per lapsum fluida, et per duplicitatis caliginem sunt tenebrosa? Quae nimirum abyssus, non esse in se hanc Sapientiam, profitetur; quia iniqua mens dum esse sapiens carnaliter appetit, stultam se ad spiritalia ostendit. Nam quia, teste Paulo, sapientia hujus mundi stultitia est apud Deum (I Cor. III) ; tanto quisque amplius intus stultus fit, quanto conatur exterius sapiens videri. Dum etiam quisque malitiam tegit in corde, ore autem blandimenta exhibet; dum cogitationes suas duplicitate obnubilat; dum puritatis verba, quasi fatuitatem devitat; [Col. 0158B] dum vias simplicis innocentiae declinat, quasi abyssus habere se Dei Patris Sapientiam recusat. Et quia huic mundo mentes deditae, praesentis vitae curis, et sollicitudinibus perturbantur; et idcirco ejusdem sapientiae tranquillitate perfrui nequaquam possunt, recte subjungitur: Et mare loquitur: Non est mecum. Quid enim maris nomine signatur, nisi saecularium mentium amara inquietudo, quae, dum se vicissim inimicitiis impetunt, quasi adversantes se undae collidunt. Recte etenim mare vita saecularium dicitur; quia, dum procellosis actionum motibus concitatur, ab internae sapientiae quiete atque stabilitate disjungitur. Bene ergo de eadem Sapientia, quae Christus est, dicitur; quia abyssus dicit: [Col. 0158C] Non est in me; et mare loquitur: Non est mecum Ac si apertius diceretur: Perturbatae mentes saecularium eo ipso clamant, quoniam a vera sapientia longe divisae sunt, quo quietae non sunt. Quia vero haec Dei Sapientia, manens cum Patre ante saecula, incarnanda erat in fine saeculorum, ut ad redimendum genus humanum, non sanctos angelos, non justos homines mitteret, sed in manifestatione visionis per semetipsam veniret, recte subjungitur:

Nunquid dabitur aurum obrizum pro ea? Quid namque per aurum obrizum, nisi sancti angeli designantur? Qui recte aurum vocantur, et obrizum: aurum, quia fulgent claritate justitiae; obrizum, quia nullum habuerunt unquam contagium culpae. [Col. 0158D] Homines vero justi quandiu in hac carne corruptibili mortaliter vivunt, aurum quidem esse possunt, obrizum omnino non possunt: Corpus enim quod corrumpitur aggravat animam, et deprimit terrena inhabitatio sensum multa cogitantem (Sap. IX) . Nam quamvis in hac vita ex magna justitiae claritate resplendeant; nequaquam tamen ad purum peccatorum sordibus carent. Aurum ergo obrizum recte angeli nuncupantur; quia in ea qua sunt conditi innocentia perdurantes, et fulgent claritate justitiae, et nullis maculantur sordibus culpae. Sed quia pro hac aeterna Sapientia, quae Christus est, nullus angelorum [Col. 0159A] ad redimendum humanum genus mittendus fuit; ne quis spem suam in ipsis angelis, quos in adjutorio hominum saepius apparuisse didicimus, poneret; dictum est: Non dabitur aurum obrizum pro ea. Ac si aperte diceretur: Per semetipsam Dei Patris Sapientia, quae Christus est, manifestabitur, ut humanum genus a culpa redimatur. Nullus vice ejus angelus mittetur, quia per Creatorem necesse est ut creatura liberetur. Unde et in Evangelio ipse Deus et homo Jesus Christus dicit: Si vos Filius liberaverit, vere liberi eritis (Joan. VIII) . Adhuc etiam de eadem Dei Patris Sapientia, quae Christus est, congrue subinfertur.

Non appendetur argentum in commutatione ejus. Quia ergo argento saepe divina eloquia signantur, [Col. 0159B] possunt argenti vocabulo etiam ejusdem eloquii scriptores intelligi, quorum vita inter turbas hominum resplenduit luce virtutum. Sed quia lex peccata indicare potuit, non auferre; non quisquam veterum Patrum, non legislator Moyses humani generis redemptor exstitit. Argentum ergo in commutatione hujus Sapientiae, quae Christus est, non appenditur; quia quilibet sancti esse per Dei gratiam potuerunt, sed in comparatione unigeniti Filii Dei, per quem Deus Pater omnia ex nihilo creavit, et universum mundum de potestate diaboli eripuit, nullius meriti fuisse pensantur. Qui nisi hujus Sapientiae, quae Deus est, servos se cognoscerent, sancti nullatenus fuissent. Quia ergo certum erat, quod per accessum temporis, deficientis saeculi [Col. 0159C] languores excrescerent; actum est ut aeterna Dei Sapientia in fine saeculorum per semetipsam veniret ad grandem hunc et nimiae infirmitatis aegrotum, id est per totum mundum jacens languidum genus humanum; ut, transmissis prius peccatoribus quasi quibusdam visitatoribus, tanto postmodum major veniret potentia medici, quanto magis morbus crevisset aegroti. Quia ergo nullus vice ejus ad salvandos nos mittitur, dicatur recte: Nec appendetur argentum in commutatione ejus. Ac si apertius diceret: Quamvis vita justorum praedicantium quantalibet sanctitatis luce polleat; adventum tamen nobis supernae Sapientiae per suam praesentiam non commutat.

[Col. 0159D] Iterum de eadem Dei Patris Sapientia subjungit, dicens: Non conferetur tinctis Indiae coloribus. Quid enim per Indiam, quae nigrum populum nutrit, nisi hic mundus accipitur, in quo vita hominum per culpam obscura generatur? Tincti autem colores sunt Indiae, hujus mundi sapientes; qui quamvis per infidelitatem, et plerumque per actionem foedi sunt, ante humanos oculos superductae honestatis colore fuscantur. Sed coaeterna Deo Patri Sapientia, quae Christus est, tinctis Indiae coloribus non confertur; quia quisquis hanc veraciter intelligit, ab his hominibus, quos mundus sapientes coluit, quam longe distat agnoscit. Ipsaque ejus mandatorum verba ab hujus mundi sapientibus multum differunt. Doctrina quippe hujus Sapientiae, [Col. 0160A] quae Christus est, de praedicatione pulchra est, et pura veritate conspicua. Nec aliud se per fallaciam praetendit exterius, et aliud se servat interius; neque in suis dictis pulchra videri appetit nitore sermonis, sed integritate veritatis. In mandatis igitur suis Dei sapientia non confertur tinctis Indiae coloribus, quia dum fucata eloquentiae ornamenta non habet, quasi vestis sine tinctura placet.

Sequitur: Non confertur etiam lapidi sardonycho pretiosissimo, vel sapphiro. Sardonychus quippe terrae rubrae similitudinem tenet; sapphirus vero aeream speciem habet. Possunt ergo in sardonycho per terram rubram homines, in sapphiro autem per aeream visionem angeli designari. Nam cum [Col. 0160B] terrae rubrae speciem lapis sardonychus habeat, non immerito hominem designat; quia et Adam, qui primus est conditus, Latino sermone terra rubra nominatur. Quid est ergo quod dicitur: Quia haec sapientia lapidi sardonycho vel sapphiro non confertur, nisi quod is qui est Dei virtus, et Dei Sapientia, mediator scilicet Dei et hominum homo Christus Jesus (I Tim. II) , tanta magnitudine excellat omnia, ut ei nec in terra primi homines, patriarchae videlicet et prophetae, nec in coelo angeli comparentur? Unde et per Psalmistam dicitur: Quis in nubibus aequabitur Domino, aut quis similis erit Deo inter filios Dei? (Psal. LXXXVIII.) Possunt autem per sardonychum lapidem patres veteris [Col. 0160C] testamenti per sapphirum vero praedicatores exprimi testamenti novi. Illi quippe, scilicet patres veteris testamenti, quamvis magnam justitiae vitam tenerent, carnali tamen propagini serviebant. Quia igitur constat, quod quaedam terrena agerent, non immerito per sardonychum lapidem qui, ut praediximus, terrae rubrae tenet speciem, designantur. Per sapphirum vero, qui aerei est coloris, testamenti novi congrue praedicatores accipimus, qui carnalis propaginis desideria postponentes, coelestia sola sectati sunt. De quibus Isaias propheta ait: Qui sunt isti qui ut nubes volant, et quasi columbae ad fenestras suas? (Isa. LX.) Ac si aperte dicat: Nos per terram gradimur, qui adhuc conjugiis implicamur, et propagandae soboli opera carnis impendimus; [Col. 0160D] isti vero in terra non ambulant, sed ut nubes volant; qui dum coelestia appetunt, de terrenis desideriis nihil tangunt. Dicat ergo B. Job: Dei Sapientia sardonycho vel sapphiro lapide non confertur. Ac si aperte insinuet, dicens: Ei qui homo inter homines cernitur, nec in antiquis quisquam, nec in novis patribus aequatur; quia ex Deitate habet, quod in humanitate quemquam similem non habet. Unde et adhuc subditur: Non adaequabitur ei aurum vel vitrum. Auri namque metallum novimus potiori metallis omnibus claritate fulgere. Vitri vero natura est, ut extrinsecus visum, pura intrinsecus perspicuitate perluceat. In alio metallo quidquid intrinsecus continetur, absconditur; in vitro vero quilibet liquor qualis continetur interius, [Col. 0161A] talis exterius demonstratur, atque, ut ita dixerim, omnis liquor in vitreo vasculo clausus patet. Quid ergo aliud in auro vel vitro accipimus, nisi illam supernam patriam, illam beatorum civium societatem, quorum corda sibi invicem, et claritate fulgent, et puritate translucent? Quam Joannes in Apocalypsi conspexerat, cum dicebat: Et erat structura muri ejus ex lapide jaspide; ipsa vero civitas aurum mundum, simile vitro mundo (Apoc. XXI) . Quia enim omnes sancti summa in ea beatitudine claritate fulgebunt, in structura aurum dicitur. Et quoniam ipsa eorum claritas vicissim sibi in alterius cordibus patet, et cum uniuscujusque vultus attenditur, simul et conscientia penetratur; hoc ipsum aurum vitro mundo simile esse [Col. 0161B] memoratur. Ibi quippe uniuscujusque mentem ab alterius oculis membrorum corpulentia non abscondit, sed patebit animus: patebit corporeis oculis ipsa etiam corporis harmonia. Sicque unusquisque tunc erit conspicabilis alteri, sicut non potest nunc conspicabilis esse sibi. Nunc autem corda nostra quandiu in hac vita sumus, quia ab altero in alterum videri non possunt, non intra vitrea, sed intra lutea vascula concluduntur. Illa itaque civitas, quae sua vicissim singulis corda manifestat, ex auro dicitur simili vitro mundo, ut designetur auro clara, vitro perspicua. Sed quamvis in ea sancti omnes tanta claritate fulgeant, tanta perspicuitate transluceant, ei tamen Sapientiae, de cujus imagine habent omne quod sunt, aequari non possunt. Bene [Col. 0161C] ergo in laude hujus aeternae Sapientiae, quae Christus est, dicit: Non adaequabitur ei aurum vel vitrum. Ad hoc enim sancti omnes ad illa gaudia perveniunt, ut esse Deo similes possint, sicut scriptum est: Cum apparuerit, similes ei erimus, quoniam videbimus eum, sicuti est (I Joan. III) . Et tamen scriptum est: Domine, quis similis tibi? (Mich. VII) . Et iterum: Quis similis erit Deo inter filios Dei? (Psal. LXXXVIII) . Unde ergo similis, et unde non similis; nisi quia huic Sapientiae et similes erunt ad imaginem, et tamen non erunt similes ad aequalitatem? Aspiciendo quippe aeternitatem Dei, fit eis ut aeterni sint; et dum visionis ejus donum percipiunt, ex perceptione beatitudinis imitantur quod [Col. 0161D] vident. Et similes ergo sunt, quia beati sunt; et tamen Creatori similes non sunt, quia creatura sunt. Et habent itaque quamdam Dei similitudinem, quia non habent finem; et tamen incircumscripti Filii Dei aequalitatem non habent, quia habent circumscriptionem. Dicatur igitur recte in laude hujus aeternae Sapientiae: Non adaequabitur ei aurum vel vitrum; quia videlicet quantalibet sancti claritate vel perspicuitate fulgeant; aliud esse ⁜ (47) homines et sapientes in Deo, atque aliud esse hominem (scilicet Christum) Sapientiam Dei Patris. Quam profecto Sapientiam B. Job veraciter agnovit, qui mediatori [Col. 0162A] Dei et hominum aliquem sanctorum comparare minime praesumpsit.

Unde et subditur: Non commutabuntur pro ea vasa auri excelsa et eminentia. Excelsum quippe vas auri Elias exstitit; excelsum vas auri Jeremias; excelsa atque eminentia auri vasa priores patres fuerunt. Sed haec Dei Patris sapientia, quae Christus est, ut a perpetua nos damnatione redimeret, et a carnali conversatione abstraheret, apparuit in carne. Et qui illam veraciter non agnovit mediatorem Dei et hominum hominem Christum Jesum esse unum ex prophetis putavit, quem electorum oculi fide tenuerunt Deum, cum viderent hominem. Unde ab eo sanctis discipulis dicitur: Quem dicunt homines esse Filium hominis? Cui cum [Col. 0162B] protinus responderent: alii Joannem Baptistam, alii autem Eliam, alii vero Jeremiam, aut unum ex prophetis; de suo mox sensu requiruntur: Vos autem quem me esse dicitis? Cui Petrus totius Ecclesiae voce respondens, ait: Tu es Christus Filius Dei vivi (Matth. XVI) . Quia igitur juxta Pauli vocem, Christum novimus Dei virtutem et Dei Sapientiam; Petrus pro hac Sapientia vasa auri excelsa et eminentia commutare noluit, qui de illa, non aliud quam erat, intellexit. Magnum quippe, ut dictum est, vas auri Joannes, magnum vas auri Elias vel Jeremias fuit; sed quisquis eumdem Dominum quemlibet eorum esse credidit, vas auri excelsum et eminens pro Sapientia commutavit. [Col. 0162C] Ecclesia vero pro hac Sapientia, quae Christus est, vasa auri excelsa et eminentia non commutat; quia Christum Dei Filium non unum esse prophetarum, sed unum prophetarum Dominum credit. Ipsam quippe Dei Patris ad se venisse Sapientiam videns, noluit se in illis aureis vasis figere, sed in eam studuit fide certissima pertransire. Dicat itaque B. Job de aeterna Dei Patris Sapientia, quae Christus est: Non commutabuntur pro ea vasa auri excelsa et eminentia, quia electi quique sanctorum vitam venerantur ex sublimitate, et tamen non suscipiunt ad errorem. Quos enim puros homines sciunt, Deo homini, id est Christo, omnino non conferunt.

Unde et adhuc subditur: Non commemorabuntur, [Col. 0162D] supradicta scilicet vasa auri excelsa et eminentia, comparatione ejus. Omnes enim supernae patriae electi, sancti quidem et justi sunt; sed participatione ejusdem Sapientiae, quae Christus est, non comparatione. Quid enim sunt homines Deo comparati? Sapientia autem lumen vocatur, et Sapientiae servi, lumen vocari solent; sed Sapientia est lumen illuminans; servi vero Sapientiae lumen illuminatum. Unde scriptum est: Erat lux vera quae illuminat omnem hominem venientem in hunc mundum (Joan. I) . Istis autem recte dicitur: Vos estis lux mundi (Matth. V) . Justitia quidem Sapientia [Col. 0163A] est; justitia et servi hujus Sapientiae, quae Christus est, nuncupantur: sed illa justitia est justificans; isti sunt justitia justificata. De ipsa quoque Sapientia, quae Deus est, dicitur: Ut sit ipse justus et justificans (Rom. III) ; isti vero, qui hujus Sapientiae servi sunt, dicunt, ut nos efficiamur justitia Dei in ipso (II Cor. V) . Aliter ergo venerandum est lumen illuminans, aliter lumen illuminatum. Aliter justitia justificans, aliter justitia justificata. Sapientia vero est et sapit, nec habet aliud esse, et aliud sapere; servi autem Sapientiae esse quidem sapientes possunt, nec tamen hoc habent esse quod sapere: nam et esse possunt, et sapientes non esse; Sapientia vero Dei Patris, quae Christus est, habet essentiam, habet vitam, sed hoc quod [Col. 0163B] habet, ipsa est. Proinde incommutabiliter vivit, quia non ex accidenti dono, sed essentialiter vivit. Sola ergo cum Patre et Spiritu sancto veraciter est, cujus essentiae comparatum esse nostrum, non esse est. Huic Sapientiae, quae Christus est, si conjungimur, sumus, vivimus, et sapimus (Act. XVII) . Huic si comparamur, nec sapimus, nec vivimus, nec omnino sumus. Hinc est quod sancti omnes quanto in Dei visione proficiunt, tanto magis divinitatis interna conspiciunt, tanto subtilius se nihil esse cognoscunt. Ut ergo in comparatione illius summae essentiae aliquid simus, cognoscamus nosmetipsos, quod pene nihil sumus. Bene itaque dicitur, quod non commemorabuntur comparatione ejus, scilicet Sapientiae, vasa auri excelsa et eminentia; [Col. 0163C] quia, quamvis ex participatione ejusdem Sapientiae, quae Christus est, aliquid sunt; comparatione illius memoranda non sunt. Quia vero haec Sapientia humanis cordibus latenter infunditur, sicut de sancto quoque Spiritu dictum est: Spiritus ubi vult spirat: et vocem ejus audis, sed non scis unde veniat, aut quo vadat (Joan. III) ; idcirco apte subjungitur: Trahitur enim Sapientia de occultis (Job XXVIII) .

De occultis quippe Sapientia trahitur, quia cum sit invisibilis, nonnisi invisibiliter invenitur. Quae recte quoque trahi dicitur; quia, sicut flatum trahimus, ut corpus vivat, sic ab intimis Sapientiae Spiritus ducitur, ut ad vitam anima subsistat. Unde ipsa Sapientia per Psalmistam ait: Os meum aperui [Col. 0163D] et attraxi spiritum (Psal. CXVIII) . Quae nimirum Dei Patris Sapientia humana carne cum anima rationabili suscepta, dum ab intimis apparuisset, in prompto mundus hic, qui auctorem suum videre non potuit; quem visibilem conspexit hominem, eum quoque et invisibilem agnovit Deum. Conversa est ab infidelitatis suae tenebris superba prius sua aversione gentilitas; ostensis signis atque prodigiis crevit fides; propagata autem fide, in veneratione omnium sanctae Ecclesiae culmen emicuit: cui, cum deessent aperti adversarii, tentari coepit a suis. Ex qua re actum est, ut in eadem sancta Ecclesia nonnulli prodirent, qui mediatorem Dei et hominum hominem Christum Jesum purum hominem et creatum dicerent, sed ex gratia deificatum; [Col. 0164A] tantumque ei sanctitatis tribuerent, quantum de sanctis caeteris, ejus videlicet famulis agnovissent. Quos B. Job prophetiae spiritu afflatus sententiae suae diffinitione redarguit, dicens:

Non adaequabitur ei topazion de Aethiopia. Quid Aethiopiam, nisi praesentem mundum accipimus quae coloris nigredine designat peccatorem populum foeditate meritorum? Aliquando vero Aethiopiae nomine specialiter gentilitas designari solet infidelitatis prius nigra peccatis. Unde David propheta videns quod ad Judaeam redimendam venturus esset Dominus, sed ante gentilitas crederet, et postmodum Judaea sequeretur, ait: Aethiopia praeveniet manus ejus Deo (Psal. LXVII) ; id est priusquam Judaea credat, salvandam se offert omnipotenti Deo [Col. 0164B] peccatis nigra gentilitas. Topazion vero pretiosus lapis est: et quia Graeca lingua Παν omne dicitur pro eo quod omni colore resplendet, topazion quasi topatus vocatur. Dum vero in Deum conversa gentilitas credidit, ex ea multi ita sunt dono sancti Spiritus locupletati, ut quasi multis coloribus, sic multis virtutibus luceant. Sed ne acceptis quisquam virtutibus extollatur, a B. Job recte dicitur: Non adaequabitur ei topazion de Aethiopia. Ac si apertius diceretur: Nullus sanctorum quibuslibet virtutibus plenus, ex ista tamen nigredine mundi collectus, Sapientiae Dei Patris, quae Christus est, aequari potest, de quo per angelum Gabrielem semper Virgini Mariae Genitrici illius dictum est: Quod nascetur ex te sanctum, vocabitur Filius Dei (Luc. I) . Nos quippe etsi sancti per Dei gratiam efficimur, non tamen sancti nascimur; quia ipsa naturae corruptibilis conditione constringimur, ut cum Propheta unusquisque nostrum dicat: Ecce enim in iniquitatibus conceptus sum, et in peccatis concepit me mater mea (Psal. L) . Ille autem solus veraciter sanctus natus est, qui ut ipsam conditionem naturae corruptibilis vinceret, ex commistione carnalis copulae conceptus non est.

Iterum, o Judaei, charitate cogente, ad vos revertor conloquendo, scire volens, utrum, jam deposita incredulitatis mortifera perfidia, Christum cum Deo Patre et Spiritu sancto unum naturaliter Deum esse credatis; an adhuc caecitate paterni erroris [Col. 0164D] contenebrati de illius Deo Patri coaeterna divinitate dubitetis? Si illum cum Deo Patre et Spiritu sancto unum verum Deum esse negatis, aeterna beatitudine et felicitate privati estis. Quia igitur in vestra adhuc malitia perseverantes, illum non Dei Patris naturalem, sed adoptivum, sicut caeteros sanctos, per gratiam esse filium dicitis; etiam a Deo Patre receditis. Quia secundum Joannis evangelistae testimonium: Qui Filium negat, nec Patrem habet (I Joan. II) . In hoc itaque, quod Christum verum Deum esse nefanda conspiratione negatis; a Deo, qui vere est unus in essentia, et in personis trinus, vos ipsos alienos facitis. O gens prava atque perversa! Cur non intelligis, quia Deum Patrem inhonoras, cum ejus naturalem Filium, ex sua videlicet [Col. 0165A] essentia, ante omnia saecula genitum, Deum esse negas; et non Creatorem, sed creaturam, ut caeteri sancti homines sunt, affirmas? Quare non consideratis, o infelices Judaei, quia magnam Deo Patri infertis injuriam, cum Jesum Christum, quem ipse sibi aequalem genuit Filium, non verum Deum, sed hominem creditis esse purum? Dicitis etiam, quod idem Redemptor humani generis Dominus noster Jesus Christus non fuerit ex Spiritu sancto conceptus, sed ex semine Joseph procreatus. Blasphemiarum vestrarum fetor, o infelices, imo infelicissimi Judaei, non solum audientium aures polluit, sed etiam ipsum aerem commaculat. Haec vestra nefandissima verba falsitate et mendacio sunt plena. Hic mendacissimus sermo a sanctis prophetis [Col. 0165B] dissentit, et Deo omnipotenti injuriam facit. Haec vestra assertio falsa, a sanctorum Patrum dictis probatur dissona, et divinae dispositioni omnino contraria. Hanc procul dubio vestram oppositionem, quae revera legi et prophetis est contraria, B. Job in supradicta sententia destruit, cum ait: Non adaequabitur ei topazion de Aethiopia. Ac si apertius diceret: Nullus hominum quamvis virtutibus sit plenus, tamen quia ex virili semine est procreatus, Jesu Christo, qui de Spiritu sancto conceptus, et ex virginali utero sine peccato natus, et in mundo absque culpa conversatus est, adaequari poterit. In vestra itaque objectione vos mentitos esse, asserit, cum topazion de Aethiopia Christo [Col. 0165C] adaequari non posse dicit. O infelicis! non intelligitis, neque attenditis, quia aliud est ex carnali concubitu natos homines gratiam adoptionis percipere, aliud unum Dominum Jesum Christum singulariter per divinitatis potentiam Deum, ex ipso conceptu prodiisse; nec aequari potest gloria Unigeniti habita per naturam, accepta gloria aliorum per gratiam? Mediator quippe Dei et hominum homo Christus Jesus, non sicut vos, o infelices Judaei, mentimini, alter in humanitate, et alter in Deitate est; nec sicut purus homo conceptus atque editus, post per meritum, ut Deus esset, accepit; sed, nuntiante angelo et adveniente Spiritu sancto, mox Verbum in utero, mox intra uterum Verbum caro factum est; et manente incommutabili essentia, [Col. 0165D] quae ei est cum Patre et sancto Spiritu coaeterna, assumpsit humanam naturam intra virginea viscera.

Ad hoc iterum, o insipientes et maligni Judaei, supradicta B. Job verba breviter replicare volumus ut, relicta incredulitatis perfidia, de Christi divinitate vos certos reddamus. Si vero adhuc obstinata mente in vestra malitia perseverare volueritis, vos per omnia in vestra disputatione mentitos esse probemus. Ait ergo iste vir sanctus in supradicta sua sententia de coaeterna Deo Patri, quae Christus est, Sapientia: Non dabitur aurum obrizum pro ea. Per aurum obrizum, ut dictum est, angeli designantur, Dicatur itaque apertius: Per semetipsam Sapientia Dei Patris, quae Christus est, manifestabitur, ut humanum genus ab originali culpa redimatur. Nullus [Col. 0166A] vice ejus de coelo angelus mittetur, quia per Creatorem necesse est ut creatura liberetur. Aperte ergo ostenditur, o inimici justitiae Judaei, quia cum humanum genus non per creaturam, quae est angelus, sed per Christum, qui est Creator, liberatur, Christus non est creatura, sed Creator.

Ut etiam B. Job antiquos Patres divini eloquii tractatores, Moysen scilicet, Josue, David, Salomonem, et caeteros Testamenti veteris doctores, inferiores Christo esse ostenderet, adjunxit, dicens: Non appendetur argentum in commutatione ejus. Per argentum enim, ut dictum est, doctores veteris legis intelliguntur. Quia ergo lex peccata indicare potuit, non curare, nullus ex priscae legis doctoribus humani generis redemptor exstitit. Hoc loco [Col. 0166B] advertite, o Judaei, quia Christus Jesus non est, ut vos dicitis, homo purus; sed verus homo est et verus Deus, qui de potestate tenebrarum redimere potuit humanum genus. Satis itaque aperte B. Job oppositionem vestram falsam esse ostendit, dum Redemptori omnium Jesu Christo nullus hominum, quamvis sanctus, aequari posse dicit. Ut etiam sapientiam philosophorum hujus mundi huic Sapientiae Dei Patris, quae Christus est, longe subesse monstraret, intulit, dicens: Nec conferetur tinctis Indiae coloribus. Per Indiam, ut supra dictum est, quae nigrum populum mittit, hic mundus accipitur, in quo vita hominum per culpam obscuram generatur. Sapientes vero hujus saeculi, id est pagani [Col. 0166C] philosophi, quasi colores tincti fuerunt; quia, quamvis honestatis colore vestiti foris viderentur, per infidelitatem tamen et pravam actionem nigri et obscuri erant. Sapientia enim hujus mundi inimica est Deo (Jac. IV) ; sed Sapientia Dei Patris, quae Christus est, coloribus tinctis non confertur; quia qui veraciter hanc aeternam sapientiam cognoscit, ab hujus mundi philosophis quantum distat, agnoscit. Omni ergo ambiguitate remota agnoscite, o Judaei, quod vera Sapientia, quae Christus est, super omnes homines est; quia videlicet nullus homo, quamvis sanctus, quamvis sapiens sit, aequari ei minime potest.

Iterum B. Job prudenter intelligens, quod aeterna Sapientia, quae Christus est, omnes sanctos in terra, [Col. 0166D] et coelestes in coelo virtutes sanctitate et potestate superat, subjungit, dicens: Non conferetur lapidi sardonycho pretiosissimo, vel sapphiro. Ac si apertius diceret: Haec Sapientia Dei Patris lapidi sardonycho vel sapphiro non confertur; quia is qui Dei est virtus et Dei sapientia, mediator scilicet Dei et hominum homo Christus Jesus, (I Tim. II) , tanta magnitudine excellit omnia, ut ei neque in terra sancti homines, patriarchae videlicet et prophetae, neque in coelo angeli comparentur. Constat itaque, o infelices Judaei, quia haec Dei Patris Sapientia, quae Christus est, non est creata, ut vos blasphemando dicitis, sed creatrix; cui nec terrestris creatura aequari potest, nec etiam coelestis. Ut etiam hoc sanctus vir in illa quoque superna civitate [Col. 0167A] Hierusalem nullum posse pervenire ad aequalitatem Unigeniti Dei et Virginis demonstraret, addidit: Non adaequabitur ei aurum, vel vitrum. Ac si apertius diceret: Quamvis in illa summa ac coelesti civitate sancti omnes tanta claritate fulgeant, tanta perspicuitate transluceant; illi tamen Sapientiae id est Christo, de cujus imagine habent omne quod sunt, aequari minime possunt. Advertite igitur, o inimici veritatis Judaei, quia Christus, in quo omnes thesauri sapientiae et scientiae Dei Patris sunt (Coloss. II) , cui nullus sanctorum potentia et magnitudine aequari potest, non temporalis, ut vos dicitis, sed aeternus est. Ipse enim, quod omnino negare non potestis, nec debetis, coaeterna Deo Patri est Sapientia, per quem facta sunt omnia. Quam [Col. 0167B] profecto sapientiam B. Job, ut vir pius et mysticis sermonibus plenus, subtiliter agnovit qui eidem Jesu Christo aliquem sanctorum comparare nequaquam praesumpsit. De quo etiam subjungit, dicens: Non commutabuntur pro ea vasa auri excelsa et eminentia. Quasi diceret: Sancta Ecclesia pro hac Sapientia, quae Christus est, vasa auri excelsa et eminentia non commutat, quia Christum Dei Virginisque Filium, non unum ex prophetis, sed Dominum esse prophetarum indubitanter affirmat. Electi quique, ut dictum est, sanctorum Patrum vitam venerantur ex sublimitate virtutum; et tamen non eam ad errorem suscipiunt. Quare? Quia videlicet quos homines puros sciunt, quamvis virtutibus emineant, Deo tamen homini, id est Christo Dei et [Col. 0167C] Virginis Filio omnino non conferunt. Hoc loco attendite, o Judaei, quia haec Dei Patris Sapientia, quae Christus est, cui doctores veteris Testamenti aequari nequaquam possunt, non est temporalis, ut vos mentimini, sed aeterna; nec humana, sed divina, per quam ex nihilo facta sunt omnia.

Nec etiam ex illis, qui ex gentilitate ad sanctae Trinitatis fidem in novo testamento conversi sunt, eidem Dei Patris Sapientiae, quae Christus est, aequari aliquis posset, vir sanctus subjungit, dicens: Non adaequabitur ei topazion de Aethiopia. Ac si apertius diceret: Nullus sanctorum quibuslibet virtutibus plenus ex ista nigredine gentilitatis collectus Sapientiae Dei Patris, quae Christus est, aequari potest. [Col. 0167D] Ac si patenter insinuat, dicens: Hi, qui ex peccati nigredine, id est ex gentilitate ad conversionem veniunt, aequari Deo homini, id est Christo non possunt; quamvis multis colorum virtutibus resplendere videantur. De quibus apte subditur, nec tincturae mundissimae componentur. Tincturae enim mundissimae vocantur hi, qui veraciter sunt humiles et veraciter sancti, qui sciunt quidem, quia ex semetipsis virtutum speciem non habent, sed hanc ex dono gratiae supervenientis tenent. Tincti enim non essent, ut ait B. Gregorius, si sanctitatem naturaliter habuissent. Sed mundissimae tincturae sunt, quia humiliter custodiunt supervenientem [Col. 0168A] in se virtutum gratiam, quam acceperunt. Hinc est enim quod sponsi voce de sancta Ecclesia dicitur: Quae est ista, quae ascendit dealbata? (Cant. VIII.) Quia enim sancta Ecclesia coelestem vitam naturaliter non habet, sed, superveniente Spiritu sancto, pulchritudine spiritualium donorum componitur; non alba, sed dealbata memoratur.

Et notandum, quod superius cum dixisset: Non conferetur tinctis Indiae coloribus, eosdem colores non intulit mundos; hoc vero in loco, ut tincturam veracium virtutum ab illa philosophorum fucatione distingueret, tincturas addidit mundissimas. Tincturae enim mundissimae recte nominantur hi, qui prius per prava opera foedi fuerant, superveniente tamen Spiritu sancto, nitore gratiae vestiuntur, ut longe [Col. 0168B] aliud appareant esse quam erant. Unde etiam baptisma, id est tinctio, dicitur ipsa nostra in aqua descensio. Tingimur quippe, quia qui prius indecori eramus deformitate vitiorum, accepta fide reddimur pulchri gratia et ornamento virtutum. Quamvis ergo tincturae mundissimae filii Ecclesiae ex gentilitate venientes opponantur, scilicet spiritalis gratiae repleantur, et sacro baptismate a peccatis purgentur; tamen quia omnino haec a semetipsis non habent, aeternae Dei Patris Sapientiae, quae Christus est, coaequari non possunt.

Audistis, o Judaei, docente B. Job, quia nec in coelo aliquis angelorum, nec ante legem aliquis patriarcharum, nec sub lege quisquam prophetarum vel doctorum nec in novo testamento, quamvis sanctus, quamvis [Col. 0168C] virtutibus plenus, coaeternae Deo Patri Sapientiae, quae Christus est, aliquis purificari potuit. Mentitos vos itaque in vestra oppositione esse, legis et prophetarum verissimis testimoniis satis evidenter comprobamus, qui dicitis Christum non verum Dei Filium, sed sicut alium quemlibet sanctorum per gratiam fuisse adoptatum, et a Deo virtutibus ditatum. Patenter datur intelligi, o inimici veritatis Judaei, quia si Christus, ut vos dicitis, homo purus esset, nec in terra sanctos homines, nec in coelo angelicas potestates, ut ait B. Job, propria virtute excelleret. Sed quia non homo purus, sed verus Dei Filius est; idcirco nec homo in terra, quamvis sanctus sit, nec in coelo angelus ei aequari potest. [Col. 0168D] Est ergo Dominus noster Jesus Christus non adoptivus, sed naturaliter unus et verus Deus cum Patre et Spiritu sancto, per quem Deus Pater omnia creavit ex nihilo. Hoc idem legis testimonia asserunt; hoc ipsum prophetarum vaticinia testantur; hoc sanctarum Scripturarum veritas declarat; hoc sancti veteris et novi Testamenti doctores affirmant; hoc sancta Ecclesia praedicat. Christus est itaque Dei Patris Sapientia, per quem facta sunt omnia.

⁜ (48) Moneo vos, o Judaei, ut de hac Sapientia, quae Christus est, quid etiam B. Job dicat, in commune audiamus. Ait enim sub quadam requisitione: Unde ergo sapientia veniet, et quis est locus intelligentiae? [Col. 0169A] Abscondita est ab oculis omnium viventium. Pensandum magnopere est quod a sancto viro requiritur, unde sapientia veniet. Ab eo et venit, ut ait B. Gregorius, a quo orta est. Sed quia ab invisibili et coaeterno Patre nascitur, ejus via occulta est. Unde et per prophetam dicitur: Generationem illius quis enarrabit? (Isa. LIII.) Locus vero intelligentiae ejus est humana mens, quam haec Dei Sapientia dum repleverit, sanctam facit. Quia ergo et invisibilis est de quo prodiit, et incertum nobis est in cujus mente intellecta requiescit, recte nunc dicitur: Unde ergo sapientia veniet, vel quis est locus intelligentiae? Sed hoc valde mirum est, quod protinus subinfertur: Abscondita est ab oculis omnium viventium. Sapientia quippe, quae Christus est, si [Col. 0169B] oculis omnium viventium occulta esset, hanc procul dubio sanctorum nemo vidisset. Sed ecce huic sententiae Joannem audio concordantem, qui ait: Deum nemo vidit unquam (I Joan. IV) . Rursumque cum testamenti veteris Patres intueor, multos horum, teste ipsa sacra lectionis historia, Deum vidisse cognosco. Vidit quippe Jacob Dominum, qui ait: Vidi Dominum facie ad faciem, et salva facta est anima mea (Gen. XXXII) . Vidit Moyses Dominum, de quo scriptum est: Loquebatur Dominus ad Moysen facie ad faciem, sicut loqui solet homo ad amicum suum (Exod. XXXIII) . Vidit etiam Job Dominum, qui dicit: Auditu auris audivi te; nunc autem oculus meus videt te (Job XLII) . Vidit Isaias Dominum, qui ait: Anno quo mortuus est rex Ozias, [Col. 0169C] vidi Dominum sedentem super solium excelsum et elevatum (Isai. VI) . Vidit Michaeas Dominum, qui dicit: Vidi Dominum sedentem super solium suum, et omnem exercitum coeli assistentem ei a dextris et a sinistris (III Reg. XXII) .

Quid est ergo quod tot testamenti veteris Patres Deum se vidisse testati sunt; et tamen de hac Sapientia, quae Deus est, scilicet Christus, dicitur: Abscondita est ab oculis omnium viventium; et Joannes dicit: Deum nemo vidit unquam, nisi hoc, quod patenter datur intelligi; quia, quandiu hic mortaliter vivitur, videri per quasdam imagines Deus potest, sed per ipsam naturae suae speciem non potest: ut anima gratia sancti Spiritus afflata per [Col. 0169D] figuras quasdam Deum videat, sed ad ipsam vim essentiae ejus non pertingat? Hinc est enim quod Jacob, qui Deum se vidisse testatur, hunc nonnisi in angelo vidit. Hinc est quod Moyses, qui cum Deo facie ad faciem loquitur, sicut loqui solet homo cum amico suo, ei in ipsa suae locutionis verba dicit: Si inveni gratiam in conspectu tuo, ostende mihi teipsum manifeste, ut videam te (Exod. XXXIII) . Certe enim, si Deus non erat cum quo loquebatur, ostende mihi Deum diceret, et non ostende temetipsum. Si autem Deus erat cum quo facie ad faciem [Col. 0170A] loquebatur, cur se petebat videre, quem videbat? Sed ex hac ejus petitione colligitur, quia eum sitiebat per incircumscriptae naturae suae claritatem cernere, quem jam coeperat per quasdam imagines videre; ut sic superna essentia mentis oculis adesset, quatenus ei ad aeternitatis visionem nulla imago creata temporaliter interesset.

Viderunt ergo Patres testamenti veteris Dominum; et tamen juxta Joannis vocem: Deum nemo vidit unquam; et juxta B. Job sententiam: Sapientia, quae Deus est, abscondita est ab oculis omnium viventium; quia in hac mortali carne consistentibus, et videri potuit in veteri testamento per quasdam circumscriptas imagines, et in novo per assumptam humanitatem: et videri non potuit per [Col. 0170B] incircumscriptum lumen aeternitatis. Sin vero a quibusdam potest in hac adhuc corruptibili carne viventibus, et tamen inaestimabili virtute crescentibus quodam contemplationis acumine aeterna Dei claritas videri, hoc quoque sententia B. Job non abhorret, quae ait: Abscondita est ab oculis omnium viventium; quoniam quisquis Sapientiam, quae Deus est, videt, huic vitae funditus moritur, ne jam ejus amore teneatur. Nullus quippe eam videt, qui adhuc carnaliter vivit; quia nemo potest amplecti Deum simul et saeculum. Qui enim Deum videt, eo ipso moritur, quo vel intentione cordis vel ⁜ (49) effectu operis ab hujus vitae delectationibus tota mente separatur. Unde et ad eumdem quoque Moysen dicitur: Non enim videbit me homo [Col. 0170C] et vivet (ibid.) . Ac si aperte diceretur: Nullus unquam Deum ⁜ (50) specialiter videt, et mundo carnaliter vivit. Unde Paulus quoque apostolus, qui adhuc Dei invisibilia, sicut ipse testatur, ex parte cognoverat; jam huic mundo totum se mortuum esse perhibebat, dicens: Mihi mundus crucifixus est et ego mundo (Galat. VI) . Sicut enim jam longe ⁜ (50*) superius diximus non suffecit, ut diceret: Mundo crucifixus sum, nisi etiam praemitteret, mihi mundus crucifixus est, ut non solum se mundo mortuum, sed etiam mundum sibi mortuum esse testaretur; quatenus nec ipse mundum, nec ipsum jam mundus appeteret. Si enim duo fortasse in uno loco sint, quorum unus vivus, alter vero sit [Col. 0170D] mortuus, etsi mortuus viventem non videt, vivus tamen mortuum videt. Praedicator autem Dei ut ostenderet, quia per abjectionem qua se humiliando dejecerat, talis jam factus esset, ut nec ipse mundum, nec ipsum mundus conspiceret, non solum ait se mundo crucifixum, ut ipse mundi gloriam cum appeteret, tanquam mortuus non videret; sed etiam mundum sibi asseruit crucifixum, in quo tanta se humilitate dejecerat, ut ei ipse mundus tanquam ad eum esset mortuus, paululum humilem atque despectum jam videre nequaquam posset.

[Col. 0171A] Sciendum vero est quod fuere nonnulli, qui Deum dicerent etiam in illa regione beatitudinis, in claritate quidem sua conspici, sed in natura minime videri. Quos nimirum minor inquisitionis subtilitas fefellit. Neque enim illi simplici et incommutabili essentiae aliud est claritas, et aliud natura; sed ipsa ei natura sua claritas, et ipsa claritas natura est. Quia enim suis dilectoribus haec Dei Patris Sapientia, quae Christus est, sese in futuro ostenderet, in se pollicetur, dicens: Qui diligit me, diligetur a Patre meo: et ego diligam eum, et manifestabo ei meipsum (Joan. XIV) . Ac si patenter dicat: Qui in vestra me natura nunc cernitis, restat ut me in mea in futura vita videatis. Hinc rursus ait: Beati mundo corde, quoniam ipsi [Col. 0171B] Deum videbunt (Matth. V) . Hinc etiam Paulus ait: Nunc videmus per speculum et in aenigmate; tunc autem facie ad faciem. Nunc cognosco ex parte; tunc cognoscam sicut et cognitus sum (I Cor. XIII) . Sed quia de Deo per primum Ecclesiae praedicatorem dicitur: In quem desiderant angeli prospicere (I Petr. I) ; sunt nonnulli, qui nequaquam Deum videre vel angelos suspicantur, et tamen dictum per Veritatis sententiam scimus: Angeli eorum in coelis semper vident faciem Patris mei, qui in coelis est (Matth. XVIII) . Nunquid ergo aliud veritas, aliud praedicator insonat veritatis? Sed si sententia utraque conferatur, quia sibi nequaquam discordet, cognoscitur. Deum quippe angeli et vident et videre desiderant; intuentur et intueri sitiunt. Si enim, [Col. 0171C] ut ait B. Gregorius, angeli videre desiderant, ut effectu sui desiderii minime perfruantur, desiderium sine fructu anxietatem habet; et anxietas poenam. B. vero angeli ab omni poena anxietatis longe sunt, quia nunquam simul poena et beatitudo sibi conveniunt. Rursum cum dicimus, eos Dei visione satiari, quia Psalmista ait: Satiabor, dum manifestabitur gloria tua (Psal. XVI) , considerandum nobis est, quoniam satietatem solet fastidium subsequi. Ut ergo recte sibi utraque conveniant, dicat Veritas, quia semper vident; dicat praedicator egregius, scilicet Petrus apostolus, quia semper videre desiderant. Ne enim sit in desiderio anxietas, desiderantes satiantur; ne autem sit in satietate [Col. 0171D] fastidium, satiati desiderant. Desiderant igitur sine labore, quia desiderium satietas comitatur; et satiantur sine fastidio, quia ipsa satietas ex desiderio semper accenditur. Sic quoque nos erimus, quando ad ipsum fontem vitae venerimus. Erit nobis delectabiliter impressa sitis simul atque satietas. Sed longe erit a siti necessitas, longe a satietate fastidium, quia et sitientes satiabimur, et satiati sitiemus. Videbimus igitur Deum, ipseque erit praemium laboris nostri, ut post mortalitatis hujus tenebras, accessa ejus luce gaudeamus. Sed cum ejus lucem dicimus accessam, obsistit animo, quod Paulus dicit: Qui lucem habitat inaccessibilem: quem vidit nullus hominum, sed nec videre potest (I Tim. VI) . Ecce rursum audio quod Psalmista ait: [Col. 0172A] Accedite ad Deum, et illuminamini (Psal. XXXIII) . Quomodo ergo accedendo illuminamur, si ipsam lucem qua illuminari possumus, non videmus? Si vero accedendo ad eum, ipsam qua illuminamur, lucem videmus; quomodo inaccessibilem esse perhibetur? Qua in re pensandum, quod inaccessibilem dixit, sed homini humana sapienti. Sacra quippe Scriptura omnes carnalium sectatores humanitatis nomine notare solet. Unde idem Apostolus quibusdam discordantibus dicit: Cum enim sit inter vos zelus et contentio, nonne carnales estis, et secundum hominem ambulatis? (I Cor. III.) Quibus paulo post subjecit: Nonne homines estis? (Ibid.) Et unde alias testimonium protulit, quod oculus non vidit, nec auris audivit, nec in cor hominis ascendit, quae [Col. 0172B] praeparavit Deus diligentibus se (I Cor. II) . Et cum hoc absconditum hominibus dixisset, mox subdidit: Nobis autem revelavit Deus per Spiritum suum (ibid.) . Ipsum videlicet se ab hominibus vocatione discernens, qui raptus supra hominem divina jam sapiebat. Ita etiam hoc loco cum lumen Dei inaccessibile perhiberet, ut ostenderet quibus, subdidit: Quem vidit nullus hominum, sed nec videre potest (I Tim. VI) .

More suo homines vocans, omnes scilicet humana sapientes, quia qui divina sapiunt, supra homines sunt. Videbimus igitur Deum, ut ait B. Gregorius, si per coelestem conversationem supra homines esse mereamur. Nec tamen ita videbimus eum, sicut videt ipse seipsum. Longe quippe dispariliter [Col. 0172C] Creator se videt, quam videt creatura ipsum Creatorem. Nam quantum ad immensitatem Dei, quidam nobis modus figitur contemplationis; quia eo ipso pondere circumscribimur, quo creatura sumus. Sic profecto non ita conspicimus Deum, sicut ipse conspicit se; sicut non ita requiescimus in Deo, sicut ipse requiescit in se. Nam visio nostra vel requies erit utcunque similis visioni, vel requiei illius, sed aequalis non erit. Ne enim luceamus nobis, contemplationis penna nos sublevabit, atque a nobis ad illum erigemur intuendum; raptique intentione cordis et dulcedine contemplationis, aliquomodo a nobis in aeterna beatitudine ibimus in ipsum. Etiam hoc ipsum ire nostrum minus [Col. 0172D] est requiescere, et tamen sic in Deum ire, perfecte est requiescere. Et perfecta ergo requies est, quia Deus cernitur; et tamen nostra requies non est aequanda requiei illius, quia Dei requies non a se in alium transit ut quiescat. Est itaque requies, ut ita dicam, similis atque dissimilis; quia quod Dei requies est, hoc nostra requies imitatur; namque ut beati atque aeterni simus, aeternum imitamur, aeternum scilicet Deum, qui vera aeternitas est; et magna nobis est aeternitas imitatio aeternitatis. Nec exsortes sumus ejus quem imitari possumus; quia et videntes participamus, et participantes imitamur. Quae nimirum visio nunc fide inchoatur, sed tunc in specie perficietur, quando coaeternam Deo Patri Sapientiam, quae Christus [Col. 0173A] est, quam modo per ora praedicantium, quasi per decurrentia flumina potamus, in ipso suo fonte, hoc est in Patre, de quo semper nascitur, potaverimus. Unde in libro primo Sententiarum ait B. Isidorus noster patronus, Filii Dei perfecta nativitas nec coepit esse, nec desiit. Semper itaque Filius de Deo Patre nascitur, et tamen nativitas ejus aeterna est atque perfecta. Quae Dei Patris Sapientia per Salomonem sic loquitur: Ante omnes colles generabat me Deus (Prov. VIII) .

Interea vos pro salute vestra moneo, o Judaei, ut B. Job verba quae nunc usque exposita sunt vobis, non negligenter oblivioni tradatis, sed solerter memoriae commendetis, quatenus illius verbis fidem attribuentes, Christum, qui secundum ipsius testimonium [Col. 0173B] naturalis Dei Patris Sapientia est, omni dubietate postposita verum Deum esse credatis. Ipse quippe B. Job supra testatur, quamvis gentilis, quod nec in terra homo, nec in coelo angelus Christo, qui veraciter Dei Patris Sapientia est et virtus, aequari potest. Desine itaque, o gens prava atque perversa, Christum purum hominem vel creaturam dicere, quem tot legis et prophetarum testimoniis didicisti, cum Deo Patre et Spiritu sancto unum et verum Deum esse. Procul dubio si creatura esset, nec in terra sanctos homines, nec in coelo angelicas dignitates excelleret. Quia vero non est creatura, ut vos blasphemando dicitis, sed verus Creator omnium, idcirco propria virtute et potestate [Col. 0173C] non solum sanctos homines, verum etiam coelestium ordinum superat principatus et potestates. Evidenter itaque vos, o infelices Judaei, in vestra assertione B. Job convincit, qui Jesu Christo Dei, et Virginis filio nullam creaturam aequari posse dicit. Perpendite igitur, o inimici veritatis Judaei, quia, ut saepe dictum est, si creatura fuisset, omnes rationales creaturas, coelestes videlicet et terrestres, propria virtute non superasset. De quo B. Joannem Baptistam novimus dixisse: Qui de coelo venit super omnes est (Joan. III) . Quid ergo restat, nisi ut, errore infidelitatis depulso, ipsum Dei et Virginis Filium divinam Sapientiam esse credatis, per quam Deus Pater omnia creavit ex nihilo?

[Col. 0173D] Sed ut credatis certius et teneatis firmius, quod per ipsam Sapientiam, quae Christus est, Deus Pater omnia creavit ex nihilo, moneo vos ut solerter audiatis quid gloriosissimus prophetarum David eidem Deo Patri dicat in Psalmo: Quam magnificata sunt opera tua, Domine, omnia in Sapientia fecisti (Psal. CIII) . Omni quippe dubietate postposita, o insipientes et maligni Judaei, hujus S. Prophetae verbis fidem accommodare debetis. Ipse utique, jubente Domino, oleo unctus cum leonibus quasi cum agnis lusit, et in ursis similiter fecit. Gigantem etiam occidit, et opprobrium ab Israel abstulit (I Reg. XVII) ; insuper et gentis vestrae cornu, o Judaei, pro viribus exaltavit. Inimicos vestros undique contrivit, et adversarios exstirpavit. De omni corde suo [Col. 0174A] Dominum laudavit, et contra altare cantores stare fecit, dulcesque modulos in eorum sonos gratulanter exhibuit: in celebrationibus decus magnum dedit, tempora usque ad consummationem vitae ornavit; et ut nomen sanctum Domini laudarent, ac sanctitatem illius posteri amplificarent, constituit. Hujus itaque Prophetae tantae sanctitatis et auctoritatis verba libenter audite, ut, omni infidelitate remota et Christi fide suscepta, ad filiorum Ecclesiae consortium possitis pertingere. Quanto majora ab omnipotenti Deo per hujus sancti Prophetae et regis beneficia percepistis, tanto devotius illius verissima testimonia quae de coaeterna Dei Patris Sapientia, quae Christus est, protulit, recipere debetis. Ipsum igitur patienter audite, ut ejus testimonio [Col. 0174B] compuncti, Christum certissime credatis verum Deum esse. Dic, sancte David, dic Deo Patri ea quae, Spiritu sancto revelante, de ejus coaeterna Sapientia, quae Christus est, didicisti. Quam magnificata sunt, inquit, opera tua, Domine, omnia in sapientia fecisti; impleta est terra possessione tua (Psal. CIII) . Ac si apertius diceret: O Deus Pater omnipotens, ecce omnia in Sapientia tua, id est in Christo, fecisti; et quia multa sunt, impleta est terra possessione tua, scilicet creatura tua. Per Sapientiam enim suam, id est per Christum, ut dictum est, Deus Pater creavit quidquid est in coelo, in terra et in mari. Sed quod hic dicitur, melius de nova creatura mystice accipitur, quam exuit a veteri [Col. 0174C] homine Christus, quia implevit orbem terrae, id est Ecclesiam: granum enim frumenti cadens in terram multum fructum attulit (Joan. XII) . Antea enim ipse Dei et Virginis Filius singulariter erat donec transiret. Unde ipse ait in Psalmo de seipso: Singulariter sum ego, donec transeam (Psal. CXL) . Sed quando ipse per passionem de hoc mundo transivit, drachmam perditam invenit, et ovem errabundam ad gregem reduxit. Omnia igitur haec Deus Pater in Sapientia sua, id est in Christo fecit; scilicet terram possessione sua replevit, id est sanctam Ecclesiam fidelibus populis dilatavit. Firmiter igitur credite, o Judaei, quia Christus est vera Dei Patris Sapientia, per quam facta sunt omnia. Credite illum de Virgine matre naturalem carnis habere substantiam, [Col. 0174D] et de Deo Patre naturalem habere divinitatem. Credite illum indubitanter verum hominem esse, et verum Deum, cui Deus Pater omne dedit judicium (Joan. V) . Illum cum Deo Patre et Spiritu sancto unum et verum Deum adorate, eumque terribilem Judicem sine intermissione venturum formidate.

Audite, o insipientes et maligni Judaei, quae dico, audite quae loquor, auscultate quae moneo. Si eum in praesenti vita fideliter credendo, non habueritis propitium, nequaquam illum in futuro saeculo evadere poteritis iratum. Si illum verum Deum esse nolueritis confiteri coram hominibus, absque dubio in ejus adventu peribitis cum infidelibus. Pro certo scitatis quia, si in vestra volueritis infidelitate permanere, [Col. 0175A] nullatenus illius judicialem sententiam poteritis evadere. Attendite vobis, o miseri et miserandi Judaei, ne per vestram infidelitatem aeternam incurratis damnationem. Sufficienter itaque jam ostensum est vobis sacrae legis testimoniis et prophetarum verissimis auctoritatibus, Christum non esse creaturam, sed Creatorem; nec purum hominem, sed verum Deum et verum hominem cum Deo Patre omnia regentem, omnia continentem, et omnia circumplectentem. Convictos itaque vos esse in vestris mendacissimis oppositionibus cognoscite et de Christi divinitate, qua Deo Patri aequalis est, ulterius dubitare nolite.

Ex Isaiae testimonio Judaeos convictos reddidit ad Filii Dei Incarnationem, et ad Christi in [Col. 0175B] nostra corruptibili natura eorumdem conversationem, necessitate tamen nulla cogente: introducitur Davidis testimonium, et ut non solum duorum vel trium, sed et multorum testium Christianorum fides roboretur, adducitur Isaias non tantum semel sed et pluries, et si eum plures videre oculis cordis, alii vero corporis. Ad idem Baruch assertio, ut eum credant humanam carnem assumpsisse, et cum hominibus conversatum.

Interea vellem scire utrum, jam deposita infidelitate, Christum cum Deo Patre et Spiritu sancto unum et verum Deum esse credatis, an adhuc in vestra malitia perdurantes de illo in aliquo dubitatis? Haec est responsio simul et oppositio vestra. Dicitis enim quod incredibile videtur vobis coaeternum Deo Patri Filium humanam naturam suscepisse, [Col. 0175C] et per intervalla temporum et momenta aetatum ut hominem crevisse, et inter homines conversatum esse. Ad haec nos econtra vobis respondemus quia, si illum adhuc de Virgine matre pro redemptione humani generis verum, naturalem, atque perfectum assumpsisse hominem non creditis; si ipsum Dei Patris Verbum carne vestitum inter homines conversari vobis incredibile videtur; si hominem coaeterno Deo Patri Filio conjungi non posse dicitis; si Christum verum Deum et verum hominem fuisse negatis, audite legis testimonia, audite prophetarum praeconia, audite vaticinantium dicta, audite Spiritus sancti oracula. Quid igitur ipse Dei Filius, qui de Virgine matre erat nasciturus, et suam hominibus corporalem praesentiam [Col. 0175D] ostensurus, per Isaiam prophetam dicat, audiamus: Propter hoc sciet populus meus nomen meum in die illa, quia ego ipse qui loquebar, ecce adsum (Isai. LII) . Ac si apertius Dei Filius diceret: Quia vos, o Judaei, male vivendo praecepta mea transgressi estis, et pactum meum violastis; idcirco nomen meum per vos blasphematur in gentibus et in synagogis vestris; propter hoc ergo quod me ad iracundiam provocastis, sciet populus meus nomen meum in die illa, scilicet in die Incarnationis, in die novae gratiae, in die novi testamenti, sciet fidelis populus meus Christianus nomen meum, id est Christum, ut a me Christo Christiani vocentur. Et quid aliud sciet? hoc videlicet, quia ego ipse, qui olim loquebar per prophetas, ecce adsum per meipsum. Quid [Col. 0176A] ad haec dicitis, o insipientes Judaei? quid ad haec respondetis? Procul dubio victi estis dum Christum non assumpsisse humanum corpus dicitis, et inter homines conversatum esse negatis. Ipse per prophetam se aperte dicit populo suo adesse; et vos illum dicitis humanam carnem non assumpsisse, nec in ea hominibus apparuisse. Potenter itaque vos in vestra assertione convincit, dum aperte: Ecce adsum, dicit. Sed vos, o infelices, imo, o intelicissimi Judaei, qui estis, qui ori Domini contradicitis? Ipse ab initio mundi per prophetarum oracula, se de incorrupta virgine nasciturum et humanum genus redempturum praedixit, et ad eruditionem Ecclesiae suae, sicut praedixerat, seipsum in eadem carne, quam de Virgine sine peccato assumpserat, [Col. 0176B] hominibus manifestavit. Pro certo itaque sciatis, o infelices Judaei, quia, si in praesenti vita ab hac stultitia blasphemiae et incrudelitatis non recesseritis, absque dubio in aeternum peribitis.

Aperte itaque cognoscitis, o miseri, nec omnino negare potestis, quia, dum Dei Filius se adesse dicit, praesentiam sui, non solum divinam sed etiam humanam, quam de Virgine sine peccato assumpsit, hominibus exhibuit. Ut etiam catholica fides ex omni parte roboretur, et vestra mendax assertio penitus convincatur, quid adhuc de illo Isaias propheta subjungat, in commune audiamus: Quam pulchri super montes pedes annuntiantis et praedicantis salutem, dicentis Sion: Regnabit Deus tuus [Col. 0176C] (ibid.) . Ac si apertius diceret: Quam pulchri, id est quam mundi sunt a peccati pulvere pedes Christi; super montes, id est super apostolos et super omnes sanctos virtutibus eminentes; Christi, dico, annuntiantis et praedicantis fideli populo, scilicet Christiano, aeternam cum Deo et cum angelis ejus pacem, his qui prope et his qui longe. Hic est ergo pax nostra, ut ait Apostolus, qui fecit utraque unum (Ephes. II) , scilicet Christus. Sequitur, annuntiantis bonum, id est gratiam sancti Spiritus, et sanctum Evangelium; praedicantis salutem, redemptionem videlicet animarum et aeternam beatitudinem; dicentis, o Sion, id est sancta Ecclesia, regnabit, devicto diabolo, Deus tuus; et non regnabit peccatum, sed morietur. Satis aperte testimonio Isaiae prophetae [Col. 0176D] ostensum est vobis, o Judaei, quia Deus et homo Jesus Christus conversatus est cum hominibus (Baruch III) , qui tamen peccatum non fecit, nec inventus est dolus in ore ejus (I Petr. II) . Vos super hac re quasi adhuc dubitando, nos interrogatis dicentes: Quare ille, quem ante omnia saecula Deus Pater ex se ipso sibi aequalem, ut dicitis, Filium genuit, de sinu ejusdem Patris sui descendere et ex incorrupta Virgine, ut asseritis, humanum corpus assumere, et ut homo inter homines conversari voluit? Quae illi necessitas incumbebat, ut servili forma se indueret? Ad haec nos respondentes dicimus, quia in Deum nulla necessitas cadit, qui sola voluntate omnia quaecunque vult, facit (Psal. CXIII) . Voluntas quippe illius omnipotentia est. Sola ergo [Col. 0177A] gratuita bonitate sua de Dei Patris sinu descendit, et ex intemerata Virgine sine virili commistione, ac sine peccato humanum corpus cum mortalitate veraciter accepit, quo humanum genus competenter misericorditerque per crucem redemit, eique sufficienter per se et per apostolos suos praedicavit, et rectissimam viam, hoc est seipsum, qua coelum conscenderet, ostendit. Natus itaque Dei Filius de femina, et conversatus est inter homines (Baruch III) , non necessitate, sed misericorditer pro salute humana. Sed si adhuc dubitatis, o Judaei, de illius Incarnatione, David rex et propheta, ex cujus semine ipse Christus secundum carnem processit, accedat; et qualiter in hunc mundum introierit, testimonium dicat. Ipse enim congratulans et nimium [Col. 0177B] exsultans, et de futuro quasi de jam praeterito loquens, eidem Dei et Virginis Filio sic ait in Psalmo: Viderunt ingressus tuos, Deus, ingressus Dei mei: regis mei, qui est in sancto (Psal. LXVII) . Ac si apertius diceret: Viderunt ingressus tuos, Deus, quibus scilicet de Dei Patris sinu venisti in uterum sanctissimae Virginis. Haec procul dubio gratia latebat in veteri testamento; modo vero patet in novo, cum Dei et Virginis Filius annuntiatur in gentibus. Dic, sancte David, testis fidelis et verax, cujus Dei ingressus viderunt homines in hunc mundum? Ingressus, inquit, Dei mei, creatione, scilicet Verbi, per quod Deus Pater omnia creavit ex nihilo, regis mei, gubernatione, per quem reges regnant; qui Deus est in sancto, id est in humano corpore [Col. 0177C] sine virili semine ex Virgine sumpto. Aperte ergo David propheta hoc supradicto versiculo testatur Dei Filium de coelis in hunc mundum venisse, et humanum corpus assumpsisse, atque ab hominibus visum fuisse. Videri enim in sua divina essentia omnino non posset, nisi humanum corpus habuisset. Quia igitur tantae auctoritatis Prophetae, o Judaei, minime potestis contradicere, necesse est ut victos vos esse cognoscatis in vestra assertione. Sed si adhuc supradicta testimonia ad expellendam de cordibus vestris dubietatem, scilicet quod Dei Filius carnem suscepit, et inter homines conversatus sit (Baruch III) , vobis non sufficere dicitis, Isaiam prophetam in medium introducamus, ut non solum duorum vel trium, sed etiam multorum testium [Col. 0177D] Christianorum fides roboretur, vosque per omnia victos esse ostendamus. Dic, Isaias, de Christo qualiter inter homines carne indutus apparuit, ut Judaei contribules tui, qui ejusdem Filii Dei et Virginis incarnationem negant, tuo verissimo testimonio convicti atque compuncti, pestifera suae incredulitatis obstinatione postposita, ipsum cum Deo Patre et Spiritu sancto unum et verum Deum esse credant, fideliterque adorent.

Paravit, inquit, Dominus brachium sanctum suum in oculis omnium gentium: et viderunt omnes fines terrae Salutare Dei (Isai. LII) . Ac si apertius diceret: Paravit Dominus, scilicet Deus Pater, brachium sanctum suum, id est incarnari fecit Filium suum, [Col. 0178A] et per praedicationem apostolicam praedicari ubique in oculis, videlicet cordium, omnium gentium; et viderunt oculis cordis omnes fines terrae, id est omnes mundi cardines Salutare Dei nostri, scilicet Dei et Virginis Filium.

Notandum quia quidam viderunt Christum in adventu ejus oculis corporis, quidam vero oculis cordis. Sancti apostoli et evangelistae et caeteri, qui in ejus praesentia fuerunt, oculis eum corporis viderunt; nos vero, qui post illius ascensionem de gentilium stirpe descendimus, brachiis eum verae fidei et dilectionis amplectimur, atque oculis spiritalibus cum Deo Patre et Spiritu sancto unum et verum Deum indesinenter contemplamur. Unde Dominus apostolo Thomae, jam remota dubitatione, credenti, [Col. 0178B] ait in Evangelio: Quia vidisti me, et credidisti; beati qui me non viderunt, et crediderunt (Joan. XX) . Sed si adhuc supradictae sententiae, o Judaei, mortifera obstinatione impediente, fidem non accommodatis, quam perspicue Isaias propheta etiam in consequentibus Dei Filium pro redemptione mundi ex virginali utero sine peccato carnem assumpsisse, et in ea passionem et mortem subiisse, a mortuis resurrexisse, coelum ascendisse, et in dextera ejusdem Patris sui consedisse ostendat, audiatis. Sequitur: Ecce intelliget servus meus, exaltabitur et elevabitur, et sublimis erit valde. Ne ergo dubitetis quis dixerit superius: Ego qui loquebar, ecce adsum; et quod idem ipse sit brachium Domini, ideo apertius ista de illo subjecit. Quasi Deus Pater de eodem Jesu Christo [Col. 0178C] Filio suo, quem pro salute humana incarnari disposuit, et inter homines conversari voluit (Baruch III) , patenter diceret: Ecce servus meus secundum humanitatem usque ad mortem mihi obediens, in quo vere est verbum meum et sapientia mea, intelliget in omnibus voluntatem meam, et exaltabitur per praedicationem apostolorum usque ad coelos; et elevabitur, quia Verbum caro factum est (Joan. I) , super omnes coelos; et sublimis erit valde, ad dexteram meam. Sequitur: Sicut obstupuerunt super eum multi, sic ingloriosus erit inter viros aspectus ejus, et forma ejus inter filios hominum. Ac si apertius diceret: Sicut obstupuerunt super eum multi admirantes miracula ejus ante passionem, sic ingloriosus erit [Col. 0178D] inter viros aspectus ejus, scilicet in passione, quia consputus, flagellatus et crucifixus pro humani generis salute spontanea voluntate sua fuit; et forma ejus, id est species, inter filios hominum sine honore. Revera, sicut ait Psalmista: Speciosus erat forma prae filiis hominum (Psal. XLIV) ; sed visus est in passione non habere speciem neque decorem (Isai. LIII) . Aperte itaque datur intelligi, o insensati Judaei, quod Dei Filius humanitatem nostram misericorditer suscepit, qua inter homines tamen sine culpa conversari voluit. Remota dubitatione, sciatis quia, nisi humanum corpus ex Virgine Dei Filius suscepisset. nullus hominum illius aspectum ferre potuisset. Et nisi verus Deus esset, nullatenus inter peccatores sine peccato conversari posset. Ipse igitur [Col. 0179A] Dei Filius, qui inter prophetas olim se praedixerat esse venturum, postquam venit plenitudo temporis, per se ipsum dixit: Ecce adsum. Aperta igitur ratione Judaei vos in vestra oppositione Dei Filius convincit, qui se per prophetas quondam venturum esse promisit, et in tempore gratiae ex Virginis matris substantia carne indutum, sese, ut promiserat, ante oculos hominum praesentavit. Et ut pro certo sciatis, nec omnino amplius dubitetis, quod non solum Judaeis, sed etiam gentilibus homo factus apparuit, quid de illo Isaias propheta (cap. LII) iterum subjungat, audiatis.

Quibus non est narratum de eo, viderunt; et qui non audierunt, contemplati sunt. Hoc loco, o inimici justitiae Judaei, vestra duritia atque incredulitas reprehenditur, [Col. 0179B] qui eumdem Dei et Virginis Filium vidistis inter vos conversantem, et miracula innumera facientem, et tamen in eum credere noluistis. Gentilium vero simplicitas comparatione vestrae incredulitatis laudatur, qui de illo per prophetas fere nihil audierunt, et tamen Evangeliorum voce audita fideliter in eum crediderunt. Ac si Isaias apertius diceret: Gentes quibus non est per prophetas narratum de eo, viderunt eum corde; et qui ab ipso in carne praedicante non audierunt, fide contemplati sunt. Natus est itaque Dei Filius de Deo Patre ante omnia saecula et in saeculo de Virgine matre sine carnali copula, atque inter homines conversatus (Baruch III) carne indutus humana. Huic ergo tam perspicuae veritati, o Judaei, contradicere minime [Col. 0179C] debetis, cui tantos tamque idoneos testes concordare videtis. Stultum est enim legis et prophetarum dictis fidem non accommodare, et veritati, quae Christus est, resistendo, vos ipsos aeternis flammis destinare. Sed si adhuc inter homines Dei Filium carne vestitum apparuisse negatis, ad falsam oppositionem vestram superandam, et catholicam fidem ex omni parte roborandam, Isaias propheta iterum accedat, et de Christi Incarnatione, et inter homines qualiter conversatus sit (ibid.) , testimonium dicat.

Propter Sion, inquit, non tacebo, et propter Jerusalem non quiescam, donec egrediatur ut splendor justus ejus, et salvator ejus ut lampas accendatur [Col. 0179D] (Isai. LXII) . Ac si apertius diceret: Propter Sion, id est propter reges et principes Judaeorum, etsi me loqui prohibeant, non tacebo a precibus, donec veniat Dei Filius. Unde est illud: Utinam disrumperes coelos, et descenderes (Isai. LXIV) . Et propter Jerusalem, scilicet, propter sacerdotes et Scribas, etiam si mortem minentur, non quiescam a singultu et oratione; donec egrediatur ut splendor justus ejus, Christus scilicet ex utero Virginis, a quo omnis justitia, qui utique splendor Dei Patris est et Sol justitiae; et Jesus salvator ejus, scilicet Ecclesiae, ut lampas in cordibus credentium accendatur. Lampas ⁜ (51) Graece, [Col. 0180A] flamma dicitur Latine. Unde dicitur: Ignem veni mittere in terram, et quid volo, nisi ut ardeat? (Luc. XII.) Hoc succensi apostoli loquebantur variis linguis (Act. II) . Sequitur: Et videbunt gentes justum, et cuncti reges inclytum tuum. Ac si aperte dicat: Videbunt gentes, fide etiam et mente, justum tuum, scilicet Christum, o primitiva Ecclesia: et cuncti reges fideles inclytum tuum, eumdem videlicet Dei et Virginis Filium. Et vocabitur tibi nomen novum, quod os Domini nominavit. Quasi diceret: Cum in terra visus fuerit Dei Filius carne vestitus, tunc vocabitur tibi, o Ecclesia, nomen novum, scilicet filii tui vocabuntur Christiani, quod os Domini nominavit. In veteri testamento Synagoga dicebaris; in adventu autem Filii Dei et Virginis Jesu Christi Ecclesia [Col. 0180B] vocaberis. Tot verissimis testimoniis convicti, o Judaei, tot rationibus superati, omni dubietate postposita, jam deberetis rectam fidem, quae est in Christo Jesu, suscipere; eumdemque verum Deum, et verum esse hominem, atque inter homines conversatum fuisse (Baruch III) certissime credere. Sed si adhuc in vestra malitia perseverantes nondum vos in vestra oppositione victos esse dicitis, Baruch notarius Jeremiae prophetae accedat, et vos viva voce suo fideli testimonio falsa protulisse, convincat.

Hic est, inquit, Deus noster, et non aestimabitur alius ad illum (ibid.) . Revera Jesus Christus cum Deo Patre et Spiritu sancto unus est et verus Deus, praeter quem non aestimabitur alius. Unde ipse ait in [Col. 0180C] Evangelio: Ego et Pater unum sumus (Joan. X) . Sequitur: Hic adinvenit omnem scientiam, et viam prudentiae, et disciplinae, et dedit eam Jacob puero suo, et Israel dilecto suo. Post haec in terris visus est, et cum hominibus conversatus est. Quid apertius, quid clarius, quidve lucidius audire vultis, o Judaei, de Christi Incarnatione et de illius inter homines conversatione? Clarius quippe luce constat quod victi estis in vestra assertione. Praedicta auctoritas dicit quod Deus post haec, id est post veteris legi carnales institutiones, scilicet tempore gratiae, in terris visus fuerit, et inter homines conversatus sit; vos autem dolo et fallacia pleni negatis illum humanam carnem assumpsisse, et cum hominibus conversatum [Col. 0180D] esse. O infelices vos, qui estis, qui divinae bonitati et dispensationi contradicitis! Veritatis utique luce privati estis, qui nec legis testimonia, nec prophetarum oracula, nec evangelistarum praeconia Christo testimonium perhibentia pro salute vestra recipere vultis.

Baruch ⁜ (52) assertionibus manifestat, Deum pro humani generis redemptione humanam assumpturum naturam et quonam modo in medio duorum animalium cognoscendum: et ex ejusdem dictis rectam intentionem non habere, qui divinae dispensationi incredulus exstitit. Cum fides, quae in Christo est, vita aeterna est, Osee veraciter asserit Christum hominis [Col. 0181A] filium, qui nobis serotinus et temporaneus imber exstitit, et quasi diluculum praeparatus adventus ejus.

Quia ⁜ (52*) igitur de Filii Dei incarnatione adhuc dubitatis, Habacuc prophetam in medium introducamus, ut victos vos in omnibus, imo et per omnia in vestra disputatione mentitos esse comprobemus. Dic, Habacuc propheta, dic de Christi Incarnatione, quod, Spiritu sancto docente, tibi fuerit revelatum. Domine, inquit, audivi auditionem tuam et timui (Habac III) . Quasi diceret: Domine, audivi auditionem tuam, hanc videlicet, quia tu verus Deus pro redemptione mundi humanam naturam suscepturus es; et timui, quia tale opus valde mirabile est. Domine, opus tuum in medio annorum vivifica illud. [Col. 0181B] Ac si apertius diceret: Domine, in medio annorum, hoc est, in plenitudine temporis, vivifica illud supradictum mirabile opus tuum, scilicet quod mundum per assumptum hominem redempturus sis. In medio annorum notum facies. Quasi diceret: Cum venerit tempus impletionis, ostendes vera quae promisisti de Christi Incarnatione. Ac si attentius propheta Deum Patrem exoraret, dicens: Precor, Domine, ut impleas quod promisisti, scilicet finito tempore redde Christum, quem pollicitus es. Non moriatur irritum opus tuum, sed vivifica, hoc est imple illud suo tempore. Quod etiam de Christi resurrectione potest accipi, ut pro nobis mortuus a mortuis resurgat. Quid etiam hic sanctus propheta Spiritu sancto edoctus, venturo ad redemptionem [Col. 0181C] mundi Christo dicat, o Judaei, in commune audiamus.

In medio, inquit, duorum animalium cognosceris. Ac si apertius diceret: Domine, audivi in Scripturis sermonem tuum aure interiori, et contemplatus sum opera tua, ut ex creaturis intelligerem te esse omnium Creatorem; et per ea obstupui sensu hominis amisso, in sanctam amentiam versus sum, vel admiratione turbatus et continuo in laudes tuas erupi, dicens: In medio duorum animalium ⁜ (53) cognosceris; dum appropinquaverint anni, innotesceris; dum advenerit tempus, ostenderis, scilicet in medio duorum cherubim, qui contra se respiciunt, et in medio habent oraculum; vel duo seraphim, quorum alter [Col. 0181D] ad alterum clamat mysterium Trinitatis, quorum unus missus mundavit labia prophetae; sive inter duo Testamenta; sive in medio Moysi et Eliae; sive inter duos latrones ex utraque parte pendentes; vel inter duos populos, Judaeorum scilicet et gentilium, hinc inde eum cingentium. Negare itaque minime potestis, o Judaei, Dei Filium de sinu Patris descendisse, et ex incorrupta Virgine sine peccato carnem assumpsisse, atque inter homines conversatum esse (Baruch III) ; cum hic sanctus propheta aperte illum venturum, et in medio duorum animalium ab hominibus cognoscendum esse praedixerit. Sed si adhuc [Col. 0182A] ista vobis non sufficere dicitis, o Judaei, quid etiam hic praedictus propheta de Christi adventu dicat, moneo vos ut attentius audiatis. Super custodiam meam, inquit, stabo, et figam gradum meum super munitionem; et videam quid dicatur mihi, et quid respondeam ad arguentem me (Habac. II) . Ac si apertius diceret: Super custodiam meam stabo, id est omni diligentia cor meum custodiam; et figam gradum meum, scilicet stabilitatem animi; super munitionem, id est super Christum; et contemplabor ut videam quid dicatur mihi: et sic videbo quid mihi respondeat Deus Pater de Incarnatione Filii sui; et ego quoque ad arguentem me, scilicet eidem Deo Patri, quid debeam respondere. Sequitur: Et respondit mihi Dominus et dixit: Scribe visum et explana [Col. 0182B] eum super tabulas, ut percurrat qui legerit eum. Quasi diceret: Scribe visum, id est visionem; et explana eum super tabulas, hoc est super latitudinem cordium fidelium, ut nullis aenigmatum obscuretur ambagibus, ut sine impedimento intelligens percurrat qui legerit eum. Quare? Quia videlicet adhuc visus procul, et apparebit in finem et non mentietur, si moram fecerit exspecta eum, quia veniens veniet et non tardabit. Ac si diceret: Quia adhuc visus, id est visio est procul; tempore scilicet a Deo constituto Dei Filius carne indutus apparebit in finem et non mentietur; videlicet cum finis legis venerit, tunc etiam ille veniet et prophetabitur visio vera expletione rei. Sed si moram fecerit, o Judaica gens, exspecta eum, hoc est si desiderio videndae visionis [Col. 0182C] tarde videatur venire Christus, qui tibi promittitur, tamen ne desperes, patienter exspecta; quia ecce promitto tibi, quod veniens veniet, et non tardabit quantum ad se, quamvis tibi videatur tardare. Aperte intelligitis, o Judaei, nec omnino negare potestis, quia haec prophetia de Christi adventu est. Implevit ergo Deus Pater, quod promisit; Filium videlicet suum ad redemptionem humani generis in similitudinem carnis peccati in fine, hoc est tempore constituto misit (Rom. VIII) . Apparebit, inquit, in finem, hoc est, in fine legis et prophetarum: Lex enim et prophetae usque ad Joannem prophetaverunt (Luc. XVI) . Unde ait Apostolus: Finis legis Christus ad justitiam omni credenti (Rom. X) . Credite ergo, o [Col. 0182D] Judaei, nec amplius dubitetis, Christum ad redemptionem mundi jam venisse, et inter homines, ut ita dicam, carne vestitum sine peccato conversatum esse. Si autem in incredulitate vestra permanseritis, Deo et testimoniis legis ac prophetarum oraculis reos nimirum vos ipsos constituetis. Quod consequenter Habacuc propheta testatur, dicens: Ecce qui incredulus est, non erit recta anima in semetipso (Habac. II) . Revera nec in Deo, nec in semetipso rectam animam, id est rectam intentionem habebit, qui divinae dispensationi incredulus fuerit. Si quis non credit explendam Dei promissionem, non habet [Col. 0183A] in corde rectam fidem. Quomodo potest rectam intentionem animi habere, qui nec legis testimoniis, nec prophetarum oraculis fidem vult praebere? Quomodo igitur vos, o miseri et infelices Judaei, omnipotentis Dei cultores esse dicitis, qui non solum legis et prophetarum dictis, verum etiam ori ejus, scilicet Jesu Christo, qui vere os Dei Patris est, contradicitis? Quia itaque Dei dispensationi aeternoque ipsius consilio resistitis, in vobismetipsis rectam animam, scilicet rectam in corde fidem, non habetis. Apparuit ergo Dei Filius carne vestitus, ut dictum est, in finem legis et prophetarum et non est mentitus; sed, sicut sese venturum promisit, absque ulla ambiguitate venit; et iterum veniens veniet in finem temporalium rerum, et cum eo sanctorum [Col. 0183B] millia, ut judicet vivos et mortuos et saeculum per ignem.

Si indubitanter igitur credideritis, o insensati Judaei, Dei et Virginis Filium ad redemptionem mundi, ut supradictum est, jam venisse, et iterum ut judicet mundum, venturum esse; in eodem Jesu Christo, qui aeterna vita est, semper vivetis. Si autem in incredulitatis perfidia perseveraveritis, absque dubio in aeternum peribitis. Volo vos praeterea scire, o Judaei, quia fides, quae in Christo est, vita aeterna est. Qui autem non credit, Jesum Christum Dei Patris esse Filium, ut ait B. Joannes Baptista, non habet vitam, sed ira Dei erit super eum (Joan. III) . Quod vero fides aeterna vita sit, testatur Dominus, [Col. 0183C] qui per Habacuc prophetam in consequentibus sic ait: Justus autem meus ex fide vivit (ibid.) . Ac si diceret: Justo, qui meae promissioni credit, fides hoc impetrat, ut in aeternum vivat. Si ergo vultis, o Judaei, in terra et in coelo vivere, credite, Jesum Christum cum Deo Patre et Spiritu sancto unum et verum Deum esse, et pro liberatione humani generis ex Virgine matre, Spiritu sancto cooperante, veram carnem assumpsisse. Quod etiam ad redemptionem mundi esset venturus, et saeculum illuminaturus, Oseas propheta aperte testatur, dicens: Quasi diluculum praeparatus est egressus ejus, et veniet quasi imber nobis temporaneus et serotinus terrae (Osee VI) . Diluculum initium est lucis, quo tenebrae fugantur. Adventus igitur Christi, quasi diluculum [Col. 0183D] exstitit; quia de sinu Patris descendens, et ex incorrupta Virgine humanam naturam suscipiens, errorum tenebras fugavit, et spiritalis doctrinae lux toto orbi refulsit. Idcirco filius hominis veraciter dicitur Christus, quia non de carnali patre, sed de Spiritu sancto in utero Virginis est conceptus. Dicitur ergo filius hominis, id est filius Virginis. Sicut ergo, surgente diluculo, tenebrae noctis fugantur, ita Christo egresso de thalamo incorrupti uteri, tenebrae peccatorum delentur, et luce veritatis corda fidelium illuminantur. Sequitur: Et veniet imber nobis temporaneus, et serotinus terrae. Quantum ad litteram temporaneus imber est, qui jacta semina coalescere facit; serotinus vero, qui ad maturitatem fructus perducit. Unde est illud: Dabo vobis [Col. 0184A] pluvias temporibus suis (Levit. XXVI) . Mystice autem temporaneus imber est, dum ex parte cognoscimus; et serotinus, quando venerit quod perfectum est. Spiritaliter Christus nobis est imber temporaneus, dum fidem inspirat; serotinus, dum post bona opera nos ducit ad horrea.

Iterum si placet, o Judaei, praedictam Osee prophetae sententiam parumper attendamus, quatenus vos ex ejusdem prophetae verbis in vestra assertione mentitos esse comprobemus; et Jesum Christum, quem vos caeca mente Deum esse negatis, aperta ratione verum Deum esse et verum hominem demonstremus. Quasi diluculum, inquit, praeparatus est adventus ejus. Cujus ejus? Dicite cujus ejus. Vultis audire cujus? illius videlicet, qui in excelsis [Col. 0184B] est sine matre, et in terris sine carnali patre. Illius, qui in coelis secundum Deitatem in sinu est Dei Patris, et secundum susceptionem hominis in sinu est Virginis matris. Illius, qui in coelo sanctos angelos ex seipso per speciem reficit, et in terra fideles homines per fidem pascit. Illius, qui de omnipotentis Dei Patris sinu misericorditer descendens, ex Virgine matre naturam nostram sine peccato suscepit; quia indutus diabolum vicit, et per crucem humanum genus a damnatione perpetua eripuit. Quasi diluculum praeparatus est, inquit, adventus ejus, scilicet Dei et hominis Jesu Christi; quia videlicet suo adventu universum mundum evangelicae praedicationis radiis illuminavit, et tenebras peccatorum [Col. 0184C] effugavit.

Michaeas Spiritu sancto edoctus, Christum Dei et Virginis Filium non negabat, sed venturum praesciebat, quem Deus Pater super opera manuum suarum constituit: et idcirco super coelos elevatus, quia obediens. Ex Genesi figura ad debellandum antiquum hostem per inviolatae Virginis uterum carnem factum misit, et sic prophetiis et legis testimoniis Judaeos circa Verbi Incarnationem ut falsos testes convincit. Introducit Michaeam, ubi, etsi ingressus illius a Deo Patre a diebus aeternitatis, naturalem tamen de incorrupta matre cepit carnis substantiam. Zacharias testatur cum Davide humilem mansuetum venisse, susceptum a Judaeis, aeternae potestatis gentibus, relinquens pacem in aeternum duraturam, cujus potestas a mari usque ad mare. Deo Patre per Malachiam testante, Deus homo Christus ad Ecclesiam sanctam suam jam venit, quem non solum Judaei quaerebant, sed et [Col. 0184D] gentiles, quibus prophetiae dona Deus contulit.

Ipsum procul dubio Dei et Virginis Filium, o Judaei, quem vos negatis, Michaeas propheta non negabat, sed ad humani generis redemptionem atque eruditionem, Spiritu sancto edoctus, venturum esse praesciebat, cum de illo publice praedicabat, dicens: In novissimo dierum erit mons domus Domini praeparatus in verticem montium, et sublimis super colles; et fluent ad eum populi, et properabunt gentes multae; et dicent: Venite, ascendamus ad montem Domini, et ad domum Dei Jacob: et docebit nos vias suas, et ambulabimus in semitis ejus; quia de Sion egredietur lex, et verbum Domini de Jerusalem (Mich. IV) . Dicite, o Judaei, quis est iste mons domus Domini, qui in novissimo dierum in vertice [Col. 0185A] montium dicitur praeparari, et super colles sublimari? Ipse est procul dubio, quem Deus Pater ante omnia saecula ex seipso genuit, per quem et omnia ex nihilo creavit, quemque ex Virgine matre pro salute mundi nasci voluit, et super omnia manuum suarum opera constituit. Ac si apertius Michaeas propheta de illo diceret: In novissimo dierum, hoc est in fine saeculorum, scilicet tempore gratiae, id est undecima hora erit mons domus Domini, ipse videlicet Dei Virginisque Filius, erit praeparatus, id est elevatus non solum in montibus, sed etiam in vertice montium, super patriarchas videlicet et prophetas, qui de ipso vaticinati sunt; et sublimis super colles, super apostolos scilicet et evangelistas. Quia in forma servi Deo Patri obediens fuit usque ad [Col. 0185B] mortem, idcirco exaltatus est, et datum est illi nomen, quod est super omne nomen (Philip. II) . Ipse quippe, ut dictum est, undecima hora venit ad conducendos operarios in vineam suam (Matth. XX) . Unde et subditur: Et fluent ad eum populi; in morem videlicet fluviorum multae turbae Judaeorum congregabuntur ad eum; et properabunt gentes multae de omni natione, quae sub coelo est (Act. II) , credere in eum; et dicent, ad vexillum crucis se mutuo cohortantes, venite, ascendamus ad montem Domini, quia nimirum fidelibus ascensione opus est, ut quis valeat ad Christum pervenire. Unde est illud Davidicum: Ibunt de virtute in virtutem, et videbitur Deus deorum in Sion (Psal. LXXXIII) . Et ad domum Dei [Col. 0185C] Jacob, id est ad Ecclesiam ejusdem Salvatoris mundi; et docebit nos de viis suis, et ibimus in semitis ejus; ipsum videlicet Dei et Virginis Filium per apostolorum praedicationem cum Deo Patre et Spiritu sancto indubitanter credemus unum et verum esse Deum. Ac si apertius diceret: Ideo ascendemus ad ipsum montem Dei, id est ad Christum, ut doceat nos per angelos, id est per episcopos et per caeteros doctores praesidentes Ecclesiae suae, et per Scripturas sanctas ab eo dispositas. Ascendemus itaque ad montem Domini, id est ad Christum; et ad domum Dei Jacob, videlicet ad sanctam Ecclesiam ejus per baptismum et confessionem; quia de Sion, scilicet de sancta Ecclesia, egredietur ad gentes lex spiritalis et verbum Domini, sermo videlicet praedicationis, [Col. 0185D] de Jerusalem. Sequitur: Et judicabit inter populos multos, et corripiet gentes fortes usque in longinquum. Quasi diceret: Quia Deus Pater omne judicium dedit Filio (Joan. V) , idcirco ipse Dei et hominis Filius judicabit inter populos multos, qui salute digni, vel qui erunt indigni; et corripiet gentes fortes usque in longinquum, scilicet comprehendet sapientes hujus mundi in astutia eorum, et cognoscet cogitationes hominum, quoniam vanae sunt (Psal. XCIII) .

Christus est itaque, ut dictum est, o Judaei, mons domus Domini, id est caput totius Ecclesiae in vertice montium praeparatus, hoc est, super patriarchas [Col. 0186A] et prophetas, apostolos et evangelistas, et caeteros Ecclesiae doctores elevatus; et ad ipsum per fidem confluunt populi, et properant, ut cernitis, gentes multae. Ipsum Deus Pater, ut dictum est, ex seipso ante omnia saecula genuit, ipsumque intemerata Virgo, cooperante Spiritu sancto, sine concupiscentia carnali concepit, et sine peccato ex sua substantia carne vestitum peperit. Indubitanter credite, o Judaei, quod per ipsum Deus Pater omnia ex nihilo creavit; et quia ad debellandum antiquum hostem per inviolatae Virginis uterum caro factum misit.

Hoc procul dubio spiritaliter in Genesi praefigurabatur ubi ita legitur: Fecit Deus coelum et terram, et omne virgultum agri, et omnem herbam regionis. [Col. 0186B] Non enim pluerat Dominus Deus super terram, et homo non erat qui operaretur terram (Gen. II) . Ac si aperte diceret: Antequam peccaret homo, nondum nubibus Scripturarum pluviam doctrinae ad irrigandam animam concesserat; nondum propter hominem, qui est terra, idem Dominus noster Jesus Christus nubilum carnis nostrae assumpserat, per quod imbrem sancti Evangelii nunc largissimum infundit. Sequitur: Et homo non erat qui operaretur terram: congrue siquidem in hoc loco terra accipitur semper virgo Maria. Homo igitur non erat qui operaretur terram, quia nullus homo operatus est in ipsam gloriosissimam Virginem, unde natus est Christus. Ipse enim lapis de monte abscissus [Col. 0186C] sine manibus (Dan. II) , id est absque coitu et humano semine, de virginali terra quasi de monte humanae naturae, et substantia carnis est abscissus. Iterum dicitur: Sed fons ascendebat e terra, irrigans universam superficiem terrae. Terra, ut diximus, beatissima virgo Maria mater Domini rectissime accipitur, de qua in Psalmo ⁜ (54) sic legitur: Aperiatur terra, et germinet Salvatorem. Quam terram irrigavit Spiritus sanctus, qui fontis et aquae nomine in Evangelio significatur. Unde ait Dominus in Evangelio: Si quis sitit, veniat, et vivat; flumina de ventre ejus fluent aquae vivae (Joan. VII) . Et iterum: Qui biberit aquam, quam ego dabo ei, fiet in eo fons aquae salientis in vitam aeternam (Joan. IV) . Formavit igitur Dominus Deus hominem de limo [Col. 0186D] terrae; scilicet Christus factus est, juxta quod ait Apostolus, ex semine David secundum carnem (Rom. I) , tanquam de limo terrae. Et inspiravit in faciem ejus spiraculum vitae, id est infusione sancti Spiritus, qui operatus est hominem Christum. Et factus est homo in animam viventem, ut qui perfectus erat Deus, perfectus esse crederetur et homo. Ecce quomodo sibi lex et prophetae conveniunt: ecce quam evidenter vos, o Judaei, falsos testes esse ostendunt. Lex et prophetae Christum verum Deum et verum hominem esse praedicant, vosque in vestra assertione, qui Christum negatis, victos esse aperte demonstrant. Vetus et Novum Testamentum Christum [Col. 0187A] ad redemptionem mundi a Deo Patre missum fuisse concorditer asserunt, et vos, qui illum dicitis non venisse, nec humanum corpus assumpsisse, per omnia in vestra objectione mentitos esse convincunt. Audite etiam, o inimici veritatis Judaei, quam aperte Deus Pater in falsa disputatione vestra vos convincit, qui per Michaeam prophetam eidem Jesu Christo Filio suo testimonium perhibens, sic ait:

Et tu, Bethlehem Ephrata, parvulus es in millibus Juda: ex te mihi egredietur qui sit dominator in Israel, et egressus ejus ab initio, a diebus aeternitatis (Mich. V) . Hic manifeste determinat Deus Pater locum nativitatis Christi, et quod verus Deus et verus homo sit. Ac si Deus Pater apertius diceret: [Col. 0187B] Tu Bethlehem Ephrata, id est domus panis in quo nasciturus est panis vitae, parvulus es in millibus Juda, sed tamen ex te egredietur dominator Israel, qui etsi secundum carnem David est filius, tamen ex me natus est ante omnia saecula; et temporum Conditor tempore non tenetur, sed egressus ejus est ab initio, a diebus aeternitatis. Unde in Evangelio legitur: In principio erat Verbum, et Verbum erat apud Deum, et Deus erat Verbum (Joan. I) . Sequitur: Propter hoc dabit eos usque ad tempus in quo parturiens pariet; reliquiae vero fratrum ejus convertentur ad filios Israel. Ac si diceret: Dabit Dominus templum, et Hierosolymam, et Judaeos; scilicet regnare permittet Judaeorum principes, usque ad tempus, quo virgo Christum pariet, in cujus nativitate excaecatis [Col. 0187C] Judaeis, reliquiae Israel convertentur ad sanctae Trinitatis fidem.

Quid inter haec animadvertitis, o Judaei? quid dicitis? quid ad haec respondetis? Apertissime Deus Pater supradicto testimonio falsam oppositionem vestram destruit, qui Christum non ex tempore, ut vos mentimini, coepisse dicit; sed ab initio, a diebus aeternitatis egressum illius fuisse asserit. Procul dubio credere, nec omnino dubitare debetis, quod Christi egressio ab eodem aeterno Patre est, cui ipse coaeternus Filius est. Nam et in hoc quod illum in Israel dominatorem futurum dicit, vos qui eum verum regem negatis, falsos testes esse ostendit. In hoc etiam quod nativitatis illius locum insinuat, [Col. 0187D] manifeste illum ex Virgine matre veram carnis substantiam assumpsisse demonstrat. Quia igitur egressus illius est ex Deo Patre a diebus aeternitatis, et naturalem accepit de Virgine matre substantiam carnis; non purus homo, ut vos blasphemando dicitis, sed verus Deus est et verus homo, quod omnino negare minime potestis. Quod si adhuc supradictis testimoniis fidem non praebetis, sed de illius divinitate atque humanitate adhuc dubitatis; quam evidenter illum Zacharias propheta verum Deum et verum hominem esse, quamque humiliter ad redemptionem humani generis venturum fore praedicat, moneo ut patienter audiatis.

Exsulta satis, filia Sion; jubila, filia Jerusalem (Zach. IX) . Sanctus quippe Zacharias propheta, Dei [Col. 0188A] et Virginis Filium ad liberandum humanum genus venturum praesciens, congratulans, nimiumque exsultans, Sion, scilicet Jerusalem, id est sanctam Ecclesiam ad gaudium et laetitiam spiritualem cohortans, dicit: Exsulta satis, filia Sion; jubila, filia Jerusalem. Quare? Quia ecce Rex tuus veniet tibi justus et salvator; ipse pauper et ascendens super asinum, et super pullum filium asinae. Ac si apertius diceret: Ecce Rex tuus veniet tibi justus et salvator, id est Jesus omnium prophetarum vaticiniis promissus; ipse pauper, cum dives esset, et ascendens super asinum, scilicet super populum circumcisionis jugo legis pressum; et super pullum filium asinae, hoc est super gentilem populum nulla lege gubernatum, sed in praecipitia idololatriae mersum, modo [Col. 0188B] vero Domini sessione erectos gressus facientem. Hoc procul dubio completum est, quando Judaei exierunt Christo obviam cum ramis palmarum, clamando: Benedictus qui venit in nomine Domini: Hosanna in excelsis (Matth. XXI) . Hebraice Deo dicitur, Hosanna, quod, ut ait B. Isidorus in libro VI Etymologiarum (cap. 19) , Latine interpretatur salvifica, subaudiendo, vel populum tuum vel totum mundum. Sequitur: Et disperget quadrigam etiam ex Ephraim, et equum de Jerusalem. Ephraim quippe fructificatio sive augmentum interpretatur, et significat multitudinem haereticorum, de quibus Psalmista ait: Filii Ephrem intendentes et mittentes arcum; conversi sunt in die belli (Psal. LXXVII) : sed equus eorum, scilicet fallax illorum fiducia, dispergetur [Col. 0188C] in adventu Christi de Jerusalem, id est de Ecclesia; et vocabuntur ipsi ad poenitentiam per Ecclesiae ministros, qui indesinenter cum Propheta clamant, dicentes: Nolite fieri sicut equus et mulus, quibus non est intellectus (Psal. XXXI) . Iterum Deus Pater per Zachariam prophetam subjungit, dicens: Dissipabitur arcus belli; scilicet arcus haereticorum in adventu Christi, ut non mittantur ex eo ignita jacula, id est argumenta fallaciae et deceptionis ad percutienda filiorum Ecclesiae corda. Sequitur: Et loquetur pacem gentibus, et potestas ejus a mari usque ad mare, et a flumine usque ad fines terrae. Hoc nimirum per allegoriam non est exponendum vel extenuandum, sed credendum est vere esse completum, [Col. 0188D] juxta illud quod Deus Pater per Psalmistam eidem dilectissimo Filio suo Jesu Christo promittit, dicens: Postula a me, et dabo tibi gentes haereditatem tuam, et possessionem tuam terminos terrae (Psal. II) . Deus ergo Pater Jesu Christi Filii sui adventum praeostendens, aperte demonstrat quam mansuetus adveniet, qualiter praedicabit, et quantae potestatis sit. Loquetur, inquit, pacem gentibus. Hoc nimirum ipse Dei Virginisque Filius complevit, quando discipulis suis in Evangelio dixit: Pacem relinquo vobis, pacem meam do vobis (Joan. XIV) ; subaudis, non solum Judaeis, sed etiam gentibus. Quod etiam in Christi adventu toto orbi pax fuerit, Psalmista testatur, dicens: Orietur in diebus ejus justitia et abundantia pacis (Psal. LXXI) .

[Col. 0189A] Ac si aperte dicat: Orietur in diebus ejus justitia, id est fides quemque justificans; et abundantia pacis, quia pax in ejus adventu non tantum extendetur ad amicos sed etiam ad inimicos. Unde ipse ait in Evangelio: Audistis quia dictum est antiquis: Diliges amicum tuum, et odio habebis inimicum tuum. Ego autem dico vobis: Diligite inimicos vestros, benefacite his qui oderunt vos (Matth. V) . Haec abundantia pacis perseverabit, donec auferatur luna, id est donec Ecclesia, devicta morte, assumatur in immortalitatem. Vel secundum aliam translationem, donec extollatur luna, id est sancta Ecclesia per gratiam videlicet resurrectionis in aeternum regnatura cum illo qui in gloria resurrectionis eam praecessit.

[Col. 0189B] Satis itaque exsultare, o Judaei, et laetari debetis; quia Deus et homo Jesus Christus, sicut Zacharias propheta praedixit, humilis et mansuetus venit vobis. In hoc nimirum quod pro vestra ac totius mundi salute venit humilis, summopere gaudendum est vobis; in hoc vero quod illum superba mente suscipere renuistis, amarissime flere debetis: in hoc quod specialiter vobis venit, summa cum devotione vos in ipso oportet gaudere; in eo autem quod non solum illum noluistis recipere, verum etiam turpissimae morti tradidistis, coram eo cum lacrymis poenitentiam agere debetis. Negare igitur, o Judaei, ipsum ad redemptionem mundi jam venisse, minime potestis; cum, ipso in asino Jerosolymam properante, ei ramos palmarum et spirituales [Col. 0189C] laudes a magnifica gloria obtuleritis, ipsique benedixeritis, et in nomine Dei Patris venisse testati fueritis. Nolo tamen vos lateat, quia non sponte nec propria voluntate, sed divino admoniti instinctu hoc fecistis.

Inter haec autem, o Judaei, Zachariam prophetam iterum interrogemus, et dicat nobis qualiter Christus venit? et quare venerit? et in adventu suo quid egerit? Non te ergo pigeat, o Zacharia propheta, supradictam iterare sententiam, ut tuo verissimo testimonio Judaeorum incredulitas convincatur, et catholica fides magis magisque ex omni parte roboretur. Dic ergo nobis qualiter venit Christus. Humilis, inquit, et mansuetus. Et quare venit? ut nos videlicet abstraheret ab idolorum cultura, [Col. 0189D] et mundaret sibi populum acceptabilem sectatorem bonorum operum (Tit. II) . Et in adventu suo quid egit? Pacem gentibus praedicavit, id est ut malum pro malo non redderent, et in se peccantibus libenter parcerent. Dic etiam quid aliud egit. Dominatus est a mari usque ad mare, et a flumine usque ad terminos orbis terrae (Psal. LXXI) . Aperte datur intelligi, o Judaei, quia nisi verus Deus esset, potestatem a mari usque ad mare, et a flumine usque ad terminos orbis terrae nequaquam habuisset. Et nisi verus homo esset, nullatenus ut homo inter homines conversari posset. Necesse est itaque, ut vos ipsos in vestra assertione fateamini victos esse, qui negatis Dei Filium in nostrae carnis [Col. 0190A] substantia inter homines conversatum esse (Baruch. III) . Ne erubescatis, mentitos vos esse in vestra disputatione humiliter confiteri, ut per humilem confessionem iram ejus possitis evadere, et misericordiam consequi. Quod idem Dei et Virginis Filius, qui vere est Rex coelorum ac terrae, omnibus quae sub coelo sunt, dominetur gentibus, Psalmista testatur, qui illum, Spiritu sancto edoctus, praevidens, imo pro certo sciens de Virgine nasciturum, nimium congratulans in ejus laudibus, sic ait: Dominabitur a mari usque ad mare, et a flumine usque ad terminos orbis terrarum. Ac si diceret: Dominabitur a mari, scilicet orientali, usque ad mare occidentale, incipiendo a flumine Jordanis usque ad terminos orbis terrarum.

[Col. 0190B] Notate, o Judaei, quia a loco illo evidenter expressit Propheta, voluisse Christum potentiam suam commendare, unde et discipulos coepit eligere; a flumine scilicet Jordanis, ubi super ipso Domino baptizato, cum descenderet Spiritus sanctus, vox de coelo sonuit, dicens: Hic est Filius meus dilectus, in quo mihi bene complacui (Matth. III) . Hinc ergo doctrina ejus incipiens, et magisterii coelestis auctoritas dilatatur usque ad terminos orbis terrae, cum praedicatur Evangelium regni in universo orbe in testimonium omnibus gentibus. Vel aliter: Dominabitur Dei et Virginis Filius a mari, subauditur Judaeorum, usque ad mare gentilium.

Nota, quia Judaei, licet cognitionem legis receperint, tamen mare dici possunt, quia terrenis inhiantes [Col. 0190C] tempestatibus saeculi, quasi fluctibus maris inquietabuntur. Gentilis autem populus, quia nullam cognitionem Domini recepit, merito maris nomine designatur, quod dicit: Dominabitur a mari usque ad mare, incipiendo a flumine Jordane, ab illis videlicet qui descendunt de superbia ad humilitatem, vel qui se anathematizant; et perveniendo usque ad terminos orbis terrae, id est usque ad illos, qui orbiculantes terram suam, faciunt se terminos aliis exemplo suo, quousque se extendant.

Indubitanter igitur credere debetis, o Judaei, quod Jesus Christus veram habet de Deo Patre divinitatem, et de Virgine matre humanitatem, qui a mari usque ad mare, et a flumine usque ad terminos orbis terrarum, id est super omnes gentes, habet potestatem. [Col. 0190D] Si enim verus Deus non esset, a mari usque ad mare dominium non haberet. Sed quia naturaliter ante omnia saecula genitus est ex Deo Patre, Dominus est angelorum et Princeps regum terrae. Coram illo quippe omnipotentissimo Rege procident Aethiopes, id est humiliabuntur qui prius fuerant teterrimi in peccatis, sive in pravis moribus; et inimici ejus terram lingent (Psal. LXXI) , eum scilicet venerando. Vel inimici ejus, id est haeretici coram eo terram lingent, delectabuntur videlicet in terrenis, assumendo sibi auctoritatem terrenorum, ut sic in aliis confirment, quod perverse in Scripturis intelligendo acceperunt.

Credite ergo, o Judaei, nec omnino dubitetis, [Col. 0191A] Jesum Christum verum hominem esse et verum Deum ad redemptionem humani generis a Deo Patre missum. Sed si perfecte nondum vos credere dicitis, et si de illius divinitate aliquod in mentibus vestris dubietatis scrupulum habere sentitis, quale de illius adventu Deus Pater per Malachiam prophetam testimonium perhibeat moneo, ut patienter audiatis. Sic ergo Deus Pater eidem dilectissimo Filio suo ait, quem ad hujus mundi redemptionem misit. Ecce, inquit, ego mittam angelum meum, qui praeparabit viam ante faciem meam (Malach. III) . Ac si aperte Deus Pater Jesu Christo Filio suo ad redemptionem mundi venturo diceret: Ecce ego mittam angelum meum, scilicet Joannem Baptistam, qui praeparabit viam tuam ante te. Si sacerdos de lege interrogetur, doceat [Col. 0191B] nescientes, convincat resistentes: alioquin frustra jactat se habere dignitatem, cujus non exhibet operationem. Unde Malachias propheta ait: Labia sacerdotis custodient scientiam, et legem requirent ex ore ejus; quia angelus Domini exercituum est (Malach. II) . Quia igitur angelus Graece, Latine nuntius interpretatur, recte voluntatem Dei populis nuntians, angelus appellatur. Hoc itaque loco nomine angeli Joannem Baptistam intelligimus, de quo in Evangelio Dominum sic dixisse legimus: Hic est enim de quo scriptum est: Ecce ego mittam angelum meum (Matth. XI) , etc. Recte quippe Deus Pater per Malachiam prophetam coaeterno sibi Filio Jesu Christo testimonium perhibens, Joannem [Col. 0191C] Baptistam angelum vocavit; quia libera voce ipse Joannes ad se confluentibus populis adventum ejusdem Filii Dei et Virginis nuntiavit, eumdemque adesse praesentem digito monstravit; et, ut eidem Domino Jesu Christo viam praepararent, diligenter praedicavit, atque, ut illius vias rectas facerent, admonendo praecepit. Iterum Deus Pater eumdem dilectissimum Filium suum in proximo venturum esse fidelibus suis praeostendens, consequenter subjungit, dicens: Et statim veniet ad templum sanctum suum dominator, quem vos quaeritis, et Angelus testamenti, quem vos vultis (Malach. III) . Quasi diceret: Statim veniet ad templum sanctum suum, id est ad sanctam Ecclesiam, vel ad unumquemque fidelium, dominator quem vos quaeritis, coelorum videlicet [Col. 0191D] ac terrae dominator Jesus Christus, qui omnium est Creator; quem vos quaeritis, id est desideratis, qui ad aeternam vitam praedestinati estis. De quo dicitur: Ecce veniet Desideratus cunctis gentibus (Agg. II) ; et Angelus testamenti, scilicet Deus et homo Jesus Christus magni consilii, quem vos vultis. Ad quod veniet? Ad hoc videlicet, ut personam non accipiat, et juste judicet. Huic tantae [Col. 0192A] auctoritatis angelo, scilicet veteris ac novi testamenti institutori Jesu Christo, Joannes Baptista praeparavit viam in cordibus credentium, in quibus ipse verus Deus et verus homo Jesus Christus cum Deo Patre et Spiritu sancto habitare non poterat propter incredulitatem illorum. Venit ergo Angelus testamenti, scilicet Deus et homo Jesus Christus utriusque testamenti conditor et ordinator, ad templum sanctum suum, id est ad sanctam Ecclesiam, quam sibi in utero matris Virginis in sponsam adoptavit, et suo pretiosissimo sanguine in cruce redemit, atque in baptismo a peccatis lavit. Ut ergo Deus Pater testatur, statim ut plenitudo temporis adfuit, Angelus testamenti, scilicet legislator et judex Jesus Christus, ad templum sanctum suum, id [Col. 0192B] est ad sanctam Ecclesiam suam misericorditer venit.

In hoc ergo, quod Angelum testamenti statim venire dicit, vos procul dubio, o Judaei, qui illum pertinaciter venisse negatis, falsos testes esse omnino convincit. Venit igitur Deus et homo Jesus Christus ad sanctam Ecclesiam suam, sicut Deus Pater promisit; et per apostolos suos universo orbi adventum suum manifestavit. In omnem enim terram exivit sonus apostolorum, et in fines orbis terrae verba eorum (Psal. XVIII) . Quid ad hoc dicitis? quid objicitis, o Judaei? Aperte utique cognoscitis quod, testante per Malachiam prophetam Deo Patre, Angelus testamenti, scilicet Deus et homo [Col. 0192C] Jesus Christus, ad templum sanctum suum, id est ad Ecclesiam suam jam venit; et, ut dictum est, adventum suum statim per verissimos discipulos suos universo mundo manifestavit. Quousque igitur, o Judaei, increduli permanetis, et Dei Filium de sinu Patris descendisse, et ex incorrupta Virgine veram carnem pro humani generis redemptione misericorditer humiliterque assumpsisse, negatis? Jam quippe supradicto Dei Patris testimonio fidem deberetis accommodare, ipsumque olim venisse, et cum hominibus sine peccato conversatum fuisse firmiter credere. Deus Pater inquit: Statim veniet ad templum sanctum suum dominator, quem vos quaeritis, et Angelus testamenti, quem vos vultis. Hoc loco aperte datur intelligi, quod non solum Judaei [Col. 0192D] Christum venire quaerebant, qui illius adventum in lege et prophetis futurum cognoverant; sed etiam gentiles, quibus Deus prophetiae dona contulit, et quae in novissimis diebus facturus erat, praeostendit, illum ad redemptionem mundi venire cupiebant, ut Job ⁜ (55) , Balaam, Nabuchodonosor, Virgilius, Sibylla, et multi alii.

Joannis testimonio obstinata Judaeorum perfidia [Col. 0193A] convincitur, et Christi fides roboratur, a quo gratiam pro gratia accepimus; et licet per Moysen facta praenuntiatio, per Christum tamen salutis impletio affirmat, eum in Israel venturum non hominem purum, sed verum Deum. Etsi Joannem omnes mulierum filios dignitate superare affirmetur, incomparabiliter a Christo, quem verum Deum affirmat, et mundi Redemptorem, exceditur. Praeterea subjungit ad levitarum et sacerdotum interrogationem, Joannis responsionem: cum etsi Elias reputatus, affirmat se nec Eliam, nec prophetam esse, etsi in spiritu ejusque virtute adventum Christi praecesserit, quia vox clamantis in deserto: denique subjungitur baptismi Christi in Jordane figura. Joannes Christi aspectu Agnum Dei eum vocat tollentem mundi peccata: enimvero ideo plusquam propheta, cujus tamen baptismus peccata non auferebat. Ulterius ad idem Matthaeum introducit assignantem, unde Jesus ad Joannem ut baptizet, [Col. 0193B] accedit; simul et Joannis responsionem, coelorum apertionem, et columbae apparitionem, et quonammodo sacro baptismate renovati columbae proprietatibus repleri habent: baptismi potestatem nec bonis pariter neque malis tradidit ministris, etsi potuit; bene tamen ministerium, quod si Joannis iteratur, non tamen Christi. Deinde insinuat Christum verum Dei Filium, fidelissimum denique ejus nutricem Joseph: pari enim modo Lucae testimonio Spiritum sanctum sicut columbam descendisse ostendit, et in Filio Patrem sibi complacuisse: ad idem introducit Marcum, simul et Genesis figuram. Quatuor paradisi flumina quatuor sacra Evangelia redundantia per orbem figurant; ita et animalia quatuor Ezechielis quatuor Christi praecones et testes: recapitulantur Joannis dicta; Trinitatis mysterium in Christi baptismate ostendit: ex quorum dictis aliquorum haereticorum errores confutat, quia etsi in sua majestate cum Deo Patre [Col. 0193C] et Spiritu sancto consistente potuit mundum redimere, ex femina tamen carnem assumere placuit.

Ipse etiam angelus, scilicet B. Joannes Baptista, quem Deus Pater ante faciem ejusdem dilectissimi Filii sui misit, ut illi viam praepararet, accedat; et de Christi divinitate atque humanitate testimonium proferat. Dic, sancte Joannes, dic de Christo quod nosti, ut tuo testimonio obstinata Judaeorum perfidia convincatur, et fides, quae est in eodem Christo Jesu, roboretur: Qui post me venturus est, ante me factus est; quia prior me erat (Joan. I) . Ac si diceret: Qui post me venturus est, ante me factus est, id est mihi praepositus etiam in humanitate. Quare? Quia videlicet prior me erat aeternitate Deitatis. Sequitur: Et de plenitudine ejus nos omnes [Col. 0193D] accepimus gratiam pro gratia; quia lex per Moysen data est, gratia et veritas per Jesum Christum facta [Col. 0194A] est. Quasi diceret: Quia Christo non ad mensuram datus est spiritus, idcirco de plenitudine ejus nos omnes accepimus ab eo spiritum secundum mensuram donationis ejus (Joan. III; Ephes. IV) . In ipso enim sunt omnes thesauri sapientiae et scientiae Dei (Coloss. II) . Nos etiam accepimus ab eo gratiam pro gratia; non solum illam gratiam, quae plene gratis ⁜ (56) datur sine merito, ut fides, quae per dilectionem operatur (Galat. V) , ex qua justus vivit (Galat. III) ; sed etiam pro ista alteram gratiam, scilicet aeternam beatitudinem, quae merces ⁜ (57) dicitur justitiae. Et dicitur gratia, quia est meritum ex gratia. Quare? Quia videlicet lex, quam ab eodem Dei Filio Israeliticus populus accepit, per Moysen data est, quae lex homines a peccatis perfecte [Col. 0194B] non emundabat, sed potius illorum peccata ostendebat. Unde ait B. Paulus: Per legem enim agnitio est peccati (Rom. III) . Et iterum: Lex enim subintravit, ut abundaret delictum. Ubi autem abundavit delictum, superabundavit gratia (Rom. V) . Gratia igitur, quae fit salus hominibus, et veritas, quae dudum erat promissa, per Jesum Christum facta est. Per Moysen itaque servum facta est praenuntiatio, et per Jesum Christum Dominum salutis impletio. Haec autem gratia, et veritas est; quia sic olim promissum est, et modo exhibitum; scilicet ut Deus sit in homine implens eum cunctis virtutibus, et per eum sibi subjectos. Summa quippe gratiae et veritatis, est cognitio sanctissimae Trinitatis. Unde [Col. 0194C] ipse Deus et homo Jesus Christus in Evangelio Deo Patri loquitur, dicens: Haec est vita aeterna: ut cognoscant te solum verum Deum, et quem misisti Jesum Christum (Joan. XVII) . Quae in hac vita non plene est, quia nemo in carne positus videre Deum potest sicuti est.

Supradictum ergo B. Joannis Baptistae testimonium, o Judaei, quod Deo et homini Jesu Christo, audientibus turbis, perhibuit, ad memoriam reducamus; ut illud subtilius exponendo et apertius intelligendo catholica fides roboretur, et diuturna incredulitas vestra omnino confutetur. Ait enim: Qui post me venturus est, ante me factus est; quia prior me erat. Quasi diceret: Qui post me venturus [Col. 0194D] est, scilicet Dei Filius in carnem, ante me factus est, dignitate videlicet et potestate; quia prior me erat, [Col. 0195A] ab aeterno scilicet apud Deum Patrem. Dum ergo Christum ad redemptionem mundi, o sancte Joannes, venturum dicis, Judaeis falsis testibus, qui illum venisse negant, contradicis. In hoc vero quod ipsum ante te factum, scilicet tibi praelatum, asseris, mortiferam eorumdem Judaeorum perfidiam convincis, qui eum non verum Dei Filium, sed purum hominem futurum asserunt. Pro certo enim scimus, nec omnino dubitamus, quod ex omnibus mulierum filiis nullus te superare potuit sanctitate, vel excellere dignitate. Magna quippe dignitas tibi concessa fuit, quando Dei et Virginis Filius se in tuis manibus baptizandum inclinavit. Veraciter ergo ille solus modis omnibus major te est, qui de Virgine matre natus est. Congrue siquidem te potestate [Col. 0195B] et dignitate excellit, quem intemerata Virgo, cooperante Spiritu sancto, concepit. Cum ergo Christum asseris tibi esse praelatum, Judaeos falsos testes convincis, qui illum non verum Deum, sed hominem testantur esse purum. Nam, sicut inter natos mulierum nemo te sanctitate et justitia superavit, ita nec ille te superasset, si verus Deus non esset. In hoc ergo quod illum majorem te esse dicis, Judaeorum oppositionem frustratam ostendis, ipsumque tacite verum Dei esse Filium, asseris. Cum etiam subjungis, ideo illum tibi esse praelatum, quia prior te erat, aperte ostendis, illum non ex tempore, ut Judaei asserunt, coepisse, sed coaeternum Deo Patri esse. In hoc igitur quod illum post te venturum praedicas, aperte Judaeorum infidelitatis [Col. 0195C] errorem, qui illum Redemptorem mundi esse negant, condemnas.

Ut cernitis, o Judaei, supradicto B. Joannis testimonio vestra mendax assertio frustratur, et fides catholica in cordibus credentium roboratur. Indubitanter ergo credite, Dei Filium de sinu ejusdem Patris sui in uterum intemeratae virginis Mariae descendisse, et ex ea sine peccato carnem assumpsisse; crucem pro redemptione mundi ascendisse; animam suam in eadem cruce pendens, quando voluit, et sicut voluit posuit; ad infernum, relicto in sepulcro corpore, in anima descendit: quo spoliato, et suis, qui ibidem detinebantur, secum ad superos abstractis, in eadem anima ad corpus rediens, [Col. 0195D] illud tertia die de sepulcro suscitavit, suisque discipulis post resurrectionem suam in multis argumentis per dies quadraginta apparens, et de coelesti regno eis loquens, quadragesimo die, videntibus discipulis, coelum ascendit, et in dextera Dei Patris sedet (Act. I) : unde et in novissimo die venturus est judicare cum magna potestate et gloria vivos et mortuos, et saeculum per ignem. Ipse quippe justissimus judex secundum diversitatem meritorum impios aeternis cruciatibus tradet, justos vero ad aeterna gaudia secum perducet.

Ideo vobis, o Judaei, hos verae fidei articulos breviter exposui, ut incredulitatis duritia de cordibus vestris expulsa, Jesum Christum cum Deo Patre et Spiritu sancto unum et verum Deum esse credatis, [Col. 0196A] et per eum Ecclesiae filiis annumerari et consociari festinetis. Hanc procul dubio fidem ipse Deus et homo Jesus Christus discipulis suis custodire praecepit; hanc patriarchae et prophetae tenuerunt; hanc sancti apostoli et evangelistae per universum orbem praedicaverunt; pro hac sancti martyres corpora sua diversis suppliciis tradiderunt; et non solum viri, sed etiam feminae; nec tantum impuberes pueri, sed etiam tenerae virgines usque ad effusionem sanguinis decertarunt. Haec fides daemonia ejecit, mortuos suscitavit, aegros curavit, hostes visibiles et invisibiles superavit, miracula innumera fecit, et quotidie per sibi domesticos servos in nomine sanctae Trinitatis facit.

Tandem vellem scire, o Judaei, utrum, jam deposita [Col. 0196B] incredulitatis perfidia, legis et prophetarum verissimis testimoniis fidem accommodare, et Jesum Christum fideli mente ac simplici corde verum Deum esse et verum hominem credere, an adhuc in infidelitatis nequitia pertinaciter vultis persistere? Sed quia in mentibus vestris dubietatis scrupulum inesse sentitis, nec perfecte vos adhuc credere dicitis; iterum B. Joannem Baptistam in medium introducamus, et quid vobis interrogantibus ad Jordanis fluenta positus responderit, in commune audiamus. Dic, sancte Joannes, dic testimonium Christo. Ideo enim ante faciem illius te Deus Pater misit, ut ad te concurrentes populos baptizares, et publica voce testimonium illi perhiberes. Quid ergo sacerdotibus et levitis a Judaeis missis, utrum Christus esses, interrogantibus, [Col. 0196C] responderis, audiamus. Ego, inquit, non sum Christus (Joan. I) . Ac si diceret: Non sum ego Christus, nec judex apertae potentiae. Et interrogaverunt eum: Quid ergo? Elias es tu? Et dixit: Non sum. Propheta es tu? Et respondit: Non (ibid.) . Quasi diceret: Ideo non sum Elias neque propheta, quia non solum veni Christum praenuntiare, sed etiam ostendere. Putabant Judaei Joannem esse Christum, qui in lege praenuntiabatur. Alii putabant eum esse Eliam propter nimiam abstinentiam et castitatem, et solitariam vitam, et asperrimam delinquentium reprehensionem, atque durissimum futurae vindictae terrorem. Alii putabant eum esse unum ex prophetis propter prophetiae [Col. 0196D] gratiam. Cum omnes tunc scirent nomen Christi; scirent etiam quod Elias praecessurus esset eum, idcirco Joannem putabant esse Eliam ante faciem ejus missum. Elias quippe secundum adventum Christi est praecessurus, quando videlicet ipse Deus et homo Jesus Christus ad judicandum vivos et mortuos et saeculum per ignem cum potestate magna et majestate est venturus (Luc. XXI) . Joannes vero figuraliter, scilicet in spiritu et in virtute Eliae, ejusdem Filii Dei et Virginis adventum praecessit primum, quando videlicet pro redemptione mundi Hierosolymam venit passurus. Sed jam quid Judaeorum nuntii B. Joanni dicant audiamus. Quis es, ut responsum demus his, qui miserunt nos? Quid dicis de te ipso? (Joan. I.) Ac si apertius dicerent: [Col. 0197A] Quis sis, insinua manifeste, ut revertentes ad illos qui miserunt nos, vera de te possimus referre. Respondit eis Joannes, dicens: Ego vox clamantis in deserto: Dirigite viam Domini, sicut dixit Isaias propheta (ibid.) . Non dixit: Ego sum homo, vel ego sum Joannes, sive filius Zachariae; nec consideravit in se humanam substantiam vel generationem, sed ultra haec omnia exaltatur. Praecursor Verbi deserit omnia, quae intra mundum continentur; ascendit in altum factus vox Verbi; nullam in se substantiam fatetur praeter abundantiam gratiae, quae excedit omnem creaturam. Qui devota mente Deo adhaeret, omnia transcendit, quia usque ad ipsum, qui est super omnia, mente pervenit. Unde ait Apostolus: Qui adhaeret Deo, unus spiritus est cum eo (I Cor. VI) . [Col. 0197B] Ac si apertius diceret: Ego sum vox, in qua Verbum sonat, id est prophetia, et ostensio, et lucerna Verbi praesentis. Ego, inquit, vox clamantis in deserto. Quasi diceret: Ego vox incarnati Verbi clamantis in me in deserto, desertae scilicet Judaeae solatium annuntians. Sed quid clamat audiamus: Dirigite viam Domini, per fidem videlicet et bona opera, per quae Dominus ingreditur ad hominum corda, sicut dixit Isaias propheta.

Notandum quia idcirco sacerdotes et levitae ad interrogandum Joannem veniebant, quia audierant eum communem resurrectionem omnium praedicasse, quam et ipsi credebant; unde et in multis Christo consenserunt, Paulum quoque apostolum in [Col. 0197C] multis audierunt. Et qui missi fuerant, ait evangelista, erant ex Pharisaeis. Audierant Pharisaei in lege et prophetis Christum venturum et baptizaturum; scientes etiam Jordanem figuram baptismi gestasse; eumque Eliam et Eliseum siccis pedibus transisse, figuram quoque baptismi in Elia et Eliseo non dubitabant praecessisse. Unde et nunc specialiter, an sit Elias, interrogant, qui baptismum praefiguravit.

Iterum interrogaverunt eum, et dixerunt ei: Quid ergo baptizas, si tu non es Christus, neque Elias, neque propheta? (Joan. I.) Ac si diceret: Baptizare cur praesumis, si tu non es Christus, neque Elias, qui habent auctoritatem baptizandi? Moneo vos, o Judaei, ut solerter audiatis, quid B. [Col. 0197D] Joannes responderit Judaeorum nuntiis. Ego, inquit, baptizo in aqua: medius autem vestrum stat, quem vos nescitis. Ac si aperte dicat: Non imputemur, quod ego facio, audaciae, quia meo baptismo corpora abluo, peccata non aufero, ut sicut nascendo et praedicando praecursor sum, sic et baptizando; sed stat medius inter vos, qui peccata tollit. Quasi diceret: Medius vestrum stat, scilicet praesens vobis apparet corpore, quem vos ideo nescitis, quia venit humilis, et ideo ego lucerna praeaccendor. Ipse est, qui, sicut nascendo, sic et praedicando, post me venturus est, qui ante me factus est, scilicet ante omnia tempora diffinitum est, quod post me [Col. 0198A] veniret, quia est mihi praelatus. Cujus non sum dignus, ut solvam ejus corrigiam calceamenti. Non ait, non solvam, sed dixit, non sum dignus ut solvam. Solvit enim corrigiam calceamenti ejus, qui ipsum manifestavit, et de divinitate atque humanitate ipsius multa aperuit; sed dixit: Non sum dignus, quia videlicet indignum se ad hoc agendum reputavit. Haec in Bethania facta sunt trans Jordanem, ubi erat Joannes baptizans. Ac si diceret: Haec in Bethania facta sunt, id est in domo obedientiae baptizat, ut significet obedientiam convenire baptizatis. Duae sunt Bethaniae: una videlicet trans Jordanem; altera citra, non longe a Jerusalem, ubi Lazarus suscitatus est. Illa quae est trans Jordanem, significat naturam humanam sub lege naturali ante [Col. 0198B] fluenta gratiae, quae ⁜ (58) est post Incarnationem Christi; quae ad hoc creata erat, ut lege naturae Deo obediret, in qua Joannes baptizat, quia a peccato non liberat. Baptizat ultra fluenta divinorum donorum, quae ⁜ (59) nondum in Christo inchoaverant in humanam naturam descendere. Illa vero Bethania, quae est citra Jordanem circa Jerusalem, significat eamdem humanam naturam obedientem sub lege gratiae, quae est proxima Jerusalem, id est visioni pacis per charitatem, in qua Christus mortuum suscitat, quia a peccato liberat.

Evangelista narrante didicimus, o Judaei, quod quando Joannes Baptista de Christi adventu supra dicta testimonia prophetico spiritu perhibebat, nondum Christum viderat. Sed cum jam ipse Deus [Col. 0198C] et homo Jesus Christus ad eum corporaliter accederet, quid ei B. Joannes dixerit, quidve responderit, vel quale de illo turbis testimonium protulerit, omnes simul audiamus. Ait enim evangelista: Vidit Joannes Jesum venientem ad se, et ait: Ecce Agnus Dei, ecce qui tollit peccata mundi (ibid.) . Vidit Joannes Jesum venientem ad se, non solum gressibus corporeis, sed etiam interioris suae contemplationis, quia dignatus est ab eo ipse Dei et Virginis Filius cognosci secundum divinitatem et humanitatem. Ecce, inquit, Agnus Dei, videlicet innocens immolandus praefiguratus in agno paschali.

Notandum quia Agnus Dei tria ministrat possidentibus se, scilicet lac simplicis doctrinae, quo [Col. 0198D] parvuli nutriuntur; lanam, id est indumenta virtutum, et escam sui sacratissimi corporis. Ecce qui tollit peccata mundi. Peccata mundi dicuntur originalia, quae totius mundi sunt communia, quibus tota humana natura simul et semel condita, leges divinas per inobedientiam transgressa est in paradiso: quae originalia Christi gratia per baptismum relaxat. Sciendum tamen est quia hic mansuetissimus Agnus Dei Patris Filius non solum originalia, sed etiam actualia quotidie peccata dimittit, sicut B. Joannes in Apocalypsi dicit: Qui dilexit nos, et lavit nos a peccatis nostris in sanguine suo (Apoc. I) ; tunc videlicet quando sanguinem suum [Col. 0199A] dedit in cruce pro nobis; vel quando unusquisque nostrum mysterio sacrosanctae passionis illius atque baptismo ablutus est. Et non solum tunc, verum etiam quotidie tollit peccata mundi, et lavat nos a peccatis nostris in sanguine suo, cum ejusdem sanctissimae passionis memoria super altare replicatur; cum panis et vini creatura, ut ait Venerabilis Beda super locum illum, Ecce Agnus Dei, ecce qui tollit peccata mundi, in sacramentum carnis et sanguinis ejus ineffabilis spiritus sanctificatione transfertur.

Iterum, o Joannes Baptista, ea quae superius de Christo turbis tibi astantibus perhibuisti, replica, ut tuo verissimo Judaei testimonio convicti, per diuturnam incredulitatis suae culpam non cum infidelibus [Col. 0199B] pereant, sed summa devotione fidem Christi baptismumque suscipiant, quatenus cum Ecclesiae filiis ad aeterna gaudia pertingant. Ecce, inquit, Agnus Dei, ecce qui tollit peccata mundi. Quare illum vocas Agnum? Propter innocentiam videlicet et mansuetudinem. Sicut enim forma prae filiis hominum fuit speciosus (Psal. XLIV) , ita innocens et mansuetus. O B. Joannes Baptista, apertius nobis de illo, si aliquid nosti, insinua, ut tuo testimonio fides catholica roboretur, et falsorum testium Judaeorum os obstruatur. Hic est, inquit, de quo, Judaeis interrogantibus, antequam eum viderent, superius dixi: Post me venit vir, qai ante me factus est; quia prior me erat, et ego nesciebam eum. Hic determinat B. Joannes, quis ille sit de quo superius [Col. 0199C] dixit: Medius vestrum stat, quem vos nescitis. Et ego, inquit, nesciebam eum. O sancte Joannes, quare illum nesciebas, quem viva voce venturum esse praedicabas? Ideo videlicet dixi quod eum nesciebam, quia, etsi venturum praedixeram, oculis tamen corporis nondum illum videram. Cur itaque, o B. Joannes, homines baptizare in nomine ejus praesumebas, qui illum manifeste nesciebas? Ego, inquit, absque dubio eum nesciebam, corporaliter videlicet nondum illum videram; sed propterea venio in aqua baptizans, ut ipse Deus et homo Jesus Christus manifestetur in Israel. Ad hoc me Deus Pater ante faciem ejusdem dilectissimi Filii sui praemisit, ut prius illum venturum praedicarem, [Col. 0199D] deinde adesse praesentem manifeste ostenderem.

Aperte audistis, o Judaei, testimonium quod B. Joannes Baptista Christo perhibuit; videlicet qualiter eum venturum fore populis ad se confluentibus praedixit, et adesse praesentem astantibus turbis manifeste monstravit. Nolo vos lateat, quod idcirco Joannes Baptista propheta dicitur, quia Christum venturum praedixit; ideoque plusquam propheta est, quia illum adesse monstravit.

Hoc igitur loco, o Judaei, vos moneo ut sollicita intentione audiatis quae dico. Pro certo sciatis, nec omnino dubitetis, quia per hoc, quod nec legis dicta, nec prophetarum oracula Christo testimonium perhibentia fideliter credendo recipitis, vos ipsos aeternae damnationis periculo exponitis. Sed si, [Col. 0200A] impediente incredulitatis malitia caeterorum prophetarum dictis, quae de Christi Incarnatione, Passione, Resurrectione atque in coelum Ascensione veraciter protulerunt, fidem accommodare non vultis, certe B. Joannis Baptistae testimonio, qui plusquam propheta est, cum omni devotione obtemperare debetis. Venturum ergo Dei Filium in carne esse praedixit, ac deinde corporali praesentia inter homines eum astare conspiciens, ac digito ostendens ait: Ecce Agnus Dei; ecce qui tollit peccata mundi. O Judaei, quid verius audire vultis? Propriis eum oculis Joannes inter homines vidit corporali gressu ambulantem, et loquentem, sibique, ut a se baptizaretur, humiliter accedentem. Si ergo, ut dictum est, caeteris prophetis, qui Christum a longe venturum [Col. 0200B] praedixerunt, credere non vultis; credere procul dubio B. Joanni Baptistae debetis, qui eum venturum praedixit, adesse monstravit, et propriis oculis vidit.

Sed si adhuc supradicta B. Joannis testimonia ad expellendam de cordibus vestris incredulitatem nondum vobis sufficere dicitis; si adhuc de Christo, quod cum Deo Patre et Spiritu sancto unus et verus Deus sit, dubitatis, B. Matthaeum apostolum et evangelistam in medium deducamus; et quid nobis de eodem Dei et Virginis Filio dixerit, diligenter audiamus. Venit, inquit, Jesus a Galilaea in Jordanem ad Joannem, ut baptizaretur ab eo (Matth. III) . Quis ad quem venit? Deus videlicet [Col. 0200C] ad hominem, rex ad militem, summus pontifex ad ministrum, dominus ad servum, Creator ad creaturam, magnus ad pusillum, sol ad Luciferum, Christus ad Joannem ut baptizaretur ab eo. Quando venit? Tunc videlicet quando Joannes baptizabat et praedicabat; scilicet quando jam ipse Christus triginta annorum erat, ostendens nullum debere sacerdotem vel praedicatorem fieri, nisi virilis aetatis; sicut Joseph tricenarius regnum Aegypti suscepit; David ea aetate regnare coepit; Ezechiel praedicare inchoavit. Et quare Jesus venit ad Joannem? His videlicet causis, ut Joannis baptisma comprobaret, ut et qui homo erat omnem justitiam et humilitatem legis impleret, et ut aquas sanctificans, per columbam adventum sancti Spiritus ostenderet. [Col. 0200D] Venit quoque non necessitate ablutionis, sed ut nemo, quamvis sanctus, baptismi gratiam superfluam judicaret.

Audite, o Judaei; audite, rebelles et increduli; audite quid B. Joannes Deo et homini Jesu Christo ad se venienti responderit, vel qualiter eum susceperit, ut ipsius verissimo convicti testimonio, Christum verum Deum et verum hominem esse credatis, ejusque baptismum devota mente suscipiatis, ita ut contra eum amplius mussitare superba mente non praesumatis. Ego, inquit Joannes, a te debeo baptizari, o Christe, et tu venis ad me? Ac si diceret: Ego a te debeo baptizari, quia te Deus Pater ante omnia saecula genuit ex seipso, et mihi accidit ex praevaricatione primi parentis corruptio. Per te, [Col. 0201A] Deus Pater omnia creavit ex nihilo; ego autem ex carnali concubitu genitus culpae subjaceo. Tu es cum Deo Patre et Spiritu sancto verus Deus; ego vero carnali patre genitus peccati labe sum pollutus. Te ad redemptionem mundi Deus Pater misit; me viri et feminae naturalis copula genuit. Te virgo incorrupta, obumbrante Altissimi virtute, edidit; me mulier a viro gravidata peperit. Ego sum terrenus homo, qui sine peccato nequaquam vivere possum; tu autem Agnus es Dei, in cujus ore non est inventum mendacium. Me in peccatis concepit mater mea (Psal. L) ; te incognita viro sanctissima genuit virgo Maria. Tu ergo ad hoc natus es, ut redimas me; ego vero natus sum redimendus a te. Dignius est itaque ut tu baptizes me qui tollis peccata [Col. 0201B] mundi, quam ut ego baptizem te qui in multis deliqui.

Respondens autem Jesus dixit ei: Sine modo: sic enim decet nos implere omnem justitiam. Ac si apertius Dei et Virginis Filius Joanni Baptistae summo charitatis atque humilitatis affectu diceret: Vera sunt quidem omnia quae hucusque memorasti; sed sine modo spiritale ministerium impleri, ad quod de sinu Patris implendum descendi. Sine ergo me modo baptizari, ut postea, sicut optas et dicis, tu a me spiritu baptizeris. Sic enim decet nos dare exemplum implendae omnis justitiae, ut discant omnes neminem sine unda baptismatis perfectum esse vel salvari posse. Tunc B. Joannes dimisit [Col. 0201C] eum, id est consensit facere quae Deus et homo Jesus Christus imperabat. Cum ergo tali ordine cognovisset implendam justitiam, dimisit eum, quia vera est humilitas, quam comes obedientia non deserit. Quod prius itaque humiliter recusavit, postea devotus implevit.

Audite, o inimici veritatis Judaei, qui usque hodie pertinaciter negatis Christum Filium Dei; audite testimonium; quod iterum de illo Matthaeus evangelista perhibuit, statim ut de aqua jam baptizatus ascendit; quo testimonio Christianorum fides ex omni parte roboratur, ac vestra mendax assertio omnino convincitur. Baptizatus autem Jesus Christus, ut Matthaeus refert evangelista, statim ascendit de aqua, et ecce aperti sunt ei coeli; et vidit Spiritum [Col. 0201D] Dei descendentem sicut columbam, et venientem super se (Matth. III) . Baptizatus, inquit, confestim ascendit de aqua, et hoc ad impletionem justitiae. Non enim tunc primum patuerunt sibi coelestia, vel Spiritus sanctus est illi datus; sed nobis per acceptum baptismum aditum coeli patere, et Spiritum sanctum dari demonstravit. Primus Adam per serpentem a diabolo deceptus, coelum amisit; secundus a Spiritu sancto per columbam glorificatus, illud aperuit. Flammam vel frameam vibrantem, quae primis hominibus eorumque sequacibus viam paradisi prohibuit, aqua baptismatis exstinxit.

[Col. 0202A] Notandum, quia idcirco super Dominum Spiritus sanctus in columba apparuit, quia nos per mansuetudinem colligere venit; super discipulos autem in igne, quos ad consumendam peccatorum rubiginem, contra seipsos veniebat accendere. Bene Spiritus sanctus in columbae specie visus est, quae simplex est et mansueta; ut et suae naturae simplicitatem ostenderet, et eum in quem descendebat, mitem auctoremque misericordiae indicaret. Similiter omnes sacro baptismate renovati, septem virtutibus in columba significatis repleri debent. Columba ⁜ (60) quippe a malitia fellis est aliena, in quo prohibemur ab ira. Nullum ore vel unguibus laedit, in quo notatur innocentia. Minimas quoque aviculas nec vermiculos invadit, quibus aliae aves se et pullos [Col. 0202B] suos nutriunt, in quo prohibetur rapina. Puro vescitur grano, in quo notatur abstinentia. Alienos tanquam suos pullos fovet, ecce charitas; gemitum pro cantu habet, ecce compunctio; super aquas sedet, ut accipitrem, praevisa umbra, declinet, ejusque ungues sic evadat, ecce sollicitudo. Sciendum tamen est, quod non solum Deus et homo Jesus Christus vidit Spiritum Dei Patris descendentem sicut columbam, et venientem super se; sed etiam Joannes Baptista illum vidit, sicut ipse in Evangelio Joannis evangelistae testatur, dicens: Qui me misit baptizare in aqua, ille mihi dixit: Super quem videris Spiritum descendentem, et manentem super eum, hic est qui baptizat in Spiritu sancto. Et ego vidi, et [Col. 0202C] testimonium perhibui, quia hic est Filius Dei (Joan. I) . Et ego, inquit, nesciebam eum. Specialiter dicitur Spiritus manere in Christo, a quo nunquam per peccatum recessit, in quo semper mirabiliter vixit et mirabiliter operatus est. Visa columba dicit Joannes per eam didicisse quod prius nesciebat. Sciebat quidem quod Jesus erat Dominus, quod Agnus tollens peccata, quod ab eo deberet baptizari: sic et confessus erat; sed nesciebat quod sibi esset retenturus, et nulli traditurus potestatem baptismi, quamvis ministerium traderet, per quod constat unitas Ecclesiae, sive tot sint baptismi quot baptistae.

Unde ait B. Augustinus in libro IV Sententiarum, dist. 5, potestatem baptismi Dominici in nullum hominem a Domino transituram, sed ministerium [Col. 0202D] sane transiturum; potestatem vero a Domino in neminem, sed ministerium in bonos et malos. Non exhorreat columba ministerium malorum, sed respiciat Domini potestatem. Quid nocet tibi minister malus, ubi bonus est Dominus? Neque qui plantat, neque qui rigat est aliquid; sed qui incrementum dat Deus (I Cor. III) . Si superbus fuerit minister, cum diabolo computabitur, sed tamen non contaminabitur donum Christi, quia quod per illum fluit, purum est. Per lapideum canalem transit aqua ad areolas, et in canali lapideo nihil generatur, sed hortus plurimos fructus affert. Habent igitur non [Col. 0203A] solum boni, sed etiam mali ministerium baptizandi; sed neutri potestatem baptismi. Ministerium enim baptizandi dedit Christus servis suis, sed potestatem sibi retinuit; quam si vellet, poterat servis suis dare, ut tanta esset vis in baptismo servi, quanta est in baptismo Domini; sed ideo noluit, ne servus in servo spem suam poneret. Nihil differt baptismus Domini sive per bonum sive per malum ministrum; nec iteratur, quia semper Domini est. Baptismus Joannis ideo iteratur, quia non Domini est, sed hominis. Baptismus autem Judae, non Judae, sed Domini est, ideoque non iteratur. Ut ergo unitas et fraterna pax sine laniatione in omnibus baptizatis servetur, quasi in una columba, quae gemit in hujus mundi aerumnis; et ramum, qui extra est, si fructum habet, [Col. 0203B] infert ad arcam, ideo Spiritus, in quo baptizantur, per columbam ostenditur. Ut autem habita unitate et pace in se ferveant contra tentationes contraque mala imminentia, post in igne Spiritus sanctus datus est apostolis, et in linguis divisis secundum diversitatem gentium (Act. II) , quae modo per Christi uniuntur fidem; olim de una lingua divisae in tumidis aedificatoribus, id est in superbis et elatis, qui contra Dei voluntatem turris Babyloniae constructioni efficacius insistebant.

Interea moneo vos, o Judaei, qui Jesum Christum non verum Deum, sed purum hominem esse dicitis, ut ea quae de illo consequenter Matthaeus evangelista subjungat, attentius audiatis. Ecce, inquit, vox de coelis dicens: Hic est Filius meus dilectus, in quo [Col. 0203C] mihi bene complacui (Matth. III) . Nolo vos, o Judaei, hoc Dei Patris verissimum testimonium negligenter praeterire, sed pro animarum vestrarum salute summa illud vigilantia mentis tractare. Qui igitur usque hodie obstinata intentione legis et prophetarum certissima testimonia Jesu Christo, quod verus Deus et verus homo sit, testimonium perhibentia credere renuistis, Dei Patris tam evidenti tamque verissimo testimonio, cui nullatenus contradicere potestis, summa cum devotione fidem omnino accommodare debetis. Hoc utique Dei Patris verissimo testimonio fides catholica indubitanter roboratur, et vestra falsa assertio, qua Christum negatis, apertissime condemnatur. Sicut hoc testimonio vestra perfidia [Col. 0203D] convincitur, ita etiam paganorum superstitio frustratur, ac fides Christianorum, ut dictum est, omnimodis confirmatur. Haec supradicta sententia, qua Deus Pater Jesum Christum dilectum Filium suum de coelis vocat, fortitudo totius Ecclesiae est et fortissimum firmamentum, et contra omnes tentationes, ac versutias Judaeorum, paganorum atque haereticorum inexpugnabile praesidium. In hoc ergo quod Deus Pater, Hic est Filius meus dilectus, dicit, vobis falsis testibus, o Judaei, qui illum verum Deum esse negatis, contradicit. Quomodo falsi testes non estis, qui ori Domini, qui nunquam mentitus est, contradicitis? Deus Pater dicit: Hic est Filius meus dilectus, in quo mihi bene complacui; vos dicitis quod non est Dei Filius, sed Joseph fabri. [Col. 0204A] Omnes quoque fideles certissime novimus quod Joseph non fuit pater illius, sed nutritius fidelissimus et integerrimae virginitatis sanctissimae matris ejus testis certissimus. Mentitos itaque vos in hac disputatione esse comprobamus, qui eum dicitis non esse verum Deum, cum aperte illum Deus Pater de coelis asserat suum dilectum esse Filium. Ipse quippe est aeternum lumen de aeterno lumine, verus Deus de Patre Deo, eidemque Deo Patri coaeternus. Quia igitur Dei Patris testimonio, quod Christus verus Dei Filius sit, non creditis; ejusdem omnipotentis Dei Patris iracundiam adversum vos coelitus provocatis. Non ergo ad vitam, sed ad aeternam mortem properatis, qui tam evidenti testimonio Dei Patris voce prolato non creditis. An [Col. 0204B] ignoratis, o rebelles et increduli; quia ad Deum Patrem, qui vere summum et verum bonum est, minime poteritis pertingere, nisi Jesum Christum cum eodem Patre et Spiritu sancto unum et verum Deum fideliter credideritis esse? Ipse quippe est vera vita, sine quo nullus pertingere potest ad aeternam vitam. Nemo etiam potest pervenire ad Patrem, nisi per ipsum (Joan. XIV) ; quia ipse est ostium ovium (Joan. X) . Propter hoc quippe incarnatus est ipse Dei Filius, ut per seipsum nos introduceret ad fidem, et in futuro perducat ad gloriosissimae suae visionis speciem. Unde in sancto quoque Evangelio ipse ait: Per me si quis introierit, salvabitur et ingredietur et egredietur, et pascua inveniet (Ibid.) . Ingredietur videlicet, in die baptismatis [Col. 0204C] ad fidem; et egredietur in die mortis, sive die judicii, ad speciem. Pascua vero inveniet in aeterna satietate. Hinc etenim Psalmista ait: Dominus custodiat introitum tuum et exitum tuum (Psal. CXX) . Custodit enim Dominus uniuscujusque animae introitum, quo intrat ad fidem; et exitum quoque, quo egreditur de corpore ad contemplandam divinae majestatis speciem, ut neque intrans Ecclesiam haereticorum erroribus supplantetur, neque ab hac temporali Ecclesia ad aeternam exiens, ab hostibus rapiatur. Fideliter ergo in eum, o Judaei, credite, ut per ipsum qui est via, veritas et vita (Joan. XIV) , ad Deum Patrem possitis pertingere, atque in electorum ejus societate sine fine gaudere.

[Col. 0204D] Sufficiunt vobis, o Judaei, sanctorum evangelistarum, Joannis scilicet et Matthaei, supradicta testimonia ad expellendam de cordibus vestris omnem ambiguitatem, de hoc videlicet, quod Dei Filius pro humani generis redemptione veram ex Virgine matre sine peccato carnem assumpserit, et quod inter homines conversatus sit (Baruch. III) ; quod etiam Joannes Baptista illum, videntibus turbis, in Jordanis flumine baptizaverit (Matth. III) ; quod Spiritus sanctus super ipsum jam baptizatum in columbae specie, vidente Joanne Baptista, descenderit (Ibid.) ; et quod Deus Pater illi de coelo in voce, quod verus dilectusque Filius ejus sit, quodque sibi in illo prae omnibus hominibus complacuerit (Matth. XVII) , testimonium perhibuit. An [Col. 0205A] adhuc ad vestram perfidiam superandam, et catholicae fidei veritatem corroborandam, alia vultis audire testimonia? Jam enim duos novi testamenti idoneos testes Christi evangelistas Joannem scilicet et Matthaeum in medium introduximus; sed quia illorum verissimis testimoniis nondum sunt ad suscipiendam sanctae Trinitatis verissimam fidem compuncta lapidea corda vestra, iterum tertium novi testamenti idoneum Christi testem, sanctum videlicet Lucam, «qui ⁜ (61) crucis mortificationem pro ipsius Dei et hominis Jesu Christi honore jugiter in suo corpore portavit,» in medium introducamus, et quid nobis de illius divinitate et humanitate dicat, simul audiamus. Dic, sancte Luca, dic de Filio Dei et Virginis, quod nosti, ut [Col. 0205B] tuo verissimo testimonio Judaei ad poenitentiam compuncti, atque ad veram suscipiendam fidem devoti ipsum indubitanter credant pro salute mundi de Virgine matre sub Herode rege natum, sub Pontio Pilato passum, de sepulcro tertia die resuscitatum, eumque nobiscum summa cum devotione adorent jam in dextera Patris exaltatum. Dic ergo, o sancte Luca, de Christo quod nosti, ut tuo testimonio Judaei convicti, a suis cordibus falsitatem erroris abjiciant, et Jesum Christum verum Dei Filium esse indubitanter credant. Factum est, inquit, cum baptizaretur omnis populus, et Jesu baptizato et orante, apertum est coelum: et descendit Spiritus sanctus corporali specie sicut columba in ipsum (Luc. III) . Sciendum est quia Spiritus sanctus ideo sicut [Col. 0205C] columba descendit in ipsum specie corporali, quia in suae divinitatis natura non poterat a mortalibus videri. Quia etiam ipse Dei Filius humanum corpus de incorrupta Virgine sine peccato accepit, idcirco super eum Spiritus sanctus in columbae specie descendit, et in eum in perpetuum manet. Nam juxta Salomonem: Spiritus sanctus disciplinae effugiet fictum, et abstinet se a cogitationibus, quae sunt sine intellectu (Sap. I) . Ideo igitur super eum descendit et mansit, quia solus inter homines sine peccato vixit. Recte ergo spiritus dicitur manere in Christo, a quo nunquam per peccatum recessit, quia videlicet nunquam ipse peccavit, in quo idem Spiritus aeternaliter vivit, et cum quo mirabiliter [Col. 0205D] semper operatur. Spiritus sanctus venit in sanctos, et propter peccatum aliquando recedit ab eis. Manet tamen in eis ad aliquid, ut ipse Deus et homo Jesus Christus illis promisit, scilicet ut bonis semper insistant operibus. Ad aliquid vero in eis non manet, videlicet ut non semper prophetent, nec semper miracula faciant. In hoc ergo, quod ait evangelista: Spiritus sanctus descendit, et mansit super eum (Joan I) , proprie signum est cognoscendi Christum. Hoc in loco vos moneo, o Judaei, ut solerter audiatis vocem Dei Patris omnipotentis Jesu Christo Filio suo testimonium de coelo perhibentis. Et vox [Col. 0206A] de coelo facta est, dicens: Tu es Filius meus dilectus, in te complacui mihi. Non aliena Deus Pater, sed sua propria laudat in Filio. Quasi diceret: Quaecunque habes tu, mea sunt. Ac si apertius diceret: Tu es Filius meus dilectus, consubstantialis et coaeternus, in te mihi complacuit quod in Adam displicuit. In te beneplacitum meum constitui, id est per te ante omnia saecula, quod mihi placet, facere disposui. Aperte datur intelligi, quia nulli inter natos mulierum Joannes Baptista est secundus, cujus se manibus Dei et Virginis Filius dedit baptizandum, se videndum in specie columbae exhibuit Spiritus sanctus, et in cujus audientia Deus Pater de coelo laudavit Filium. Cum enim Deus Pater ait: Tu es Filius meus dilectus, non eidem [Col. 0206B] Jesu Christo Filio suo, quod ignorabat, ostendit; sed Joanni et caeteris, qui aderant, quod nesciebant indicavit. Unde et Joannes Baptista, quem prius virum fortiorem evangelizabat, jam edoctus, Dei Filium aperte praedicat. Ecce tres idoneos testes novi testamenti, o Judaei, scilicet tres evangelistas, videlicet Joannem, Matthaeum et Lucam ad medium deduximus, qui suis verissimis testimoniis Jesum Christum verum Dei Patris et verum Virginis matris esse Filium praedicant, vosque in vestra assertione, qui illum negatis, mentitos fuisse, aperte demonstrant.

Vos, o infelices et miseri Judaei, qui estis, qui tot verissimis testibus tamque idoneis Christum verum [Col. 0206C] Deum esse et verum hominem asserentibus non creditis? Sed non est mirum, si prophetarum atque evangelistarum praeconiis fidem non attribuitis, cum omnipotenti Deo Patri Jesum Christum suum esse dilectum Filium evidentissime contestanti non creditis. Quia igitur tres supradictos novi Testamenti satis idoneos testes, ad suscipiendam veram Christi fidem, nondum vobis sufficere dicitis, etiam ad vestram mendacissimam disputationem convincendam, et Christianorum corda in fide catholica magis magisque confirmanda, quartum per omnia laudabilem ac veridicum testem, scilicet Marcum evangelistam in medium introducamus, et quidquid nobis de Christo dixerit, vel quale jamdudum in Evangelio suo testimonium protulerit, cum omni sollicitudine [Col. 0206D] insimul audiamus. Tantae ⁜ (62) enim sanctitatis, religionis, doctrinae et vitae continentiae fuit, ut omnes sectatores Christi ad suum cogeret exemplum vivere. Accede itaque, o sancte Marce, et dic de Christo quod scis, ut sicut eo tempore, quo adhuc in carne degebas, omnes Ecclesiae filios ad bene vivendum tuo exemplo invitabas, ita et nunc tuo verissimo testimonio Judaeos atque paganos ad veram sanctae Trinitatis fidem convertas. Venit, inquit, Jesus a Nazareth Galilaeae, et baptizatus est in Jordane a Joanne. Et statim ascendens de aqua, vidit apertos coelos, et Spiritum sanctum tanquam columbam [Col. 0207A] descendentem et manentem in se (Marc. I) . Post diluvium non corvus, sed columba ramum, qui pacem redditam nuntiaret detulit (Gen. VIII) , mystice docens, quia solis in simplicitate cordis baptizatis unctio sancti Spiritus adsit. Sequitur: Et vox facta est de coelis dicens: Tu es Filius meus dilectus; in te complacui mihi. Ecce quam perspicue testes veritatis sibi concordant; ecce quam evidenter suis verissimis testimoniis Jesum Christum verum Dei Filium esse indubitanter affirmant; Judaeos vero atque paganos, qui illum negant, apertissime condemnant. Unde est illud: Qui crediderit, et baptizatus fuerit, salvus erit; qui vero non crediderit, condemnabitur (Marc. XVI) . Hic quatuor supradicti novi testamenti testes idonei, id est quatuor evangelistae [Col. 0207B] suis sanctis praeconiis catholicam fidem corroborant, et vestram, o Judaei, ac paganorum falsam assertionem omnino evacuant. Illorum praedicationibus sancta Ecclesia roboratur, et vestra perfidia aperte destruitur. Universam Ecclesiam evangelicis doctrinis instruunt, et vos in vestra objectione, qui Christum Dei Filium esse negatis, falsos testes esse convincunt.

Volo vos scire, o Judaei, quod per hos quatuor novi testamenti idoneos verissimosque praecones, ipse Dei et Virginis Filius universam Ecclesiam suam spiritualibus aquis irrigat, haereticam pravitatem exstirpat, et vestram ac paganorum dementiam potenter superat. Ipsum quippe Deum et hominem [Col. 0207C] Jesum Christum in libro Genesis Moyses typice praefigurabat, cum dicebat ⁜ (63) : Fons ascendebat e terra irrigans universam superficiem terrae (Gen. II) . Et iterum: Fluvius egrediebatur de paradiso, qui irrigabat universa paradisi ligna (ibid.) . Fluvius ergo de paradiso exiens, imaginem Christi portat, qui de paterno fonte, id est de Deo Patre fluens omnem paradisum, scilicet omnem sitientem Ecclesiam sancti Spiritus donis, et verbo praedicationis, ac rore sacri baptismatis irrigat. De quo bene per prophetam dicitur: Dominus Deus noster fluvius gloriosus est, exsiliens in terram sitientem (Isa. XLIV) . Quatuor autem paradisi flumina, quae ex Jesu Christo magno flumine derivantur, quatuor sunt Evangelia per totum orbem exundantia, quibus [Col. 0207D] per supradictos quatuor novi testamenti idoneos praecones, eorumque successores corda fidelium spiritali infusione assidue irrigantur. Dicite, o Judaei, si nostis, qua de causa hanc sententiam ex prophetico Moysi eloquio ad medium deduximus, vel huic supradictae lectioni cur illam inseruimus? Ideo videlicet, ut notum nobis faceremus quantae auctoritatis sint hi supradicti quatuor testes Christi, id est sancti evangelistae, qui ejusdem Dei et hominis Jesu Christi Evangelia conscripserunt, eaque in mentibus audientium, velut spiritale triticum per universum mundum, sicut boni agricolae super rationalem terram, seminarunt. Quae spiritalia [Col. 0208A] semina, quia specialiter de manu Domini exierunt, idcirco in cordibus audientium fructum centuplum fecerunt. Magnae itaque auctoritatis sunt, per quos Dei et Virginis Filius opera sua, quae in hoc mundo pro redemptione mundi fecit, scribi voluit et per universum orbem omnibus hominibus nota fieri jussit. Caeterorum etiam apostolorum in omnem terram sonus exivit, et in fines orbis terrae illorum praedicatio sonuit (Psal. XVIII) . Ut ergo supradiximus, o Judaei, magnae auctoritatis sunt sancti evangelistae, quibus Deus et homo Jesus Christus sui adventus gesta, incarnationis videlicet, nativitatis, apparitionis, baptismi, passionis, resurrectionis atque in coelum ascensionis sanctissima mysteria concessit scribere et aliis aperte [Col. 0208B] praedicare.

Hos etiam verissimos Jesu Christi testes, idoneosque praecones Ezechiel propheta futuros in sancta Ecclesia praevidebat, cum de eis figurate dicebat: Vidi quatuor animalia plena oculis ante et retro. Et animal primum simile leoni; et secundum animal simile vitulo, et tertium animal habens faciem quasi hominis; et quartum animal simile aquilae volanti (Apoc. IV) . Quod enim quatuor haec pennata animalia sancta quatuor evangelistas designent, ipsa uniuscujusque libri evangelici exordia testantur. Nam quia per clamorem in deserto coepit, recte Marcus per leonem figuratur. Et quia a sacrificio exorsus est, bene Lucas per vitulum designatur. Quia vero Matthaeus ab humana generatione inchoavit, [Col. 0208C] jure per hominem intelligitur. Quia vero a divinitate Verbi coepit, digne per aquilam significatur Joannes, qui dicit: In principio erat Verbum, et Verbum erat apud Deum, et Deus erat Verbum (Joan. I) . Ut ergo supradiximus, o Judaei, magnae auctoritatis sunt hi quatuor praecones sancti Evangelii, quos ipse Deus et homo Jesus Christus antea voluit praefigurari, quam de Virgine nasceretur pro salute mundi. Quicunque ergo verissima illorum testimonia, quae de Christo protulerunt, fideliter susceperit, eaque opere impleverit, Ecclesiae filiis absque dubio consociari poterit. Qui vero illa credere renuerit, absque dubio in aeternum peribit.

[Col. 0208D] Moneo igitur vos, o Judaei, ut illorum testimonia diligenter audiatis, et toto corde credatis; quia in incredulitate si permanseritis, salvari minime poteritis. Sed jam de Christo quale superius testimonium protulerint, quidve dixerint, vel qualiter sibi quamvis diversis provinciis ab invicem separati, in sua veridica sententia concordaverint, et quasi uno ore Spiritu sancto edocti verbum Dei contestati fuerint, iterum audiamus: Baptizatus, inquiunt, Jesus confestim ascendit de aqua, et ecce aperti sunt ei coeli, et vidit Spiritum sanctum descendentem sicut columbam et venientem super se. Et ecce vox de coelis, dicens: Hic est Filius meus dilectus, in quo mihi [Col. 0209A] bene complacui. Moneo vos, o Judaei, qui Christum Dei Patris Filium esse negatis, ut ea quae dicuntur attentius audiatis. Haec vox, quae de coelis elapsa, ab hominibus audita est, a Joanne scilicet et a turbis quae ad baptismum ejus confluxerant, procul dubio Dei Patris est. Sed quia haec vox Dei Patris dicat, audiamus. Hic est, inquit, Filius meus dilectus, in quo mihi bene complacui. Absque ulla ambiguitate naturalis Dei Patris est Filius, de quo ipse Deus Pater dicit: Hic est Filius meus dilectus. Nam et in hoc quod subjungit, in quo mihi bene complacui, quasi in omnes homines sibi displicuisse ostendit. Unde ipse humano more in Genesi loquitur, dicens: Poenitet me fecisse hominem super terram (Gen. VI) . Quasi ergo sibimetipsi displicuit in peccatoribus, [Col. 0209B] quos creavit, dum se illos creasse poenitere dixit. In solo unigenito Domino nostro Jesu Christo sibi bene complacuit, quia inter omnes homines ipsum solum sine peccato invenit. Dic, sancte Joannes Baptista, dic de Christo quod nosti, ut tuo testimonio catholica fides contra haereticorum versutias roboretur, et Judaeorum perfidia convincatur. Qui me, inquit, misit baptizare in aqua, ille mihi dixit: Super quem videris Spiritum sanctum descendentem et manentem super ipsum, hic est, qui baptizat in Spiritu sancto (Joan. I) . Dic etiam apertius, o Joannes, clara voce, si illum vidisti, ut Judaei, qui illum negant, in sua assertione convicti, fideli mente ipsum cum Deo Patre et Spiritu sancto unum et verum Deum esse credant, ejusque baptismum devota [Col. 0209C] mente suscipiant. Ego, inquit, vidi et testimonium perhibui quia hic est Filius Dei. Attentius vos moneo, o Judaei, ut ea quae dicuntur solerter audiatis, ne obstinationis malitia impediente, quod absit! ab hac sacratissima lectione vacui recedatis. Et vox, inquit evangelista, de coelo facta est, dicens: Hic est Filius meus dilectus, in quo mihi bene complacui. Vidit ergo Joannes Spiritum in columbae specie descendentem et manentem super Christum jam baptizatum, audivit et Deum Patrem dicentem: Hic est Filius meus dilectus, in quo mihi bene complacui. Advertite, o inimici veritatis Judaei, quanta fidelibus in baptismate Domini nostri Jesu Christi patefacta sit gratia, cum sub tali sacramento Trinitas se homini [Col. 0209D] scilicet Joanni, ad corroborationem atque eruditionem totius Ecclesiae suae revelavit. Pater enim auditur in voce, Filius manifestatur in homine, Spiritus sanctus apparet in specie columbae. Quam mirifico autem mysterio Dominus noster Jesus Christus tactu corporis sui, et suae gloriae transitu suam ad momentum creaturam sanctificavit atque illustravit? Aquas enim consecravit in baptismo, terram consecravit, cum in monumento positus fuit, ipsamque glorificavit, dum in coelum ascendit, et ad dexteram Dei Patris sedet. Sed descendente super Dominum Spiritu, videamus, o Judaei, et diligenter attendamus quod sequitur. Ecce, inquit evangelista, vox de coelis dicens: Hic est Filius meus dilectus, in quo mihi complacui. Quia igitur Filius [Col. 0210A] Dei baptizatur in homine, Spiritus Dei descendit in columba. Pater Deus adest in voce, sanctae et individuae Trinitatis in baptismi declaratur mysterio. Et recte, ut qui sacramentorum suorum dispensatoribus erat praecepturus: Docete omnes gentes baptizantes eos in nomine Patris, et Filii, et Spiritus sancti (Matth. XXVIII) , primum ipse suo baptismate totam personaliter panderet Trinitatem. Et in hac quoque voce Patris, sicut et in baptizati Domini caeteris mysteriis omnis justitiae declaratur impletio. Coaeternus enim et consubstantialis Patri Filius, descendente super eum Spiritu, quis sit, hominibus intimatur, ut per hoc discant homines, per gratiam se baptismatis, accepto Spiritu sancto, de filiis diaboli in Dei filios posse transferri, sicut Apostolus [Col. 0210B] edocet, fidelibus ita loquens: Accepistis Spiritum adoptionis filiorum in quo clamamus: Abba (Pater ) (Rom. VIII) .

Volo vos scire, o Judaei, quod Joannes Baptista supra dixerat: Post me venit vir, qui ante me factus est (Joan. I) ; nunc testimonium perhibet, quia hic est Filius Dei utriusque naturae humanae in una eademque persona manifestissime designans. Erubescat Manichaeus audiens: Post me venit vir, qui ante me factus est; qui dixit Christum non verum de Virgine matre, sed phantasticum habuisse corpus. Taceant Valentiniani haeretici a Valentino quodam Platonis consectatore vocati, qui Christum de Virgine nihil corporis assumpsisse, sed per eam quasi per fistulam transisse asseruit. Conticescant etiam [Col. 0210C] Allogici haeretici audientes vocem Dei Patris, dicentis: Hic est Filius meus dilectus. Allogici vocantur tanquam sine verbo. Logos enim Graece verbum dicitur. Deum enim Verbum non credunt respuentes Joannis Evangelium et Apocalypsim. Erubescant Photiniani a Photino Gallo-Graeciae Smyrnae episcopo nuncupati, audientes Joannem Baptistam dicentem: Ego vidi, et testimonium perhibui, quia hic est Filius Dei (ibid.) . Ipsi enim Photiniani asserunt, Christum a Maria per Joseph nuptiali coitu fuisse conceptum; sed omnino mentiuntur; quia non de humano semine, sed de Spiritu sancto est conceptus in Virgine. Vos etiam, o infelices Judaei, obmutescite, qui illum non verum Deum, sed purum hominem [Col. 0210D] dicitis fuisse, audientes Deum Patrem de illo protestantem atque dicentem clara voce: Hic est Filius meus dilectus, in quo mihi bene complacui. Audiant mansueti et laetentur (Psal. XXXIII) , scilicet populi Christiani, quia venit vir post Joannem fortior Joanne, qui baptizat in Spiritu sancto. Quare? Quia hic est Filius Dei. Forsitan, o Judaei, interrogando dicitis nobis: Quare, ut dicitis, Dei Flius ex femina voluit carnem assumere, cum in sua majestate cum Deo Patre et Spiritu sancto consistente posset mundum redimere? Ad quod vobis respondemus, quod idcirco Dei Filius per misericordiam factus est homo, quia nos per superbiam olim recesseramus a Deo, ut idem ipse per divinitatem Patri, et per humanitatem congrueret nobis. Per humanitatem [Col. 0211A] similem nobis pro nobis cum hoste confligere; per divinitatem Patri consubstantialem ad imaginem nos Dei et similitudinem, quam peccando perdideramus, posset digne reformare. Per mortem nostrae fragilitatis, illum qui mortis habebat imperium destrueret; et per impassibilem suae divinitatis potentiam, nos Deo Patri reconciliaret, cum quo in unitate Spiritus sancti aeternaliter manet.

Vellem scire, o Judaei, utrum, jam deposita diuturnae vestrae incredulitatis perfidia, sanctae Trininitatis fidem, unum videlicet Deum in Trinitate et trinum in unitate, devota mente velitis credere? an adhuc in vestra incredulitatis malitia disponitis perseverare? Sufficere vobis procul dubio deberent [Col. 0211B] tanti testes tamque verissima legis et prophetarum testimonia secundum regulam verae fidei interpretata atque exposita, ita ut nunquam amplius de Christo, quin verus Deus et verus homo sit, dubitare, sed fideliter firmiterque credere debeatis.

Ex Genesis dictis Verbum Dei Patris pro salute hominum incarnatum. Sicut in nullo potest homo perfecte aequiparari, aut Deo assimilari, ita etiam nec quisquam alius humanum genus ab aeterna morte liberare poterat. Quod per historiam completum est in Adam, per prophetiam significatur in Christo. Adam vetus novum Adam praefigurabat: sic Abel justus et innocens in suis justis operibus et morte, cujus sacrificium suscipitur. Cain reprobatur; reprobationem suam Cain novit; ejus maledictiones populo judaico competunt, cujus typum gerebat. A Lamech in septima generatione occisus, [Col. 0211C] ejus signo gens Judaica signata ubique suscipitur.

Sed si adhuc aliquis dubietatis scrupulus, quod non verus Dei Filius sit, vestris insidet mentibus, quid Moyses de illo sub persona primi hominis Adae dicat, audiamus. Tulit, inquit, Dominus Deus hominem, et posuit eum in paradiso voluptatis, ut operaretur et custodiret illud (Gen. II) . Haec procul dubio spiritaliter intellecta, Dei Patris Verbum pro salute hominum incarnatum significant positum in Ecclesia. Tulit ergo Deus Pater hominem, Verbum scilicet sibi coaeternum ex incorrupta Virgine caro factum, et posuit eum in paradiso, id est in Ecclesia, scilicet constituit eum caput cunctorum fidelium. [Col. 0211D] Quare? Ideo videlicet, ut operaretur et custodiret illud, id est ut voluntate Patris ex omnibus gentibus Ecclesiam aedificaret, atque adimpleretur sermo, quem ipse Deus et homo Jesus Christus Deo Patri dixerat in Evangelio: Pater, ego servabam eos; quos dedisti mihi, custodivi (Joan. XVII) . Dixit quoque Deus: Non bonum esse hominem solum (Gen. II) . Arguantur haeretici, qui Christum solum, id est purum hominem et non etiam verum Deum putant. Hoc etiam loco, o Judaei, vestra infidelitas redarguitur atque convincitur, qui Dei Patris Verbum humanam naturam negatis assumpsisse, cum Deus Pater aperte dicat: Non est bonum hominem solum esse. Revera secundum Dei omnipotentis sententiam non esset bonum, esse hominem solum; quia, si solus [Col. 0212A] esset, nec tentationes diabolicas superare, nec ipsum totius malitiae principem diabolum vincere, nec ad paradisi delicias, unde ejectus fuerat, redire, nec Dei gratiam quam peccando amiserat, posset recuperare. Fac ergo illi, o Deus, adjutorium, quo adjutus auxilio peccata et vitia possit superare, virtutes diligere, fortem hujus mundi atque armatum principem potenter vincere (Luc. XI) , te super omnia diligere, tibique adhaerere, coelum ascendere et ad te pervenire. Dixit ergo Deus: Faciamus ei adjutorium simile sibi. In hoc quod omnipotens Deus non singulariter, sed pluraliter dixit: Faciamus ei adjutorium, ostendit divinam essentiam tres esse personas, non unam. Tunc quoque Deus homini adjutorium fecit, quando voluntate Patris [Col. 0212B] Deus Verbum in uterum intemeratae Virginis descendit, sibique humanam naturam conjunxit. Faciamus, inquit, ei adjutorium simile sibi. Procul dubio in nullo potest homo perfecte aequiparari Deo vel assimilari, sed ideo dicitur: Faciamus ei adjutorium simile sibi, quia Deus et homo una persona et unus est Christus ad redemptionem mundi, ex omni massa filiorum hominum electus. De cujus pulchritudine, sancta Ecclesia in Cantico spiritalis amoris congratulans, nimiumque exsultans dicit: Dilectus meus candidus et rubicundus, electus ex millibus (Cant. V) . De quo etiam Deus Pater per prophetam dicit: Ecce servus meus electus meus, complacuit sibi in illo anima mea (Isa. XLII) . Ac si apertius diceret: Ecce servus meus secundum humanitatem; [Col. 0212C] electus meus, quia videlicet ipsum elegi, ut humanum genus redimeret, et mihi sanctam Ecclesiam acquireret; complacuit sibi in illo anima mea, quia prae omnibus hominibus ipsum singulariter inveni sine macula.

Dicat ergo omnipotens Deus de unigeniti Verbi sui Incarnatione: Non est bonum esse hominem solum, faciamus ei adjutoriam simile sibi. Tunc itaque Deus Pater homini adjutorium fecit, quando coaeternum sibi et consubstantiale Verbum ex seipso ante omnia saecula genitum misit, eique in utero Virginis humanam naturam conjunxit; quia videlicet in ipso homine suscepto sanctam Ecclesiam Deo copulavit. Sequitur: Appellavit autem Adam [Col. 0212D] nominibus suis cuncta animantia, et volatilia coeli et bestias terrae. Primus homo, ut ait Apostolus, de terra terrenus; secundus de coelo coelestis (I Cor. XV) , scilicet Christus. Appellavit ergo secundus Adam, id est Christus, nominibus suis cuncta animantia, et volatilia coeli et bestias terrae, significans gentes quae salvae fierent in Ecclesia, et per ipsum nomen erant accepturae, quod prius non habebant, sicut ipse per prophetam dicit: et vocabo servos meos nomine alio (Isai. LXV) , scilicet Christiano.

Adae vero ipsi videlicet Dei et Virginis Filio non inveniebatur similis ejus, quoniam, quamvis quisque fidelis et justus sit, illi tamen aequari non potest. Cui David propheta ait in psalmis: Non est similis tui in diis, Domine; et non est secundum [Col. 0213A] opera tua (Psal. LXXXV) . Nemo enim poterat ab aeterna morte humanum genus liberare, nisi Christus, sicut beatus Joannes apostolus ait in Apocalypsi: Nemo inventus est dignus neque in coelo, neque in terra, neque subtus terram, aperire librum, et solvere signacula ejus (Apoc. V) .

Immisit quoque Deus soporem in Adam: cumque obdormisset, tulit unam de costis ejus, et replevit carnem pro ea. Et aedificavit Dominus costam quam tulerat de Adam in muliere. Dormit primus Adam, et extrahitur illi costa de latere, de qua formatur mulier: patitur Christus in cruce, pungitur latus ejus lancea, et profluunt sacramenta, ex quibus sancta formatur Ecclesia. Hanc utique dormitionem David rex et propheta in spiritu praevidebat, [Col. 0213B] cum in persona ejusdem Filii Dei et Virginis gratulabundus dicebat: Ego dormivi et somnum coepi; et resurrexi, quia Dominus suscepit me (Psal. III) . Iterum subjungit, dicens: Et replevit Dominus carnem pro costa, quam tulerat de latere Adae. Sic et Christus carnem suam in cruce posuit pro sancta Ecclesia. Et aedificavit Dominus costam, quam tulerat de Adam in muliere: et adduxit eam ad Adam, ut videret, quid vocaret eam. Dixitque Adam, secundus, scilicet Christus: Hoc nunc os ex ossibus meis et caro de carne mea; quia sive viri sancti spiritales et fortissimi in tentationibus, sive minus perfecti, utrique tamen unum Christi corpus sunt et una Ecclesia. Haec vocabitur virago, quia de viro sumpta [Col. 0213C] est. Haec igitur omnia facta sunt in figura, quae erant in Ecclesia profutura. Quamobrem relinquet homo patrem suum et matrem, et adhaerebit uxori suae, et erunt duo in carne una. Hoc interpretans Apostolus, ait: Hoc autem dico in Christo et in Ecclesia (Ephes. V) . Ergo hoc quod per historiam completum est in Adam, per prophetiam significabatur in Christo, qui a Deo Patre ineffabiliter processit, cum dicit: Exivi a Patre, et veni in mundum (Joan. XVI) . Reliquit etiam matrem suam, scilicet Synagogam veteri testamento carnaliter inhaerentem, quae illi erat mater ex semine David secundum carnem, et adhaesit uxori suae, id est sanctae Ecclesiae, quam proprio sanguine acquisivit, et sunt duo in pace novi testamenti in uno Spiritu, et in carne [Col. 0213D] una.

Audistis, o Judaei, quam perspicue Adam vetus novum, Deum scilicet hominem Jesum Christum in quibusdam suis operibus praefiguravit, et qualiter ipso in cruce dormiente, ex ipsius sacratissimi lateris vulnere processit, et redempta spiritalibus augmentis, crevit sancta mater Ecclesia. Ipsum ergo, quem usque hodie superba et contumaci negatis mente, verum Deum esse, ac verum hominem non dubitetis esse; atque ad redemptionem mundi a Deo Patre missum fuisse indubitanter credite. Hanc procul dubio pertinacem, atque, ut ita dicam, adamantinam vestrae incredulitatis perfidiam odiosus [Col. 0214A] Cain in suis pravis operibus praeostendit; qui quamvis innocentem, et justum fratrem suum Abel interfecerit, non tamen se malum egisse humiliter poenituit, sed pertinaci mente de Dei misericordia desperavit, dicens: Major est iniquitas mea, quam ut veniam merear (Gen. IV) . Audite etiam, o rebelles et increduli, quam evidenter ipse justus et innocens Abel in suis justis operibus, atque in sua morte praefiguraverit Christum et omnem populum Christianum ab eo redemptum. Diligenter itaque illorum, scilicet Cain et Abel, historiam audite, et non ad litteram, sed secundum spiritalem intelligentiam mente percipite, ut, agnita veritate, quae Christus est, non cum infidelibus perire, sed cum Ecclesiae filiis recte credendo ad aeterna gaudia possitis pertingere. [Col. 0214B] Attentius igitur illorum historiam spiritaliter expositam intelligite, ut ex omni parte catholica fides roboretur, ac vestra mendax assertio per omnia falsa comprobetur.

Nativitas ergo duorum Adae filiorum ⁜ (64) , ut dictum est, figuram gessit duorum populorum, Judaeorum videlicet et paganorum, qui erant ex eorum genere diversis temporibus ad veram fidem venturi. Fuit autem Abel pastor ovium, et Cain agricola. Sed sicut Cain ex terrae fructibus oblatio reprobatur, Abel autem sacrificium ex ovibus, et earum adipe suscipitur, ita novi testamenti fides ex innocentiae gratia Deum laudans, veteris testamenti terrenis operibus anteponitur. Quare avertit Deus oculos a sacrificio Cain? Ideo videlicet, quia non ex [Col. 0214C] charitate illud offerebat. Et nisi esset charitas in Abel, nequaquam Deus illius sacrificium acciperet. Cum enim ambo obtulissent, Cain videlicet de fructibus terrae, et Abel de fetibus ovium, Deo sacrificium, nemo putet, quod Deus fructus terrae neglexerit, et fetus ovium dilexerit. Homo videt in facie, Deus in corde (I Reg. XVI) . Non ergo Deus ad manus offerentis intendit, sed cor interius vidit; et quem cum charitate offerre conspexit, ipsius sacrificium respexit: quem vero cum invidia offerre cognovit, ab ipsius sacrificio oculos avertit.

Hoc loco quaeritur: Quomodo Cain scire potuit, in quod fratris munera Deus suscepit et sua repudiavit? Ad quod dicendum, quia in sacrificiis antiquorum [Col. 0214D] patrum, quae acceptabilia Deo erant, ignis de coelo veniens descendebat, eaque statim consumebat. Descendit itaque ignis super sacrificium Abel, et non descendit super munera Cain. Cain quippe, ut supra dictum est, typum gestavit majoris populi, scilicet Judaeorum; Abel vero habuit figuram Christi et populi Christiani. Iratus est autem Cain vehementer, et concidit vultus ejus. Dixit autem Cain ad Abel fratrem suum: Egrediamur in agrum. Cumque essent ambo in agro, consurrexit Cain adversus innocentem Abel fratrem suum, et interfecit eum (Gen. IV) . Est itaque Abel interfectus in campo, Christus in Calvariae loco. Audite, o insipientes Judaei, [Col. 0215A] qui frequenter prae manibus legem et prophetas habetis, et tamen in eis non spiritualem intelligentiam tenetis, sed carnalem sensum studiose perquiritis: audite quid Deus ad Cain dixerit, qui omnium vestrum typum gessit. Si recte, inquit, offeras, et recte non dividas, ipse peccasti. Ac si apertius, o Judaei, vobis diceret omnipotens Deus: Si antea in lege recta aliqua fecistis, tamen infidelitatis culpa rei estis, quia, Christo ad redemptionem mundi de sinu Dei Patris veniente, jam tempus novi testamenti a tempore testamenti veteris non distinguitis. Si autem Cain obtemperasset Deo dicenti: Quiesce; sub te erit appetitus ejus, et tu dominaberis illius; ipse peccato dominaretur, non illo sibi dominante, servus peccati, fratrem ⁜ (65) non occideret [Col. 0215B] innocentem. Sic et Judaei, in quorum figura haec gerebantur, si quiescerent a sua perturbatione, tempus salutis per gratiam et peccatorum remissionem, cognoscentes, Jesum Christum audirent dicentem: Non veni vocare justos, sed peccatores ad poenitentiam (Luc. V) . Interrogat Deus Cain, non tanquam ignarus eum a quo discat, sed scit tanquam judex reum quem puniat, et dicit: Ubi est Abel frater tuus? Respondit ille se nescire, nec custodem ejus se esse. Sic et vos, o mendaces Judaei, nobis respondere soliti estis, cum Dei, id est sanctarum Scripturarum voce, de Christo interrogamus, Christum nescire vos dicitis. Mendax enim Cain responsio, vestra est falsa negatio. Essetis, o Judaei, quodammodo Christi custodes, si Christianam fidem [Col. 0215C] devota mente susciperetis, eamque bene vivendo custodiretis. Dixit etiam Deus ad Cain: Quid fecisti? Vox sanguinis fratris tui Abel clamat ad me de terra. Sic et de vobis, o Judaei, ipse Dei et Virginis Filius per Jeremiam prophetam conqueritur, dicens: Praevaricatione praevaricata est in me domus Juda, ait Dominus. Negaverunt me, et dixerunt: Non est ipse (Jer. V) . Iterum per Isaiam clamat, dicens: Tota die expandi manus meas ad populum non credentem, et contradicentem mihi (Isai. LXV) . Habet ⁜ (66) enim magnam vocem Christi sanguis in terra, cum eo fideliter ac devote suscepto ab omnibus gentibus respondetur: Amen. Iterum dixit Deus ad Cain: Maledictus eris super terram, quae aperuit os [Col. 0215D] suum, et suscepit sanguinem fratris tui de manu tua. Maledicti estis etiam et vos, o Judaei, a terra, id est ab Ecclesia, quae aperuit os suum in confessione delictorum, et suscepit sanguinem Christi, qui effusus est in remissionem omnium peccatorum, vobis illum crucifigentibus. Dixit etiam Deus ad Cain: Cum operatus fueris terram, non dabit fructum suum. Ac si apertius, o Judaei, vobis Deus Pater diceret: Cum operati fueritis terram, Christum crucifigendo, [Col. 0216A] scilicet cum in terra corporis sui salutem totius Ecclesiae operati fueritis, non tamen terra illa dabit vobis fructus suos, id est virtutem suam, sed fidelibus Christianis; qui non justificati estis virtute resurrectionis Christi, qui mortuus est propter delicta nostra, et resurrexit propter justificationem nostram (Rom. IV) . Procul dubio si in eum fideliter credidissetis, illius terrae, scilicet passionis et resurrectionis ejus fructum, id est animarum vestrarum salutem consequi ab eo possetis. Sequitur:

Vagus, inquit, et profugus eris super terram. Vagi quoque estis hodie, o Judaei, et profugi super terram, id est in omnes gentes dispersi. Vagi estis et dispersi in amissione terrestris et coelestis regni, eo quod Christum negaveritis ante faciem Pilati, judicante [Col. 0216B] illo dimitti (Act. III) . Quia Christum vobis per prophetas promissum, et a Deo Patre de coelis ad redemptionem humani generis missum, negatis, idcirco quod verebamini, accidit vobis, locum videlicet et gentem perdidistis. Infelices itaque estis, o Judaei, et ab Jerusalem profugi et in cunctis sub coelo regionibus dispersi. Sive ut in Septuaginta interpretibus scriptum est: Gemens, inquit Dominus ad Cain, et tremens eris super terram. Et nunc quis non videat, quis non agnoscat, ipsum rebellem ac durae cervicis populum per universum mundum esse dispersum, bonis operibus vagum, et a terra promissionis profugum? Quis non videat quomodo gemat moerore amissi regni, et tremat timore suspectae [Col. 0216C] mortis sub innumerabilibus Christianorum ac paganorum populis? Dixitque Cain ad Dominum: Major est iniquitas mea quam ut veniam merear. Ecce ejicis me hodie a facie terrae, et a facie tua abscondar, et ero vagus et profugus in terra. Igitur omnis qui invenerit me, occidet me. Vagus et profugus gemit in terra judaicus populus, plus temporalem quam aeternam metuens mortem. Iratum enim se Deum habere, grave esse non putat, quia non spiritualiter, sed carnaliter sapit. In hoc apparet, o inimici justitiae Judaei, quod in divinis Scripturis non spiritualem intelligentiam, sed carnalem sensum inquiritis; quia plus grave aestimatis, quod, terra promissionis perdita, vagi et profugi doletis et gemitis in terrenis angustiis, quam illud quod vobis terra [Col. 0216D] corporis Christi non dat fructus suos, peccatorum videlicet remissionem atque aeternam remunerationem. Secundum carnem doluit Cain reatum suum et mala quae in praesenti saeculo perpessus est, et non secundum spiritum. Omnis qui invenerit me, ait Cain, interficiet me. Sed quid ei responderit Dominus, audiamus. Nequaquam, inquit, ita fiet, sed omnis qui interfecerit Cain, septuplum punietur, vel sicut Septuaginta interpretes transtulerunt, Septem [Col. 0217A] vindictas exsolvet, omnis qui interfecerit Cain. Ac si diceret: Non ita, sicut tu aestimas, morieris, nec mortem pro remedio accipies; sed usque ad septimam generationem vives, et semper terrore mortis ita torqueberis, ut quicunque te occiderit a magno liberet te cruciatu. Non quod ipse qui occiderit Cain septem vindictis subjiciendus sit, sed ut septem vindictas, quae Cain tanto tempore consecutae fuerunt, solvat, dum ipse Cain interficitur, qui occiderit eum, qui jure fuerat derelictus ad poenam. Sicut majores nostri putant, in septima generatione a Lamech interfectus fuit Cain. Posuit autem Deus Cain signum, ut non eum interficeret omnis, qui invenisset eum. Hoc revera multum mirabile est, quemadmodum omnes gentes, quae a Romanis subjugatae [Col. 0217B] sunt in ritu Romanorum sacrorum ac caeremoniarum transierunt, eaque sacrilegio observanda et colenda susceperunt. Gens autem judaica sive sub paganis regibus, sive sub Christianis non amisit signum legis et circumcisionis, quo a caeteris gentibus populisque distinguitur, sed omnis imperator vel rex, qui eos in regno suo invenerit, cum ipso signo eos invenit, nec occidit. Exiit ergo Cain a facie Domini, et habitavit in terra Naid, quod dicitur interpretatum commotio, sive instabilis, sive fluctuans, et sedis incertae. Unde Psalmista Deum exorat, dicens: Non ⁜ (67) des in commotionem pedes meos et manus peccatoris non moveant me. Sicut ergo Cain egressus est a facie Domini, sic et vos, o [Col. 0217C] Judaei, qui pertinaciter verissimae veritati resistitis, id est Filium Dei negatis, exitis a facie Dei, hoc est a dulcedine dilectionis Dei et a participatione lucis ejus, et habitatis profugi in terra commotionis, id est in perturbatione hujus fluctivagi saeculi, et carnalis desiderii contra jucunditatem Dei, hoc est contra Eden, qui Hebraice interpretatur deliciae sive epulationes, ubi est plantatus paradisus.

Satis aperte ostensum est vobis, o Judaei, quam perspicue Cain incredulitatis vestrae malitiam praefiguraverit, et innocens frater ejus Abel Christum in morte sua praeostenderit. Cain justum Abel fratrem suum, instigante invidia, interfecit, ut superius audistis; et vos, invidia stimulante, innocentem Christum sine causa cruci affixistis. Et quia [Col. 0217D] erga ipsum latorem legis ac judicem omnium tam superbe egistis, idcirco locum et gentem perdidistis, et, ut cernitis, per universum mundum vagi bonis operibus, et profugi, a terra promissionis dispersi estis. Plane scimus, nec omnino dubitamus, quia si ipsum gloriae Dominum cognovissetis, nunquam illum crucifixissetis (I Cor. II) . Sed quia hoc, sicut et principes vestri, per ignorantiam fecistis (Act. III) ; si ex toto corde ad Deum conversi fueritis, et coram eo de tanto sacrilegio condignam poenitentiam egeritis, remissionem ab illo consequi poteritis. Si [Col. 0218A] autem in incredulitate vestra perseverare volueritis, absque dubio in aeternum peribitis. Ipsum ergo Dei et Virginis Filium, quem hactenus negastis, cum Deo Patre et Spiritu sancto unum et verum Deum esse credite, ut per ipsum, qui est via, veritas et vita (Joan. XIV) , ad aeternae vitae gaudia possitis pertingere. Ut ergo jam saepius testati sumus, Deus et homo Jesus Christus ab initio mundi figuris patriarcharum fuit praesignatus, legis testimoniis praenuntiatus, prophetarum vaticiniis praeostensus, apostolorum atque evangelistarum praeconiis aperte monstratus. Vetus quippe et Novum Testamentum illum praedicat, verum Deum et verum hominem esse, ad redemptionem mundi a Deo Patre missum fuisse, propter delicta humani generis passum [Col. 0218B] fuisse, die tertia resurrexisse, nunc in Dei Patris dextera consedere, atque ad judicandum vivos et mortuos inde venturum esse. Haec omnia quae praediximus, si fideliter credideritis, ad pascua semper virentia cum fidelibus illius ovibus, quas ipse suo pretiosissimo sanguine Deo Patri acquisivit, ipsius adjuti auxilio pervenire poteritis.

Praefigurat Melchisedech opere et nomine Christum verum Deum et hominem: castissima Christi et Ecclesiae copula in Sara et Abraham praefigurata fuit: ex ea spirituales filios, ad aeternae beatitudinis gaudia pertinentes, genuit. Introducitur Davidis testimonium, ut ipsum fidelissimum Ecclesiae sponsum verum Deum esse credant, et ne propter eorum incredulitatem ab haereditate coelestis patriae exsortes sint. Adducitur Agar cum [Col. 0218C] Ismaelitis historia commendans, ut revertantur ad sanctam Ecclesiam, et sub manu illius humilientur, et tandem ad jucundissimam amoenitatem Christo duce mereantur pervenire.

⁜ (68) Sed si adhuc de illo, quod verus Deus et verus homo sit, in aliquo dubitatis, quam evidenter Melchisedech rex et sacerdos opere et nomine praefiguraverit vos moneo ut diligenter audiatis. Sacra enim Scriptura ipsum Melchisedech sacerdotem Dei altissimi inenarrabili parente progenitum narrat. Hunc enim Apostolus Paulus sine patre, sine matre commemorans, figuraliter refert ad Christum (Hebr. VII) . Est enim ipse Deus et homo Jesus Christus solus de Patre sine matre genitus per divinitatem, ipse de matre sine patre per humanitatem. [Col. 0218D] Ipse quoque est aeternus sacerdos, cui David propheta ait in psalmis: Tu es sacerdos in aeternum secundum ordinem Melchisedech (Psal. CIX) . Aeternus sacerdos dicitur Christus secundum ordinem Melchisedech, scilicet propter mysterii sacramentum, quod ipse Christianis, id est omni Ecclesiae suae celebrare praecepit, ut non secundum Aaron pecudum victimas, sed oblationem panis et vini, id est corporis et sanguinis ejusdem Domini nostri Jesu Christi sacramentum in sacrificio offeramus. Quod ⁜ (69) vero patriarcha magnus decimas omnis [Col. 0219A] substantiae suae Melchisedech sacerdoti post benedictionem dedit (Gen. XIV) , sciens spiritualiter melius sacerdotium futurum in populo gentium quam leviticum, sciens etiam quod Israel de ipso erat nasciturum futurumque, ut sacerdotium Ecclesiae habens praeputium benediceret in Abrahae circumcisione sacerdotium Synagogae. Qui enim benedixit, major est, quam cui benedicitur (Hebr. VII) . Unde et sacerdotes ex semine Abrahae nati, fratres benedicebant, id est populum Israel, quibus ipse populus decimas secundum legis mandatum dabat, vere ut majoribus et eminentioribus suis. Nomen autem ipsum, scilicet Melchisedech, rex pacis et justitiae interpretatur. Quod bene refertur ad Christum qui, post resurrectionem suam ascendens in coelum, sedet [Col. 0219B] in dexteram Dei Patris, et pontifex factus est in aeternum. Ipse est enim rex pacis, quia per ipsum reconciliamur Deo Patri. Ipse est etiam rex justitiae, quia ipse ad hoc venit, ut discerneret sanctos ab impiis. Idem quoque unus sacerdos est et rex, quia pro redemptione omnium hostiam Deo Patri seipsum obtulit, et verus rex in praesenti saeculo populum suum regit, et in futuro juste judicabit.

Luce clarius constat, o Judaei, Christum verum Dei Patris esse Filium, quem ab exordio mundi patriarchae figuris et aenigmatibus praesignarunt, sancti prophetae venturum praedixerunt, Apostoli et evangelistae jam venisse et cum eis conversatum esse manifeste praedicaverunt. His auctoritatibus, o Judaei, patriarcharum scilicet figuris et aenigmatibus, [Col. 0219C] legis testimoniis, prophetarum vaticiniis, Apostolorum atque evangelistarum verissimis praeconiis, Christianorum fides indubitanter ex omni parte roboratur, et vestrae incredulitatis perfidia, qui Christum verum Dei Filium esse negatis, omnino convincitur. Veteris itaque ac Novi Testamenti auctoritatibus veraciter sibi testimonium perhibentibus, coaeternum et consubstantiale Deo Patri Verbum de sinu ejusdem Patris sui ad redemptionem humani generis in Virgineum thalamum, hoc est in uterum Virginis misericorditer descendit, ibique humanam naturam, scilicet sanctam Ecclesiam, non phantastice, ut haeretici mentiuntur, sed veraciter misericorditerque sibi copulavit, quam postea [Col. 0219D] secundum eamdem humanitatem suo pretiosissimo sanguine redemit, eique ad Deum Patrem, a quo exierat post passionem suam ascendens, coelestis patriae aditum reseravit, et eamdem humanam naturam in seipso ad Dei Patris dexteram collocavit. Hanc utique conjunctionem, qua Dei Filius sanctam sibi ecclesiam sine macula et ruga in sponsam adoptavit (Ephes. V) , si devota mente credideritis, o Judaei, cum ejusdem Ecclesiae filiis salvari poteritis; sin autem, ad animarum vestrarum salutem pertingere minime poteritis.

Sed, ut vera esse non dubitetis quae dicimus, Abrahae patriarchae et Sarae conjugis ipsius historiam [Col. 0220A] ad memoriam reducamus; et quam perspicue in eis haec sacratissima castissimaque Christi et Ecclesiae copula praefigurata fuerit attentius inspiciamus. Post subversionem Sodomae et Gomorrhae peregrinatus est Abraham in Geraris. Dixitque de Sara uxore sua: Soror mea est, timens ne moreretur propter illius pulchritudinem (Gen. XX) . Ideo Abraham tacuit ⁜ (70) Saram uxorem, et dixit suam esse sororem, ne videlicet se occiso ab alienis captiva possideretur, certus de Deo, quod eam violari non permitteret, sicut nec primum in Aegypto a Pharaone. Misit autem Abimelech rex Gerare, et tulit eam. Venit autem Deus ad Abimelech per somnium nocte, et dixit ei: En moriere propter mulierem quam tulisti; habet enim virum. Abimelech vero non tetigerat [Col. 0220B] eam. Et ait: Domine, num gentem ignorantem et justam interficies? Nonne ipse dixit mihi: Soror mea est; et ipsa ait: Frater meus est? In simplicitate cordis mei, et munditia manuum feci hoc (ibid.) . Abimelech itaque a Domino, ut dictum est, somno commonitus, non commaculavit eam, sed intactam marito reddidit. Verumtamen quis tunc in illo viro, id est Abraham figurabatur, et cujus sit uxor, quae in hac peregrinatione, atque inter alienigenas pollui non sinitur, ut sit viro suo sine macula et sine ruga? In gloria quippe Jesu Christi recte vivit Ecclesia, ut pulchritudo ejus honor sit viro suo, scilicet eidem Jesu Christo, sicut Abraham pro Sarae pulchritudine inter alienigenas honorabatur. Cui [Col. 0220C] ait ipse coelestis Sponsus in cantico spiritualis amoris: Tota pulchra es, amica mea, et macula non est in te (Cant. IV) . Ecclesiae quippe pulchritudini, dignitati scilicet et sanctitati, merito reges offerunt munera, sicut Sarae obtulit Abimelech, plus in ea mirans formae decus, quam amare potuit, violare non potuit. Est enim sancta Ecclesia Domino Jesu Christo in occulto uxor. Occulte quippe atque in abscondito spiritalis anima adhaeret verbo Dei, ut sint duo in carne una, quod magis conjugii sacramentum in Christo et in Ecclesia commendat Apostolus (Ephes. V) . Proinde regnum terrenum, scilicet hujus saeculi, cujus figuram gerebant reges, qui Saram polluere ausi non sunt, non est expertum Ecclesiam, nec ipsam Ecclesiam Christi conjugem [Col. 0220D] esse cognovit, nisi cum violare tentavit. Divino enim testimonio per fidem mysterio cessit; quia sanctae Ecclesiae fidem corrumpere nec violare praevaluit. Terrenum itaque regnum in posterioribus regibus correctum, Christi conjugem, scilicet sanctam Ecclesiam, honoravit munere, quam in prioribus regibus corruptioni suae non valuit subdere. Ait autem Abimelech ad Abraham: Quare illam dixisti sororem tuam esse? Cui dixit Abraham: Vere soror mea est, filia patris mei; et non matris meae, et ideo accepi eam uxorem (Gen. XX) . Ac si Dei Filius de sibi conjuncta sancta Ecclesia apertius diceret; idcirco sancta Ecclesia est soror mea, filia [Col. 0221A] Patris mei, quia Deus Pater, cujus ego aeternus sum filius, sibi eam per me adoptavit in filiam. Unde est illud Davidicum: Ego dixi: Dii estis, et filii Excelsi omnes (Psal. LXXXI) . Et Joannes evangelista in Evangelio: Dedit eis potestatem filios Dei fieri his qui credunt in nomine ejus, qui non ex sanguinibus neque ex voluntate carnis, neque ex voluntate viri, sed ex Deo nati sunt (Joan. I) . Filia est, inquit, patris mei et non matris meae, et idcirco accepi illam uxorem. Ac si aperte dicat: Revera sancta Ecclesia est soror mea, qui per adoptionis gratiam, et per sacri fontis undam Dei omnipotentis Patris mei est filia. Et non est filia carnalis matris meae, id est Synagogae, quae non spirituales Deo, sed carnales filios generat mundo. Quia igitur sancta [Col. 0221B] Ecclesia soror mea veterem hominem exuit cum actibus suis, et me fideliter credit verum esse Filium Dei Patris; jam non est filia Adae terreni patris, sed spiritalis Dei Patris. Primus ergo homo de terra plasmatus terrenos filios genuit; Dei Filius de sinu Patris veniens, sibique humanam naturam conjungens, coelestes effecit. Dicat itaque Deus et homo Jesus Christus de sancta Ecclesia sorore sua: Est, inquit, soror mea, filia Patris mei, et non filia matris meae, et ideo illam mihi uxorem accepi, quia non carnales, ut Synagoga generare consueverat, sed spiritales filios gignit. Recte quippe Dei Verbum filiam Patris sui, scilicet sanctam Ecclesiam novellam per gratiam, et non filiam matris suae, id est Synagogam per legis praevaricationem [Col. 0221C] vetustam sororem vocat; quia in hoc quod ipse Dei Filius pro redemptione mundi incarnari voluit, non humanae naturae meritis, sed divinae gratiae dono est ascribendum. Hanc quoque sanctam Ecclesiam ipse Deus et homo Jesus Christus per Salomonem ad dilectionem atque ad amorem suum provocans, non tantum sororem, sed etiam sponsa invocat, dicens: Veni in hortum meum, soror mea sponsa, miscui myrrham meam cum aromatibus meis (Cant. V) . Cum ergo dicitur, de Patre esse sororem Christi Ecclesiam, non de matre, non de terrenae generationis, quae evacuabitur, sed gratiae coelestis, quae in aeternum manebit, cognatione commendatur; secundum quam gratiam genus [Col. 0221D] mortale ultra non erimus, accepta potestate, ut filii Dei vocemur et simus (I Joan. III) . Neque enim hanc gratiam de Synagoga matre Christi secundum carnem, sed de Deo Patre percepimus. Hanc vero cognationem terrenam vocans, in hac vita ubi omnes morimur, negare nos Christus docuit, non fateri, cum discipulis ait: Nec vobis dicatis patrem super terram: unus est enim Pater vester, qui in coelis est (Matth. XXIII) . Quod vero Ecclesia cujus sit uxor, alienigenis occultatur; cujus autem sit soror, non tacetur; haec interim facile occurrit causa, quia occultum est et difficile ad intelligendum, quomodo anima Verbo Dei copuletur, sive misceatur; sive, quod melius et apertius dici potest, cum illud Verbum sit Deus, et anima sit creatura. Secundum [Col. 0222A] hoc enim sponsus et sponsa, vel vir et uxor, Christus et Ecclesia dicuntur. Quia vero cognatione sint fratres Christi, et omnes sancti, non consanguinitate terrena, sed gratia divina, hoc est de Patre non de matre, affabilius dicitur et capacius auditur. Nam inter se omnes sancti per eamdem gratiam fratres sunt.

Credere itaque, o Judaei, indubitanter debetis, Dei Filium pro salute mundi de coelis descendisse, sanctam Ecclesiam sibi sociasse, et ex ea spirituales filios ad aeternae beatitudinis gaudia pertinentes, genuisse. Eamdem igitur sanctam Ecclesiam fideliter ingredi summopere elaborate, ut in ejus spirituali utero ex aqua et Spiritu sancto renati, atque a cunctis peccatis emundati, inter filios Dei possitis [Col. 0222B] computari (Joan. III) . Ipse est itaque verus Dei Virginis Filius, o Judaei, qui sanctam sibi Ecclesiam castissimis amplexibus desponsavit, ex qua quotidie novos infantes gignit, quos ad coelestem patriam sine intermissione transmittit. De quo ipsa castissima omnium Christianorum mater sancta Ecclesia in Cantico spiritualis amoris exsultans, ait: Dilectus meus descendit in hortum suum ad areolam aromatis, ut pascatur in hortis, et lilia colligat (Cant. VI) . Dilectus Ecclesiae, scilicet Christus, in hortum suum ad areolam aromatis descendit, quia Ecclesiam visitans, ad eos majori gratia venit, quos sanctis operibus et virtutum exemplis bonae famae odorem ex se proximis emittere cognoscit. Sponsus Ecclesiae Christus in hortis pascitur, [Col. 0222C] cum multarum animarum fructibus delectatur. Lilia colligit, quando perfectos quosque ab hac vita succidit. Sancta igitur Ecclesia, ut supra dictum est, in filiis suis Jesu Christo sponso suo fide jungitur, spe suspenditur, charitate conglutinatur, ut nihil extra Christum sponsum suum diligat, eumque sibi familiariter fide et spiritali amore inseparabilem teneat. Baptismum ergo Christi, o Judaei, intra ejusdem sanctae Ecclesiae gremium devota mente in nomine sanctae Trinitatis suscipite, ut cum fidelibus Christianis ad coelestis patriae remunerationem feliciter possitis pertingere. Indubitanter itaque credere debetis, o Judaei, ipsum sanctae Ecclesiae sponsum Jesum Christum, verum [Col. 0222D] Dei Patris et verum Virginis matris esse Filium, et cum eodem Patre et Spiritu sancto unum naturaliter esse Deum omnia continentem, omnia regentem, omnia gubernantem, omnia disponentem et circumplectentem. Ipsum ante omnia saecula Deus Pater ex seipso ineffabiliter genuit; ipsum incorrupta Virgo tempore gratiae, obumbrante ejusdem altissimi Patris sui virtute de Spiritu sancto conceptum sine peccato, et sine dolore, imo cum summa exsultatione et laetitia peperit, ipsum Deus Pater post triumphum victoriosissimae passionis et resurrectionis omnium regum principem constituit, et super omne quod creatum est, in dextera sua exaltavit. Et ne dubitetis ita esse, ut dicimus, o Judaei, qui illum usque hodie protervo spiritu [Col. 0223A] verum Deum esse negatis, David fidelis testis, ex cujus semine secundum carnem ipse processit, accedat, et quid Deus Pater de illo antequam de Virgine nasceretur, praedixit, in medium proferat. Dic, sancte David, dic de Christo, quod revelante Spiritu sancto didicisti; ut inimici veritatis Judaei tuo verissimo testimonio convicti, mortiferae obstinationis incredulitatem a cordibus suis abjiciant, ipsumque Ecclesiae fidelissimum sponsum verum Deum esse credant.

Dic ergo, sancte David, quid Deus Pater de illo praedixerit. Ego, inquit, primogenitum ponam illum excelsum prae regibus terrae (Psal. LXXXVIII) . Ac si apertius Deus Pater de eodem unigenito Jesu Christo Filio suo diceret: Ego ponam, id est constituam [Col. 0223B] illum primogenitum prae caeteris hominibus, quos honore sublimavi, et excelsum ponam illum prae regibus terrae; quod jam totum in ejus resurrectione atque ascensione completum est. Et quia haec potestas non est temporalis sed aeterna, subjiciens, ait: Servabo illi in aeternum misericordiam meam, videlicet cum perpetua data est ei potestas in coelo et in terra (Matth. XXVIII) , et testamentum meum fidele ipsi; quia quaecunque de eo per prophetas praedicta fuerunt, integre in eo completa sunt; vel testamentum, id est promissio aeternae haereditatis, est fidele ipsi, quod ejusdem testamenti est mediator, id est signator, et fidejussor, et testis. Sequitur: Et ponam in saeculum saeculi semen ejus, [Col. 0223C] id est Christianum, et thronum ejus sicut dies coeli. Thronus regum terrae est, ut dies terrae qui transeunt; sed dies coeli semper praesentes sunt, ubi est thronus ejusdem Filii Dei et Virginis in aeternum.

Luce clarius constat, o Judaei, Jesum Christum verum Deum esse, quem Deus Pater excelsiorem constituit prae cunctis regibus terrae. Aperte constat quia, si verus Deus non esset, nequaquam illi Deus Pater omnem potestatem in coelo et in terra dedisset, nec illius thronum sicut dies coeli, id est in aeternum super omne quod creatum est, exaltasset. In hoc igitur quod illum Deus Pater primogenitum vocat, non creaturam, ut vos blasphemando mentimini, o Judaei, sed Creatorem esse aperte demonstrat. In hoc vero quod illum prae cunctis regibus [Col. 0223D] terrae excelsiorem constituit, manifeste eum pro salute hominum passum fuisse, a mortuis resurrexisse, coelum ascendisse, et in dextera sua illum exaltasse, ostendit. In hoc etiam quod subjungit, semen ejus in aeternum manebit, plane demonstrat evangelicam Christi doctrinam ab eo per universum mundum in cordibus audientium disseminari, cum multiplicato animarum fructu ad coelestem patriam perveniri, et usque in finem mundi, sicut traditiones Pharisaeorum mutatae sunt, non mutari. Nam et in hoc quod Deus Pater thronum ejus, sicut dies coeli ponere se dicit, aperte illum verum Deum esse, eique omne judicium dedisse (Joan. V) ostendit. [Col. 0224A] Supradicto ergo testimonio, o Judaei, Deus Pater Jesum Christum Filium suum verum Deum esse evidenter demonstrat, et vos qui illum proterva mente negatis, falsos testes esse manifestissime comprobat. Timeo satis, o Judaei, et valde pertimesco ne propter incredulitatis vestrae obstinationem coelestis patriae perdatis habitationem. Quia ipsum Deum et hominem Jesum Christum sine causa cruci affixistis, idcirco de terra promissionis estis expulsi, et per universum mundum sine honore dispersi, contumeliis, diversisque injuriis affecti. Timeo itaque ne, sicut propter sacratissimum ejus sanguinem, quem super vos et super filios vestros expetistis, crudeliterque effundi fecistis, ab Jerosolymis expulsi estis; ita propter [Col. 0224B] incredulitatem vestram ab haereditate coelestis patriae extorres sitis. Procul dubio si in incredulitate hac permanseritis, meisque salutaribus monitis obtemperare nolueritis, ejicietur Agar cum Ismaele filio suo (Gen. XXI) , id est Synagoga cum omnibus vobis, a portione seminis Abrahae, a societate videlicet filiorum Dei, id est Christianorum, et ab haereditate coelestis patriae. Verumtamen, si placet, verax illius temporis historia in medium proferatur, et spiritaliter exposita, ad eruditionem omnium nostrum, quid dicat, omnes insimul attentius audiamus.

⁜ (71) Jam centenarius erat Abraham, quando ei Sara uxor sua genuit filium, quem vocavit Isaac. Hunc cum vidisset mater ludentem cum Ismaele, [Col. 0224C] dixit ad Abraham: Ejice ancillam et filium ejus: non enim haeres erit filius ancillae cum filio meo Isaac (ibid.) . Nunc igitur quaerendum est cur antea Sara voluit maritum de ancilla filium suscipere, aut cur nunc cum matre jubet a domo expelli? Quod, ut credimus, non zelo fecit accensa, sed mysterio prophetiae compulsa. Agar quippe secundum quod dicit Apostolus, in servitute generavit Judaeorum populum. Sara vero libera populum genuit, qui non secundum carnem, sed in libertate vocatus est, qua libertate vocavit eum Christus (Galat. IV) . Hoc igitur mysterio praefigurabatur Judaicum populum in servitutem peccatorum generatum, in domo Sarae, id est in Ecclesia non manere [Col. 0224D] in aeternum, nec esse haeredem vel consortem cultoribus Christi; nec cum filio nobili, hoc est cum fideli populo regnum coelestis gloriae possessurum. Cum igitur Abraham ejiceret Agar de domo sua, accepit panes et utrem aquae, et dedit illi, et imposuit humero ejus infantem, et dimisit eam. Exiens autem Agar erravit per solitudinem Bersabee. Cumque morientem filium siti projecisset sub arbore, apparuit ei angelus Domini, et demonstravit fontem aquae, et potavit filium suum (Gen. XXI) . Quid hoc significat, o Judaei, quod exiens Agar infantem imposuit humeris suis, nisi quod vos, o insipientes et maligni, tunc cervicem Synagogae matris [Col. 0225A] vestrae gravastis, quando de Jesu Christo Dei et Virginis filio sine reverentia Pilato clamastis: Sanguis ejus super nos et super filios nostros? (Matth. XXVII.) Panes vero hoc indicabant, quod vetus sacerdotium panes propositionis sicut ferret et offerret, sic eis vesceretur. Uter vero aquae, qui defecit, vestram, o Judaei, significabat purificationem defectivam, sive doctrinam vestram carnalem in pelle mortua clausam, id est in carne veteris hominis praevaricationis sententia damnatam, quae nec refrigerium praestat, nec sitim satiat, sed aestu tepida vomitum generat. Quod vero errat Agar in solitudine cum filio suo Ismaele, significat incredulam Synagogam cum filio suo, scilicet cum populo judaico, id est cum omnibus vobis, o Judaei, expulsam de terra sua sine [Col. 0225B] rege, sine lege, sine sacerdotio, sine altari et sine sacrificio, in toto orbe errare, et viam, quae Christus est, penitus ignorare. Quod autem filius Agar siti afflictus mori incipiebat, vos Judaeos praevaricatione legis, et incredulitate mentis languidos significabat, nullam spiritalem purificationem habentes. Quod vero filium morientem siti sub arbore projecit, et demonstrante angelo aspexit fontem, praesignabat quosdam ex vobis, o Judaei, ad umbram ligni crucis Christi olim refrigerium aeternae salutis consecutos. Quod puer plorans clamabat, et exaudivit eum Dominus, et sic demonstrante angelo aspexit fontem, illos praefigurabat, qui ex Judaeis ad Christum convertuntur, ac flentes retro actos errores exaudiuntur, reseratisque eorum cordium [Col. 0225C] oculis, vident fontem aquae vivae, id est Christum Filium Dei, qui dicit: Qui ⁜ (72) credit in me, sicut dicit Scriptura, fiet in eo fons aquae salientis in vitam aeternam. Et iterum: Si quis sitit, veniat ad me, et bibat; flumina de ventre ejus fluent aquae vivae. Unde Ismael exauditio interpretatur. Angelus autem ipse figuram gerebat Eliae, per quem Judaicus populus circa finem mundi crediturus est, sicut per Malachiam prophetam Dominus dicit: Ecce ego mittam vobis Eliam, qui convertat corda patrum in filios (Malach. IV) , etc. Verum quod statim vocavit angelus Domini Agar, dicens: Surge, tolle puerum, quia in gentem magnam faciam eum (Gen. XXI) , significat ipsum populum Judaeorum copiosum futurum [Col. 0225D] late generatum; sive quod qui ex eis Christo essent credituri, coelestis regni gloriam erant consecuturi. Quod autem eumdem angelum, qui loquebatur ad Agar, prius angelum fuisse Scriptura demonstrat, deinde illum vocat Deum, Filium Dei fuisse credendum est, qui per legem et prophetas semper locutus est. Qui ideo angelus vocatur, quia Dei Patris voluntatem hominibus nuntiat. Ubicunque in tota serie Veteris Testamenti angelus missus legitur, non Deus Pater, nec Spiritus sanctus intelligitur. [Col. 0226A] Nusquam enim Deum Patrem missum fuisse legimus. De quo Deum Patrem Israelitico populo dixisse legimus: Ego ⁜ (73) mittam angelum meum in praecursum tuum, et occidam omnem populum, ad quem ingredieris. Et iterum: Observa et audi vocem meam, et inimicus ero inimicis tuis, et praecedet te angelus meus.

Aperte ostensum est vobis, o Judaei, quam perspicue Ismael cum matre sua Agar Judaicum populum matremque ejus Synagogam praefiguraverit, et qualiter cum ea a portione seminis Abrahae et Sarae, id est a consortio filiorum Dei et sanctae Ecclesiae ejectus sit. Alio itaque interprete super hac re non indigetis; quia, ut propriis cernitis oculis sicut in eis praefiguratum fuit, sic eveniet vobis. Ejectus est [Col. 0226B] Ismael cum matre sua Agar a domo, et ab haereditate Abrahae et Sarae; ejecti estis et vos, o Judaei, cum matre vestra Synagoga a communione sacramentorum Ecclesiae, et a societate electorum Dei. Sed jam quid angelus ad Agar dixerit, audiamus. Quid hic agis, Agar? Quae respondit: A facie dominae meae Sarai ego fugio (Gen. XVI) . Fugit Agar a facie Sarai dominae suae; fugitis et vos, o Judaei, a facie sanctae Ecclesiae. Longe quippe a domo Abrahae, id est a sancta Ecclesia receditis, cum superba mente Christi Evangelium, et Ecclesiae sacramenta suscipere renuitis. In hoc nimirum a sanctae Ecclesiae sinu procul receditis, quod catholicam, id est universalem fidem, et baptismum Christi devota mente recipere contemnitis. Nolo vos lateat, o [Col. 0226C] inimici veritatis Judaei, quod idcirco vos sancta Ecclesia de infidelitatis cordium vestrorum duritia aspere increpat, quia vos electorum Dei agminibus consociari desiderat. Vos autem non solum illius salutarem doctrinam recipere non vultis, sed quod vobis est damnabilius, vituperando, blasphemando, mendacissima verba jactando cum Synagoga matre vestra a facie illius longe receditis. Sed quid angelus ancillae Sarai, id est matri vestrae Synagogae dixerit, o Judaei, non vos pigeat audire. Revertere, inquit, et humiliare sub manu Sarai dominae tuae. Ac si apertius ipse angelus, qui veraciter Dei et hominis Jesu Christi figuram gerebat, Synagogae matri vestrae diceret: Revertere, o gens Judaica, [Col. 0226D] quae vere sine consilio es, et sine spiritali prudentia, tandem revertere et humiliare sub manu dominae tuae, scilicet sanctae Ecclesiae, omnipotentis Jesu Christi sponsae. Quasi diceret: O gens Judaica, humiliare sub manu sanctae Ecclesiae, evangelicam scilicet doctrinam fideliter auribus percipe corde assidue meditare, sanctis operibus perfice, bene vivendo imple, carnalis legis observantiam sperne, baptismum intra ejusdem sanctae Ecclesiae gremium in nomine sanctae Trinitatis, Patris videlicet [Col. 0227A] et Filii et Spiritus sancti, humiliter fideliterque suscipe, transactae vitae scelera et delicta Deo, et Ecclesiae sacerdotibus cum lacrymis confitere, poenitentiam tibi ab eis injunctam humiliter suscipe, summa cum devotione implere stude, ut per eumdem Dei Virginisque Filium, qui veraciter via, veritas et vita (Joan. XIV) est, ad aeternae vitae gaudia, quam eumdem Deum hominemque Jesum Christum negando perdidisti, possis pertingere. Revertere, inquit angelus, Agar, ad Sarai dominam tuam, et humiliare sub manu illius. Ac si apertius diceret: O Judaei, Synagogae filii, revertimini ad sanctam Ecclesiam dominam vestram, quae revera spiritalium virtutum meritis, puritate fidei et pietatis domina vestra est; et ipsius regimini vos ipsos humiliter [Col. 0227B] subjicite; illi in omnibus obedientes estote, ejusque doctrinam devota mente suscipite; quatenus filiorum illius collegio fideliter sociati, ad paradisi jucundam, imo jucundissimam amoenitatem, Christo duce, mereamini pervenire. Et ut pro certo sciatis, o inimici veritatis Judaei, quia nisi vos ipsis fideliter humiliterque ecclesiasticis sacramentis subdideritis, nequaquam salvari poteritis; qualiter sancta Ecclesia per Salomonem Synagogam matrem vestram cum omnibus filiis suis, ut ab infidelitate recedat, et ad catholicam fidem quantocius convertatur, admoneat, hortamur ut patienter audiatis.

Revertere, inquit, revertere, revertere, revertere, ut intueamur te (Cant. VI) . Sunamitis quippe captiva [Col. 0227C] interpretatur. Ad hoc nimirum Synagoga mater vestra, o Judaei, ab Ecclesia vocatur, ut a diaboli laqueis resipiscat, quibus ad ipsius voluntatem captiva tenetur, et ad Jesum Christum Redemptorem mundi fideliter credendo revertatur. Nimium enim compatitur sancta Ecclesia vestris miseriis, ideoque, ut ad catholicam fidem revertamini, indesinenter ad Deum preces fundit pro vobis. Multum etiam condolet vobis, eo quod sine altari, sine sacrificio, sine lege, sine rege et sine pastore, id est sine summo pontifice Christo, per quatuor munti partes dispersi estis. Egrediatur itaque Sunamitis, id est Synagoga de diaboli captivitate cum omni prole sua, et revertatur ad sanctam matrem Ecclesiam, [Col. 0227D] et de transacta infidelitate dignam accipiat poenitentiam; ut non cum infidelibus pereat, sed cum ejusdem sanctae Ecclesiae filiis aeternam possideat vitam.

Indubitanter igitur credite, o Judaei, quod Jesus Nazarenus verus homo est, et verus Deus, quem Deus Pater in hunc mundum misit ad redimendum humanum genus. Ipsum, ut saepe dictum est, quem Deus Pater ante omnia saecula ex se ipso genuit; ipsum sancti patriarchae de virgine nasciturum figuris et aenigmatibus praeostenderunt; ipsum prophetae Spiritu sancto edocti venturum praedixerunt; ipsum sancti apostoli et evangelistae jam venisse, manifeste praedicaverunt.

Patriarcha Noe suis operibus Christum praefiguravit. Nam, sicut Noe, nec qui cum eo erant, salvari nisi per arcam periculo diluvii poterant; ita nec humanum genus nisi per baptismum et sacramenta passionis: imo praefigurat pro salute hominum eum passum, crucifixum, a filio Cham derisum. Sem et Japheth operientes patris nuditatem benedicuntur; maledicitur Cham. Dei Virginisque Filium pro redemptione humani generis passum Isaac immolatio praefigurat. Admonet Judaeos ut, sicut asinus semper stimulo indiget et palea, timore aeternae damnationis quasi stimulo incitati, tarditatem et asininam pigritiam expellant, et desiderio aeternae remunerationis fidem percipiant.

⁜ (74) Moneo igitur vos, o Judaei, qui illum superba mente jam venisse negatis, ut quam perspicue ipsum Dei et Virginis Filium patriarcha Noe in [Col. 0228B] suis operibus praefiguraverit solerter audiatis. Noe quippe requies interpretatur. Ipse etiam Deus et homo Jesus Christus de se ait: Discite a me, quia mitis sum et humilis corde, et invenietis requiem animabus vestris (Matth. XI) . Solus justus invenitur Noe in generatione illa, cui committuntur septem animae in una arca, et solus sine peccato invenitur Christus in tota generatione humana, cui septem Ecclesiae propter septemplicem spiritum illuminantem, a Deo Patre in una Ecclesia, ne cum hoc mundo pereant, condonantur. Lignum quippe et aqua quibus Noe a periculo mortis liberatur, crucem Christi et baptismum designant. Sicut ergo Noe cum suis per aquam et lignum salvatur, sic familia Christi per baptismum et passionem crucis [Col. 0228C] a damnatione perpetua eripiuntur. Arcam construxit Noe de lignis imputribilibus; Ecclesia constructa est a Christo ex hominibus in aeternum victuris. Arca enim illa sanctam Ecclesiam praefigurabat, quae in fluctibus hujus mundi, id est in periculis et pressuris natat.

Manifeste itaque patet, o Judaei, quia, sicut Noe et qui cum eo erant, salvari nisi per arcam a periculo diluvii non poterant, sic humanum genus nisi per baptismum et sacramenta passionis et resurrectionis Christi a servitute hostis antiqui et ab aeterno interitu nequaquam poterat liberari. Si ergo aeternam damnationem vultis evadere, et cum Ecclesiae filiis ad coelestem patriam pertingere, oportet [Col. 0228D] vos Deum Patrem et Filium et Spiritum Sanctum unum et verum Deum esse credere, et in nomine ejus baptismum in remissionem peccatorum summa cum devotione suscipere. Pro certo itaque sciatis, nec omnino dubitetis, o Judaei, quia nisi credideritis, et baptizati fueritis, salvari minime poteritis (Marc, XVI) .

Ut etiam de Christo, quod verus Deus sit, amplius non dubitetis, sed firmiter illum, o Judaei, verum Dei Filium esse credatis; iterum qualiter patriarcha Noe ipsum Deum et hominem Jesum Christum pro salute hominum passum, crucifixum, et a patribus vestris procaciter derisum praefiguraverit, moneo ut patienter audiatis ⁜ (75) . Noe itaque [Col. 0229A] post diluvium plantavit vineam, et ex illa vinum bibens inebriatus est, et nudatus jacuit in tabernaculo suo (Gen. IX) . Inebriatus est Christus, cum propter peccata nostra passus est. Nudatus est, cum crucifixus est in tabernaculo suo, id est in medio gentis suae. Videns namque Cham nuditatem Noe patris sui, derisit eum. Sic et Judaei videntes mortem Christi subsannaverunt illum, dicentes: Alios salvos fecit, seipsum non potest salvum facere (Matth. XXVII) . Sem vero et Japheth, cognita nuditate patris, posuerunt vestimenta super dorsa sua, et intrantes aversi operuerunt nuditatem patris. Sem namque et Japheth duo sunt populi ex circumcisione et praeputio in Christum credentes. Cognita ergo nuditate patris, scilicet videntes passionem [Col. 0229B] Salvatoris, posuerunt vestimenta sua, videlicet rememorati sunt sacramenta Scripturarum, et operuerunt nuditatem patris, id est honoraverunt passionem Christi. Vestimentum enim sacramentum significat. Dorsa vero memoria est praeteritorum; quia passionem Christi transactam celebrat Ecclesia, non adhuc exspectat futuram. Tunc enim passionem Christi velamento tegimus, cum illam sacramento honoramus. Sem primus frater sanctos apostolos et eos, qui ex Judaeis primi crediderunt, significabat. Japheth vero ultimus frater illorum, qui ex gentibus credituri erant, et eorum, qui circa finem mundi, praedicantibus Enoch et Elia, ex Judaeis ad Christum convertendi sunt, typum tenebat. Cum vero medius [Col. 0229C] frater, id est impius Judaeorum populus, qui ideo medius, quia nec primatum apostolorum tenuit, nec ultimus in gentibus credidit, nuditatem patris vidit, quia in necem Domini Salvatoris consensit, et nuntiavit fratribus foras; quia per ipsos Judaeos manifestatum est, quod erat in prophetia secretum.

Fit ergo Cham servus fratrum suorum, sicut estis, o Judaei, usque hodie servi Christianorum. Vos legem et prophetas bajulatis, sed ea quae legitis, carnaliter intelligitis, ideoque ad veracissimam veritatem, quae Christus est, pervenire minime poteritis. Nos vero legis et prophetarum Scripturas libenter legimus; et quia in eis non carnalem, sed spiritualem [Col. 0229D] sensum quaerimus, idcirco Jesum Christum Dei et Virginis Filium praenuntiatum, natum, passum, resuscitatum, et in Dei Patris dextera exaltatum, in eisdem Veteris et Novi Testamenti sanctis Scripturis aperte invenimus.

Interea vos moneo, o Judaei, ut libenter audiatis quam feliciter isti duo fratres, qui patris nuditatem reverenter operuerunt, a patre benedicuntur. Benedictus Dominus Sem, sit Chanaan servus ejus. Dilatet Dominus Japheth, et habitet in tabernaculis Sem (Gen. IX) . Iste Sem major natu est, ex quo patres, patriarchae scilicet et prophetae et Apostoli, [Col. 0230A] generati sunt. Japheth autem pater gentium est, ex quo sancta Ecclesia Christo collecta est. Japheth iste latitudo interpretatur. Cham medius filius, qui interpretatur calidus, tanquam ab utroque discretus, nec in primitiis Israelitarum, nec in plenitudine gentium permanens significat non solum incredulos Judaeos, sed etiam calidos haereticos non spiritu sapientiae, sed impatientiae, qui sanctorum pacem sua haeresi solent perturbare. Vel aliter: ⁜ (76) Cham ex praesagio futuri calidus cognominatur. Posteritas enim ejus eam terrae partem possidet, quae vicino sole calentior est. Unde et Aegyptus usque hodie Aegyptiorum lingua Cham dicitur. Cham igitur in filio suo maledictus est, tanquam in fructu suo, id est in opere suo. Unde et ipse filius [Col. 0230B] ejus Chanaan convenienter interpretatur motus eorum, quod quid est aliud quam opus eorum? Japheth habitat in tabernaculis Sem, quia justificabitur sancta Ecclesia in domo legis et prophetarum. Quod peccante Cham posteritas ejus damnata est, significat quod plebs Judaica, quae Deum et hominem Jesum Christum crucifixit, aequam in filiis poenam damnationis suae transmisit, dicens: Sanguis ejus super nos, et super filios nostros (Matth. XXVII) .

Manifeste utique patet, o Judaei, vos idcirco maledictos esse cum Cham filio Noe, quia nuditatem, id est passionem Patris vestri, scilicet Dei et hominis Jesu Christi, quam pro vestra ac totius mundi salute misericorditer sustinuit, non reverenter [Col. 0230C] operuistis, id est non fideliter credendo honorastis, sed conviciando et improperando derisistis. Benedicti vero sunt a Deo Sem et Japhet, id est populi Christiani, qui nuditatem, id est passionem et mortem Jesu Christi Redemptoris sui videntes non illum flagellis caesum, crucifixum, mortuum et sepultum vituperando derident; sed jam veraciter resuscitatum, et in Dei Patris dextera collocatum summa cum devotione venerantur et adorant, et cum Deo Patre et Spiritu sancto unum ac verum Deum esse credunt. Quia igitur vos illum, o Judaei, deridendo sprevistis, ideo eisdem populis Christianis in captivitatem per universum mundum traditi estis. Si ergo vultis a temporali et [Col. 0230D] aeterna servitute liberari, et cum Japheth, id est cum populo Christiano in tabernaculis Sem, hoc est in fide patriarcharum et prophetarum dilatari, qui Christum ad redemptionem mundi venturum verum Deum et verum hominem esse evidentissimis figuris praeostenderunt, ac verissimis oraculis praedixerunt, oportet vos ipsum indubitanter a Deo Patre missum fuisse et mundum jam redemisse credere. Dilatatur enim Japheth, id est populus Christianus in tabernaculis Sem, cum patriarcharum opera et prophetarum dicta spiritualiter intelligit. Ac per hoc fidem catholicam Veteris Testamenti [Col. 0231A] auctoritatibus corroborat, et irrefragabiliter munit. Sed si in fide catholica, o Judaei, tot patriarcharum figuris sibi convenientibus, tot prophetarum vaticiniis, quod Christus verus Deus et verus homo sit, apertissime concordantibus, nondum confirmati estis, sed adhuc dubietatis scrupulus residet in mentibus vestris ⁜ (77) , quam perspicue ipsum Dei et Virginis Filium pro redemptione humani generis passum Isaac praefiguraverit, quando illum pater suus Abraham ligatis manibus et pedibus in altaris ara super struem lignorum Domini praecepto imposuit, gladium arripuit, et ut illum immolaret, manum cum gladio erexit. Historiam itaque illius temporis, o Judaei, si placet, ad memoriam reducamus; et qualiter Isaac Jesum Christum [Col. 0231B] a Deo Patre missum, et pro mundi redemptione eidem Deo Patri oblatum praesignaverit, diligenter simul inspiciamus. Ait enim Deus ad Abraham: Tolle filium tuum unigenitum quem diligis Isaac, et vade in terram visionis, atque offeres eum ibi in holocaustum super unum montium, quem monstravero tibi. Igitur Abraham de nocte consurgens, stravit asinum suum, ducens secum duos juvenes et Isaac filium suum. Dixitque ad pueros suos: Exspectate hic cum asino: ego et puer illuc usque properantes, postquam adoraverimus, revertemur ad vos (Gen. XXII) ⁜ (78) . Abraham itaque, ut dictum est, jubetur immolare Isaac filium suum. Ille autem obtemperans Deo stravit asinum, imposuit ligna, servos suos cum asino [Col. 0231C] longe reliquit, solus cum filio montem ascendit, triduo ad locum pervenit. Isaac vero antequam veniret ad locum sacrificii, ipse sibi immolandus ligna portavit. Deinde Abraham gladio armatus, et jam pene ut feriret, admonitus fuit ut parceret, et non tamen sine sacrificio, vel sine sanguine fuso recedit. Apparens itaque aries in vepribus haerens cornibus immolatur, peragiturque sacrificium. Abraham quippe pater excelsus interpretatur. Quis itaque in Abraham, ut dictum est, illa immolatione figurabatur, nisi Deus Pater excelsus? Quis in Isaac, nisi Christus? Nam sicut Abraham unicum et dilectum filium suum Deo victimam obtulit, ita Deus Pater unigenitum Filium suum pro nobis passioni tradidit. Et, sicut Isaac ligna portavit, in quibus [Col. 0231D] erat imponendus, ita et Christus gestavit in humeris suis lignum crucis suae, in quo erat crucifigendus.

Audistis, o Judaei, quam manifeste Deus et homo Jesus Christus, quem vos perfido corde hactenus negatis, et polluto ore blasphematis, in sanctorum patriarcharum operibus praefiguratus fuerit; quamque humiliter Deo Patri usque ad mortem obediens exstiterit, et pro humani generis redemptione secundum humanitatem, quam de incorrupta Virgine sine peccato accepit, quanta pertulerit: audite [Col. 0232A] etiam quam aperte in ipsa eadem historia cordis vestri malitia, et incredulitatis duritia praeostensa fuerit. Moneo igitur vos, o Judaei, ut silenter audiatis quid Abraham dixerit duobus servis suis. Exspectate hic cum asino, inquit, ego et puer illuc usque properantes, postquam adoraverimus, revertemur ad vos. Duo autem Abrahae servi in via cum asino relicti, et ad locum sacrificii non perducti vos praefigurabant, o insensati Judaei, qui cum matre vestra Agar, id est cum Synagoga sub lege serviliter vixistis, et non spiritualiter, sed carnaliter legem et prophetas intellexistis, ideoque ad locum sacrificii non accessistis, hoc est ad animarum vestrarum salutem per Christi passionem non pervenistis. Illi quippe ad locum sacrificii perveniunt, [Col. 0232B] qui passionem Christi in lege et prophetis praenuntiatam intelligunt; et non futuram, sed jam pro mundi redemptione olim celebratam fuisse firmiter credunt. Cur autem duo servi Abrahae cum asino, id est cum stultitia et caecitate mentis procul a loco sacrificii remanserunt, nisi quia vos, o Judaei insensati et caeci, in duas partes eratis dividendi, et a Deo recessuri, atque idolis servituri? In asino enim vestra stultitia et recalcitratio apte intelligitur, qua semper divinis praeceptis recalcitrastis; quia etsi Deum cognovistis, ipsum tamen vilipendendo dereliquistis, et culturam illi debitam idolis exhibuistis; quapropter omnibus sub coelo nationibus in servitutem traditi estis. Quod Moyses in spiritu praevidens, et de futuro quasi jam de praeterito [Col. 0232C] loquens, dicebat: Incrassatus est dilectus, et recalcitravit; incrassatus, impinguatus, dilatatus (Deut XXXII) . Et adjecit: Dereliquit Deum factorem suum, et recessit a Deo salutari suo (ibid.) . Manifestum est itaque, o Judaei, quod idcirco locum et gentem perdidistis, quia Deum et Creatorem vestrum superba mente dereliquistis. Hoc itaque, ut jam dictum est, duo servi, qui cum asino remanserunt, praefigurabant; quia Judaei in duas partes a se invicem separandi erant, quod Salomone peccante factum est. Domus enim Israel a domo Juda recessit. Quibus etiam frequenter per prophetas dicitur ⁜ (79) : O aversatrix Israel, o praevaricatrix Juda, quam graviter in Deum peccastis adorando [Col. 0232D] idola. Asinus autem ille, o Judaei, vestram insensatam praesignabat stultitiam. Ista quoque insensata stultitia futura gestabat sacramenta, et tamen quae gestabat, ignorabat. Quod autem Abraham juvenibus ait: Exspectate hic cum asino, et postquam adoraverimus, revertemur ad vos, apostolum Paulum in medium introducamus, et quid nobis dixerit diligenter attendamus. Caecitas, inquit, ex parte contigit in Israel, donec plenitudo gentium intraret, et sic omnis Israel salvus fieret (Rom. XI) . Quid est caecitas? videlicet exspectate hic cum asino. Ut plenitudo, [Col. 0233A] inquit, gentium intraret, hoc est postquam adoraverimus, scilicet ubi sacrificium crucis Dominicae fuerit impletum, et per omnes gentes praedicatum, hoc est ut plenitudo gentium intraret. Et quid est, revertamur ad vos? Tunc videlicet Israel salvus fiet. Triduum autem illud, in quo venerunt ad locum immolationis, tres mundi aetates significat: unam scilicet ante legem, aliam sub lege, tertiam sub gratia. Ante legem, ab Adam usque ad Moysen; sub lege, a Moyse usque ad Joannem: inde jam a nativitate Christi usque nunc, et quidquid restat usque in finem mundi, dies tertius gratiae est. In qua tertia aetate quasi post triduum sacramentum sacrificii completum est. Deinde Isaac ligatus in altari ponitur, et Dominus in ligno suspensus [Col. 0233B] cruci affigitur. Sed illud quod figuratum est in Isaac, transjectum est in ariete. Quare? Quia Christus propter simplicitatem ovis est. Ipse enim est filius, ipse est et aries. Est filius, quia natus; est et aries, quia immolatus. Sed quid est, quod in vepribus haerebat aries? Crux namque cornua habet; sic enim duo ligna compinguntur in se, ut speciem crucis ostendant; unde scriptum est de illo: Cornua in manibus ejus (Habac. III) . Cornibus ergo haerens aries Christum crucifixum praefigurabat; vepres autem spinae sunt. Spinae ergo iniquos et peccatores significabant, qui Deum et hominem Jesum Christum in cruce suspenderunt. Inter spinas itaque peccatorum vestrorum, o insipientes et [Col. 0233C] maligni Judaei, Deum et Dominum vestrum carne indutum suspenditis, sicut ipse per Jeremiam prophetam de vobis conqueritur, dicens: Spinis peccatorum suorum circumdedit me populus hic.

Aperte igitur ostensum est vobis, o Judaei, quam evidenter sancti patriarchae ante legem Christum de Virgine nasciturum, pro salute hominum passurum, die tertia resurrecturum, coelum ascensurum, et in novissimo die vivos et mortuos judicaturum, peractoque judicio fidelibus suis aeternam felicitatem largiturum praefigurabant. Satis est itaque, o Judaei, quod jamdiu cum asino exspectastis, scilicet cum stultitia incredulitatis remanentes cum Abraham et Isaac ad locum sacrificii non pervenistis, Deum videlicet et hominem Jesum Christum [Col. 0233D] pro redemptione humani generis passum usque in hodiernum diem credere renuistis. Necesse est ergo ut, relicto asino ad locum sacrificii, quantocius properetis, hoc est ut incredulitatis vestrae stultitiam atque duritiam ab animo pellentes, Dei et Virginis Filium pro salute hominum passum fuisse firmiter credatis; sacrosanctam Ecclesiam omnium fidelium matrem fideliter credendo intretis, ejusque sacramenta, baptismum videlicet et caetera Christianae religionis mysteria cum omni reverentia et devotione suscipiatis, ut non cum incredulis ad aeternam damnationem, sed cum ejusdem sanctae Ecclesiae filiis ad aeternam pertingere [Col. 0234A] beatitudinem possitis. Nolite ergo in vestra malitia perseverando fieri sicut asinus et mulus, quibus non est intellectus (Psal. XXXI) ; quia si Jesum Christum verum Deum et verum hominem esse, atque ad redemptionem humani generis a Deo Patre missum fuisse non credideritis, ad animarum vestrarum salutem pervenire nequaquam poteritis. Asinus semper stimulo indiget et palea. Timore itaque aeternae damnationis, quasi quodam stimulo incitati tarditatem et asininam pigritiam a cordibus vestris expellite; et iterum desiderio aeternae remunerationis ad suscipiendam veram fidem provocati, magistrorum Ecclesiae regimini vos ipsos devota mente subjicite; alioquin post hanc vitam in sinibus Abrahae, Isaac et Jacob minime poteritis [Col. 0234B] requiescere. Salvari enim nequaquam poteritis, nisi illorum magisterio vos humiliter subdideritis.

In Jacob et Esau operibus Judaeorum reprobatio, et Christianorum electio praefiguratae erunt. Jacob benedictio, quae Judaeis est ablata, divina praestante gratia, Christiano populo est collata. Gentilis populus aliquando non Dei populus, nunc vero Dei populus. Desiderio Christiano optans animarum salutem, subjungit utile consilium, ut primogenita, quae pro temporalibus oleum vendiderunt, recuperare possint; et aeterni Patris benedictione, qua privati sunt, participes fieri.

Pro certo habeatis, o Judaei, qui Christum verum Deum et verum hominem esse negare ausi estis, quod vobis silentium non tribuam, nec quietos vos esse permittam, quousque coram Deo et hominibus [Col. 0234C] verissimis sanctarum Scripturarum testimoniis falsos testes esse omnimodis convincam.

Ad corroborandam igitur fidem catholicam, et vestram mendacissimam perfidiam convincendam, antiquorum Patrum historias libenter ad medium deducam. Moneo igitur vos ut solerter audiatis quam aperte in Jacob et Esau operibus vestra reprobatio, et Christianorum electio praefiguratae fuerint. Sic enim in libro Genesis legitur: Cum esset Isaac annorum quadraginta, duxit uxorem nomine Rebeccam, filiam Bathuelis Syride Mesopotamia, sororem Laban. Deprecatusque est Dominum pro uxore sua, eo quod esset sterilis: qui exaudivit eum, et dedit conceptum Rebeccae. Sed collidebantur in utero ejus parvuli; quae ait: Si sic mihi futurum [Col. 0234D] erat, quid necesse fuit concipere? Perrexitque Rebecca, ut consuleret Dominum. Qui respondens, ait: Duae gentes in utero tuo sunt, et duo populi ex ventre tuo dividentur. Populusque populum superabit, et major serviet minori (Gen. XXV) . ⁜ (80) Manifeste cognoscitis, o Judaei, nec expositione indigetis, qualiter populus Ecclesiae Synagogae populum superat; et quomodo vos tempore majores minori populo Christianorum servitium exhibetis. Siquidem et in singulis nobis allegorice hoc dici potest; quia duae gentes et duo populi sunt intra nos, vitiorum scilicet atque virtutum; sed iste minor est, ille major. Semper enim plures sunt mali quam [Col. 0235A] boni, et vitia numerosiora sunt virtutibus. Sed tamen et in nobis gratia Dei, populus populum superat, et major servit minori. Servit enim caro spiritui, et vitia virtutibus cedunt. Processit autem ex utero matris primus Esau rufus, et totus tanquam pellis hirsutus. Deinde exivit frater ejus Jacob, et manus ejus complexae erant calcaneo Esau. Unde Scriptura ait: Plantam fratris tenebat manu. Sed quare Esau totus rufus, et hispidus natus est, nisi quia vos, o Judaei, priores legem accepistis, et sanguinem innocentum et sanctorum prophetarum estis polluti, a peccati labe sordidi, et nequitiae squalore foedi atque hispidi? Et non solum a justo Abel usque ad Joannem Baptistam multum justorum sanguinem crudeliter effudistis, verum etiam [Col. 0235B] ipsum Redemptorem mundi sine causa cruci affixistis; cujus pretiosissimum sanguinem non amoris causa, sed odii, nec in remissionem peccatorum, sed ad damnationem vestram super vos et super filios vestros instillare expetistis. Quod ergo minor frater Jacob majoris fratris Esau plantam tenebat, hoc significabat; quia minor populus Christianorum majorem populum, scilicet Judaeorum, Dei gratia adjutus sanctitate et justitia superaturus erat. Nam quod iste Esau primogenita sua propter escam eidem fratri suo minori vendidit, ac postmodum paterna benedictione sibi debita privatus fuit, eumdem Israeliticum populum significabat, qui, ut liber Exodi indicat, primogenitus a Deo nuncupatus est [Col. 0235C] (Exod. IV) : qui propter praesentis saeculi lucra non solum primatus sui honorem amisit, verum etiam et regni coelestis praemium adipisci non meruit, Domino quodammodo id eidem exprobrante, comminante, ac dicente: Auferetur a vobis regnum Dei et dabitur genti, scilicet Christiano populo, facienti fructus ejus (Matth. XXI) . Primogenita autem ipsa vestis erat sacerdotalis, quam majores natu cum benedictione patris induti, victimas Deo velut pontifices offerebant. Hoc igitur dono terreni amoris desiderio caruistis, o Judaei, cum gloria coelestis regni. Sed jam qualiter Isaac minori filio, id est populo Christiano benedixerit, audiamus. Ecce, inquit, odor filii mei sicut odor agri pleni, cui benedixit Dominus (Gen. XXVII) . Ager plenus semper [Col. 0235D] virginis Mariae uterus fuit. Qui tunc plenus exstitit, quando unigenitum Dei Patris Verbum ex se carne indutum portavit. Qui uterus revera plenus exstitit, quia illum in quo habitat omnis plenitudo divinitatis corporaliter genuit (Coloss. II) . Odor ergo hujus plenissimi agri fama sanctitatis et dignitatis est Christi; unde ait Apostolus: Bonus odor Christi sumus Deo in omni loco in his qui pereunt, et in his qui salvi fiunt (II Cor. II) . Unde eidem Jesu Christo coelesti sponso in Cantico spiritualis amoris sponsa, id est sancta Ecclesia loquitur, dicens: In odorem unguentorum tuorum curremus (Cant. I) . Dicatur itaque apertius: Ecce odor filii mei, scilicet minoris, id est populi Christiani, sicut odor agri pleni, hoc est sicut appellatio vel fama virtutum nominis [Col. 0236A] Christi, quia Christiani a Christo appellati sunt. Repletus est ergo populus Christianus odore agri pleni, quia sancta Ecclesia per quatuor mundi partes diffusa repleta est fide, et spiritali doctrina Christi.

Moneo vos, o Judaei, ut qualiter Isaac minori filio suo, id est populo Christiano, cujus ipse Jacob figuram gerebat, benedixerit, non negligenter sed sollicita intentione audiatis. Det tibi Deus, inquit, de rore coeli, id est de pluvia divinorum verborum, et de pinguedine terrae, hoc est de multitudine fidelium populorum abundantiam; det etiam tibi frumenti et vini, id est corporis et sanguinis ejusdem Redemptoris mundi saluberrimam communionem, et clei (Gen. XXVII) , videlicet sancti Spiritus unctionem. [Col. 0236B] Et adjecit: Serviant tibi populi, tuo scilicet exemplo ex gentibus ad fidem Christi conversi tuae doctrinae sint subjecti; et adorent te tribus, te videlicet revereantur ex circumcisione venientes, et ecclesiasticam religionem suscipientes. Ut cernitis, o Judaei, vera sunt omnia quae dicuntur; quia ipse, scilicet populus Christianus, est dominus fratrum suorum, Christiani videlicet dominantur vobis. Sequitur: Qui maledixerit tibi, sit ille maledictus, et qui benedixerit tibi, benedictionibus repleatur. Omnino non potestis negare, o Judaei, hanc maledictionem usque hodie in vos pervenisse, quia huic minori fratri, id est Christiano populo, convincimini maledixisse. Ab omnibus igitur qui sub coelo [Col. 0236C] sunt populis maledicti estis, quia innocenti fratri, scilicet Christiano populo, sine intermissione maledictionem opponitis.

Audistis, o Judaei, ex libri Genesis historia vestram reprobationem, audistis et Christianorum electionem. Quia semper contra Dominum contentiose egistis, ejusque mellifluo ori saepe contradixistis, idcirco primogenita vestra perdidistis, et in gentem stultam reputati estis. Quia etiam Domini Creatoris vestri obliti estis, et culturam illi debitam diis alienis exhibuistis, ideo paterna benedictio vobis est ablata, et divina praestante gratia, Christiano populo est collata. Sic enim ipsis sanctae Ecclesiae filiis B. Petrus apostolus ait: Vos estis genus electum, regale sacerdotium, gens [Col. 0236D] sancta, populus acquisitionis, ut virtutes ejus annuntietis, qui de tenebris vos vocavit in admirabile lumen suum (I Petr. II) . De quo populo per prophetam Osee dicitur: Qui aliquando non populus, nunc autem populus Dei (Osee II) . Certe gentilis populus tempore quo serviebat daemoniis, non erat Dei populus; nunc autem veraciter Dei est populus, quia, divina illum praeveniente gratia, summa cum devotione ipsius praeceptis est mancipatus. Et qui aliquando non fuerat misericordiam consecutus, nunc autem per Dei gratiam ab eo est misericordiam consecutus. Sequitur: Et erit in loco ubi dictum est: Vos non mea plebs; ibi vocabuntur filii Dei vivi (Osee I) . Gentilitas quippe, ut dictum est, quia verum Deum ignorabat, non Deo sed idolis culturam [Col. 0237A] exhibebat. At postquam per praedicationem apostolicam veritatem Dei, quae Christus est, cognovit, idolorum culturam statim adjecit, et evangelicis documentis devota mente sese mancipavit. Gentiles igitur ad Deum conversi, et in fide catholica confirmati sacro baptismate a peccatis sunt purgati, atque in adoptione filiorum recepti, qui non merebantur a Domino plebs vocari, jam per gratiam vocantur filii Dei.

Audite ergo quae dico, o Judaei; auscultate quae loquor; attendite quae moneo. Ecce jam quod omnino negare non potestis, in majori fratre Esau primogenita vestra perdidistis, et benedictionem vobis promissam amisistis; minoris fratris, id est Christiani populi dominio etiam nolendo addicti [Col. 0237B] estis. Verumtamen si meis salutaribus monitis acquieveritis, si meis consiliis assensum praebueritis, si mihi Christiano homini animarum vestrarum salutem desideranti credere volueritis, si exhortationibus meis fidem accommodaveritis, cum minoris filii, id est cum Christiano populo primogenita, quae pro temporalibus olim delectationibus vendidistis, recuperare poteritis, et aeterni Patris benedictione, qua privati estis, participes eritis. Hoc est igitur vobis utile consilium, ut credatis Christum ante omnia saecula a Deo Patre ineffabiliter genitum fuisse, ad redemptionem mundi voluntate Patris de coelis descendisse, ex intemerata Virgine carnem sine peccato assumpsisse, passum, mortuum, [Col. 0237C] et sepultum fuisse, die tertia resurrexisse, coelum ascendisse, in Dei Patris dextera nunc sedere, et in novissimo die, ut judicet vivos et mortuos inde venturum esse. Haec est fides catholica, quam nisi fideliter firmiterque credideritis, salvari minime poteritis. Si vero illam firmiter servaveritis, primogenita quae vendidistis, et benedictionem qua privati estis, ut supra diximus, divina cooperante gratia, recuperare poteritis. Si ergo vultis in praesenti saeculo jugum servitutis abjicere, et in futuro cum electis Dei sine fine gaudere, per sanctae Ecclesiae ministros in nomine sanctae Trinitatis baptizari festinate.

Christum ex Deo Patre genitum, et passum, ex Virgine natum Jacob somnium praefiguravit. [Col. 0237D] Impugnatur Judaeorum responsio nolentium Christum in Deum suscipere. Patriarcha praefatus, ut strenuus luctator, sacrum nomen accipiens dominicum sacramentum praefigurat. Ex Davidis assertione Judaeos alienos filios, et mendaces convincit, Christum natum, et passum, resurrecturum undecimus ejus Joseph filius manifestat: pariter et Judaeorum perfidam contumaciam.

Vellem scire, o Judaei, utrum jam deposita incredulitatis duritia, Jesum Christum verum Deum et verum hominem esse credatis; an adhuc de illo [Col. 0238A] in aliquo dubitetis. Nolo ut vos sub malitiae et nequitiae silentio abscondatis; sed ut quod de illo sentitis, in medio proferatis. Haec est responsio vestra. Dicitis enim quod incredibile vobis videtur Dei Filium de sinu Patris descendisse, humanam naturam assumpsisse, passum et mortuum fuisse. Quia igitur mentibus vestris adhuc dubietatis scrupulum inesse dicitis; qualiter ipsum Dei Filium ante omnia saecula ex Deo Patre genitum, et pro redemptione mundi de Virgine natum, et passum fuisse Jacob patriarcha in suis operibus praefiguraverit, o inimici veritatis Judaei, moneo ut solerter audiatis ⁜ (81) . Pergens ergo Jacob in Mesopotamiam venit in locum, qui vocatur Bethel, et posuit sub capite suo lapidem; et dormiens vidit in somnis [Col. 0238B] scalam stantem super terram, et cacumen illius tangebat coelum, angelos quoque Dei ascendentes et descendentes per eam. Hoc viso evigilavit, unxitque lapidem, dicens: Vere hic domus Dei est et porta coeli (Gen. XXVIII) . Somnus iste Jacob passionem, sive mortem Christi designabat. Lapis autem ille sub capite positus, et postea unctus unctum Christum significabat. Quis enim nesciat Christum ab unctione appellari?

⁜ (82) Notandum, ut in libro Etymologiarum ait B. Isidorus noster patronus, quod Bethel urbem Samariae condiderunt Jebusaei, quae prius Luza vocabatur. Sed postquam dormiens ibi Jacob vidit scalam innitentem coelo, et dixit: Vere hic domus [Col. 0238C] Dei est, et porta coeli, hac ex causa nomen locus accepit Bethel, id est domus Dei. Quando autem ibi a Jeroboam vituli aurei fabricati sunt, vocata est Betheun ⁜ (83) , id est domus idoli, quae antea vocabatur domus Dei. Porta vero coeli ideo dicitur, quia Dei Filius in terram illam de coelo descendit, et inde iterum coelum conscendit. Aliter: Domus Dei ideo porta coeli vocatur, quia orationes et vota, quae ibi fideles offerunt, usque ad solium divinae clementiae ascendunt; Deus vero sese humiliter deprecantibus misericorditer ibi conscendit. Porro scala Christus est, qui dixit: Ego sum via. Et iterum: Nemo venit ad Patrem nisi per me (Joan. XIV) . Per ipsum ergo Dei et Virginis Filium ascendebant et descendebant angeli, in quibus significati [Col. 0238D] sunt evangelistae, et universi praedicatores Christi. Ascendentes utique, cum ad intelligendam ejus supereminentissimam divinitatem excedunt universam creaturam, ut eam inveniant in principio verum Deum apud Deum, per quem facta sunt omnia (Joan. I) . Descendentes autem ad eum, ut eum inveniant factum ex muliere, factum sub lege, ut eos qui sub lege erant, redimeret (Galat. IV) . Illa enim scala pertingebat a terra usque ad coelum, id est a carne usque ad spiritum; quia in illam, [Col. 0239A] hoc est in Christo carnales proficiendo, velut ascendendo spiritales efficiuntur. Ad quos, lacte etiam simpliciores nutriendo, ipsi spiritales descendunt; dum quodammodo cum eis non possunt loqui quasi spiritalibus, sed quasi carnalibus. Ipse itaque Deus et homo Jesus Christus est sursum in capite suo, id est in Deo Patre; ipse deorsum in corpore suo, quod est Ecclesia. Ad ipsum ergo Dei et Virginis Filium ascenditur, ut in excelsis intelligatur; ad ipsum iterum descenditur, ut in membris suis parvulus nutriatur; et per illum fideles eriguntur, ut eum in Dei Patris dextera sublimiter speculentur; per ipsum sese humiliant, ut eum sublimem obtemperanter annuntient. Satis igitur evidenter ostensum est vobis, o Judaei, quod Deus et homo Jesus [Col. 0239B] Christus ab initio mundi figuris et aenigmatibus patriarcharum fuit praesignatus, prophetarum vocibus praeostensus, apostolorum atque evangelistarum praeconiis aperte monstratus, in tantum ut nulla jam de illo dubietas remanere debeat in vestris pectoribus. Charitate itaque cogente, o Judaei, consulo vobis, ut per hanc scalam, id est per Jesum Christum fideliter ascendatis, quatenus illum cum Deo Patre et Spiritu sancto unum et verum Deum esse credatis. Per ipsum etiam humiliter fideliterque descendite, ut eum sine peccato ex Virgine matre humanam carnem non dubitetis assumpsisse. Per ipsum Deo Patri coaeternum Filium si ascenderitis, illum a Deo Patre ante omnia saecula [Col. 0239C] genitum invenietis; per ipsum si descenderitis, cum pro redemptione mundi passum, mortuum et sepultum fuisse, ac die tertia de monumento resurrexisse aperte cognoscetis. Ad ipsum ergo verum Deum et verum hominem firmiter credendo ascendite, ut per ipsum ad aeternae vitae gaudia possitis ascendere.

Voluntatem igitur vel propositum cordis vestri, o Judaei, vobis palam ostendite, ut si jam postposita infidelitatis perfidia Jesum Christum verum Deum esse creditis, pro vestra illuminatione eidem Deo et homini Jesu Christo gratias referamus; sin autem ad vestram incredulitatem convincendam, et nostram fidem corroborandam alia atque alia ex Veteri et Novo Testamento testimonia introducemus. [Col. 0239D] Ad haec nobis respondentes objicitis, quod non vultis illum in Deum recipere, quem patres vestri olim potuerunt judici accusare, cruci affigere, et juxta voluntatem suam turpissime morti tradere. Ad quod nos vobis respondemus, quia quanto illi majorem dicitis injuriam intulisse, tanto magis debitores estis in eum fideliter credere, eique ampliorem reverentiam exhibere. Quanto majorem ipse a vobis despectionem tulit, ut dicitis, tanto amplius illi obedire debitores estis. Nec etiam, ut vos mentimini, parentes vestri illum potuerunt cruci affigere, sed sua ipse spontanea voluntate pro mundi redemptione voluit crucem ascendere. [Col. 0240A] Non ergo vos scandalizet, quod ipse Dei et Virginis Filius pati voluit pro salute humani generis, cum longe antea et eamdem illius spontaneam passionem, et vestram, ut ita dicam, adamantinam incredulitatem Jacob patriarcha praefiguraverit in operibus suis.

Et ita esse, ut dixi, non dubiteris, moneo ut illius temporis historiam prudenter audiatis ⁜ (84) . Per viginti annos servivit Jacob Laban fratri Rebeccae matris suae. Et inde rediens, venit ad torrentem, et transductis omnibus, quae ad se pertinebant per torrentem, ipse remansit solus. Et ecce vir luctabatur cum eo usque mane. Praevaluitque Jacob, nec dimisit eum, nisi benedictionem ab eo extorqueret, sacrumque Israel nomen acciperet [Col. 0240B] (Gen. XXXII) , in quo principaliter sacramenti Dominici imago praefigurata est. Solerter, o Judaei, quae dicuntur attendite; ne, quod absit! vacui recedatis ab hac sacra lectione. Vir ergo ille typum Christi evidentissime gerebat, cui tamen ideo praevaluit Jacob, utique volenti, ut mysterium praefiguraret passionis Domini, ubi visus est Jacob in Judaeorum typo, hoc est in corporis sui sobole praevaluisse Dei Filio incarnato, et quasi cum infirmo ac debili, ita cum carne ejus luctamen inire, et invalescere in ejus passione. Quasi enim adversus Filii Dei humanitatem Judaei in passione praevaluerunt, cum vocibus magnis Pilato clamaverunt, dicentes: Tolle, tolle, crucifige eum, quia si [Col. 0240C] hunc dimittis, non es amicus Caesaris (Joan. XIX) . Et invalescebant voces eorum (Luc. XXIII) . Et tamen Jacob ab eodem angelo, quem victor superaverat, benedictionem impetravit; cujus nominis impositio, utique benedictio fuit. Interpretatur autem Israel, vir videns Deum, quod erit in fine praemium sanctorum; tetigit tamen illi angelus latitudinem femoris, et claudum reddidit. Sed quid significabat, o Judaei, quod erat unus atque idem Jacob, et benedictus, et claudus? Hoc videlicet significabat, quod in his qui ex ejus progenie in Christum crediderunt, erat benedictus; et in his, qui usque in hodiernum diem illum pertinaciter negatis, erat claudus. Nam nervus, vel femoris latitudo gentis est multitudo. Plures quippe sunt in stirpe illius, [Col. 0240D] qui degenerantes a fide patris, scilicet ipsius Jacob, et a praecepto auctoris sui deviantes in erroris sui semitis claudicant. Revera, o Judaei, a fide patriarcharum degeneres estis, qui sanctae Trinitatis fidem, quam ipsi credendo et amando firmiter cordibus tenuerunt et operibus praefiguraverunt, vos calce superbiae abjicitis. A praecepto etiam auctoris vestri infeliciter deviatis, et in multiplicis erroris vestri semitis claudicatis, dum Deum et hominem Jesum Christum ⁜ (85) , quem Deus Pater ad redemptionem mundi venturum per patriarchas praefiguravit, per prophetas praedixit, per apostolos atque evangelistas jam venisse, et cum hominibus [Col. 0241A] conversatum esse (Baruch. III) manifeste ostendit. De hac utique damnabili vestrae mentis incredulitate ipse Deus et homo Jesus Christus de vobis, o Judaei, per Psalmistam conqueritur, dicens: Filii alieni mentiti sunt mihi, filii alieni inveterati sunt, et claudicaverunt a semitis suis (Psal. XVII) . Ideo Dominus Jesus Christus vos, o insensati Judaei, non Abrahae, sed filios alienos vocat, quia a fide et justitia Abrahae patriarchae degeneres estis. Recte non suos sed alienos vos dicit esse filios, quia cum ad liberationem vestram ac totius mundi a Deo Patre missus fuisset, non illum ut vere Deum ac Dei Filium reverenter suscepistis, nec illius praedicationem devota mente recepistis, sed contra eum in passione sua capita movistis, [Col. 0241B] ipsumque procaciter deridendo clamastis: Vah! qui destruis templum Dei, et in triduo illud reaedificas; salva temetipsum descendens de cruce (Matth. XXVII; Marc. XV) . Unde etiam per Isaiam prophetam quasi querimoniam faciendo ipse loquitur, dicens: Filios enutrivi et exaltavi, ipsi autem contemnentes spreverunt me. Cognovit bos possessorem suum, et asinus praesepe domini sui: Israel me non cognovit, populus meus me non intellexit (Isa. I) . Quia igitur non estis filii Dei, sed filii alieni, id est diaboli, idcirco Deo et homini Jesu Christo estis mentiti, et longe ab eo facti alieni. In quo mentiti? In hoc videlicet, quia dixistis illum non esse Filium Dei, sed Joseph fabri (Matth. XIII) . Alibi etiam illi [Col. 0241C] mentiendo falsi testes estis inventi, scilicet quando Pilatus illum volebat dimittere, dicens: Nullam causam mortis invenio in eum (Joan. XVIII) , vos autem magnis vocibus instanter clamastis: Si non esset hic malefactor, non tibi tradidissemus eum (Matth. XXVIII) . Etiam alibi estis mentiti, o Judaei, quando scilicet ministris Praesidis pecuniam copiosam dedistis, eisque, ut dicerent, suggessistis, quod discipuli ejus nocte venerunt, et furati sunt corpus ejus nocte, vobis dormientibus. Filii alieni, inquit, mentiti sunt mihi, filii alieni inveterati sunt, etc. Ac si apertius Deus et homo Jesus Christus vobis diceret: Filii, qui magis voluerunt alienari a me idola adorando, et innumera in legitimis meis scelera perpetrando, quam permanere mecum mihi humiliter obediendo, [Col. 0241D] inveterati sunt. Quasi diceret: Magis elegerunt in vetustate primi hominis permanere, quam ambulare mecum in novitate vitae. Et claudicaverunt a semitis suis. Ac si aperte Dei et Virginis Filius diceret: Judaei, quia male vivendo recesserunt a me, claudicaverunt a semitis suis, id est a suis pravis inventionibus claudi facti sunt, non habentes pedem dextrum, vel in lege spiritalem intellectum, vel in fide sanctae Trinitatis Christum. Revera, o Judaei, quia Christum jam venisse, et verum Deum verumque hominem fuisse non creditis, non solum dextro pede claudicatis, verum etiam a bonis et Deo placitis operibus torpescitis, ne ultra spiritales [Col. 0242A] filios generare possitis. Denique quod adjecit idem Jacob patriarcha se vidisse Deum facie ad faciem, cum superius virum secum luctatum fuisse narret, id significabat, quia idem futurus erat homo Deus, qui cum Israelitico populo in passione luctaretur.

Aperte quoque ostensum est vobis, o Judaei, quam evidenter in Jacob patriarcha, et Christianorum benedictio, sive libertas, et vestra infidelitas praefigurata sit. Quousque igitur, o Judaei, claudicatis a semitis vestris, id est ab illicitis adinventionibus vestris et rectis fidei gressibus ambulare non vultis? Quare rectitudinis via ambulare contemnitis, et per aspera ac fragosa stultitiae pede claudicando inceditis? Incredulitatis utique pede claudicatis, dum verissimis sacrae legis testimoniis, et prophetarum vocibus, [Col. 0242B] sanctorumque evangelistarum clarissimis, quod verus Deus et verus homo sit, prolatis testimoniis superba mente fidem accommodare non vultis. Quia igitur catholicam fidem non tenetis, dextrum pedem non habetis; quia in falsis assertionibus vestris confiditis, sinistro claudicatis. Revera, o infelices Judaei, claudicando ad aeternam damnationem tenditis, dum rectissimam viam, quae Christus est, negando, blasphemando, falsa testimonia objiciendo relinquitis. Filios etiam ad coelestem Jerusalem pertinentes sanctis monitis nequaquam generatis, sed vobiscum eos falsis persuasionibus in gehennam praecipitatis. Quia igitur in recta conversatione, ut dictum est, pedem non habetis dextrum, [Col. 0242C] nec in divinis Scripturis spiritalem intellectum, nec in cordibus vestris cum Deo Patre et Spiritu sancto unum et verum Deum creditis esse Jesum Christum, utique non ad vitam, sed ad aeternum sine ulla momenti interpositione properatis interitum. Hanc procul dubio vestrae incredulitatis invidiam, et odium, quod injuste habetis erga Dei Filium, undecim Jacob filii praefigurabant, qui aemulantes Joseph fratrem suum tunica nudaverunt, et Ismaelitis vendiderunt. Ad vestram itaque falsam perfidiam convincendam, et nostram fidem magis magisque corroborandam illius temporis historiam ad memoriam reducamus, eamque spiritaliter expositam omnes simul sollicite audiamus.

⁜ (86) Joseph igitur unus ex duodecim filiis Jacob, [Col. 0242D] quem pater prae cunctis filiis suis dilexit, Dominum Jesum Christum praefiguravit, quem Deus Pater secundum carnem de Virgine natum caeteris fratribus ex Abrahae stirpe progenitis praetulit. Unde et ibi dicitur, quod Jacob eum in senectute genuisset. Senescente enim mundo, illucescens Dei Filius per beatissimae virginis Mariae partum tardius advenit, tanquam filius senectutis secundum suscepti corporis sacramentum, quia erat ante omnia saecula apud Patrem. Tunica autem polymita, quam fecit ei Pater, varietatem populorum ex omnibus gentibus in Christi corpore congregatis significabat. Somnium vero illud, per quod fratrum manipuli adoraverunt [Col. 0243A] manipulum ejus, illud est quod in Christo impletum est: Adorabunt eum, inquit Psalmista, omnes reges terrae: omnes gentes servient ei (Psal. LXXI) , scilicet fructum bonorum operum offerentes. Ipse quippe est, quem sol, luna et stellae adorant. De quo scriptum est: Laudate eum sol, et luna; et omnes stellae, et lumen (Psal. CXLVIII) . Ipsum enim excellentia sanctorum in solis nomine, et sub imagine charitatis Ecclesiae omnium populorum numerositas in figura stellarum adorat: Unde et Jacob Joseph filium suum increpat, dicens: Nunquid ego, et mater tua, et fratres tui adorabimus te super terram? (Gen. XXXVII.) Objurgatio ista patris incredulitatis vestrae superbiam significabat, o Judaei, qui pro eo quod ex semine Jacob natum Christum cognoscitis, [Col. 0243B] adorare contemnitis. Unde illum amplius diligere, summa cum devotione recipere, atque in eum fideliter credere deberetis, inde eum amplius contemnitis, ejusque verissimis praedicationibus pertinaciter resistitis. Unde ipse ait: Non est propheta sine honore, nisi in patria sua, et in domo sua, et in cognatione sua (Marc. VI) . Volo vos scire, o Judaei, quod ipse Deus et homo Jesus Christus idcirco seipsum prophetam vocavit, quia ad corroborandos fidelium suorum animos in fide recta eis praeterita aperuit, praesentia ostendit, futura praedixit. De ipso enim Moyses legislator vobis veraciter protestatus est, dicens: Prophetam vobis suscitabit Deus de fratribus vestris tanquam me, ipsum [Col. 0243C] audietis juxta omnia quaecunque locutus fuerit vobis (Deut. XVIII) . Ut etiam ostenderet quantae potestatis et dignitatis ipse Dei et Virginis Filius exstiterit, adjecit: Omnis qui non audierit prophetam illum, exterminabitur de populo suo (ibid.) . De quo etiam Isaias propheta ait: Ecce veniet propheta magnus, et ipse renovabit Jerusalem. Exivit ergo iste magnus propheta a Deo Patre et accepit humanitatem nostram ex Virgine matre, et tamen non eum cum reverentia et honore suscepstis, o Judaei, sed multoties illi, ut canes impudici, opprobriis et conviciis injuriati estis. Unde cum diabolico spiritu repleti polluto ore illi diceretis, daemonium habes, satis juste ac modeste vos increpavit, dicens: Ego daemonium non habeo, sed honorifico Patrem meum, et vos inhonorastis [Col. 0243D] me (Joan. VIII) . Et iterum: Ego veni in nomine Patris mei, et non suscepistis me; si autem alius venerit in nomine suo, illum accipietis (Joan. V) ; scilicet Antichristum, quem vos, o Judaei, exspectatis, cum quo valde timeo ne in perpetuum pereatis. Vera est itaque supradicta sententia, qua dicitur: Non est propheta sine honore nisi in patria sua (Marc. VI) ; quia ipse Deus et homo Jesus Christus summo honore et reverentia susceptus est a caeteris gentibus; a vobis autem derisus, ac despectus, et conviciis, innumerisque injuriis lacessitus.

Hanc ergo vestrae incredulitatis contumaciam, ut supradiximus, o Judaei, Jacob patriarcha praefigurabat, cum Joseph filium suum objurgans, dicebat: Num ego, et mater tua, et fratres tui adorabimus te [Col. 0244A] super terram? (Gen. XXXVII.) Ac si apertius Jacob patriarcha Jesu Christo Dei et Virginis Filio, quem his verbis praefigurabat, diceret: Num ego, scilicet Israel, ex cujus semine secundum carnem nasciturus es, et mater tua Synagoga, et fratres tui, videlicet omnes Judaei, adorabimus te super terram? Aperta igitur causa est, o Judaei, quod idcirco illum adorare contemnitis, quia ex progenie Abrahae natum esse cognoscitis. Sed jam quod sequitur audiamus.

Jacob misit Joseph filium suum, ut de fratribus suis sollicitudinem gereret, et Deus Pater misit unigenitum Filium suum, ut genus humanum peccatis languidum visitaret. Mittitur ab illo utique Patre, de quo scriptum est: Misit Deus Filium suum in [Col. 0244B] similitudinem carnis peccati (Rom. VIII) , ut oves, quae sine vero pastore errabant, visitaret, easque ad pascua semper virentia revocaret. Unde ipse piissimus pastor ait: Ego sum pastor bonus; et cognosco meas, et cognoscunt me meae (Joan. X) . Quibus videlicet ovibus B. Petrus in Epistola canonica ait: Eratis dudum sicut oves errantes, sed conversi estis nunc ad pastorem, et episcopum animarum vestrarum (I Petr. II) . Invenit ergo Joseph fratres suos in Dothaim, quod interpretatur defectio. Vere in magna defectione erant, qui fratrem suum interficere cogitabant. Qui, cum vidissent eum procul, antequam accederet ad eos, cogitaverunt illum occidere. Et videntes Judaei verum Joseph, id est Dominum [Col. 0244C] Jesum Christum; ut eum crucifigerent, unum consilium omnes statuerunt, dicentes Pilato: Crucifige: crucifige eum (Joan. XIX) . Dixerunt enim fratres Joseph: Fera pessima devoravit eum (Gen. XXXVII) . Pessima quoque fera Judaei erant, qui Christum morti tradebant, in cujus ore mendacium non invenerant, et quem peccare nunquam viderant. Revera ipse Judaeorum populus fera pessima erat, de quibus ipse Deus et homo Jesus Christus dicebat: Circumdederunt me canes multi: concilium malignantium obsedit me (Psal. XXI) . Et iterum: Circumdederunt me vituli multi; tauri pingues obsederunt me (ibid.) . De quibus etiam ipse Deus et homo Jesus Christus discipulis suis dicebat: Ecce ego mitto vos sicut oves in medio luporum (Matth. X) . [Col. 0244D] Dicatur ergo: Fera pessima devoravit Joseph, scilicet cruenta bestia, id est populus Judaeorum interfecit Christum. Nudaverunt itaque Joseph fratres sui tunica talari et polymita, Judaei Dominum Jesum Christum post mortem crucis exspoliaverunt tunica corporali polymita, id est decorata omnium virtutum diversitate. Resperserunt autem haedi sanguine tunicam Joseph, et Judaei falsis criminibus et testimoniis accusaverunt Christum. Dehinc Joseph in cisternam mittitur, et Christus humana carne spoliatus in infernum descendit ad liberandum suos, qui in eo detinebantur. De cisterna quoque levatur ille, et Ismaelitis scilicet gentibus venditur, et Christus, postquam ab inferis regressus est, ab omnibus gentibus fidei commercio comparatur. Ille per [Col. 0245A] Judae consilium pretio distrahitur, et Christus consilio Judae Iscariotis triginta argenteis venundatur. Dehinc Jacob posteritatis suae dispendia deplorans, quasi pater filium lugebat amissum, et quasi propheta, o infelices Judaei, vestrum lugebat interitum. Praevidebat enim vos peccando a Domino recessuros, et haereditatem illi ab eo promissam amissuros, atque omnibus quae sub coelo sunt nationibus, in captivitatem tradendos. Denique Jabob scidit vestimentum suum, quod in passione Filii Dei et Virginis a sacerdotum principe legimus factum. Scidit enim ipse patriarcha sanctus vestimentum suum, ut nudandum ostenderet coelestibus donis populum suum, et regnum Israeliticum in duabus partibus dividendum, et in seipso desolandum. [Col. 0245B] Quod Dominus futurum praevidens, ait: Omne regnum in se ipso divisum desolabitur, et domus supra domum cadet (Luc. XI) . Hoc etiam significabat velum templi, quod scissum est in passione Christi.

Ipsum ergo Jesum Christum, o Judaei, ab initio mundi sancti patriarchae, ut dictum est, figuris et aenigmatibus ad redemptionem mundi venturum praeostenderunt; ipsum veridici prophetae Spiritu sancto edocti, ante omnia saecula ex Deo Patre genitum, et ex Virgine matre verum Deum et verum hominem sine virili amplexu nasciturum verissimis praeconiis praedixerunt; ipsum sancti apostoli de Spiritu sancto conceptum, et de Virgine matre natum [Col. 0245C] fuisse, et humanum genus per passionem et crucem suam jam redemisse clarissimis vocibus aperte ostenderunt. Ipsum veteris et novi testamenti doctores verum Deum et verum hominem esse asserunt, et vos qui illum superba mente et contumaci corde negatis, per omnia falsos testes esse convincunt. Verissimis legis et prophetarum rationibus instructi falsam assertionem vestram evacuant, et vos modis omnibus mentitos esse comprobant. Ipsum ergo Dei Filium veram de stirpe Jacob carnem assumpsisse, o Judaei, indubitanter credite; ipsum in Dei Patris dextera regnantem nobiscum adorate. Ipsum quem emistis triginta argenteis, et sine causa cruci affixistis, amplectimini brachiis verae fidei et pietatis, quatenus per ipsum [Col. 0245D] possitis pertingere ad gaudia aeternae felicitatis. Ipsum cujus nomen sub coelo invidenter voluistis delere, cum Deo Patre et Spiritu sancto ubique regnare credite, ut de transacta infidelitatis vestrae duritia veniam possitis acquirere. Ipsum adorat sol, id est excellentia angelorum atque archangelorum omniumque coelestium ordinum beatorum spirituum, qui in ejusdem Dei et hominis Jesu Christi per quem Deus Pater omnia creavit, dilectione permanserunt. Ipsum etiam adorat luna, id est sancta Ecclesia, de qua Salomon in Cantico spiritalis amoris admirans, ait inter caetera: Quae est ista, quae ascendit sicut aurora consurgens, pulchra ut luna, electa ut sol, terribilis ut castrorum acies ordinata? (Cant. VI.) Sancta quippe Ecclesia quasi [Col. 0246A] aurora consurgens progreditur, quia, relictis peccatorum tenebris, in cognitione et dilectione sui Redemptoris innovatur. Ipsum etiam adorant stellae, scilicet sancti omnes diversarum virtutum claritate fulgentes.

Quid ad haec dicitis, o Judaei? quid respondetis, aut quid objicitis? Nunquid tam perspicuae veritati, quae Christus est, fidem nondum accommodatis? Nunquid tam verissimis legis ac prophetarum testimoniis, quod Christus verus Deus et verus homo sit, veracissime sibi concordantibus, ad veram suscipiendum fidem assensum adhuc non praebetis? Interea vellem scire, o Judaei, utrum jam infidelitatis vestrae perfidia omnino a cordibus vestris expulsa, catholicam fidem summa cum devotione [Col. 0246B] velitis suscipere, an adhuc in vestra malitia disponitis permanere?

Patriarchae Jacob prophetia in successione regni Judae principem defecisse, et Christum jam venisse et passum aperte demonstrat: ejus prophetico spiritu Ecclesiae doctores, ac sacra Evangelia laudantur. Electionem ecclesiasticae religionis, et observationis Judaicae reprobationem ejusdem patriachae benedictio in Ephraim et Manassem simul et crucis mysterium manifeste praefigurat. Obstinationem mortiferam pravitatis Judaicae praefatus patriarcha in filiis Simeone et Levi praevidebat, quorum indignatio exstitit dura et maledicta.

Si ergo de Christi adventu vel divinitate scrupulum residet in mentibus vestris, hoc ipsum indicate nobis, ut scire possimus, cujus fidei vel cujus [Col. 0246C] voluntatis estis. Ad haec, o Judaei, respondentes dicitis, quod Christum jam venisse non creditis, sed adhuc illum venturum esse exspectatis. Illum ergo dicitis nondum venisse, sed in fine mundi testificamini venturum esse. O gens prava et perfida! o gens absque salubri consilio, et sine spiritali prudentia! tot legis testimoniis, quod Christus verus Deus sit, sibi concordantibus, tot prophetarum vaticiniis, quod veraciter humanitatem nostram susceperit, sibi convenientibus, tot evangelistarum verissimis praeconiis idipsum asserentibus, quod per crucem et passionem suam jam indubitanter de potestate diaboli mundum eripuerit, a morte resurrexit; coelum ascenderit, et ad dexteram Dei Patris qui eum miserat, jam glorificatus nunc sedet, [Col. 0246D] omni dubietate postposita, perfecte nondum credis? O popule stulte et insipiens! ignoras quia illum, quem in fine mundi venturum exspectas, non erit Filius Dei, sed vas plenum diaboli? Nescis, o gens caeca, quia ille quem venturum dicis, non erit animarum piissimus salvator, sed crudelissimus deceptor? Pro certo sciatis, nec omnino dubitetis, quia ille in quo spem vestram ponitis, non est venturus, ut humanum genus redimat, sed ut illud secum ad aeternam damnationem perducat. Nec erit minister justitiae vel pacis, sed discordiae et totius iniquitatis. Igitur, o infelices imo infelicissimi Judaei, quia Dei et Virginis Filium, qui sub Herode rege natus, et sub Pontio Pilato pro mundi redemptione fuit passus, pertinaciter nondum venisse negatis, [Col. 0247A] et in Antichristo, qui utique in suis pravis operibus Deo erit rebellis atque contrarius, spem vestrae salutis ponitis, ut cum illo pereatis, Jacob patriarcha, quem omnino contradicere non potestis, nec debetis, accedat, et utrum jam venerit, an adhuc venturus sit, vobis audientibus, testimonium proferat. Dic, sancte Jacob, dic de Christi adventu, quod Spiritu sancto revelante didicisti, ut tuo verissimo testimonio Judaeorum perfidia convincatur, et fides catholica magis magisque ex omni parte roboretur. Dic ergo de Christo quod nosti, quatenus perfidi Judaei tua certissima auctoritate convicti pestiferae incredulitatis stultitiam quantocius a cordibus suis abjiciant, et Christum jam venisse, verum Deum et verum hominem fuisse omni dubietate remota nobiscum [Col. 0247B] fideliter credant.

Non auferetur, inquit, sceptrum de Juda, et dux de femore ejus, donec veniat qui mittendus est, et ipse erit exspectatio gentium (Gen. XLIX) . Manifestum est, o Judaei, et negare non potestis, quod de Juda non fuit ablatum sceptrum, id est potestas regendi Judaicum populum, et de femore illius non defecit dux, donec veniret qui a Deo Patre mittendus erat ad redemptionem mundi scilicet Christus; et ipse erat exspectatio gentium, quia videlicet in adventu suo non solum profuit Judaeis, sed etiam gentibus. Nonnulli quidem gentilium Christum exspectabant venturum et mundum redempturum, ut Job, Balaam, Nabuchodonosor, quibus revelatum fuit mysterium [Col. 0247C] incarnationis illius, Sibylla, Virgilius et multi alii, quos enumerare non sufficimus. Tandiu ergo fuit apud vos, o Judaei, ex semine Judae intemerata regni successio, donec Christus ad redemptionem mundi a Deo Patre per Virginem mitteretur. Probant hoc, o inimici veritatis Judaei, librorum vestrorum historiae, quibus aperte ostenditur primum alienigenam regem in gente vestra fuisse Herodem, sub quo ipse Dei et Virginis Filius secundum carnem natus est. Vos itaque, o Judaei, qui Christum testificamini nondum venisse, ostendite nobis regale sceptrum, id est hominem regiam potestatem in vobis habentem ex progenie Judae processisse. Si Christus, ut vos mentimini, nondum venit; quare dux de femore Judae jam olim defecit? Qui ergo [Col. 0247D] Christum non venisse, sed adhuc venturum esse asseritis, necesse est ut de prosapia Judae ducem Israelitici populi ostendatis. Si autem quod verum est, ex progenie Judae principem non potestis ostendere, oportet vos Christum jam venisse indubitanter nobiscum credere. Haec itaque Jacob patriarchae supradicta prophetia, o Judaei, principem de tribu Juda defecisse, et Christum jam venisse aperte demonstrat, vosque in vestra assertione falsos testes esse manifeste comprobat. Absque dubio igitur de femore Judae princeps jam defecit, quia ille qui ad redemptionem mundi a Deo Patre mittendus erat, jam venit.

[Col. 0248A] Audite etiam, o Judaei, quid Jacob patriarcha ad catholicam fidem corroborandam, et vestram mendacissimam perfidiam superandam de eodem Jesu Christo Dei et Virginis Filio, qui de tribu Juda secundum carnem nasciturus erat, consequenter dicat: Alligabit ad vineam pullum suum (Gen. XLIX) . ⁜ (87) Pullus Christi gentium populus est, cui adhuc nunquam fuerat onus legis impositum. Hunc pullum, scilicet gentilem populum Christus in adventu suo vineae alligavit, id est apostolis, prophetis, patriarchis et caeteris sanctis, qui ex Judaeis in se crediderunt, per fidem copulavit. Nam vinea Domini Sabaoth domus Israel est. Sequitur: Et ad vitem ligabit asinam suam. Ipse quippe de se ait: Ego sum vitis vera (Joan. XV) . Ad hanc ergo vitem [Col. 0248B] Dei et Virginis Filius alligavit asinam suam, cui supersedit, id est Ecclesiam suam ex Judaeis atque ex gentibus congregatam sibi copulavit. Hanc itaque Deus et homo Jesus Christus ad vitem corporis sui vincula ⁜ (88) charitatis et evangelicae disciplinae alligavit nexu, ut imitatione illius vivens efficiatur haeres Dei, cohaeres autem Christi (Rom. VIII) . Iterum Jacob patriarcha subjungens, ait: Lavabit in vino stolam suam, et in sanguine uvae pallium suum. Quasi diceret: Ille qui a Deo Patre mittendus est, scilicet Jesus Christus, lavabit in vino stolam suam, id est carnem suam in sanguine passionis suae; sive Ecclesiam suam in illo vino, quod pro multis effundetur in remissionem peccatorum (Matth. XXVI) . Et in sanguine uvae pallium suum. Pallium gentes sunt, quas Christus corpori suo conjunxit, sicut scriptum est: Vivo ego, dicit Dominus, nisi homines induam sicut vestimentum (Isa. XLIX) . Cui etiam Isaias ait: Omnibus his velut ornamento vestieris (ibid.) . Hos quippe Christus, Judaeos scilicet et gentiles, qui in eum fideliter crediderunt, tunc a peccatis eorum in sanguine suo mundavit, quando sicut botrus in ligno crucis pependit. Tunc enim ex latere ejus sanguis et aqua profluit; sed aqua baptismatis nos a peccatis nostris lavit, sanguine vero de manu hostis antiqui redemit.

Audite, o Judaei, quae dico; audite quae loquor. Dum Jacob patriarcha Judam filium suum benedicens Jesum Christum, qui de tribu Juda nasciturus [Col. 0248D] erat, stolam suam scilicet sanctam Ecclesiam sanguine passionis suae lavare dicit, vobis falsis testibus, qui eum jam venisse, et pro mundi redemptione passum fuisse negatis, apertissime contradicit. Non enim legimus Judam passum fuisse, nec stolam suam vino lavisse, sed spiritaliter de Christo credimus praedictum fuisse. Quid etiam subjungat audiamus: Pulchriores sunt oculi ejus vino, et dentes ejus lacte candidiores. Oculi Jesu Christi apostoli sunt et evangelistae, qui scientiae lumen universo corpori Ecclesiae praestant. Hi pulchriores vino probantur; quia eorum doctrina austeritatem vini veteris exsuperat, id est priscae legis traditiones. Evangelica [Col. 0249A] enim praecepta longe clariora sunt, quam veteris testamenti mandata. Et dentes ejus, inquit, lacte candidiores. Dentes praedicatores sancti sunt, qui praescindunt homines ab erroribus, et eos quasi comedentes in Christi corpore transferunt. Nomine autem lactis doctrina legis significatur, quae carnalem populum tanquam parvulum poculo lactis alebat. Hujus quidem, scilicet Christi candidiores sunt dentes effecti, id est doctores Ecclesiae, quia fortem et validum verbi cibum mandunt atque distribuunt. De quibus dicit Apostolus in Epistola ad Hebraeos: Perfectorum autem est solidus cibus (Hebr. V) . Et bene Jacob patriarcha dentes Christi candidiores lacte dixit. Omnes enim qui perfecti sunt, et qui Scripturarum cibos explanantes subtilem intellectum qui [Col. 0249B] spiritalis dicitur, Ecclesiae corpori subministrant, candidi esse debent et puri atque ab omni macula liberi.

Intelligere debetis, o Judaei, quia, ut ait Jacob, oculi Jesu Christi, scilicet apostoli et evangelistae et caeteri Ecclesiae doctores pulchriores sunt vino, id est eorum doctrina clarior est, et dulcior atque subtilior quam carnales Mosaicae legis observationes (Exod. XXI) . Ibi quippe oculum pro oculo evelli jubebatur; ab ecclesiasticis vero doctoribus, ut sibi invicem dimittant homines, et malum pro malo non reddant, praecipitur. Quia igitur ore tanti patriarchae prophetico spiritu pleni, o Judaei, oculi Jesu Christi, id est Ecclesiae doctores laudantur, eorumque evangelica [Col. 0249C] ac spiritalia ⁜ (89) doctrina priscae legis institutionibus praeponitur, necesse est ut eorum regimini ac salutari consilio devota mente vos ipsos subjiciatis, et ecclesiasticae religionis sacramenta illorum ministerio suscipiatis; aliter enim ad aeterna gaudia pertingere nequaquam poteritis. Nolo vos ignorare, o Judaei, quia sive quis Judaeus sive gentilis sit, nisi per sanctae Ecclesiae ministros baptismum Christi susceperit, salvari omnino non poterit. Pro certo itaque habeatis, quia nisi catholicam fidem susceperitis, et in nomine sanctae Trinitatis, Patris videlicet et Filii et Spiritus sancti baptizati fueritis, in Abrahae sinu post hanc vitam requiescere minime poteritis. Omnes enim qui de Abrahae stirpe progeniti estis, non nisi per Christum ad animarum [Col. 0249D] vestrarum salutem pertingere valebitis. Oportet igitur vos carnales legis observationes omittere, ut ad aeterna gaudia possitis attingere. Hanc utique ecclesiasticae religionis futuram electionem, et Judaicae observationis reprobationem Jacob patriarcha praefiguravit, quando duos Joseph filios benedixit. Ut ergo vera esse quae dicimus, o Judaei, aperte cognoscatis, moneo vos ut illius temporis historiam spiritaliter expositam diligenter audiatis.

⁜ (90) Joseph festinans accipere benedictionem patris sui Jacob duos filios suos illi obtulit, Manassem videlicet et Ephraim. Sed major Manasses, qui interpretatur oblivio, typum gessit populi Judaeorum, [Col. 0250A] qui oblitus est Domini Dei sui, qui fecit eum. Cui Moyses legislator spiritu prophetiae plenus ait: Deum qui te genuit dereliquisti, et oblitus es Domini Creatoris tui (Deut. XXXII) . Ephraim vero minor, qui fecunditatem sonat, typum gessit Christiani populi, qui fecundatus est in latitudinem mundi. Hos quidem cum benedicere vellet Jacob, posuit Joseph Ephraim ad sinistram, Manassem autem ad dexteram avi constituit. At ille cancellatis manibus crucis mysterium praesignans, translata in minori dextera, sinistram majori superposuit: sicque crucis similitudo super capita eorum denotata, Judaeis quidem scandalum, Christianis vero futuram gloriam praesignavit (I Cor. I) . Seniorem ergo per crucis mysterium sinistrum factum de dextro, et [Col. 0250B] juniorem dextrum de sinistro cernimus; quia, Judaeis in nostra sinistra labentibus, nos illorum gloriam adepti sumus. Tali igitur sacramento majori populo Judaeorum praepositus est minor populus gentium. De quibus idem patriarcha sic ait: Iste quidem, scilicet Manasses, erit in populum; sed ille, videlicet Ephraim, exaltabitur (Gen. XLVIII) .

Audistis, o Judaei, quam aperte patriarcharum figuris, legis testimoniis et prophetarum praeconiis, divina dispensante gratia, Christianorum libertas et vestra servitus ab initio mundi fuerit praesignata. Nam quia Christi Evangelium, ejusque discipulos de finibus vestris superbe ejecistis, idcirco terram promissionis juste perdidistis, et eidem populo [Col. 0250C] Christiano in servitutem traditi estis. Vos cum principibus et sacerdotibus vestris Deum et hominem Jesum Christum, qui vos de Aegyptiaca servitute liberaverat, et iterum in libertatem filiorum Dei vocare venerat, sine causa cruci affixistis; cum eisdem homicidis principibus et sacerdotibus vestris de haereditate vobis promissa, et aliquandiu a patribus vestris possessa, cum magno dedecore expulsi estis. Sic ergo vobis evenit, sicut ipse Dei et Virginis Filius praedixit: Relinquetur vobis domus vestra deserta (Matth. XXIII) . Justo itaque judicio de terra promissionis estis ejecti, et ut increduli ac Redemptoris mundi sanguine polluti, per universum mundum dispersi, et cunctis quae sub coelo sunt nationibus, servituti traditi.

[Col. 0250D] Hanc procul dubio vestrae incredulitatis obstinationem mortiferam Jacob patriarcha, ut spiritu prophetiae plenus in suae posteritatis gente futuram praevidebat, cum filiis suis, videlicet Simeon et Levi quasi cum quadam indignatione dicebat: Simeon et Levi, vasa iniquitatis bellantia. In consilio eorum non veniat anima mea; et in caetu illorum non sit gloria mea; quia in furore suo occiderunt virum, et in voluntate sua suffoderunt murum. Maledictus furor eorum, quia pertinax; et indignatio illorum, quia dura. Dividam eos in Jacob, et dispergam illos in Israel (Gen. XLIX.) ⁜ (91) . Moneo vos, o Judaei, ut tanti patriarchae veracem historiam non negligenter praetereatis, [Col. 0251A] sed illius expositionem diligenter audiatis. Simeon, inquit, et Levi vasa iniquitatis bellantia. Per Simeonem quippe et Levi Scribae et sacerdotes Judaici populi intelliguntur. De Simeone quoque Scribae sunt Judaeorum; de tribu Levi principes sacerdotum. De quibus ait evangelista: Principes sacerdotum concilium fecerunt, ut Jesum occiderent (Matth. XXVI) . De quo concilio iste sanctus patriarcha, qui jam in spiritu Christum pro salute humani generis passurum praevidebat, dicit: In consilio eorum non veniat anima mea. Horrebat enim jam tempore sanctus iste patriarcha videre tanta scelera, quae in novissimis temporibus Judaei facturi erant. Sequitur: Quia in furore suo occiderunt virum, scilicet Jesum Christum. Quod etiam [Col. 0251B] in libro ⁜ (92) Sapientiae in persona Judaeorum sic praedictum fuerat: Venite, circumveniamus justum, quoniam inutilis est nobis, et contrarius operibus nostris. Morte turpissima condemnemus eum: erit enim respectus ex sermonibus illius (Sap. II) . Iterum Jacob subjungens, ait: In voluntate sua suffoderunt murum. Ac si apertius diceret: In sua perversa voluntate lancea vulneraverunt illud spiritale et fortissimum propugnaculum, quod custodit Israel, scilicet latus Salvatoris. Sequitur: Maledictus furor eorum, quia pertinax, videlicet ad tantum facinus perpetrandum. Revera utique maledictus fuit et pertinax furor Judaeorum, quia iracundia diabolicae crudelitatis accensi, obtulerunt Christum Pontio [Col. 0251C] Pilato praesidi, dicentes: Crucifige, crucifige eum; quia si hunc dimittis, non es amicus Caesaris (Joan. XIX) . Maledicta etiam illorum indignatio et dura exstitit, dum Barabbam latronem peterent, et vitae auctorem Christum ad crucifigendum deputarent. Iterum subjungit, dicens: Dividam eos in Jacob, et dispergam illos in Israel. Idcirco hi duo videlicet Simeon et Levi nominantur divisio et dispersio, quia nonnulli ex ipsis Domino crediderunt, quidam vero in infidelitate permanserunt. Divisi autem dicuntur, qui a perfidis Judaeis separantur, et fideliter Ecclesiae filiis consociantur; dispersi autem, quorum patria temploque subverso per orbem terrarum incredulum genus spargitur.

Ea igitur, quae superius Jacob patriarcha spiritu [Col. 0251D] prophetiae plenus de vestra, ac patrum vestrorum incredulitate praedixit, pro vestra commonitione, o Judaei, necesse est ut iterum replicemus. Maledictus, inquit, furor eorum, quia pertinax; et illorum indignatio, quia dura. Revera maledictus exstitit furor patrum vestrorum, quia pertinaciter tradiderunt Jesum Christum in manus gentium ad crucifigendum. Illorum quippe furor pertinax et maledictus fuit; quia Dei et Virginis Filium sine causa cruci affixit, et eos in profundum inferni praecipitavit, vos de repromissionis terra infeliciter expulit, omnibusque nationibus servituti subdidit. Ipsi etiam patres vestri, dum Deum et hominem Jesum [Col. 0252A] Christum injusto judicio reum esse mortis condemnaverunt, maledicti fuerunt; quia et seipsos aeternis flammis tradiderunt, omnemque suam posteritatem ejusdem innocentis Jesu Christi sanguine commaculaverunt, quem diabolico furore pleni, super se et super filios suos pertinaciter effundi petierunt. Illorum etiam indignatio dura et maledicta fuit, quia dum Jesu Christo irreverenter ac procaciter insultavit, post se multos ad aeternum interitum traxit. Maledicti eritis etiam et vos, o miseri et miserandi Judaei, nisi eorumdem patrum vestrorum maledictum furorem quantocius a cordibus vestris expuleritis, et Jesum Christum verum Deum verumque hominem esse, et jam venisse, indubitanter credideritis. Si ergo ad aeterna gaudia [Col. 0252B] vultis pertingere, pertinacem principum Judaeorum furorem a cordibus vestris abjicite; et per sanctae Ecclesiae ministros baptismum Christi, sine quo nemo salvari poterit, devota mente suscipite. Dura etiam Scribarum et Pharisaeorum indignatio procul sit a mentibus vestris, ut in fide et charitate Christi radicati et fundati (Ephes. III) , in electorum numero mereamini computari. Et quid dicam vobis, o Judaei? Nimirum si meis saluberrimis consiliis acquieveritis; si meis aequissimis monitis assensum praebueritis; si meis justissimis exhortationibus fidem accommodaveritis, omni dubitatione remota, Christo duce, ad coelestis patriae claritatem pertingere poteritis. Si autem in vestrae incredulitatis [Col. 0252C] malitia permanseritis, salvari nequaquam poteritis.

Velamen Moysi superpositum cordibus Judaeorum, legem spiritualiter intelligere non sinit. Ex Exodi libro baptismum praefiguratum ostenditur: tribuit remissionem peccatorum baptismus. Lex perfectum hominem non exhibuit: circumcisio ad perfectionem non perduxit: lege data non sunt consumpta Judaeorum peccata, et si Christi morte legalia terminata. Ex ejusdem libri testimonio Christus resurrexit. Exclamat in Judaeorum duritiam eorum ignominiosam reprobationem. Jacob patriarcha cum indignatione loquens filio suo Ruben dicebat. Subjungit, undenam benedictus patriarcha Israeliticum populum ex eo nasciturum tam rigide tanta animadversione maledixerit.

Quid adhuc dicitis, o Judaei, quid respondetis, [Col. 0252D] vel quid opponitis? Haec est responsio vestra simul et objectio: quod idcirco non vultis baptismum Christi suscipere, quia Deus in lege Moysi non praecipit cultoribus suis baptizari, sed circumcidi. Ad quod nos respondentes dicimus: quia juxta Pauli apostoli sententiam, si data esset lex, quae posset vivificare, videlicet quae posset observatores suos ad aeternam vitam perducere, vere ex lege esset justitia (Galat. III) . Sed conclusit Scriptura legis omnia sub peccato, ut promissio aeternae beatitudinis non ex circumcisione, sed ex fide Jesu Christi daretur credentibus, id est in nomine sanctae Trinitatis baptizatis. Si ergo promissiones [Col. 0253A] quas ipse legislator et judex Jesus Christus patribus vestris promisit, feliciter vultis acquirere, ipsum verum Deum et verum hominem esse credite, ejusque baptismum devota mente suscipite. Pro certo sciatis, quod nisi vos ipsos baptismo illius humiliter subdideritis, intra numerum electorum ejus intromitti nequaquam poteritis. Sancta quippe Ecclesia, quia eum ad flumen Jordanis fideliter quaesivit, ideo illum invenire ibi meruit.

Haec est vestra responsio, o Judaei, quod in tota serie testamenti veteris, ubi baptismus fuerit praefiguratus, invenire nunquam potuistis. Ad quod nos e diverso dicimus, quod idcirco baptismum Christi, nec a patriarchis praefiguratum nec a prophetis praedictum invenire potuistis; quia velamen [Col. 0253B] Moysi superpositum est cordibus vestris, ideoque non spiritaliter sed carnaliter legem intelligitis. Quamvis ergo pluribus in locis aliis, videlicet patriarcharum figuris, legis testimoniis, et prophetarum verissimis praeconiis baptismum praefiguratum fuisse ostendere possemus; ad vestram tamen falsam oppositionem convincendam, et nostram fidem confirmandam, quam perspicue in libro Exodi praefiguratus fuerit, diligenter monstrabimus.

Scire itaque debetis, o Judaei, quod Moyses ab infantia sua Jesum Christum Salvatorem mundi praefiguraverit in operibus suis. Moyses igitur in domo patris sui tribus mensibus nutritus, post tres menses a matre sua foras ejectus, ripae fluminis fuit expositus (Exod. II) . Ita Synagoga carnalis [Col. 0253C] mater quasi parvulum a suo consortio expulit Christum; quia tunc parvulus videbatur, cum in homine cerneretur ⁜ (93) . Moyses ergo in ripa fluminis invenitur, et Dominus, cujus Moyses typum tenebat, ad flumen Jordanis, id est ad aquam baptismatis a fidelibus populis invenitur. Interea filia Pharaonis descendens ad lavacrum fluminis infantem suscepit. Ecclesia vero ex gentibus congregata salutaris lavacri sanctificationem desiderans gratulanter Christum recepit. Invenit filia Pharaonis Moysem inclusum in vasculo tibin ⁜ (94) , quod ex multis agrestibus virgulis fuit; invenit Christum Ecclesia reconditum in cordibus sanctorum, qui in unitate charitatis contexti ex multorum fratrum [Col. 0253D] membris, omnes unum in Christo corpus effecti sunt, ipsumque religione sacrae observationis suscipientes, summo honore venerantur.

Cognoscite igitur, o Judaei, quod baptismus Christi, quo remissio peccatorum, Spiritus sancti gratia cooperante, fidelibus tribuitur, non solum a Christo et ab ejus discipulis, ut vos mentimini, fuit inventus, sed etiam in veteri testamento figuris patriarcharum, et praeconiis prophetarum veraciter exstiterit praeostensus. Baptismus ergo in nomine sanctae Trinitatis a ministris sanctae Ecclesiae fidelibus populis traditus, devota illud mente suscipientibus, remissionem peccatorum tribuit, [Col. 0254A] coeleste regnum aperit, eosque ad coelestis patriae felicitatem intromittit. Circumcisio autem nullum hominem ad perfectionem perduxit, nulli coeleste regnum ante passionem Christi aperuit, neminem patriarcharum vel prophetarum ad supernae pacis visionem intromisit. Lex ergo nullum hominem perfectum exhibuit, quia nullorum peccata perfecte purgavit. Et ut sciatis, o Judaei, vera esse quae diximus, libri Exodi testimonio comprobabimus.

Moyses pascebat oves Jethro cognati sui sacerdotis Madian: cumque minasset gregem ad interiora deserti venit ad montem Dei Horeb. Apparuitque ei Dominus in flamma ignis de medio rabi. Et videbat Moyses, quod rubus arderet, et non combureretur (Exod. III) . Dixitque Dominus ad Moysen: Vidi [Col. 0254B] afflictionem populi mei. Sed veni, mittam te ad Pharaonem, ut educas populum meum de Egypto (ibid.) ⁜ (95) . Apparuit ergo Dominus Moysi in rubo mittens eum ad gentem, quam praesciebat iniquam futuram, et erat flamma in rubo, id est in spinis, et rubus non cremabatur. Rubus peccatorum Judaeorum spinas significabat. Flamma ergo in rubo praecepta legis sunt in populo Judaico, quia illis data est lex ut flamma. Flamma igitur in rubo aperte demonstrabat quod lege data, non sunt consumpta Judaeorum peccata. Sicut ergo rubus sub igne non cremabatur, sic et praevaricationes Judaeorum nec sub lege perfecte corrigebantur. Quia igitur lex nullius peccata perfecte purgavit, idcirco coeleste regnum, [Col. 0254C] o Judaei, ut praedictum est, nulli hominum aperire potuit. Volo vos scire, o Judaei, quia qui in lege secundum Domini praeceptum circumcidebantur, non statim post mortem coelestis regni januam intrare poterant, sed tantum in sinu Abrahae beata requie collocati, supernae pacis ingressum spe felici exspectabant. Christum quippe, qui legem dederat, venturum certissime credebant, ipsumque, ut benedictionem daret, id est licentiam intrandi coeleste regnum, videndique Deum deorum, seipsum videlicet cum Deo Patre et Spiritu sancto in Sion summo desiderio optabant. (Psal. LXXXIII) . Jam vero post passionem et resurrectionem Domini nostri Jesu Christi quicunque in nomine sanctae Trinitatis Patris videlicet et Filii et Spiritus sancti [Col. 0254D] baptismum devota ac fideli mente suscipiunt, sobrie, juste et pie vivunt (Tit. II) , cum de hoc saeculo recedunt felici transmigratione, ad coelestem patriam indubitanter perveniunt. Ad haec nimirum ipse Dei Filius de sinu Patris descendit, ut misericorditer humanum genus per crucem redimeret, sibique obedientibus coelestis patriae januam primus aperiret. Primus Adam posteritatem suam peccando, secum in infernum praecipitavit; secundus Adam de sinu Patris veniens, electos suos libertati restituit, eosque ad coelum, quo ipse primum ascendit, secum reportavit. Idcirco ad vos, o Judaei, toties revertor colloquendo et admonendo, quia vestrae [Col. 0255A] infelicitati plurimum condoleo. Circumcisio igitur carnalis ad consequendam aeternam beatitudinem, ut praedictum est, non sufficit, nec observatores legis ad supernae pacis visionem intromittit, sed potius ab ea repellit.

Nolo vos ignorare, o Judaei, omnia legalia praecepta in Christi morte fuisse terminata. Ex tunc enim circumcisio, ut dictum est, vim suam perdidit, ita quod postea observatoribus suis non profuit, sed magis obfuit. Usque ad oblationem quippe verae hostiae observatio legis potuit prodesse. Si enim legalia praecepta ante passionem Domini finem habuissent, non ea imminente vetus pascha ipse cum discipulis suis manducasset.

Jam itaque, o Judaei, jam Dei Filius de sinu Patris [Col. 0255B] olim descendit; jam pro mundi redemptione humanam naturam de Virgine sine peccato accepit, passionem sui sacratissimi corporis non invitus, sed spontanea voluntate pro redemptione nostra misericorditer sustinuit; mortem deglutivit ac destruxit; tenebrarum principem potenter vicit, portas inferni confregit; sanctos, qui ibidem detinebantur, abstraxit; tertia die veraciter a mortuis resurrexit, eosque, quos ab inferis ad superos revocavit, secum coelo invexit, ipse vero ad Dei Patris dexteram ascendit.

Quid ad haec dicitis, o Judaei, quid respondetis? Nunquid de Christi adventu, ejusque divinitate adhuc dubitatis? Nunquid ipsum jam venisse, et per crucem mundum redemisse nondum creditis? Nunquid [Col. 0255C] tot legis testimoniis instructi, tot prophetarum vaticiniis edocti, tot evangelistarum praeconiis admoniti, in fide catholica nondum estis confirmati, nec in charitate Christi perfecti? Pro certo sciatis quod, Dei me gratia praeveniente, comitante et subsequente, vobis nec silentium nec quietem tribuam, quousque vos, qui illum nondum venisse, nec verum Deum fuisse pertinaci mente negatis, verissimis sanctarum Scripturarum testimoniis aperta ratione falsos testes esse convincam.

Quid ergo dicitis, o Judaei, quid respondetis, vel quid objicitis? Haec est responsio vestra. Dicitis enim quod Jesus Nazarenus, quem ad petitionem patrum vestrorum Pilatus cruci affixit, nequaquam [Col. 0255D] de morte resurgere potuit. Ad haec nos e contra respondemus, quod indubitanter Dei Filius de sinu Patris descendit, et ex intemerata Virgine humanum corpus sine peccato assumpsit, in quo secundum humanitatem veraciter passionem et mortem suscepit, et tertia die resurrexit. Ut ergo vos in vestra objectione mentitos esse comprobemus, verissimam libri Exodi figuram piissimae mortis et resurrectionis Christi spiritaliter expositam introducamus. Attentius igitur audite, quae Dominus dixit ad Moysen in monte Horeb. Descende, inquit, in Aegyptum, ut educas populum meum filios Israel de Aegypto. Respondens Moyses ait: Quod signum [Col. 0256A] ostendam eis, ut credant quia tu me misisti? (Exod. III) . Et Dominus ad illum: Projice virgam, quam manu tenes in terram. Et projecit, et versa est in serpentem. Expavitque Moyses, et fugit. Et ait illi Dominus: Apprehende caudam ejus. Et apprehendit, et facta est iterum virga (Exod. IV) . Virga enim Christum significabat, cui per Psalmitam dicitur: Virga directionis virga regni tui (Psal. XLIV) ⁜ (96) . Serpens quoque, significabat mortem. Serpens persuasit homini mortem. Mors ergo a serpente. Virga itaque conversa in serpentem Christus est in mortem. Et tamen expavit Moyses, et fugit. Quid significabat, quod Moyses ab illo serpente fugiebat, nisi quod in Evangelio factum legimus? Mortuus est Christus, et omnes discipuli, relicto eo, fugerunt [Col. 0256B] (Matth. XXVI) . Sed quid iterum dictum est? Apprehende, inquit, caudam ejus. Quid est cauda nisi corporis posteriora? Hoc significabat, quod Dominus Moysi alibi ait: Posteriora mea videbis (Exod. XXXIII) . Christus itaque primo factus serpens in morte, sed cauda apprehensa factus est virga, quia occisus est, et postea ad id quod fuerat resurgendo reversus est, ibique per vitae reparationem, morte consumpta, nihil in eo jam mortale apparuit, quia mors illi ultra non dominabitur (Rom. VI) . Mortuus est itaque Dei et Virginis Filius secundum eamdem humanam naturam, quam sine peccato susceperat propter scelera nostra, et resurrexit propter justificationem nostram. Praedicta igitur veteris testamenti figura, o Judaei, Deum et hominem Jesum [Col. 0256C] Christum pro salute humana passurum, et de morte resurrecturum evidenter praeostendit, vosque in vestra oppositione, qui illum non venisse, nec passum, nec mortuum fuisse, nec die tertia resurrexisse asseritis, falsos testes esse aperte convincit.

O gens prava et perversa, o popule stulte et insipiens, haeccine reddis Domino Creatori tuo, qui te creavit ex nihilo? O gens incredula, quare illum negas, qui patres tuos, patriarchas videlicet et prophetas in populum sibi peculiarem elegit, eosque de domo servitutis eripuit, de carcere ferreo Aegypti liberavit, per quadraginta annos in deserto manna de nubibus pavit, a facie illorum reges [Col. 0256D] fortes, et gentes multas exstirpavit, in terram promissionis collocavit; ad ultimum vero ut genus humanum redimeret, ex illorum progenie carnem suscepit, passionem et mortem spontanea voluntate sustinuit, tertia die resurrexit, et ad dexteram Dei Patris idem verus Deus et verus homo ascendit? Quare ergo illius tantis beneficiis, o Judaei, ingrati estis? Magnam quippe omnipotens Deus dignitatem antiquis patribus vestris, patriarchis scilicet et prophetis prae omnibus, qui sub coelo sunt, populis contulerat, cum de illis dicebat: Primogenitus filius meus est Israel (Exod. IV) . Sed tantae auctoritatis privilegium patres vestri tunc perdiderunt, [Col. 0257A] quando Jesum Christum sibi a Deo Patre specialiter missum non solum recipere honorifice noluerunt, sed etiam sine causa morti tradiderunt. Vos etiam, qui patrum vestrorum caecitatem secuti, Christum jam venisse, et verum Deum ac verum hominem fuisse negatis, non solum tantis Dei donis indignos vos exhibetis, verum etiam aeternae damnationi reos vos constituitis. Hac de causa terram promissionis perdidistis, et ut reprobi atque sacrilegi per universum mundum dispersi estis. Hanc utique patriarcharum ac prophetarum omniumque illorum, qui ante Christi adventum juste et pie vixerunt, electionem, nec non et vestram, o Judaei, post passionem Christi ignominiosam reprobationem Jacob patriarcha ut spiritu prophetiae plenus, futuram [Col. 0257B] praevidebat, cum primogenito filio suo Ruben quasi cum quadam indignatione dicebat.

Ruben primogenitus meus, tu fortitudo mea, et principium doloris mei. Primus in donis, major imperio. Effusus es sicut aqua, non crescas: quia ascendisti cubile patris tui, et maculasti stratum ejus (Gen. XLIX) . Jacob patriarcha in Ruben prioris populi videtur ostendisse personam. Etenim secundum quod tempore illo primogenitis debebatur, ipsius erat accipere sacerdotium vel regnum ⁜ (97) . Sequitur: Tu fortitudo mea. Utique quia ex ipso populo fundamentum fidei processit, et ex ipso virtus Dei, quae Christus est, advenit. Quomodo autem ipse Judaicus populus sit principium dolorum, [Col. 0257C] nisi, dum Deo Patri semper irrogavit injuriam, dum convertit ad eum dorsum et non faciem, frequenter illum ad iracundiam provocavit? Iste scilicet populus Judaeorum primus est in donis, quia ipsi primum credita sunt eloquia Dei (Rom. III) et legis latio, atque ad ipsum primo facta fuit testamenti promissio. Iste major imperio utique pro magnitudine virium et nobilitate regni, qua temporibus David et Salomonis populus ipse pollebat. Iterum Jacob subjungit, dicens: Effusus es sicut aqua, videlicet peccando in Christum. Ac si diceret: Effusus es quasi aqua, quae vasculo non tenetur voluptatis impetu. Etiam addidit, dicens: Ultra non crescas. Idcirco Judaicus populus maledictionem ut ultra non cresceret, promeruit, quia Jesum [Col. 0257D] Christum sine causa cruci affixit. Populus ipse, quia per universum mundum dispersus est, valde imminutus atque despectus est. Sed quare ipse Judaeorum populus talia pati meruit, ostendit, cum protinus subjecit: Quia ascendisti cubile patris tui. Non hoc de praeterito dictum est, ut vos mentimini, o Judaei, eo quod Ruben dormierit cum Bala concubina patris sui (Gen. XXXV) , sed potius de futuro intelligendum est. Sic enim iste sanctus patriarcha in initio hujus prophetiae ait filiis suis: Congregamini, ut annuntiem vobis, quae ventura sunt in novissimis diebus (Gen. XLIX) . Non ergo praeteritum est credendum, quod ille futurum esse praedixit. [Col. 0258A] De passione igitur Christi dictum fuisse intelligendum est. Praevidebat enim jam in spiritu Jacob Christi passionem, et Judaicae plebis impiissimam audaciam, quae impudenter ad cubile Dei Patris sui accessit, et quasi stratum ejus maculavit, quando sanctissimum corpus Jesu Christi, in quo omnes thesauri sapientiae et scientiae Dei requiescunt, et in quo habitat omnis plenitudo divinitatis corporaliter (Coloss. II) , cruce suspendit, ferro vulneravit, sanguine tinxit.

Satis itaque vera est illa sententia, o Judaei, quae in libro Job sic ait: In antiquis solet esse sapientia (Job XII) . In antiquo igitur Jacob patriarcha, spiritu prophetiae interius docente, veritas et sapientia sunt inventae. Christum enim venturum et pro humani [Col. 0258B] generis salute passurum certissime praesciebat, et primogenitum filium suum, id est Israeliticum populum, a quo illius veneranda glorificanda atque adoranda passio celebrari novissimis diebus praevidebat, sub persona primogeniti sui Ruben tactus intrinsecus dolore cordis alta ex intimo pectore suspiria trahens maledicebat, dicens: Ultra non crescas. Quare, o sancte Jacob, Israeliticum populum ex te nasciturum tam rigide tantaque animadversione maledicis? Quare tuam prolem, quam nondum vides oculis corporis, tam crudeli maledictionis sententia percutis? Quare populus, qui nondum nascitur mundo, jam obligatur maledictionis vinculo? Dic ergo nobis, cur populus ille tam gravem maledictionis sententiam promeruit, cum necdum [Col. 0258C] in hoc mundo boni sive mali aliquid fecerit, nec in lege mandatorum Dei transgressor exstiterit? Quare primogenito filio tuo, scilicet Israelitico populo, ut ultra non cresceret, tam efficaciter interdixisti, cum illum in aliquo actuali peccato reum necdum invenisti?

Quid ad haec justus et sanctus Jacob patriarcha, o Judaei, responderit, quale de vobis testimonium, qui Christum sine causa cruci affixistis, protulerit, qua de causa super vos tanti ponderis sententiam promulgaverit, omnes simul audiamus. Ideo, inquit, ipsum Judaicum populum ex femoris mei semine processurum sub persona primogeniti filii mei Ruben maledico, quia eum in novissimis diebus [Col. 0258D] horrenda nimis scelera perpetrare praenosco. Ac si apertius diceret: Novi enim illum post mortem meam iniqua facturum et divinae dispositioni in multis adversaturum. Erit quippe durae cervicis ac superbus, et contra Dominum rebellis atque contentiosus. Praeterea, quod erit gravius ac damnabilius, in novissimis diebus, id est cum venerit plenitudo temporis, Dei Patris sui cubile ascendet, corpus videlicet Jesu Christi, in quo complacuit Deo habitare in ipso, et in quo sibi eidem Deo Patri bene complacuit (Matth. XII) , clavis perforabit, lancea vulnerabit. Et stratum ejus, inquit, maculasti. De futuro hic patriarcha sanctissimus quasi [Col. 0259A] de praeterito loquitur. Ac si eidem Judaico populo, qui tantum sacrilegium commissurus erat, aperte diceret: Stratum Dei Patris tui maculabis, idem scilicet corpus Dei et hominis Jesu Christi, in quo omnes thesauri sapientiae et scientiae Dei requiescunt (Coloss. II) , maculare tentabis, sputis videlicet immundis coinquinabis, blasphemiis injuriaberis, conviciis dehonestabis, opprobriis inhonorabis, maledictis frequenter lacesses. Ipse quippe Deum Patrem suum glorificabit; et tu illum, o popule stulte et insipiens, inhonorabis. Ipsa ergo inhonoratio, ipsa Dei Patris strati, id est sanctissimi corporis Jesu Christi intelligitur maculatio. Quia igitur novissimis diebus, spiritu prophetico interius docente, supradicta mala te impleturum praevidi, [Col. 0259B] idcirco tam efficaciter tibi maledixi, et ne ultra crescens interdixi.

Quid vobis videtur, o Judaei, quid dicitis, vel quid ad haec respondetis? Nunquid hanc verissimam tanti patriarchae sententiam nondum esse impletam dubitatis? Nunquid non aperte cognoscitis, quod idcirco illius doloris principium estis, quia Christum sine causa cruci affixistis? Cur etiam, o infelices et miseri, non intelligitis, quod a die qua ipsum Dei et Virginis Filium cruce suspendistis, non ultra crevistis, sed potius hac de causa plusquam omnes gentes imminuti estis? Indubitanter itaque, o Judaei, Christum jam venisse credite, dum mala quae Jacob patriarcha vobis minatus est, manifeste cognoscitis in vestra malitia vos comprehendisse. [Col. 0259C] A die qua Deum hominemque Jesum Christum, ut dictum est, inhonorastis, in melius non profecistis, sed in deterius semper corruistis. Si ergo vultis maledictionem Jacob evadere, et ad animarum vestrarum salutem pertingere, Jesum Christum cum Deo Patre et Spiritu sancto indubitanter unum et verum Deum esse credite. Si etiam in praesenti et futuro saeculo in ipsius casto timore atque amore desideratis crescere, de transacta incredulitatis perfidia veram coram illo poenitentiam agite, ejusque baptismum in nomine summae et individuae Trinitatis devota mente suscipite. Qui ergo hactenus in terrenis et transitoriis actibus solliciti fuistis, jam nunc quamvis sero de aeterna salute solliciti esse debetis.

Ostendit viam qua per desertum cum Moyse incedendum est, ut de Aegyptiorum servitute erepti, salutem pertingere possint. Verbum carnem factum, pro salute hominum passum, et die tertia resuscitatum Moyses virga praefiguravit. Jacob patriarcha Christianum populum Deo fideliter serviturum, aeternam requiem consecuturum, cum Issachar filium suum benediceret, prophetico spiritu praevidebat. Deum et hominem comprehendi et ligari, crucifigi et mori potuisse, praefiguratum fuit, cum Moyses pascha celebrare jussit. Insinuat quonam pacto immaculati agni sanguis in superliminaribus et super utrumque postem poni debeat. Consulit Judaeos, ut sanctam Ecclesiam ingredi ponentur, quam coelestibus donis ornatam Jacob [Col. 0260A] patriarcha praefigurabat, dum alloqueretur Zabulon: quae Christi Redemptoris sui vestigia sequitur. Christum columna admirabilis, quae Israeliticum populum praeibat, praefigurabat. Judaeorum incredulitatis caecitatem, quam columna nubis, quae per diem castra obnubilabat, praefigurabat, beati Joannis dictis manifeste impugnat.

Jamdudum vos salubriter increpavimus eo quod olim cum Abraham et Isaac ad locum sacrificii pergentibus, non accessistis, Dominum scilicet Jesum Christum pro redemptione mundi veraciter passum mortuum et tertia die resuscitatum fuisse non credidistis, sed diu cum asino remansistis, videlicet in stultitia vestrae incredulitatis usque in hodiernum diem perseverastis: saltem vel nunc cum Moyse et cum omnibus filiis Israel exeuntes de Aegypto viam trium dierum juxta imperium Domini [Col. 0260B] proficiscimini in desertum, ut ibi sacrificetis Deo.

⁜ (98) Volo vos scire, o Judaei, quod haec via qua vobis triduo est incedendum, Christus est, ut exeuntes de Aegypto, id est de incentivis vitiorum et de prava carnalis vitae conversatione, pervenire possitis ad locum, quo immolare Deo debeatis. Haec igitur via Christus est, qui dicit: Ego sum via, veritas, et vita (Joan. XIV) . Qua via triduo vobis simul et nobis est incedendum. Quicunque enim in corde suo confessus fuerit, quoniam Jesus est Filius Dei, et sine ulla dubitatione crediderit, quod Deus illum a mortuis tertia die suscitaverit, et hanc fidem moribus bonis ornaverit, nihilominus salvus erit, [Col. 0260C] quia beneplacitum Deo sacrificium offert. Aliter: Ibimus viam trium dierum sacrificare Domino Deo nostro (Exod. III) . Ibimus scilicet fide, spe et charitate sacrificare Domino Deo nostro contritione cordis, confessione oris, satisfactione operis. Haec est tridui via, per quam pervenitur ad locum in quo immolatur, et redditur Deo sacrificium laudis (Psal. CVI) . Per hanc itaque rectissimam viam, o Judaei, id est per Christum Dei et Virginis Filium fideliter ambulate, ut de Aegyptiorum servitute erepti, hoc est de antiqui hostis imperio liberati, ad locum immolationis, id est ad animarum vestrarum salutem recte credendo possitis pertingere.

Sed jam videamus quid Moyses inter caetera Pharaoni dixerit. Ibimus, inquit, viam trium dierum [Col. 0260D] per desertum, et sacrificabimus Domino Deo nostro abominationes Aegyptiorum (Exod. VIII) . Oves quippe Aegyptii edere dedignantur; sed quod Aegyptii abominantur, hoc Israelitae Deo offerunt; quia simplicitatem conscientiae, quam cives Aegypti, hoc est sapientes hujus saeculi quasi fatuitatem deputant, hanc justi homines Deo in sacrificium immolant, et per id Deo placere procurant, quod in hoc saeculo abjectum et contemptibile esse considerant secundum Apostolum, qui ait: Quae stulta sunt mundi elegit Deus, ut confunderet ⁜ (99) fortia (I Cor. I) .

[Col. 0261A] Vellem scire, o Judaei, utrum, jam mortifera a cordibus vestris infidelitate remota, Jesum Christum verum Deum et verum hominem esse credatis, an adhuc de illius divinitate, qua Deo Patri coaeternus et consubstantialis est, dubitetis? Ad haec respondentes dicitis, quod nec verum Deum fuisse, nec jam venisse credere omnino potestis. Ad haec nos econtra respondemus, quod naturaliter ex Deo Patre ante omnia saecula genitus sit, et pro redemptione mundi tempore gratiae ex incorrupta Virgine naturalem carnis substantiam suscepit. Habet itaque de Deo Patre naturalem divinitatis substantiam, habet de Virgine matre veram carnis naturam. Et ut vera esse quae dicimus, non dubitetis, qualiter ipsum Deum et hominem Jesum Christum [Col. 0261B] pro salute hominum passum, et die tertia resuscitatum virga Moysi praefiguraverit, monemus ut diligenter audiatis ⁜ (100) . Historia ergo illius temporis referente, Moyses jussu Domini in conspectu Pharaonis virgam projecit, quae versa est in draconem, et magorum virgas devoravit (Exod. VII) , significans, quod in novissimis diebus, id est tempore gratiae Verbum caro fieret; quod serpentis dira venena, id est diaboli imperium destrueret. Virga significat Verbum Dei Patris, id est Christum. Verbum dico directum, regale, plenum potestatis, insigne imperii. Cui per Psalmistam dicitur: Virga directionis, virga regni tui (Psal. XLIV) . Virga igitur serpens facta est, quoniam qui erat Filius Dei ex Deo Patre natus ante omnia saecula, factus est Filius hominis, [Col. 0261C] id est Virginis, natus ex Virgine in fine temporum, qui, quasi serpens exaltatus in cruce medicinam humanis vulneribus infudit. Unde ipse humani generis piissimus Redemptor ait: Sicut Moyses exaltavit serpentem in deserto, ita exaltari oportet Filium hominis, ut omnis qui credit in ipsum, non pereat, sed habeat vitam aeternam (Joan. III) . Virga igitur Moysi in draconem versa, magorum virgas absorbuit, et Christus factus est obediens Deo Patri usque ad mortem, mortem autem crucis (Philipp. II) , et per ipsam mortem carnis aculeum consumpsit mortis, id est destruxit, ipso per Osee prophetam hujusmodi testante ac fortiter comminante: O mors, ero mors tua; morsus tuus ero, o inferne (Osee. XIII) .

[Col. 0261D] Est itaque Dominus noster Jesus Christus, o Judaei, verus Deus et verus homo, quem sancti patriarchae ante legem evidentissimis figuris et aenigmatibus ad redemptionem mundi venturum praesignarunt; prophetae Spiritu sancto edocti ante omnia saecula a Deo Patre ineffabiliter fuisse genitum, et in tempore ex incorrupta Virgine nasciturum, passurum, et die tertia resurrecturum fore, concorditer praedixerunt; apostoli vero et evangelistae illum jam venisse, et mundum redemisse, manifeste praedicaverunt. Baptismum ergo illius, o Judaei, devota mente suscipite, ut cum fidelibus Christianis [Col. 0262A] per ipsum, sine quo nullus salvari potest, ad animarum vestrarum salutem possitis pertingere. Ipsum enim cum Deo Patre et Spiritu sancto Christianus populus unum et verum Deum credit; ipsi fideliter servit; illius jugum suave et onus leve cum omni devotione sibi imposuit; post ipsum ad coelestem patriam summo desiderio currit Ipsum procul dubio Christianum populum Jacob patriarcha Deo fideliter serviturum, et in omnibus obedientem futurum, atque aeternam requiem ab eodem omnipotenti Deo consecuturum, spiritu prophetiae praevidebat, cum Issachar, filium suum benedicens, aiebat.

Issachar asinus fortis accubans in terminos maris ⁜ (1) . Vidit requiem quod esset bona; et terram quod optima; et supposuit humerum suum ad portandum, factusque [Col. 0262B] est tributis serviens (Gen. XLIX) . ⁜ (2) Issachar, ut praedictum est, qui interpretatur merces, refertur ad populum gentium, quem Dominus Jesus Christus pretio sanguinis sui mercatus est. Issachar iste idcirco asinus fortis scribitur, quia prius gentilis populus, quasi brutum et luxuriosum animal erat. Nunc autem vere fortis est, Redemptoris mundi jugo sua colla subjiciens, et leve onus evangelicae disciplinae perferens. Hic habitans in terminos maris vidit requiem quod esset bona, et terram quod optima. In terminos maris accubare, est praestolato mundi fine requiescere, nihilque de his, quae nunc in medio versantur, quaerere, sed ultima desiderare. Et fortis asinus aeternam requiem optimam videt, [Col. 0262C] cum simplex gentilitas ideo se ad robur boni operis erigit, quia ad aeternae vitae patriam tendit. Unde etiam humerum suum ad portandum ponit, quia, dum ad promissam requiem pervenire desiderat, omnia mandata Domini libenter portat. Unde et factus est tributis serviens, hoc est aeterno Regi suo Jesu Christo fidei dona operumque bonorum munera offerens.

Quare igitur, o Judaei, tota die otiosi statis? (Matth. XX.) A tempore videlicet passionis Christi usque in praesens tempus a bonis operibus vacatis? Legem non custoditis, Evangelium non recipitis, Judaei, id est confessores Christi non estis, Christiani esse non vultis? Qui ergo tam longo hujus saeculi spatio a bonorum operum fructu vacui remansistis, [Col. 0262D] tandem necesse est ut cum fidelibus Christianis evangelicis sacramentis vos ipsos devota mente subjiciatis. Jam itaque a cordibus vestris diuturnam incredulitatis duritiam expellite, et cum fidelibus populis sanctae Ecclesiae januam fideliter ingredi elaborate; jugum etiam suave, et onus Jesu Christi leve (Matth. XI) cum Issachar patriarcha super vos tollite, ut incredulitatis vestrae possitis veniam consequi, et ad coelestis patriae remunerationem, ipso operante, pervenire.

Quid ad haec dicitis, o Judaei, quid opponitis, aut [Col. 0263A] quid respondetis? Cujus voluntatis vel cujus fidei estis monemus ut ostendatis nobis. Si Christum verum Deum et verum hominem esse, et pro totius mundi salute passum fuisse jam creditis, recte agitis; si autem de illo adhuc dubitatis, hoc ipsum indicate nobis. Haec est responsio atque oppositio vestra. Dicitis enim, quod si Christus, ut nos saepe testati sumus, verus Deus et verus homo esset, nequaquam ab hominibus comprehendi, ligari, flagellari, crucifigi, mori et sepeliri posset. Ad haec nos e diverso dicimus quod Deus et homo Jesus Christus secundum divinitatem, qua naturaliter ex Deo Patre ante omnia saecula natus est, incomprehensibilis, impassibilis et immortalis est; secundum humanitatem vero, quam pro redemptione mundi [Col. 0263B] de Virgine sine peccato assumpsit, potuit comprehendi, ligari, flagellari, crucifigi et mori. Deus vero suscitavit illum a mortuis (Rom. X) . Qui etiam post resurrectionem suam in eadem humanitate qua pro redemptione mundi passus et mortuus fuerat, discipulis suis manifestus apparuit (Act. VII) ; et ut vere resuscitatum se esse ostenderet, coram eis comedit et bibit, atque ipsis cernentibus coelum ascendit (Act. I) , et in dextera Dei Patris sedet (Hebr. XII) . Passus est itaque secundum humanitatem, quam assumpsit de Virgine matre, qui impassibilis et immortalis permanet in sua divinitate. Secundum eamdem igitur carnem, qua, cooperante Spiritu sancto, conceptus in Virgine, et ex ea natus fuit, seipsum in ara crucis Deo Patri in odorem suavitatis [Col. 0263C] obtulit, antiquum hostem, qui primum hominem deceperat, rationabiliter expugnavit, infernum exspoliavit, tertia die resurrexit, et nos secum ad aeternam vitam sublevavit ⁜ (3) . «Formam itaque servi humiliter misericorditerque, ut ait B. Fulgentius, vir sapiens et Deo plenus, de eodem matris utero idem Deus homo factus exivit, et in Cruce idem Deus homo factus pependit, et in sepulcro idem Deus homo factus jacuit, et ab inferis idem Deus homo factus rediens die tertia resurrexit: sed in sepulcro secundum solam carnem idem Deus jacuit, et in infernum secundum solam animam descendit.» Ut ergo vos, o Judaei, qui Christum verum Deum et verum hominem esse, et pro humani generis [Col. 0263D] redemptione passum fuisse negatis, in vestra assertione mentitos esse comprobemus, quam aperte illum Deus Pater pro humani generis redemptione passurum, misericorditerque moriturum praefiguraverit, cum filiis Israel in Aegypto per Moysem pascha celebrare jussit, monemus ut attentius audiatis.

Ait enim: Immolet universa multitudo filiorum Israel agnum ad vesperam, et sument de sanguine ejus, ac ponent super utrumque postem et in superliminaribus [Col. 0264A] domorum, in quibus comedent illum (Exod. XII) . ⁜ (4) Fit ergo pascha in agni occisione; occiditur Christus pro multorum salute. Vespere immolatur agnus; in vespera mundi passus est Christus. De quo Isaias ait: Sicut ovis ad occisionem ducetur, et sicut agnus coram tondente se obmutescet, et sic non aperiet os suum (Isa. LIII) . Sequitur: Os non comminuetis ex eo (Joan. XIX) . Sic etiam de Christo legimus in Evangelio: Ad Jesum cum venissent, eumque jam mortuum invenissent, non fregerunt ejus crura, sed unus militum lancea latus ejus percussit, et continuo exivit sanguis et aqua (ibid.) . ⁜ (5) Sanguine agni illiniuntur Israelitarum postes, ne vastator angelus audeat inferre perniciem; signantur signo Dominicae passionis in frontibus fideles populi ad [Col. 0264B] tutelam salutis, ut hi soli ab interitu liberentur, qui cruore Dominicae passionis cordibus et frontibus signati sunt, qui etiam opere hujusmodi Deo canunt: Signatum est super nos lumen vultus tui, Domine (Psal. IV) . Unde et transitus interpretatur ipsa solemnitas Paschae, eo quod de pejoribus ad meliora pergentes, hoc est de carnali conversatione ad desideranda coelestis patriae gaudia mente transeuntes, tenebrosam Aegyptum, scilicet praesentem mundum diversis erroribus obscurum et multiplicibus peccatis involutum relinquere debeamus. Quod autem ait de agni illius esu: Omnis alienigena non comedet ex eo: et in una domo comedetur, nec offeretur de carnibus ejus foras (Exod. XLIX) , de corporis [Col. 0264C] Christi sacramento, cujus ille agnus figuram gerebat, proprie scriptum fuisse intelligendum est. Cujus corpus et sanguis in una domo, id est in una Ecclesia manducare praecipitur, nec offerri foras in plebibus, scilicet haereticorum, qui ab eadem Ecclesiae catholicae unitate foras vagantur.

Quid ad haec dicitis, o inimici veritatis Judaei, aut quid respondetis? Aperte intelligere, et remota omni dubitatione, debetis credere, quod agnus ille, quem, jubente Domino, ut dictum est, omnis multitudo filiorum Israel ad vesperam immolavit, Dei et hominis Jesu Christi indubitanter figuram tenuit, cujus immolatione Deus Pater humanum genus a daemoniaca dominatione redemit. Per illum agnum figurativum Deus Pater [Col. 0264D] filios Israel de durissimo Pharaonis imperio liberavit. Per Christum autem, qui vere est Agnus sine macula, universum mundum de potestate diaboli eripuit. Omnia enim, ut ait Apostolus, in figura contingebant illis (I Cor. X) . Sanguine igitur illius figurativi agni Israeliticus populus de ferreo Aegypti carcere est ereptus; sanguine vero Agni incontaminati et immaculati Jesu Christi, de crudelissimo diaboli jugo populus Christianus misericorditer est redemptus. [Col. 0265A] Pascha igitur, ut praediximus, transitus interpretatur. Recte ergo uterque transitus, legalis videlicet et evangelicus sanguine est consecratus. Ille agni paschalis, iste illius, de quo dicit Apostolus: Etenim Pascha nostrum immolatus est Christus (I Cor. V) . Iste scilicet Dei et Virginis Filii sanguine fuso in cruce, ille in crucis modo medio limine et superliminari asperso.

Est itaque Jesus Christus verus Deus et verus homo, qui tam evidenter praefiguratus fuit in paschali agno. Aperte igitur ipsa immolatio agni, o Judaei, qui Christum passurum, et pro redemptione humani generis moriturum praesignavit, vos qui illum non venisse, nec verum Deum fuisse dicitis, falsos testes esse convincit. Audite ergo, rebelles et [Col. 0265B] increduli, audite quae dico, auscultate quae moneo. Nihilominus si in vestrae incredulitatis malitia perseveraveritis, absque dubio in aeternum peribitis. Si autem illum verum Deum esse, et proprio sanguine, ut in paschali agno praefiguratum fuit, mundum jam redemisse indubitanter credideritis, ejusque baptismum devota mente susceperitis, ad aeternae vitae gaudia cum sanctae Ecclesiae filiis, ipso juvante pariter et ducente, pertingere poteritis. Si ergo ad animarum vestrarum salutem cupitis pervenire, ipsius Jesu Christi immaculati Agni sanguinem super utrumque postem ponite, ore videlicet cordis et corporis in remissionem peccatorum vestrorum fideliter haurite. In superliminaribus etiam domorum [Col. 0265C] sanguinem illius ponere debetis, ne aliquo tentationum impulsu a statu verae fidei cadere possitis.

Forte interrogatis, o Judaei, qui sint allegorice utrique postes, quae duo superliminaria domorum, super quos immaculati et incontaminati Agni Jesu Christi sanguinem imponere debeatis. Beatum igitur Gregorium sanctarum Scripturarum expositorem subtilissimum interrogemus, et qualiter nobis postes et superliminaria domorum intelligenda sint, ab eo diligenter audiamus ⁜ (6) . «Sanguis, inquit, sanctissimi Agni Jesu Christi super utrumque postem ponitur, quando non solum ore corporis, sed etiam cordis hauritur. In utroque enim poste agni sanguis ponitur, quando sacramentum passionis illius [Col. 0265D] cum ore ad redemptionem sumitur, et ad imitationem illius intenta mente cogitatur. Nam qui sic Redemptoris sui sanguinem accipit, ut imitari passionem illius necdum velit, in uno poste sanguinem ponit. Superliminaribus etiam domorum sanguis passionis Christi ponendus est. Quid enim spiritualiter domos nisi mentes nostras accipimus, in quibus per cogitationem habitamus? Cujus domus superliminare est ipsa intentio, quae praeeminet actioni. Qui igitur intentionem cogitationis suae ad imitationem Dominicae passionis dirigit, in superliminari domus agni sanguinem ponit. Vel certe domus nostrae sunt ipsa corpora, in quibus [Col. 0266A] quousque vivimus habitamus. Et in superliminare domus agni sanguinem ponimus, quia crucem passionis illius in fronte portamus.»

Ipsum ergo, o Judaei, verum Deum et verum hominem esse credite; baptismum devota mente suscipite; illius passionis sanguinem corde et ore percipite: sanctae crucis signaculo frontes vestras ad tutelam corporum et animarum vestrarum signate, ut vastator angelus transiens non praesumat vobis nocere. Sanctam etiam Christi Ecclesiam, o Judaei, fideliter ingredi omnibus modis elaborate, quia in illa invenietis portum quietis, refugium consolationis, medicinam salutis, doctrinam veritatis, fontem purificationis, normam rectitudinis, regulam verae fidei et pietatis, conversationem sanctam Deoque [Col. 0266B] placitam, quam, si assecuti fueritis, ad coelestis patriae remunerationem pertingere poteritis.

Hanc procul dubio sanctam matrem Ecclesiam coelestibus donis ornatam et contra omnes tentationes, ut castrorum acies ordinatam (Cant. VI) fortissimamque Jacob patriarcha praesignabat, cum de Zabulon filio suo figurate dicebat: Zabulon in littore maris habitabit, et in statione navium pertingens usque ad Sidonem (Gen. XLIX) . ⁜ (7) Zabulon igitur, qui interpretatur habitaculum fortitudinis, Ecclesiam significat fortissimam ad omnem tolerantiam passionis. Haec habitat in littore maris, habitat et in statione navium, ut credentibus sit refugium et periclitantibus ostendat verae fidei portum. Haec contra omnes turbines saeculi immobili et inconcussa [Col. 0266C] firmitate, solidata spectat naufragium Judaeorum atque haereticorum, et procellas omnium quae inferuntur: quarum etsi tunditur fluctibus, frangit tamen ipsa fluctus, nec ab illis frangitur, nec ullis haeresis tempestatibus cedit, nec ulli vento schismatis commota succumbit. Pertingit autem haec sancta virgo et mater Ecclesia usque ad Sidonem, id est usque ad gentes; quia in patriarchis et prophetis initium habere coepit, et usque ad gentium populos fide ac devotione proficiendo pervenit. Legitur etiam in Evangelio inde assumptos esse aliquos apostolorum, et in ipsis locis Dominum saepe docuisse, sicut scriptum est: Terra Zabulon et terra Nephtalim, via maris trans Jordanem Galilaeae [Col. 0266D] gentium. Populus qui ambulabat in tenebris, vidit lucem magnam (Isa. IX) , videlicet Deum et hominem Jesum Christum, ejusque doctrinam praeclaram.

Interea volo vos scire, o Judaei, quod hujus sanctae Ecclesiae porta fides catholica est. Nemo quippe illam intrare poterit, nisi prius in Deum Patrem et Filium et Spiritum sanctum firmiter crediderit. Sine fide enim nemo salvari poterit (Matth. XVI) . Sanctam igitur Ecclesiam quantocius fideliter credendo et recta operando ingredi elaborate, ut cum ejusdem Ecclesiae filiis, coelestis patriae januam mereamini intrare. Ipsa quippe Jesu [Col. 0267A] Christi Redemptoris sui vestigia sequitur; ipsum devota fide et recta operatione, in quantum possibile est, imitatur; ipsum in Dei Patris dextera sedentem spiritualibus oculis indefesse contemplatur. Ipsum itaque gloriosissimum sanctae Ecclesiae Sponsum, o Judaei, verum Deum et verum hominem esse credite; per ipsum, qui rectissima via est ad coelestis patriae habitationem ascendere festinate. Ipse ducatum praestat ad se fideliter confluentibus populis; ipse illuminat sedentes in tenebris et umbra mortis (Luc. I) . Ipse homines praevenit, ut bona velint; ipse, ut recta incipiant, sollicitat; ipse, ut perficiant, adjuvat. Ipse ad bene operandum fideles suos provocat, atque illorum oculos ad contemplandum seipsum illuminat.

[Col. 0267B] O Judaei, audite, quae dico, audite, quae pro vestra commonitione et salute loquor. Columna illa admirabilis atque terribilis, quae Israeliticum populum per deserta gradientem, in specie nubis per diem, et specie ignis in nocte praeibat (Exod. XIII) , ipsum Deum et hominem Jesum Christum, qui omnem hominem venientem in hunc mundum illuminat (Joan. I) , rectissime praefigurabat. Recte quoque Deus et homo Jesus Christus in columna significatur; quia rectus est et justus, et in se sperantium adjutor fortissimus. De quo nimirum ait Psalmista: Quoniam rectus Dominus Deus noster, et non est iniquitas in eo (Psal. XCI) . In hoc vero quod in die in specie nubis, et in nocte in specie ignis apparebat, [Col. 0267C] Christum praefigurabat mitem et blandum justis, terribilem autem peccatoribus et injustis. Aliter: Per diem intelligimus justorum vitam, per noctem vero peccatorum hominum pravam actionem. Judaei ergo quia Dei cognitionem habebant, quasi dies erant. Gentiles vero quia Deum ignorabant, et non Deo, sed idolis serviebant, non in die, sed quasi in nocte remanebant. Columna ergo ignis, quae in nocte populum praeibat, futuram gentilis populi fidei lucem, qua per divinam gratiam novissimis temporibus illustrandi erant, praefigurabat. Quibus ait Apostolus: Fuistis aliquando tenebrae; nunc autem lux in Domino (Ephes. V) . Columna vero nubis, o Judaei, quae in die tabernaculum obumbrabat, futuram vestrae incredulitatis caecitatem praesignabat. [Col. 0267D] De hac utique vestrae incredulitatis caecitate aperte Dominus ait: In judicium ego in hunc mundum veni, ut qui non vident videant, et qui vident caeci fiant (Joan. IX) . Ac si apertius Deus et homo Jesus Christus diceret: In judicium ego in hunc mundum veni; ad hoc videlicet, ut qui non vident, justo judicio videant, hoc est ut gentiles, qui non rebellionis malitia, sed ignorantiae causa idola colunt et adorant, et me qui sum lux mundi (Matth. V) , ignorant; videant me videlicet ad redemptionem mundi a Deo Patre missum fuisse; cognoscant, et cum eodem Patre et Spiritu sancto unum et verum Deum indubitanter esse credant. Et qui vident, Judaei scilicet, qui meis praeceptis semper rebelles exstiterunt, meque ad iracundiam saepius provocaverunt, [Col. 0268A] et nunc in carnalibus praeceptis legis se videre gloriantur, meam vero praedicationem audire dedignantur; caeci fiant, suis videlicet exigentibus peccatis, hoc unde superbe tument, amittant. De quibus etiam ipse Dominus ait: Sinite illos; caeci sunt, duces caecorum (Matth. XV) .

Audistis, o Judaei, quam perspicue columna ignis, quae in nocte Hebraicum populum praecedebat, futurum verae fidei lumen, quo Christiani illustrandi erant, praefiguraverit: audistis etiam quam evidenter columna nubis, quae per diem tabernaculum et castra obnubilabat, densissimas vestrae incredulitatis tenebras praefiguraverit. In tantum enim ipsum omnipotentem Deum, qui vos de Aegyptiaca servitute liberaverat irritastis, atque, ut supradictum [Col. 0268B] est, ad iracundiam provocastis; ut quasi cum quadam indignatione vos de superficie terrae delere diceret, nisi Moyses et Aaron precibus et obsecrationibus indesinenter alii obsisterent. Tenebras igitur diuturnae incredulitatis, o perfidi Judaei, a cordibus vestris expellite; sanctam matrem Ecclesiam recte credendo et bona operando ingredi festinate, ut non cum incredulis perire, sed cum fidelibus populis ad coelestem felicitatem possitis pertingere.

Jacob patriarcha spiritu prophetiae plenus, loquens de filio suo Dan praevidebat Antichristum perditionis filium in condemnationem multorum nasciturum; ipse tamen Christum ad redemptionem mundi missum exspectabat. Ex veteri testamento [Col. 0268C] sacri baptismatis evidentissimam introducit figuram; cum, testante Paulo, Judaeorum patres baptizati fuere in Moyse, in nube, et in mari in typo et figura Christi. Baptismi tria genera praefigurant Christi baptismum ante legem, sub lege, et sub gratia. Christum Antichristum expugnaturum Isaias asserebat et Jacob de filio suo Gad figurate loquens praevidebat: figuram illam ad Christum pertinere testimonio Moysis comprobat.

Interea vellem scire, o Judaei, cujus fidei vel cujus propositi estis. Si enim Christum jam venisse, et verum Deum verumque hominem esse indubitanter creditis, recte agitis; si vero de illius adventu vel divinitate dubitatis, hoc ipsum indicate nobis. Ad haec respondentes dicitis, quod Christum jam venisse, et cum hominibus conversatum esse (Baruch. III) , non creditis, sed venturum adhuc illum fore exspectatis. O rebelles et increduli! o totius bonitatis adversarii! o omnis justitiae et veritatis inimici! Tot auctoritatibus legis jam saepe convicti, tot prophetarum vaticiniis superati, tot evangelistarum verissimis manifestisque praeconiis rationabiliter sufficienterque edocti, quod Christus verus Deus et verus homo sit, et cum hominibus conversatus fuerit, pro humani generis redemptione veraciter passus, mortuus et sepultus exstiterit, a mortuis resurrexerit, et ad Deum Patrem a quo exierat quadragesimo post resurrectionem die ascenderit; quare illum nondum venisse nec verum Deum fuisse adhuc dubitatis, et alium exspectatis, cum quo pereatis? Nescitis, o infelices et miseri, quod ille [Col. 0269A] quem venturum exspectatis, non erit animarum pius pastor, sed crudelissimus raptor? Nescitis, quia non veniet, ut animas conservet, et in meliori statu reformet, sed ut disperdat, dissipet. furetur et mactet (Joan. X) , easque secum in perditionis puteum praecipitet? Omnis Scriptura illum perditionis filium vocat, eo quod secum multos ad perditionem trahat. Ipsum quippe filium perditionis (Joan. XVII) , scilicet Antichristum in condemnationem multorum nasciturum, et contra Dei voluntatem multa mala facturum, Jacob patriarcha, ut spiritu prophetiae plenus, circa finem mundi praevidebat cum de filio suo Dan figurate loquens dicebat:

Dan judicabit populum suum, sicut et alia tribus in Israel. Fiat Dan coluber in via, cerastes in semita, [Col. 0269B] mordens ungulas equi, ut cadat ascensor ejus retro. Salutare tuum exspectabo Domine (Gen. XLIX) . Moneo vos, o Judaei, ut qualiter ea, quae de illo perditionis filio, id est Antichristo, quem vos quasi redemptorem exspectatis, praedicta sunt, intelligere debeatis, attentius audiatis. Non enim Veteris Testamenti dicta, ut vobis saepe testatus sum, ad litteram, sed spiritaliter intelligere debetis. Dicat itaque Jacob patriarcha spiritu prophetiae plenus sub persona Dan filii sui, qualis Antichristus futurus, vel quid sit facturus tempore sui adventus. Fiat, inquit, Dan coluber in via, cerastes in semita. Hanc utique prophetiam doctores sanctae Ecclesiae, ut dictum est ad Antichristum transferunt. ⁜ (8) De [Col. 0269C] tribu enim Dan venire Antichristum ferunt, pro eo quod in hoc loco Dan et coluber asseritur, et mordens. Unde et non immerito, dum Israeliticus populus terram in castrorum partitione susciperet, primus Dan ad aquilonem castrametatus est (Num. II) : illum scilicet significans, qui in corde suo dixerat: Sedebo in monte testamenti in lateribus aquilonis. Ascendam super altitudinem nubium, et ero similis Altissimo (Isa. XIV) . De quo per prophetam ad Dan dicitur: Auditus est fremitus equorum ejus (Jer. VIII) . Qui non solum coluber, sed etiam cerastes vocatur. Cerastes ⁜ (9) serpens dictus, eo quod in capite cornua habeat similia arietis ⁜ (10) . Cerasta enim Graeci cornua vocant. Sunt autem illi quadrigemina cornicula, quarum ostentatione [Col. 0269D] volatilia illicit atque sollicitat, et animalia perimit. Totum enim corpus tegit arenis, nec ullum sui indicium praebet, nisi ex ea parte qua invitatas aves vel animalia capit. Est autem flexuosus plusquam alii serpentes ita ut spinam non habere videatur. Hic ergo serpens armatus ⁜ (11) esse perhibetur, per quem congrue Antichristi adventus asseritur; quia contra vitam fidelium cum pestifero praedicationis morsu etiam cornibus potestatis armabitur. Sed quid Jacob dixerit audiamus: Dan coluber in via, [Col. 0270A] cerastes in semita. Quis autem nesciat semitam angustiorem esse quam viam? Erit ergo Antichristus coluber in via; quia, dum in praesentis vitae latitudinem homines ambulare provocabit, quasi parcendo eis blandietur. Sed in via mordebit, quia eos quibus libertatem sui erroris tribuet, veneno suae malitiae consumet. Erit etiam cerastes in semita; quia fideles, quos tempore suo ad coelestis praecepti angusta itinera sese constringentes invenerit, non solum callidae persuasionis impetu, sed etiam terrore potestatis premet, et quasi in angore asperitatis post beneficia fictae dulcedinis exercet ⁜ (12) cornua potestatis. Sequitur: Mordens, inquit, ungulas equi, ut cadat ascensor ejus retro. Quo in loco equus hunc mundum significat, qui per elationem [Col. 0270B] suam in cursu labentium temporum spumat. Et quia Antichristus extrema mundi apprehendere molietur, cerastes iste equi ungulas mordere perhibetur. Ungulas, quippe equi mordere est extrema saeculi feriendo concutere ⁜ (13) . Ut cadat ascensor ejus retro. Ascensor equi est, quisquis in dignitatibus hujus mundi extollitur. In faciem cadere est deposita mentis superbia in hac vita quemque suas culpas cognoscere, easque poenitudine deflere. Retro vero quo non videtur cadere, est ex hac vita peccatores repente discedere, et ad supplicia quae ducuntur, ignorare. Et quia vos, o insensati Judaei, ut dicitis pro Christo Antichristum exspectatis, bene Jacob patriarcha in voce filiorum Ecclesiae [Col. 0270C] summa cum devotione Deo Patri loquitur, dicens: Salutare tuum exspectabo, Domine. Quasi diceret: Qui ipsum perditionis filium, id est Antichristum in condemnatione multorum spiritu prophetiae edoctus venturum praenosco, non ipsum, sed Salutare tuum, o Deus Pater, id est Filium tuum quem ad redemptionem mundi missurus es, fideliter exspectabo.

Ipsum ergo et vos, o Judaei, cum Jacob patriarcha fideliter exspectate, qui jam sub Herode rege et sub Pontio Pilato praeside mundum redemit suo pretiosissimo sanguine. Ipsum indubitanter credite, mundum jam redemisse; ipsum scitote ad judicandum vivos et mortuos venturum esse. Ipse quippe est Salutare Dei, per quem Deus Pater humanum genus redemit de potestate diaboli. De ipso [Col. 0270D] quippe Psalmista gratulabundus cecinit, dicens: Bene nuntiate de die in diem Salutare Dei (Psal. XCV) . De ipso etiam propheta ait: Salus nostra cito veniet, et comminuet jugum captivitatis nostrae. Christus est ergo vera salus his qui prope, scilicet Judaeis fidelibus, apostolis videlicet et evangelistis; et salus his qui longe, id est gentilibus ipsum cum Deo Patre et Spiritu sancto unum et verum Deum esse credentibus. Ipsum ergo Salutare Dei, id est Christum, o Judaei, fideliter jam venisse et mundum [Col. 0271A] redemisse credite; ipsum ad judicandum vivos et mortuos cum timore et spiritali amore exspectate; ipsum in Dei Patris dextera regnantem videre desiderate; per ipsum ad Deum Patrem recte credendo et bona operando pervenire festinate. In ipso autem perditionis filio, id est in Antichristo, quem vos exspectare dicitis, si spei vestrae anchoram posueritis, cum illo omnino peribitis. Christi ergo baptismum devota mente suscipite, ut tam ab originalibus, quam ab actualibus peccatis emundati, in electorum numero possitis computari.

Quid ad haec dicitis, o Judaei, quid respondetis, aut quid objicitis? Haec est responsio vestra simul et oppositio. Dicitis enim quod baptismus, qui intra Ecclesiam a presbyteris studiose ac reverenter [Col. 0271B] traditur, et a fidelibus summa cum devotione suscipitur, ideo a vobis non observatur, sed pro nihilo habetur, quia nec in lege a Deo praemonstratus, nec in operibus patriarcharum vel prophetarum fuerit praefiguratus. Subsequenter etiam blasphemando dicitis quod baptismus ipse baptizatorum corpora abluit, sed animarum peccata non diluit. Ad haec nos econtra vobis respondemus quod baptismus, qui intra sanctam Ecclesiam, Christo instituente atque jubente, fidelibus populis in nomine sanctae Trinitatis Patris videlicet et Filii et Spiritus sancti tribuitur, ante legem et sub lege figuris et aenigmatibus fuit praeostensus, et veraciter praesignatus. Ipsa etiam sacri baptismatis unda [Col. 0271C] baptizatis, ut vos mentimini, non est inutilis et superflua, sed, cooperante Spiritus sancti gratia, corporum sordes abluit, et peccatorum maculas diluit. Ad verissimam igitur Christianorum religionem confirmandam, et vestram, o Judaei, mendacissimam oppositionem falsificandam, ex veteri testamento sacri baptismatis evidentissimam introducemus figuram. Sacram itaque libri Exodi historiam ad memoriam reducamus, et quid Moyses in exitu filiorum Israel, Domino praecipiente, fecerit, simul audiamus.

Dixit ergo Dominus ad Moysen: Loquere filiis Israel, ut proficiscantur. Tu autem eleva virgam et extende manum tuam super mare, et divide illud, ut gradiantur filii Israel per medium sicci maris. Cumque [Col. 0271D] extendisset Moyses manum super mare, abstulit illud Dominus, flante vento vehementi et urenti tota nocte, et evertit in siccum; divisaque est aqua, et ingressi sunt filii Israel per medium sicci maris. Persequentesque Aegyptii ingressi sunt post eos, omnis equitatus Pharaonis, currus ejus et equites per medium maris (Exod. XIV) . Sequentibus ergo Aegyptiis, ut dictum est, percussit Moyses virga aquas, et divisae sunt huc atque illuc, et transierunt filii Israel per medium maris Rubri. Quid hoc significabat nisi baptismum Christi sanguine consecratum ⁜ (14) ? Hostes vero insequentes cum rege qui a tergo moriuntur, peccata sunt praeterita, quae delentur, [Col. 0272A] et diabolus qui in spirituali baptismo suffocatur. Premunt quidem Aegyptii urgentes; instant peccata usque ad aquam sacri baptismatis. Post transitum quoque maris Rubri canticum Dei populus canit, Pharaone et Aegyptiis submersis. Spiritaliter fideles postquam de lavacro conscendunt exstinctis peccatis, hymnum in voce gratulationis emittunt, dicentes: Cantemus Domino: gloriose enim honorificatus est; equum et ascensorem projecit in mare (Exod. XV) . Quod tamen melius digniusque illi dicunt, qui tympanum habent in manibus suis sicut Maria (ibid.) , id est qui carnem suam crucifigunt cum vitiis et concupiscentiis (Galat. V) , et mortificant membra sua, quae sunt super terram (Coloss. III) .

[Col. 0272B] Interea nolo vos ignorare, o Judaei, quoniam patres vestri baptizati fuerunt in Moyse in nube et in mari, in typo et figura Jesu Christi ejusdemque baptismi. Sic enim ait B. Paulus, qui antequam in Christum crederet, Gamalielis doctoris vestri fuit discipulus (Act. XXII) . Nolo vos ignorare, fratres, quoniam patres nostri omnes sub nube fuerunt, et omnes mare transierunt, et omnes baptizati sunt in nube et in mari (I Cor. X) . Ac si apertius diceret: Nolo vos ignorare, id est nolo quod vos ignoretis quoniam patres vestri, tam boni quam mali, omnes sub nube fuerunt, quae eos ab aestu, et ne viderentur ab Aegyptiis protegebat; et omnes mare Rubrum, submersis hostibus, transierunt; imo et in Moyse, [Col. 0272C] id est ipso Moyse duce, omnes videlicet ut ita dicam baptizati sunt in nube et in mari. Similiter omnes manducaverunt eamdem escam quam nos; corporalem quidem alteram manducaverunt, sed spiritualem eamdem; quia illi manna, nos vero panem vitae aeternae. Biberunt etiam omnes eumdem potum quem nos; specie quidem visibili alium, sed spiritualem eumdem. Bibebant autem de petra consequente eos: ad litteram, quocunque irent. Vel bibebant de petra consequente, id est secuturam virtutem Christi significante. Nos autem veraciter et absque ulla significatione desideranter bibimus, et satiamur calice passionis Christi. Habuit ergo mare formam aquae baptismatis, nubes vero Spiritus sancti, manna panis vitae, id est corporis [Col. 0272D] Christi, potus sanguinis ejusdem Jesu Christi qui in remissionem peccatorum de ipsius latere manavit, quem omnis fidelis populus in suae salutis remedium gratantissime bibit. Ibi enim, sicut Patrum exempla docent, Aegyptius demergitur, Dei populus resurgit sancto renovatus Spiritu. Baptizavit et Joannes, ut ait B. Isidorus ⁜ (15) , sed non ex toto Judaice; non solum in aqua, nec tamen in spiritu, sed hoc solum addidit, quod in poenitentia baptizavit. Sic enim ait Paulus apostolus in Actibus apostolorum: Joannes baptizavit baptismo poenitentiae populum, dicens: Ut in eum qui venturus esset post ipsum, crederent, hoc est in Jesum (Act. XIX) . [Col. 0273A] Cui tamen ideo datum est in aqua baptizare, ut Christus, qui in aqua et Spiritu sancto baptizaturus erat, baptismo Joannis manifestaretur in Israel; quando videlicet Spiritus sancti descensione et Patris voce Filius Dei palam cunctis praesentibus, quibus datum fuit videre, ostensus est. Coepit ergo perfectum baptisma a Jesu Christo Dei et Virginis Filio. Ipse enim baptizavit primum in Spiritu sancto, sicut et Joannes dicit: Ego quidem baptizo in aqua; medius vestrum stat quem vos nescitis (Joan. I) . Ipse vos baptizabit Spiritu sancto et igni (Matth. III) . Haec est perfectio baptismi. Deus est enim qui baptizat, ut qui baptizantur, possint fieri filii Dei.

Tria enim sunt genera baptismi ut ait B. Isidorus in libro De Ecclesiasticis officiis. Primus baptismus [Col. 0273B] est quo sordes peccatorum per regenerationis lavacrum abluuntur; secundus quo in sanguine suo per martyrium baptizantur, quo baptismo etiam Christus baptizatus est, ut in hoc sicut et in caeteris, formam credentibus daret. Unde ipse discipulis suis Zebedaei filiis dicebat: ⁜ (16) Potestis bibere calicem, quem ego bibiturus sum? (Matth. XX.) Ac si apertius diceret: Potestis baptizari baptismo, quo ego baptizandus sum? Itaque aqua et sanguis gemini sunt figura baptismatis: unum videlicet quo regeneramur ex aqua et Spiritu sancto; aliud quo consecramur sanguine proprio. Et tertius baptismus scilicet lacrymarum, qui laboriosius transigitur, sicut ille qui per singulas noctes stratum [Col. 0273C] suum lacrymis rigat (Psal. VI) , qui imitatur conversionem regis Manasse (II Paralip. XXXIII) , et humilitatem Ninivitarum (Jon. III) , per quam misericordiam consecuti sunt.

Luce clarius, o Judaei, vobis est ostensum, quam aperte, quamque evidenter baptismus Christi ante legem, sub lege et sub gratia fuerit praefiguratus. Mare ergo, ut supra dictum est, formam aquae habuit, nubes Spiritus sancti typum gessit. Transitus itaque maris Rubri aperte baptismum Christi praefiguravit. Quare ergo, o insensati Judaei, baptismate Christi baptizari respuitis, cum manifeste patres vestros in nube et in mari baptizatos fuisse legatis? Cur ecclesiasticis sacramentis perversa mente diutius insultatis, quae, Deo disponente, verissimis [Col. 0273D] patriarcharum figuris ac prophetarum praeconiis ab initio mundi praesignata fuisse manifeste cognoscitis? Quare igitur, o gens caeca et a veritatis luce, quae Christus est, aliena, salutarem baptismum quo patres vestri in transitu maris Rubri figurate fuerunt baptizati, suscipere renuitis? In hoc ergo quod in Veteri Testamento, o Judaei, baptismo Christi praefiguratum certissime pluribus locis invenimus, vos qui illum nusquam praeostensum fuisse negatis, in vestra objectione mentitos esse apertissime comprobamus. Verax utique ratio vos per omnia falsos testes esse ostendit, quae verissimis Novi et Veteris [Col. 0274A] Testamenti auctoritatibus vos sufficienter convincit.

Si meis igitur, o Judaei, saluberrimis monitis libenter aurem praebueritis, et aequissimis consiliis meis assensum accommodaveritis, ad electorum Dei societatem indubitanter pervenietis. Jesum Christum ergo verum Deum et verum hominem esse et mundum suo pretiosissimo sanguine jam redemisse certissime credite; atque iterum ad judicandos vivos et mortuos in fine mundi venturum fore firmiter tenete. In Antichristo autem spem vestram nolite ponere, quia non est venturus, ut humanum genus feliciter redimat, sed ut illud post se infeliciter ad aeternam damnationem trahat. Nec veniet ut in se sperantes salvet, sed ut illos secum in gehennam praecipitet. Ipsum utique perditionis [Col. 0274B] filium, id est Antichristum Deus et homo Jesus, Christus spiritu oris sui interficiet, eumque illustratione adventus sui potenter destruet (II Thess. II) . Sed si mihi Christiano homini, o Judaei, odio nominis Christi non vultis credere, saltem vaticinio Isaiae prophetae debetis fidem accommodare. Ipse quippe nobili genere exstitit progenitus, urbanae elegantiae praeditus, sanctitate praeclarus, Spiritu sancto repletus. Quanto igitur majoris est auctoritatis, tanto libentius ejus vaticiniis fidem accommodare debetis. Quid igitur de Christo dicat moneo ut diligenter audiatis. Percutiet, inquit, terram virga oris sui, et spiritu labiorum suorum interficiet impium (Isa. XI) , ipsum [Col. 0274C] videlicet Antichristum. Illum ergo totius malignitatis inventorem Dei Virginisque Filius fortiter expugnabit et in teterrimum ignis et sulphuris stagnum sine fine cruciandum praecipitabit. Ipsum quippe Deum et hominem Jesum Christum ad redemptionem mundi venturum, et supradictum humani generis inimicum, scilicet totius iniquitatis auctorem Antichristum expugnaturum, certissime Jacob praevidebat, cum de filio suo Gad figurate loquens dicebat.

Gad accinctus praeliabitur ante eum; et ipse accingetur retrorsum (Gen. XLIX) . ⁜ (17) Iste Gad accinctus personam Jesu Christi significabat, qui in primo adventu suae humilitatis ante adventum Antichristi praeliaturus jam occurrit accinctus gladio [Col. 0274D] verbi sui et circa femur potentissime (Psal. XLIV) , quo filium a patre, filiam a matre, nurum a socru divisit. Unde ipse ait: Inimici hominis domestici ejus (Matth. X) . Et de quo gladio ipse dixit: Non veni pacem mittere, sed gladium (ibid.) . Quod autem ait: Ipse accingetur retrorsum; claritas ejusdem Domini nostri Jesu Christi, qua in secundo adventu ipse venturus est, ostenditur; quia cum venerit Antichristus, tunc ipse Deus et homo Jesus Christus, quasi retrorsum, id est post ejus vestigia celeri adventu progrediens, interficiet eum gladio oris sui. Nam et in hoc quod iste Gad latrunculus [Col. 0275A] interpretatur, Christum significat, qui in secundo adventu post Antichristum quasi posterior circa ⁜ (18) finem mundi sicut latrunculus improviso atque rapido progressu exsiliet contra apertam Antichristi oppugnationem. Hoc est quod in Evangelio ⁜ (19) aperte scriptum est: Dies Domini sicut fur in nocte, ita veniet (I Thess. V) , Christus ergo et ante et retro praeliari contra Antichristum scribitur. Ante eum namque in occulto, id est in primo suae humilitatis adventu; retro autem post ipsius Antichristi versutam callidamque praedicationem. Et ut pro certo sciatis, o Judaei, nec omnino dubitetis, hanc prophetiam Jacob patriarchae ad Christum specialiter pertinere, quid de illo Moyses legislator dicat, moneo ut attentius audiatis.

[Col. 0275B] Benedictus, inquit, in latitudine Gad: quasi leo requievit cepitque brachium et verticem, et vidit principatum suum (Deut. XXXIII) . Diligenter itaque, o Judaei, animadvertite et prudenter cognoscite quis requievit sicut leo, nisi Christus in sepulcro suo; quisve ceperit, id est humiliaverit verticem brachiumque potentum, nisi Redemptor noster, qui humiliavit superbiam excelsorum, regum videlicet et imperatorum idola pro Deo colentium, et aeriarum potestatum animas ad aeternam requiem tendentes adversari cupientium. Quis etiam vidit principatum suum, nisi ille de quo Daniel in visione sua sic ait inter caetera: Aspiciebam in visu noctis, et ecce in nubibus coeli Filius hominis veniebat, et [Col. 0275C] usque in Antiquum dierum, id est usque ad Deum Patrem coelum ascendendo, pervenit, et datum est ei regnum et honor, et omnis populus, tribus et linguae servient ei. Potestas ejus potestas aeterna, quae non auferetur, et regnum ejus quod non corrumpetur (Dan. VII) . Vidit, inquit, principatum suum (Deut. XXXIII) . Moyses de futuro quasi de praeterito loquitur. Ac si apertius diceret: Deus et homo Jesus Christus videt principatum suum, id est omnipotenter cum Deo Patre et Spiritu sancto illud obtinet, juste regit, moderanter disponit. De quo etiam Isaias ait: Factus est principatus super humerum ejus (Isa. IX) . Habet itaque Jesus Christus, o Judaei, principatum super humerum suum, quia revera ipsum constituit Deus Pater super omnia opera [Col. 0275D] manuum suarum.

Ipsum ergo indubitanter verum Deum et verum hominem esse credite; ipsum a Deo Patre ad redemptionem mundi missum fuisse, ex Virgine matre veraciter carnem assumpsisse; propter peccata nostra misericorditer passionem mortemque suscepisse; propter justificationem nostram a mortuis resurrexisse, coelum ascendisse, et ad judicandum vivos et mortuos et saeculum per ignem iterum venturum esse. Ipse quippe est refugium miserorum, [Col. 0276A] ipse medicina infirmorum, quies laborantium, portus naufragorum, cibus currentium viatorum, satietas beatorum in coelesti patria quiescentium. Ipsum manducat peregrinus homo, ne lassetur in praesenti via; ipsum comedit angelus pleno ore, in ipso exsultans per aeterna saecula. Ipse certe qui seipsum dedit angelis ad gaudium aeternae stabilitatis, seipsum dedit hominibus ad remedium sanitatis. Corpus quippe ejusdem nostri Redemptoris omnibus illud fideliter sumentibus viaticum est salutis. Idcirco ipse panis vivus, scilicet Dominus Jesus Christus descendit in hunc mundum, ut si quis ex ipso fideliter manducaverit, non moriatur in aeternum (Joan. VI) .

Melchisedech primus sanctissimi altaris sacramenti ritum ostendit. Ex quo Christianorum sacramenta priora manifestat. Baptismi et eucharistiae excellenter sic dicta differentia ponitur. In eucharistiae sacramento humanum corpus ex Virgine natum hominibus traditur. In manna praefiguratur, longa tamen differentia inter utriusque sumptionem. Christi corpus recte viaticum appellatur; propterea Christum panem vivum, qui de coelo descendit, Jacob patriarcha benedicens filio suo Aser, manifeste praesignabat. Introducitur tandem Moyses in Dei jussione, dum petram percuteret, quae aquam emanavit, Christi figuram habuit: eum prophetatum in deserto dicitur. Subjunguntur praecepta a Christo discipulis tradita. Iterum Jacob in Joseph benedictione Christi admirabilem pulchritudinem figurat. Denique, etsi unus Deus, duo Testamenta; et unum utrumque dicitur; Novum per Moysen praefiguratur in salutifero ligno, quod aquas amaras [Col. 0276C] dulcoravit. Deus aeternus, cum quidquid congruerit tempori concesserit, non ideo mutabilis.

Ad haec vos, o Judaei, respondentes dicitis, quod incredibile videtur Dei Filium de sinu ejusdem Patris sui descendere, et ex intemerata virgine humanum corpus accipere, et illud idem sibi obedientibus populis in remissionem peccatorum tradere. Subsequenter etiam dicitis, quod corpus ex femina factum, qualiter ab hominibus accipi et manducari possit, ignoratis. Nos vero quamvis a Domino prohibitum sit sanctum canibus dare, margaritas porcis anteponere (Matth. VII) ; tamen quia vos intra sanctae Ecclesiae gremium desideramus esse, et ejusdem Dei et hominis Jesu Christi veram cognitionem habere, qualiter illius sanctissimum corpus fidelis [Col. 0276D] plebs in remissionem peccatorum suorum comedat, et tamen ipse Deus et homo Jesus Christus integer semper et perfectus in Dei Patris dextera permaneat, vobis, ipso donante, breviter exponemus. Nolo tamen vos ignorare, o Judaei, quod de tanto tamque profundo sacramento nullus perfecte dicere aliquid unquam potuit vel poterit. Hujus ergo sacramenti ritum, ut credimus Melchidesech primus ostendit, ubi panem et vinum Abrahae revertenti a caede quatuor regum obtulit (Gen. XIV) . Ex hoc datur intelligi, [Col. 0277A] anteriora esse sacramenta Christianorum quam Judaeorum.

Moneo, vos, o Judaei, ut ea quae proposuimus diligenter audiatis; quia, si ab hac sacratissima lectione, quod absit! vacui recesseritis, ab animarum vestrarum salute longe eritis. Unde Psalmista Deo loquitur, dicens: Longe est a peccatoribus salus. Quare? videlicet: Quia justificationes tuas non exquisierunt (Psal. CXVIII) . Si ergo ad animarum vestrarum salutem, o Judaei, feliciter vultis pertingere, justificationes Dei et hominis Jesu Christi, quas ipse ante omnia saecula cum Deo Patre et Spiritu sancto fieri disposuit, per patriarchas praefiguravit, per prophetas praedixit, per seipsum firmiter instituit, per apostolos omnibus quae sub coelo [Col. 0277B] sunt nationibus, manifeste praedicari jussit, omnique Ecclesiae integre custodiri mandavit; vos modis omnibus ab Ecclesiae ministris exquirite et summopere eas implere curate.

⁜ (20) Volo itaque vos scire, o Judaei, quia per baptismum Christi a peccatis mundamur, et per sanctam eucharistiam, hoc est per sanctissimum ejusdem Dei et hominis Jesu Christi corpus, in bono opere confirmamur et consummamur. Baptismus igitur aestus vitiorum exstinguit, eucharistia vero spiritualiter mentem reficit. Unde et excellenter dicitur eucharistia, id est bona gratia; quia in hoc sacramento non solum est augmentum virtutis et gratiae, sed ut ait B. Ambrosius in libro Sententiarum: «Ille totus spiritaliter sumitur, qui est fons [Col. 0277C] et origo totius gratiae, cujus figura praecessit, quando Deus in deserto patribus manna pluit, qui quotidiano coeli alimento pascebantur.» De quo Psalmista ait: Panem angelorum manducabit homo (Psal. LXXVII) . Sed Patres vestri, qui tunc panem illum manducaverunt, mortui sunt; iste vero panis vivus, scilicet Deus et homo Jesus Christus, qui de coelo descendit, vitam mundo tribuit. Manna illud erat e coelo, hoc autem desuper coelum. Illud manna scaturiebat vermibus in diem alterum reservatum; hoc ab omni corruptione alienum, quicunque religiose gustaverit, mortem non videbit in aeternum. Illud datum fuit antiquis post transitum maris Rubri, ubi, submersis Aegyptiis, liberati sunt Hebraei. [Col. 0277D] Hoc coeleste manna, id est corpus Christi, nonnisi renatis ex aqua et Spiritu sancto debet dari. Panis ille corporalis, o Judaei, patres vestros ad terram promissionis per desertum eduxit. Haec coelestis esca, id est corpus Christi, fideles hujus saeculi desertum transeuntes, in coelum subvehit. Unde recte corpus Christi viaticum appellatur, quia nos in via reficiens usque in patriam deducit.

Sed ut perfectius intelligere possitis, o Judaei, qualiter manna quod Deus in deserto antiquis patribus pluit, sacratissimum Christi corpus praefiguravit; illius temporis historiam si placet, ad memoriam reducamus. Locutus est Dominus ad Moysen, [Col. 0278A] dicens: Vespere comedetis carnes, et mane saturabimini panibus; scietisque, quod sim Deus vester. Factum est ergo vespere, et ascendens coturnix cooperuit castra; mane quoque ros jacuit per circuitum castrorum. Cumque operuisset superficiem terrae, apparuit in solitudine minutum, et quasi pilo tusum in similitudinem pruinae super terram. Quod cum vidissent filii Israel, dixerunt ad invicem: Manhu? Quod significat: Quid est hoc? Ignorabant enim quid esset. Quibus ait Moyses: Iste est panis quem dedit vobis Dominus ad vescendum. Hic est sermo, quem praecepit Dominus: Colligat ex eo unusquisque quantum sufficiat ad vescendum; gomor videlicet per singula capita (Exod. XVI) .

Interea necesse est, ut B. Isidorus noster patronus [Col. 0278B] accedat ⁜ (21) , et mensuras frugum sacra lege institutas, nobis scire cupientibus dignanter ostendat. Mensurarum, inquit, pars minima coclear, quod est dimidia pars drachmae appendens siliquas novem, qui numerus triplicatus conchulam facit. Conchula drachma una et dimidia appenditur. Cyathi pondus decem drachmis adimpletur. Acetabulum quarta pars eminae est, duodecim drachmas appendens. Cotyla emina est, habens cyathos sex, quae idcirco cotyla vocatur, quia cote Graeco sermone incisio dicitur. Et emina sextari in duo aeque inciditur, et cotylatam facit. Emina autem appendit libram unam, quae geminata sextarium reddit. Sextarius vero duarum librarum est qui bis assumptus bilibris nominatur. Assumptus quater fit Graeco nomine [Col. 0278C] conix. Quinquies autem complicatus, quinarem sive gomor facit.

His breviter a B. Isidoro de mensuris frugum dictis, quid Dominus filiis Israel dicat audiamus: Colligat ex manna unusquisque quantum sufficiat ad vescendum: gomor videlicet per singula capita juxta numerum animarum vestrarum, quae habitant in tabernaculis sic colligetis. Feceruntque filii Israel ita: et collegerunt, alius plus, alius minus. Et mensi sunt ad mensuram gomor; et nec qui plus collegerat, habuit amplius; nec qui minus paraverat, reperit minus; sed singuli juxta id quod edere poterant, congregaverunt. Dixitque Moyses ad eos: Nullus relinquat ex eo in mane. Qui non audierunt eum, sed diviserunt [Col. 0278D] quidam ex eis usque mane, et scatere coepit vermibus, atque computruit. Colligebant autem singuli quantum sufficere poterat ad vescendum: cumque incaluisset sol, liquefiebat (ibid.) . Dicitur de manna quod indurabatur ad ignem, et liquescebat ad solem (Sap. XVI) , id est verbum divinum inferendo terrorem gehennae hominibus, induratur in cordibus eorum, in quibus liquescit promittendo dulcedinem aeternae vitae. In die vero sexta colligebant cibos duplices, id est duo gomor. Appellavitque domus Israel nomen ejus Man: quod erat quasi semen coriandri albi, gustusque ejus quasi ⁜ (22) similis cum melle.

Ut saepe testatus sum, o Judaei, Vetus Testamentum [Col. 0279A] non ad litteram, sed juxta mysticum sensum est intelligendum. Moneo igitur vos ut, ea quae superius libenter historice audistis, spiritaliter exposita libentius audiatis ⁜ (23) . Manna itaque evidenter Christum significabat, qui tanquam panis vivus de coelo descendit: quique per nubem Evangelii universo orbi pluitur, non jam murmuranti et tentanti Synagogae, sed credenti et in illo spem ponenti Ecclesiae. Hoc est autem manna indeficiens. Hic est panis coeli et verus cibus angelorum. Quod Dei Verbum corruptibiles incorruptibiliter pascit; quod ut manducaret homo, Verbum caro factum est, et habitavit in nobis (Joan. I) ; quo etiam qui vescuntur, spiritaliter vivunt. Nolo vos oblivioni tradere, o Judaei, quod patres vestri qui manna in deserto [Col. 0279B] manducaverunt, in eadem vasta solitudine mortui et sepulti sunt, et terram promissionis non intraverunt. Vos etiam si veterem figuram carnaliter susceperitis, et veritatem, quae Christus est, animae et cordis palato gustare contempseritis, ad terram promissionis, id est ad coelestem patriam pervenire nequaquam poteritis, sed in deserto praesentis saeculi moriemini in peccatis vestris. Hoc enim ipse Deus et homo Jesus Christus vobis ad aeternam vitam provocatis, dicebat: Patres vestri manducaverunt manna in deserto et mortui sunt (Joan. VI) . Vos iterum ad cognitionem et veram fidem cohortans, aiebat: Ego sum panis vivus qui de coelo descendi (ibid.) Et: Si quis manducaverit ex hoc pane, [Col. 0279C] vivet in aeternum (ibid.) . Si ergo in aeternum quaeritis vivere, ipsum Dei Virginisque Filium ore mentis et corporis fideliter percipite.

⁜ (24) Non incongrue etiam per manna coelestia significantur eloquia. Unde et interpretatio ipsius nominis sic sonat. Manna enim interpretatur, quid est hoc? Cum enim audimus legem Dei in Ecclesia recitari, interrogamus doctores, dicentes: Quid est hoc? Hoc autem manna minutum erat sicut semen coriandri, et suave ad edendum. Quid igitur verbo Dei minutius, quidve subtilius aut quid dulcius et suavius eloquiis Dei, quod est super mel et favum? Sed quid est, quod sexta die duplum colligi jubetur, quod etiam in Sabbatum sufficeret? Sextus dies, ista in qua nunc vivimus, sexta mundi est aetas. In hac [Col. 0279D] ergo sexta aetate duplum refectionis cibum colligit, qui propter spem vitae aeternae verbum Dei a doctoribus audit, et bonis operibus perficit. In hac duplum recondit, qui et bene vivit, et aliis secundum possibilitatem suam misericordiam impendit. Quod reponebatur post Sabbatum, corrumpebatur. Bona quippe opera propter aeternam requiem facta in futuro saeculo permanebunt. Qui vero Domini imperio infideles erant et praeter causam Sabbati de manna post Sabbatum servabant, quod superflue reponebant, vermibus ebulliebat et computrescebat. [Col. 0280A] Sic et qui propter praesentem vitam, et pro amore saeculi hujus thesaurizant, apud gehennam vermibus qui non morientur ebullient. Quibus terribiliter comminatur Dominus, dicens: Vermes eorum non morientur, et ignis eorum non exstinguetur (Isa. LXVI) . Isti sunt vermes quos generat avaritia, et caeca divitiarum cupiditas. His etiam vermibus cruciabuntur illi qui habent divitias, et videntes fratres suos necessitatem habere claudunt viscera sua ab eis (I Joan. III) . Sed et is qui post susceptum verbum Dei peccat, efficitur ei ipsum verbum Dei vermis, qui ejus semper conscientiam fodiat, et arcana pectoris rodat. Quanquam et vermis per similitudinem sit ipse Christus, ipso dicente: Ego sum vermis et non homo (Psal. XXI) . Sicut ipse est [Col. 0280B] aliis in ruinam et aliis in resurrectionem (Luc. II) ; ita et ipse in manna fidelibus quidem dulcedo mellis, infidelibus autem vermis efficitur. Panis ergo ille corporalis, o Judaei, ut supradictum est, populum antiquum ad terram promissionis per desertum eduxit. Haec esca coelestis, scilicet Christus fideles hujus saeculi desertum transeuntes in coelum subvehit. Recte itaque viaticum dicitur, quia nos in via praesentis saeculi reficit, et ad pascua semper virentia perducit. Ergo sicut in mari Rubro figura baptismi praecessit, sic et in manna glorificatio Dominici corporis ostenditur. Volo vos scire, o Judaei, quod haec duo sacramenta tunc demonstrata fuerunt, quando de latere Christi sanguis et aqua profluxerunt [Col. 0280C] (Joan. XIX) , quia ipse per sanguinem redemptionis et aquam baptismatis in se credentes a diabolo et a peccato redimere venit, sicut Israelitas per sanguinem agni paschalis ab exterminatore, et per aquam maris ab Aegyptiis liberavit. Satis quippe rationabiliter ostensum est vobis, o inimici veritatis Judaei, quam evidenter illud manna antiquis patribus in deserto de coelo ministratum, Jesum Christum redemptorem humani generis praefiguraverit, et qualiter seipsum fidelibus populis ipse Deus et homo ad manducandum dederit, quamque perfecte eos in praesenti et in futura vita ex seipso reficit. Ipse quoque, ut dictum est, in se sperantes pascit per fidem, ne deficiant in praesenti via; et ipse omnes sanctos reficit per speciem [Col. 0280D] in coelesti patria. Mentitos itaque vos in vestra objectione certissime esse comprobamus, qui illum in tota veteris testamenti serie nec praefiguratum fuisse asseritis, nec illius corpus saluti fidelium proficere posse, ad vestrae damnationis augmentum, dicere ausi estis.

Ipsum utique panem vivum qui de coelo descendit, scilicet Jesum Christum Jacob patriarcha manifeste praefigurabat, cum Aser filio suo benedicens, dicebat: Aser panis pinguis, delicias regibus praestabit (Gen. XLIX) . Ad nostram itaque fidem, o Judaei, [Col. 0281A] ex omni parte roborandam, ac vestram omnino mendacissimam assertionem frustrandam moneo, ut tanti patriarchae praedictam sententiam spiritaliter expositam diligenter audiatis ⁜ (25) . Aser igitur iste cujus nomine divitiae significantur, Christum verum Deum et verum hominem aperte praefiguravit, cujus altitudo sapientiae et scientiae incomprehensibilis est; et tamen cum dives esset, pauper voluit fieri pro nobis. Cujus panis pinguis factus est, caro scilicet ejus, qui est Sancta sanctorum, quam si quis decenter manducaverit, non morietur in aeternum. Iste etiam delicias praebet regibus, illis videlicet, qui sensus proprios bene regunt, qui etiam dominantur vitiorum suorum, qui corpora sua castigant, et servituti subjiciunt. Tandem itaque, [Col. 0281B] o Judaei, diuturnam incredulitatis amentiam deponite, et Christum verum Deum et verum hominem esse, atque ad redemptionem mundi a Deo Patre missum fuisse certissime credite. Ipse est enim, ut supra diximus, refectio fidelium. Ipse satietas supernorum civium, ipse indeficiens fons omnium bonorum. Per ipsum omnes recte credentes a peccatorum sordibus purgantur. Ab ipso in bonis operibus proficientes, ut magis magisque proficiant, adjuvantur, ex ipso jam in coelo consistentes insatiabiliter satiantur. Quid ad haec dicitis, o Judaei, quid objicitis, vel quid respondetis? Si enim Jesum Christum cum Deo Patre et Spiritu sancto unum et verum Deum esse credideritis, ad [Col. 0281C] animarum vestrarum salutem procul dubio pertingere poteritis. Si vero de illius divinitate, qua Deo Patri aequalis et consubstantialis est, vel de ejus humanitate, quam ex incorrupta Virgine sine peccato assumpsit, qua crucem ascendit, antiquum hostem expugnavit, humanum genus redemit, dubitatis, non ad vitam sed ad aeternam mortem tenditis. Nunc ergo vellem scire cujus voluntatis vel cujus fidei estis. Ad haec vos, o Judaei, respondentes pertinaciter dicitis, quod Christus nondum venit, nec suae passionis sanguine humanum genus redemit, nec baptismatis aqua illud a peccatis lavit. Nos vero vobis econtra respondemus, quod Dei Filius ab initio mundi se venturum et proprio sanguine humanum genus redempturum atque a peccatis [Col. 0281D] unda sacri baptismatis loturum figuris et aenigmatibus patriarcharum praeostendit, vaticiniis prophetarum praedixit; statuto autem a Deo Patre, et completo tempore per seipsum carne indutum complevit, per apostolos jam impleta esse universo mundo praedicavit. Ut ergo vera esse quae dicimus non dubitetis, et in mendacissima assertione vestra victos vos esse certissime cognoscatis, praeclarissimam veteris testamenti figuram introducemus, quam ut diligenter audiatis vos monemus.

Dixit itaque Dominus ad Moysen: Antecede populum, et sume tecum de senioribus Israel; et virgam qua percussisti fluvium, tolle in manu tua et vade. [Col. 0282A] Et ego stabo coram te ibi super Petram Horeb; percutiesque terram, et exibit ex ea aqua, ut bibat populus. Percussit ergo Moyses petram coram filiis Israel, et egressae sunt aquae largissimae, ita ut populus biberet et jumenta ejus (Exod. XVII) . ⁜ (26) Ne igitur vacui recedatis, o Judaei, ab hac sacra lectione; ad ea quae dicuntur studiose aures apponite. Petra percussa, quae aquam emanavit, procul dubio Christi figuram habuit, ex cujus pectore in cruce aperto cuncta sanctae Ecclesiae sacramenta profluxerunt. Ad quem, velut virga, lignum passionis accessit ut emanaret in se credentibus gratiam aeternae salutis. Percussa enim petra ex se fontem emisit, percussus in cruce Christus salvari desiderantibus, lavacri gratiam et donum sancti Spiritus effudit. Petram [Col. 0282B] enim istam figuram Christi habuisse probat Apostolus, cum dicit: Bibebant autem de spirituali, consequente eos petra; petra autem erat Christus (I Cor. X) . Quod autem sitiens populus aquam, murmuravit adversus Moysen, et propterea jubet Deus, ut ostenderet ei petram unde biberet: quid significabat, nisi quia cum Christianus populus legit Vetus Testamentum, murmurat adversus Moysen, eo quod sibi displiceant carnalia praecepta ad litteram scripta? Ostendit ergo Moyses jussione Dei populo Christiano petram, quae Christus est, et adducit eum ad ipsum ut ex eo bibat, et sitim suam reficiat. Ipse quippe Moyses Spiritu sancto edoctus Judaeis atque gentilibus [Col. 0282C] veritatem, quae Christus est, invenire desiderantibus, petram scilicet eumdem Deum et hominem Jesum Christum ostendit, cum in deserto filiis Israel terribiliter protestatus sit, dicens: Prophetam suscitabit vobis Dominus Deus vester de fratribus vestris, hoc est de tribu Juda, tanquam me, ipsum audietis juxta omnia quaecunque locutus fuerit vobis (Deut. XVIII) . Et adjecit: Omnis qui non audierit prophetam illum exterminabitur de populo suo (Exod. XXX) . Quia igitur ab initio mundi Deus Pater verissimis figuris ac terribilibus signis dilectissimum Filium suum nasciturum et pro humani generis salute passurum praeostendit, aperte vos, Judaei, qui ipsum ejus Filium negatis in vestra assertione mentitos esse convincit. Si ergo ad animarum vestrarum [Col. 0282D] salutem pertingere vultis, secundum supradictum Moysi consilium, ipsum Dei et Virginis Filium audite juxta omnia quae ipse suis praecepit discipulis. Si illum fideliter non audieritis, hoc est si illi obedientes in omnibus non fueritis, de electorum societate peribitis. Forte nobis, o Judaei, interrogantes dicitis: Quae sunt praecepta, quae Christus dedit suis discipulis? Haec vero ad Patrem ascendens inter alia mandavit eis: Euntes, docete omnes gentes, baptizantes eos in nomine Patris et Filii et Spiritus sancti (Matth. XXVIII) . Et iterum: Qui crediderit et baptizatus fuerit, salvus erit; qui vere non crediderit, condemnabitur (Marc. XVI) . Alibi [Col. 0283A] etiam ipse coelestis Magister cum Nicodemo loquens eumque plenarie catholicam fidem docens, inter alias testatus est, dicens: Nisi quis renatus fuerit ex aqua et Spiritu sancto, non potest videre regnum Dei (Joan. VIII) . Quid lucidius, quid apertius, quidve clarius, o insensati Judaei, audire vultis? Aperte quippe ratio docet, quia nisi ex aqua et Spiritu sancto, juxta praeceptum ejusdem Dei et hominis Jesu Christi renati fueritis, regnum Dei introire minime poteritis. Si enim veraciter Jesum Christum cum Deo Patre et Spiritu sancto unum et verum Deum esse credideritis, et in ejusdem sanctae Trinitatis nomine baptizati fueritis, ad animarum vestrarum salutem pertingere poteritis. Si vero credere renueritis, ab electorum Dei societate [Col. 0283B] omnino peribitis. Ad hoc itaque Deus Pater prophetam illum, scilicet Christum, suscitavit de fratribus vestris, ut illum audiretis in omnibus, hoc est ut illi per omnia obedientes essetis. Si ergo illum non audieritis, id est si baptismum ab eo institutum, et caetera ecclesiasticae religionis sacramenta non susceperitis, de coetu sanctorum ejus peribitis; quia pactum quod per illum Deus Pater ante omnia saecula firmiter statuit, irritum fecistis. Si autem illius praecepta servaveritis, a damnatione perpetua liberi eritis. Ipsum itaque, o Judaei, verum Deum et verum hominem esse credite, ipsius praecepta summopere servare studete, ipsum ad redemptionem mundi a Deo Patre missum fuisse [Col. 0283C] indubitanter credite. Ipsum quanto amplius patres vestri per passionem crucis et mortem carnis de superficie terrae voluerunt delere, tanto magis illum Deus Pater in fide et cognitione gentium fecit crescere. Judaeorum malitia ipsum frumenti granum morti tradidit, sed Deus Pater illum resuscitans cum multarum animarum fructu ad se redire fecit. Ipsum quippe Deum et hominem Jesum Christum a Judaeis quidem reprobatum, a Deo Patre electum et honorificatum, a gentibus vero summa cum reverentia et honore susceptum, Jacob patriarcha Spiritu sancto edoctus praefigurabat, cum Joseph filium suum benedicens, aiebat (Gen. XLIX) :

Filius accrescens Joseph, filius accrescens ⁜ (27) . Haec prophetia post passionem Domini paternae vocis [Col. 0283D] imaginem tenuit, qua redeunti ⁜ (28) in coelum post victoriam Christum Pater alloquitur, dicens: Filius accrescens Joseph, filius accrescens, utique in gentibus; quia, cum ob incredulitatem Synagogae populum reliquisset, sanctam Ecclesiam ex omnibus gentibus elegit, eamque per universum mundum multiplicavit et ampliavit. Quod et David praecinit, dicens: Reminiscentur et convertentur ad Dominum omnes fines terrae (Psal. XXI) . Filius, inquit, accrescens, et decorus aspectu. Christi enim pulchritudo omnium superat pulchritudinem, juxta quod de illo in Psalmis legitur: [Col. 0284A] Speciosus forma prae filiis hominum, diffusa est gratia in labiis tuis (Psal. XLIV) . Sequitur: Filiae discurrerunt super murum. Ac si apertius diceret: Gentes Ecclesiae, quae crediderunt in Christum, super soliditatem fidei, quasi super murum amore pulchritudinis Christi accensae discurrunt, ut ipsum verum Ecclesiae sponsum per contemplationem aspiciant, et osculo charitatis illi copulentur et adhaereant. Audite, o infelices Judaei, quam perspicue Jacob patriarcha Christum pro humani generis redemptione passurum praenuntiabat, dicens: Objurgati sunt eum fratres ejus: de futuro enim quasi de jam praeterito loquitur. Ac si apertius de Christo sub persona Joseph filii sui loqueretur, dicens: Objurgati sunt Christo fratres ejus, scilicet principes [Col. 0284B] sacerdotum cum Scribis et Pharisaeis, quando falsis testimoniis atque opprobriis sine causa illi injuriati sunt, dicentes: De bono opere non lapidamus te, sed de blasphemia: quia tu homo cum sis, facis te ipsum Deum (Joan. X) . ⁜ (29) Homo quippe erat verus, qui hominum infirmitates propriis manibus tangens curabat, eorumque miseriis pie compatiens, lacrymas fundebat. Verus utique Deus existens, mortuos suscitabat, et cogitationes hominum aperte videbat. Verus homo erat, quem homines audire et videre poterant. Verus Deus in forma hominis latebat, cui ab ipsa conceptione sancti angeli ministrabant. Uno eodemque tempore secundum divinitatem in coelo sanctos angelos regebat, et in [Col. 0284C] terra idem Deus homo factus pauperibus evangelizabat (Matth. XI) . Ipse cum Deo Patre ante omnia saecula cuncta disponens, antiquis patribus carnalia praecepta, quasi parvulis lac, dedit; ipse, praefinito tempore, humanam sine peccato naturam suscipiens, omnibus per orbem nationibus spiritalia mandata, quasi perfectioribus viris solidum cibum tribuit. Ipse quippe Hebraico populo veteris testamenti caeremonias custodire mandavit; ipse ad perfectionem vitae gentiles longe lateque per universum orbem a bonis operibus vagantes et verum Deum ignorantes, per sacri fontis uterum renovavit, eosque ad coelestia desideranda provocans, per apostolos suos spiritaliter vivere docuit. Dei ergo et Virginis Filius vetus testamentum Hebraico populo [Col. 0284D] tribuit, et Ecclesiae filiis, ut perfectius digniusque viverent, novum summopere custodire mandavit. Quid igitur ad haec dicitis, o Judaei, quid respondetis, vel quid opponitis? Haec est responsio vestra. Dicitis enim, quod unus est Deus, qui unum testamentum dedit antiquis patribus. Sicut enim non sunt duo dii, sed unus et verus Deus est, qui omnia ex nihilo creavit, ita non duo testamenta, sed unum testamentum filiis Abrahae custodire mandatum. Ad haec nos e diverso respondemus quod indubitanter unus est Deus in coelo et in terra, qui ex nihilo creavit omnia. Pater enim et Filius [Col. 0285A] et Spiritus sanctus unus est et verus Deus. In essentia quoque est unus et in personis trinus. Ipse itaque, qui Abrahae ejusque semini figurativa praecepta antiquitus dedit, ipse novissimis temporibus gentilem populum misericorditer ad cognitionem sui per dilectissimum Filium suum traxit. Ille qui antiquis patribus legales caeremonias implere mandavit, ipse idem per consubstantialem et coaeternum sibi Filium ad suscipienda evangelicae institutionis sacramenta tempore gratiae gentiles vocavit. Igitur omnipotens qui omnia juste disponit, novum testamentum veteri testamento praeposuit, et Ecclesiae filios perfectius vivere docuit. Non utique venit legem solvere, sed implere (Matth. V) . ⁜ (30) Volo vos scire, o Judaei, quod vetus testamentum [Col. 0285B] ideo dicitur, quia, veniente novo, carnalia ejus praecepta cessarunt. De quo egregius doctor Paulus meminit, dicens: Vetera transierunt; et ecce facta sunt nova (II Cor. V) . Unde et B. Joannes evangelista ait: Charissimi, mandatum novum scribo vobis, quod est verum in ipso, id est in Christo, et in vobis quoniam tenebrae, id est umbratilia et carnalia veteris Testamenti praecepta transierunt, et lumen verum jam lucet (I Joan. II) , scilicet novum testamentum, quod ex aqua et Spiritu sancto renati renovantur in agnitione, et totius sanctae Trinitatis fide. Testamentum autem novum ideo nuncupatur, quia sese fideliter recipientes, et secundum se viventes in sancta et spirituali conversatione [Col. 0285C] innovat. Non enim illud discunt, ut ait B. Isidorus, nisi homines renovati ex primi hominis vetustate per gratiam et pertinentes ad ipsum novum testamentum, quod est regnum coelorum. Novum itaque testamentum, ut dictum est, o Judaei, per Jesum Christum Deus Pater veteri testamento praetulit, quia ipse Deus et homo Jesus Christus non solvere, sed legem implere venit (Matth. V.) Ut ergo quae dicimus, o Judaei, vera esse non dubitetis, quam perspicue illum novum testamentum, quod vos superba mente respuistis, Deus omnipotens per Moysen praefiguraverit monemus ut diligenter audiatis.

Egressus est ergo Moyses et omnes filii Israel de mari Rubro, ambulaveruntque tribus diebus per solitudinem [Col. 0285D] et non inveniebant aquam. Et venerunt in Marath ⁜ (31) , et non poterant bibere aquas de Marath, eo quod essent amarae. Et murmuravit populus contra Moysen, dicens: Quid bibemus? At ille clamavit ad Dominum, qui ostendit ei lignum. Quod cum Moyses misisset in aquas, statim in dulcedinem conversae sunt (Exod. XV) . Audistis, o Judaei, simplicem libri Exodi historiam; vos moneo ut iterum illam audiatis spiritaliter expositam. Saepe testatus sum vobis quod Vetus Testamentum non ad litteram, sed spiritaliter est intelligendum. In hoc igitur quod murmurans populus siti ad amaras aquas [Col. 0286A] venit, et tamen sitim suam prae nimia amaritudine minime satiavit, aperte datur intelligi, quod vetus testamentum antiquis patribus sine fide Christi ad consequenda aeternae beatitudinis praemia sufficere non potuit. Sicut nos illum credimus jam venisse et mundum redemisse, ita illi credebant eum esse ventum et humanum genus redempturum. Misit ergo Moyses lignum jussione Domini in amaras aquas et factae sunt dulces. Quid ergo per amaras aquas, nisi occidens littera designatur? et quid per lignum, nisi crux passionis Christi praeostenditur? ⁜ (32) Intelligimus ergo, amaras aquas occidentis litterae, et legis figuram habere: quibus si mittatur confessio crucis, et passionis Dominicae sacramentum conjungatur, efficitur aqua mirae suavitatis, [Col. 0286B] id est amaritudo litterae convertitur in dulcedinem spiritalis intelligentiae. Unde scriptum est: Constituit Dominus populo legem et judicia, et tentavit eum, utrum timeret illum, an non? (Exod. XV) . Hoc itaque loco advertite, o Judaei, quod antiquis patribus ad tentationem atque ad probationem data fuit lex, utrum Deum timerent et diligerent? Unde ipse legislator Moyses ait filiis Israel: Tentat vos Dominus Deus noster ut sciat, si diligitis eum (Deut. XIII) . Si enim data esset lex quae posset vivificare, vel ad videndam omnipotentis Dei faciem intromittere, vere ex lege esset justitia. Sed conclusit Scriptura legis omnia sub peccato, ut promissio non ex justificatione legis, sed ex fide Jesu Christi daretur credentibus [Col. 0286C] (Galat. III) . Quod etiam B. Paulus testatur, dicens: Ex operibus legis non justificabitur omnis caro in conspectu Dei (Rom. III) . Quod etiam ipse Dominus per Isaiam prophetam affirmat, dicens: Solemnitates neomenias et sabbata vestra odivit anima mea (Isa. I) . Et iterum: Sanguinem arietum taurorum et hircorum nolui (ibid.) . Alio quoque sensu, quod aquae nimiae amaritudinis ligno in se suscepto, dulces sunt ⁜ (33) ; significabat amaritudinem gentium per lignum crucis Christi in usum dulcedinis quandoque esse vertendam. Sciendum autem juxta superiorem sensum, quod primo ductus est populus ad aquas salsas atque amaras; et ligno a Domino monstrato et in aquas misso, jamque earum dulcedine refectus, postea ductus [Col. 0286D] est ad duodecim fontes. Primo enim ductus est Israel ad litteram legis, in qua quousque permansit, a duritia cordis et caecitate mentis recedere non potuit; spiritalem videlicet intelligentiam non habuit ⁜ (34) . Cum vero per lignum vitae aqua, id est littera dulcis fuerit effecta, lex videlicet intelligi spiritualiter coeperit, tunc de veteri testamento, o Judaei, venitur ad novum, et venitur ad duodecim fontes, id est ad duodecim apostolos, quos sacra Scriptura fontes commemorat. Ibi et arbores requiruntur septuaginta palmarum a fidelibus; quia non solum duodecim apostoli fidem Christi praedicaverunt, [Col. 0287A] sed et alii septuaginta duo discipuli missi ad praedicandum verbum Dei feruntur, per quos palmas victoriae Christi mundus cognosceret. Siquidem et isti duodecim fontes septuaginta palmarum arbores irrigantes, apostolicam gratiam praefigurabant, ut per septiformem Spiritus sancti donum legis Decalogus impleretur. Audistis, o Judaei, quam evidenter Deus omnipotens per amaras aquas vetus testamentum praemonstravit, et per salutiferum lignum, quo earumdem aquarum amaritudinem mysterio Moysi dulcoravit, novum testamentum praefiguraverit. Per aquas quippe amaras futuram legis austeritatem praesignabat; et per medicinalis ligni suavitatem crucis Christi beneficium praeostendebat. In hoc ergo quod Moyses [Col. 0287B] populum ad aquas amaras duxit, et, jubente Domino simul et cooperante, earum amaritudinem per tactum ligni in dulcedinem convertit, aperte praemonstrabat, quod, praeclara Christi superveniente doctrina, carnales legis institutiones et amaritudo occidentis litterae convertendae essent et commutandae in dulcedinem spiritalis intelligentiae. Christo itaque pro redemptione humani generis in cruce passo, vetus testamentum carnaliter cessavit, quia quod deerat legi; ipse per novum testamentum spiritaliter implevit.

Interea nolo vos ignorare, o Judaei, quod Deus omnipotens qui omnia continet et regit, quid cuique congruerit tempori magna quadam distributione [Col. 0287C] concesserit: sicut in lege nuptias imperavit, in novo autem testamento castitatem laudavit, maxillamque percutienti praebere alteram jussit (Matth. V) . Et illa pro tempore rudi fragilique populo, scilicet Hebraico; ista perfectiori, id est Christiano: utrique tamen pro tempore sua quaeque convenientia commendans; et tamen pro ista mutatione, ut ait magnus doctor Isidorus ⁜ (35) , non est credendus Deus mutabilis, sed potius inde admirabilis praedicandus; quia manens incommutabilis, quid cuique, ut dictum est, tempori commodum fuit, magna cum distributione concessit. Sub veteri testamento minoris culpae erant peccata, quia in eo non ipsa veritas, sed umbra veritatis aderat. Nam in testamento novo, ut ait B. Isidorus noster [Col. 0287D] patronus ⁜ (36) , praeceptis altioribus manifesta quaedam, quae in illo populo umbrae veritatis deservierant, deserenda nobis praecipiuntur. Ibi enim conjunctio multarum uxorum, et retributio injuriae permissa sunt, nec nocebant. In novo autem testamento gravi animadversione damnantur, qui ea admittunt. O Judaei, audite quae dico, audite quae moneo, auscultate quae pro vestrarum animarum salute vobis suadeo. Audistis quod Deus omnipotens vetus testamentum antiquis patribus custodire mandaverit; audistis etiam quod idem vetus aperte novum testamentum praefiguraverit, ejusque umbra fuerit. Novum igitur testamentum veteri testamento [Col. 0288A] praetulit, dum carnales legis caeremonias abolevit, et spiritualia sancti Evangelii sacramenta usque in finem mundi firmiter observare praecepit. Quia vos itaque, o Judaei, charitate cogente, intra electorum numerum esse desidero, idcirco vobis salubriter consulo, ut carnalia legis praecepta respuatis, et spirituales novi testamenti institutiones diligenter observare festinetis. Si enim secundum carnales veteris testamenti caeremonias vixeritis, omnino peribitis; si vero sacratissima sancti Evangelii mandata custodire studueritis, ad electorum Dei sortem pertinere poteritis. Quid ergo ad haec dicitis, o Judaei, quid respondetis, vel quid iterum objicitis? Aperte cognoscitis, quod omnes superstitiosas assertiones vestras sanctarum Scripturarum [Col. 0288B] verissimis auctoritatibus rationabiliter evacuavimus, insuper et catholicae fidei fundamentum quod est Christus, spiritaliter sufficienterque vobis exposuimus.

Judaeos gloriantes de legis receptione pariter et de vocis auditu et tonitru, sicut in visione montis fumantis non haec ad litteram, sed ea spiritualiter intelligere debere, et adimplere admonet. Quibus Spiritus sancti datio, apostolorum dispositio praefiguratur. Subjungit deinde quo ordine Decalogi praecepta fuere, et quonammodo tria prima Trinitatis cognitionem et dilectionem ostendunt, alia denique septem secundae tabulae proximi dilectionem. Insinuat praeceptorum pulchram allegoricam expositionem: et quae illis praeceptis prohibentur, et unde duabus tabulis scripta exstitere. Praeterea adducit Augustinum circa plagarum [Col. 0288C] Aegypti praeceptorumque oppositionem; et quo sensu intelligi debet littera occidit, spiritus vivificat (II Cor. III) : et quonam pacto Evangelii littera a legis littera distet, ostendit; ita et quo pacto Judaeorum duritia lapideis tabulis praesignatur. Ex Exodi dictis praefigurat Christum verum Deum humanam carnem sumpsisse. Subjungit multiplicem causam, unde aeternus Pater unigenitum Filium voluit passionem crucis subire, et eum flagellari, ligari permisit; et quare crucis patibulo, et non capitis abscisione. Quam pulchre erigit cordis oculos ad intelligendum crucis sanctissimae longitudinem, latitudinem et profundum. Deinde docet Judaeos quonammodo sanctissimae Trinitatis mysterium cum unitatis essentia credere debeant, et ex verbis Exodi figurat.

Si ergo catholicam fidem mente prompta omnique dubietate postposita, suscipere vultis, omnipotenti [Col. 0288D] deo omnium bonorum largitori gratias referimus. Si vero in aliquo adhuc dubitatis, vel aliqua objicere vultis, hoc ipsum indicate nobis. Haec est responsio vestra, o Judaei, simul et objectio. Dicitis enim quod specialiter prae omnibus populis qui sub coelo sunt, legem digito Dei scriptam accepistis, et ejusdem omnipotentis Dei loquentis vocem audire meruistis; voces, tonitrua, fulgura, clangorem buccinae perstrepentem, montemque fumantem aspexistis; ideoque non spiritaliter sed ad litteram ut sonat, ipsam legem observare vultis. Ad haec nos econtra respondentes dicimus, quod lex bona est et sancta, si spiritualiter [Col. 0289A] intelligatur, et ligitime impleatur. Sed jam post passionem Christi, qui illam carnaliter observaverit, ad suae animae salutem pervenire non poterit. Mystice itaque est intelligenda et juxta spiritualem sensum opere implenda. Moneo igitur vos, o rebelles et increduli, ut diligenter audiatis, qualiter legem intelligere debeatis, quam vos digito Dei scriptam accepisse jactatis.

⁜ (37) Celebraverunt ergo filii Israel pascha in Aegypto, veneruntque in montem Sinai, et quinquagesimo die post immolationem agni, acceperunt legem scriptam digito Dei per manum Moysi. Sicut ergo quinquagesima die post peractum pascha data est lex Moysi, ita et quinquagesima die post passionem Domini, qua pascha illud praefigurabatur, [Col. 0289B] datus Spiritus sanctus Paracletus a Christo promissus descendit super apostolos et super eos qui cum ipsis erant in civitate Hierosolyma, centum scilicet viginti viros Mosaicae aetatis numero constitutos in varietate linguarum et, dispersis ubique discipulis, totus evangelica praedicatione mundus impletus est. Aspicit iterum illuc cunctus populus voces, et lampades montemque fumantem tonitrua, et fulgura, clangoremque buccinae perstrepentem. Quid ista spiritaliter significent, o Judaei, moneo ut solerter audiatis. In vocibus namque et tonitruis clamor praedicationis apostolorum caeterorumque discipulorum Christi intelligitur. In lampadibus vero claritas miraculorum signatur. In sono autem buccinae fortis praedicatio sanctorum. [Col. 0289C] Quae omnia in adventu sancti Spiritus completa sunt, quando omnes discipuli Christi, in varietate linguarum, praeceptis, miraculis et signis intonuerunt. Interpretatur autem Sinai rubus, quod significat Ecclesiam, in qua Dominus Moysi loquitur. Quod autem legem daturus Dominus, in igne fumoque descendit, significabat quod claritate suae ostensionis fideles illuminat, et infidelium oculos per ipsorum fumum vitiorum obscurat, juxta illud quod ipse ait: Ego in hunc mundum veni, ut qui non vident videant, et qui vident caeci fiant (Joan. IX) Quod vero in caligine dicitur videri, hoc significabat quod impii, qui terrena sapiunt, caligine malitiae, eo descendente, id est in humilitate nascente, [Col. 0289D] non cognoverunt. Si ergo, ut praediximus, o Judaei, ad animarum vestrarum salutem cupitis pervenire, Testamentum vetus, ut praediximus, non ad litteram sed spiritualiter intelligere studete: firmiter etiam credite coaeternum Deo Patri Verbum pro humani generis salute de Virgine matre carnem assumpsisse, discipulos elegisse, et in eadem carne crucem subiisse, mortem gustasse, tertia die a mortuis resurrexisse, post quadraginta dies, videntibus atque admirantibus discipulis, coelum in magna gloria ascendisse, quinquagesimo die post resurrectionem suam Spiritum sanctum a Patre et a se procedentem eisdem discipulis misisse, eosque [Col. 0290A] diversa linguarum genera divinitus docuisse, et per eos universum mundum evangelica doctrina replesse. Lex itaque, o Judaei, in monte data per quam Deus rudi populo cognitionem sui dedit, Spiritus sancti descensionem super apostolos significavit, per quem omnes gentes spirituali doctrina irrigavit. Sed jam qualiter omnipotens Deus ipsam de qua loquimur legem antiquis patribus dederit, eamque in duabus tabulis distribuerit, aut quo ordine illam dare coeperit, vel qualiter intelligenda sint, o Judaei, simul videamus.

⁜ (38) Habet namque Decalogus decem praecepta, quae sic sunt distributa, ut tria quae sunt in prima tabula, pertineant ad Deum, scilicet ad cognitionem et dilectionem Trinitatis; septem vero quae [Col. 0290B] sunt in secunda tabula, ad dilectionem proximi. Quod ergo sit primum mandatum in prima, audiamus. Non habebis, inquit, deos alienos; nec facies tibi sculptile, neque omnem similitudinem (Exod. XX) . Haec Origenes dicit duo esse mandata; sed Augustinus unum hoc ipsum esse quod dixerat non habebis deos alienos, perfectius explicat, cum prohibet coli figmentum, scilicet idolum vel similitudinem alicujus rei. Ac si apertius omnipotens Deus, qualiter ab hominibus credi deberet, insinuaret dicens: Audi Israel: Dominus Deus tuus, Deus unus ⁜ (39) . Utique ut hoc audientes unum Deum Patrem colamus, et in multos fictos deos fornicationem nostram non effundamus. Hoc loco nobis [Col. 0290C] objicitis, o Judaei, quod, sicut omnipotens Deus una est et simplex essentia, ita est una persona. Nos autem e diverso respondentes, divinam essentiam non unam personam, sed veraciter tres esse personas indubitanter asserimus. Una est essentia Patris et Filii et Spiritus sancti; sed tres personae sunt Pater et Filius et Spiritus sanctus; et hi tres unus et verus Deus sunt. Per hanc itaque vestram oppositionem, o Judaei, qua nos vincere putastis, per hanc eamdem divinitus instructi vos superare cupimus. Dicat itaque omnipotens Deus: Primum praeceptum primae tabulae, Dominus, inquit, Deus tuus, Deus unus est. Hoc ad Deum Patrem pertinet in quo, ut ait magister Petrus in Sententiis, est unitas et auctoritas. In ipso enim Filius et Spiritus [Col. 0290D] sanctus aeternaliter manent. Secundum praeceptum est. Non assumes nomen Dei tui in vanum (Exod. XX) . Quod est ad litteram dicere: Non jurabis nomen Dei tui pro nihilo. Secundum ergo praeceptum ad Filium pertinet dum dicit: Non assumes nomen Domini Dei tui in vanum, id est non aestimes creaturam esse Jesum Christum Dei Filium; quoniam omnis creatura vanitati subjecta est (Rom. VIII) , sed crede eum aequalem Deo Patri, Deum de Deo, Verbum verum apud Deum Patrem, per quod facta sunt omnia ex nihilo. Tertium vero praeceptum est: Memento ut diem Sabbati sanctifices (Exod. XX) , Ubi secundum litteram praecipitur Sabbati observatio; [Col. 0291A] allegorice vero intelligitur, memento ut requiem et hic a vitiis observes, et in futuro in Dei contemplatione illum exspectes. Tertium ergo praeceptum ad Spiritum sanctum pertinet, cujus dono requies nobis sempiterna promittitur. Nam quia Spiritus sanctus septiformis dicitur, propterea septimum diem sanctificavit Dominus. In aliis enim diebus operum non est nominata sanctificatio, nisi in Sabbato ubi dicitur: Requievit Deus ab omni opere suo (Gen. XXII) . Proinde igitur hoc mandatum pertinet ad Spiritum sanctum, tam propter nomen sanctificationis, quam etiam propter aeternam requiem ad donum Spiritus sancti pertinentem. Superius enim dicitur: Memento ut diem Sabbati sanctifices. Et iterum: Sex diebus operaberis et [Col. 0291B] facies omnia opera tua. Septimus dies Sabbati Domini Dei tui est: non facies in eo omne opus (Exod. XX) ⁜ (40) . In sex operum diebus sex millium annorum operatio designatur, in septimo vero beata coelestis regni requies praeostenditur. Hoc loco attendite, o Judaei, quia per hoc quod jam post passionem Christi carnaliter Sabbatum observatis, non Deum vobis reconciliatis, sed potius offenditis, ipso terribiliter per prophetam vobis protestante ac dicente: Neomenias et Sabbata vestra odivit anima mea (Isa. I) . Quid igitur prodest, o inimici veritatis Judaei, illa Sabbata observare, quae Deus se dicit odisse? Illud ergo Sabbatum est sanctificatum, et observantibus proficuum, Deoque acceptum, ubi post [Col. 0291C] bona vitae hujus opera requies nobis dabitur aeterna. Ideoque quidquid boni in praesenti saeculo agimus, si propter futuri saeculi requiem illud facimus, veraciter Sabbatum observamus.

Manifeste quippe, o infelices Judaei, qui divinam essentiam tres personas esse negatis, ipsa lex, quae digito Dei perhibetur scripta vos in vestra assertione falsos testes esse convincit, dum supradicta primae tabulae tria praecepta ad Patrem et Filium et Spiritum sanctum singillatim pertinere dicit. Cum enim dicit: Dominus Deus tuus, Deus unus est, personam Patris, ex quo omnia et in quo omnia consistunt, aperte ostendit. Cum vero ait: Non assumes nomen Dei in vanum, personam Filii Dei notavit, per quem Deus Pater omnia ex nihilo creavit. Cum autem [Col. 0291D] subjunxit: Memento ut diem Sabbati sanctifices, personam sancti Spiritus praemonstravit, per quem cunctis fidelibus aeterna dabitur requies: non quod Spiritus sanctus sine Patre et Filio hoc operetur ⁜ (41) . Accepit utique Ecclesia hoc donum, videlicet ut in Spiritu sancto fiat remissio peccatorum: quam remissionem cum sine dubio tota Trinitas faciat, proprie tamen ad Spiritum sanctum dicitur pertinere; quia, ut ait B. Paulus, ipse est Spiritus adoptionis filiorum (Rom. VIII) . Ipse quippe est Patris et Filii amor, et connexio vel communitas; ideoque [Col. 0292A] justificatio nostra et requies si saepius attribuitur. Haec sunt itaque, ut praediximus, tria mandata primae tabulae ad sanctissimam Trinitatem, quae veraciter unus Deus est pertinentia. Et primum quidem, quod est de uno Deo colendo pertinet ad Patrem, in quo est unitas vel auctoritas; secundum ad Filium, in quo est aequalitas; tertium ad Spiritum sanctum, in quo est utriusque communitas.

Apertissime itaque, o Judaei, lex in monte Sinai antiquis patribus data vos in vestra mendacissima disputatione superat, dum omnipotentem Deum in personis trinum, et in essentia unum colendum esse praedicat. Tres igitur personae sunt Pater et Filius et Spiritus sanctus, et non una; sed Patris et Filii et Spiritus sancti una est divinitas aequalis [Col. 0292B] gloria et majestas coaeterna. Vobis itaque testificor, o Judaei, qui divinam essentiam tres personas esse negatis, quia si in hac vestrae incredulitatis malitia remanseritis, de electorum numero peribitis. Credite ergo sanctam et individuam Trinitatem, Patrem videlicet et Filium et Spiritum sanctum unum et verum esse Deum, omnia regentem, omnia continentem, omnia circumplectentem, qui antiquis patribus legem dedit, et novissimis temporibus per eumdem dilectissimum Filium suum sanctam Ecclesiam ex Judaeis et gentibus elegit, eique evangelica praecepta servanda tradidit. Jam itaque post passionem et resurrectionem Christi, o Judaei, legem carnaliter observare nolite, sed spiritualiter [Col. 0292C] illam intelligere, et opere implere curate, ut veterem hominem exuentes, et novum Christum Dei Virginisque Filium induentes (Ephes. IV) , Christianorum collegio mereamini sociari.

Sed jam quid lex de septem reliquis secundae tabulae praeceptis dicat, audiamus. Primum secundae tabulae praeceptum est: Honora patrem tuum et matrem tuam, ut sis longaevus super terram (Exod. XX) , scilicet viventium ⁜ (42) . Jubentur ergo in hoc praecepto filii honorare parentes, neque contumeliosos existere, sed officio pietatis debitam illis reverentiam praestare. Nam qui parentibus honorem deferre non novit, cui reverentiam vel obsequium pietatis exhibebit? aut quomodo diligere extraneos poterit qui suos odit? Secundum praeceptum [Col. 0292D] est secundae tabulae: Non occides. Jam saepe vobis intimavimus, o Judaei, quod legis praecepta ad litteram sunt legenda, sed spiritualiter intelligenda. Dicitur ergo non occides: ubi secundum litteram actus homicidii prohibetur; secundum spiritualem vero intelligentiam voluntas etiam occidendi. Huic mandato secundum litteram fit superadditio in Evangelio; quia littera Evangelii exprimitur, quod legis littera non exprimebatur. Evangelii littera exprimit intelligentiam spiritualem, scilicet quam spirituales habent, et secundum quam spiritualiter vivunt. [Col. 0293A] Littera legis sensum carnalem, id est quem carnales habent, et secundum quem carnaliter vivunt, cui facta est superadditio. Tertium mandatum secundae tabulae est: Non maechaberis, id est ne cuilibet miscearis, excepto foedere matrimonii. Aperte enim totum intelligitur. Nomine igitur moechiae omnis illicitus concubitus illorumque membrorum non legitimus usus prohibitus debet intelligi. Specialiter tamen adulterium facit, qui praeter suam uxorem ad alienam accedit. Quartum praeceptum secundae tabulae est: Non furtum facies, ubi sacrilegium et rapina omnis prohibetur. Non enim rapinam permisit, qui furtum prohibuit; sed furti nomine bene intelligi voluit omnem illicitam usurpationem alienae rei. Sciendum praeterea quia sacrilegium [Col. 0293B] tribus modis committitur; quando scilicet vel sacrum de sacro, vel non sacrum de sacro, vel sacrum de non sacro aufertur. Sacrum vero dicitur quidquid mancipatum est cultui divino, ut ecclesia vel res ecclesiae. Hic etiam usura prohibetur, quae sub rapina continetur. Unde ait B. Hieronymus: «Usuras quaerere vel fraudare aut rapere nihil interest. Commoda fratri tuo et accipe quod dedisti, nihilque superfluum quaeras, quia superabundantia in usura computatur.» — «Est enim usura,» ut ait B. Augustinus, «cum quis plus exigit in qualibet re, quam acceperat.» Unde iterum ait B. Hieronymus: «Putant aliqui tantum esse usuram in pecunia; sed intelligant usuram vocari superabundantiam, [Col. 0293C] veluti si in hieme demus decem modios, et in messe quindecim recipiamus.» Si vero quaeritur de filiis Israel, qui, Domino jubente, ab Aegyptiis petierunt vasa argentea et aurea et vestes pretiosas, et asportaverunt, utrum furtum commiserunt? dicimus eos qui ideo illud, ut Domino jubenti parerent, fecerunt, non fecerunt ⁜ (43) furtum nec omnino peccasse. Unde ait B. Augustinus: «Israelitae non fecerunt furtum, sed Deo jubenti mysterium ⁜ (44) praebuerunt.» Hoc enim Deus jussit, qui legem dedit. Sicut minister judicis sine peccato occidit quem lex praecipit; sed si id sponte faciat, homicida est etiam si eum occidat quem a judice occidendum scit, sic Hebraei, qui ex cupiditate magis quam ex Domini praecepto Aegyptios deceperunt, sine dubio [Col. 0293D] peccaverunt. Qui autem non ex malitia rapacitatis, sed ex sola Domini jussione simpliciter hoc perpetraverunt, minime peccaverunt. Quintum praeceptum secundae tabulae est: Non loqueris contra proximum tuum falsum testimonium: ubi crimen mendacii et perjurii prohibetur. Solet autem quaeri utrum prohibitum sit omne mendacium? Quidam dicunt illud tantum prohiberi quod obest, et non prodest ei cui dicitur. Tale enim non est adversus proximum,

⁜ (45) Sciendum est tamen tria esse genera mendaciorum. [Col. 0294A] Sunt enim mendacia quaedam pro salute vel commodo alicujus, non malitia sed benignitate dicta, qualiter obstetrices mentitae sunt (Exod. I) , et Raab meretrix (Josue II) Est et aliud mendacii genus quod fit joco, quod non fallit audientes. Scit enim cui dicitur, causa joci dici. Et haec duo genera mendaciorum non sunt sine culpa, sed non cum magna. Unde inter caetera ait Hispaniarum doctor Isidorus ⁜ (46) : «Nullum justum mendacium.» Et iterum: «Nec ut praestes,» inquit, «mentiri studeas.» Perfectis quippe viris mentiri non convenit, nec etiam pro temporali vita alicujus, ne pro alterius corpore animam suam occidant. Licet autem eis aliquando verum tacere, ut si quis non vult hominem ad mortem prodere verum taceat; [Col. 0294B] sed nunquam falsum dicat. Tertium vero genus mendacii est quod homo ex malignitate et duplicitate animi profert.

Sextum praeceptum secundae tabulae est ⁜ (47) : Non concupisces domum proximi tui; nec desiderabis uxorem ejus. Qui enim rem proximi sui concupiscit, animam suam venalem facit, testante Salomone, qui ait: Nihil scelestius ⁜ (48) quam amare pecunias. Hic enim animam suam venalem facit; quoniam in vita sua projicit intima sua (Eccli. X) . ⁜ (49) Nam plerisque tanta in rebus alienis est cupiditas, ut etiam homicidia perpetrare non vereantur, sicut Achab qui pro unius vineae cupiditate Naboth fecit interficere (II Reg. XXI) . Nec desiderabis, inquit, uxorem ejus. [Col. 0294C] Qui igitur alienam uxorem concupiscit contra legis praeceptum facit. Quamvis illam corpore non tangat, sed solo visu desideret, jam tamen in Deum peccat, qui dixit: Non desiderabis uxorem proximi tui. Qui enim viderit mulierem ad concupiscendum eam, jam moechatus est illam in corde suo (Matth. V) . Qui alterius uxorem concupiscit pro certo sciat, quod Deus fornicatores et adulteros judicabit, scilicet condemnabit. Quod si tu qui ad uxorem alterius impudenter accedere desideras, quod dicimus vilipendendum putas, quid Paulus apostolus adulterius et fornicatoribus terribiliter minatus sit, moneo ut patienter audias. Neque adulteri, neque fornicatores, nec masculorum concubitores regnum Dei possidebunt (I Cor. VI) . O quam parva est illiciti concubitus hora, qua [Col. 0294D] perditur vita aeterna! Quam rogo salutem affert corpori quodve lucrum, quod animam ducit ad tartarum? Qui ergo caste et pie vixerit, cum electis Dei sine fine gaudebit. Septimum praeceptum secundae tabulae est: Non concupisces rem proximi tui; videlicet non servum, non ancillam, non bovem, non asinum, non agrum, nec omnia quae illius sunt. Nunquam satiari novit cupiditas; semper enim avara est, quantoque magis acquirit, tanto amplius quaerit ⁜ (50) . Homo cupidus non solum desiderio augendi pecunias excruciatur, sed etiam metu amittendi eas afficitur. [Col. 0295A] Plerique etiam potentes cupiditatis rabie inflammati non solum res mobiles suorum civium concupiscunt, verum etiam comprovinciales suos, quos possunt, de confiniis suis expellunt, nec secum eos habitare permittunt. Quibus recte per Isaiam prophetam dicitur: Vae qui conjungitis domum ad domum, et agrum agro copulatis usque ad terminum loci! Nunquid vos soli habitatis in medio terrae? (Isa. V) . Tales quippe homines cum de hoc saeculo educuntur infernus solet suscipere ad illorum damnationem. Quod idem propheta subsequenter denuntiat, dicens: Propterea dilatavit infernus animam suam, et aperuit os suum absque ullo termino; et descendent fortes ejus ac sublimes gloriosique ejus ad eum (ibid.) Nec mirum si morientes inferni ignibus [Col. 0295B] deputentur, qui viventes flammam cupiditatis suae non exstinxerunt. «Qui ergo desiderio cupiditatis suae, ut ait B. Isidorus, exaestuant, flatu diabolicae inspirationis uruntur. Accendit enim diabolus mentem Evae superbia, ut de ligno vetito manducaret. Accendit Cain mentem invidia, ut fratrem occideret. Accendit Salomonem luxuriae fascibus, ut per amorem libidinis idola adoraret. Accendit regis Achab animum cupiditate, ut homicidium avaritiae adnecteret. His ergo inspirationibus diabolus corda hominum occultis depravat cupiditatibus.» Quid itaque, fratres charissimi, inter haec dicimus? Inopes quoque nascimur in hac vita, inopes recessuri sumus ab hac vita. Si ergo bona mundi hujus peritura [Col. 0295C] credimus, cur peritura tanto amore diligimus? Omnia igitur quae nobiscum diutius permanere non possunt, a nobis omnino vilipendenda sunt.

Haec itaque supradicta decem praecepta in paucis verbis Deus constituit, saxeis tabulis digito suo scripsit, eoque per manum Moysi ad cognitionem sui et dilectionem proximi, filiis Israel dedit, in quibus qualiter a fidelibus credi debeat, manifestissime ostendit ⁜ (51) . Primum namque praeceptum prohibet superstitionem idolorum; secundum errorem stultorum hominum nomen Dei in vanum assumentium; tertium amorem saeculi exstinguit, et ab illicitis actibus cessare praecipit; quartum impietatem contradicit; quintum fornicationem expellit; sextum crudelitatem ⁜ (52) interdicit; septimum [Col. 0295D] rapacitatem repellit; octavum falsitatem avertit; nonum adulterium excludit; decimum alienam rem non esse concupiscendam dicit. Cur autem in duabus tabulis scripta est lex, nisi aut propter testamenta duo significanda, vel propter illa duo praecepta dilectionis Dei et proximi, in quibus tota lex pendet et prophetae? (Matth. XXII.) Haec enim in singulis tabulis scripta sunt: in una enim tria Dei praecepta pertinentia ad charitatem, in alia vero septem pertinentia ad proximi societatem.

[Col. 0296A] Praeterea volo vos scire, o Judaei, quod sicut decem plagis percutiuntur Aegyptii, sic decem praeceptis conscribuntur tabulae, quibus reguntur populi Dei. B ergo Augustinus sanctarum Scripturarum interpres subtilissimus, de decem plagis Aegypti et de decem praeceptis legis quomodo unicuique unumquodque adversando opponatur quasi medicamentum vulneri, quid dicat audiamus ⁜ (53) . «Primum praeceptum, inquit, de uno Deo est sicut in lege scribitur ⁜ (54) : Audi Israel: Dominus Deus tuus Deus unus est (Deut. VI) . Prima plaga est aqua versa in sanguinem (Exod. VII) , contra primum praeceptum primae tabulae. Deum unum a quo omnia sunt, per aquam intellige, ex qua generantur universa. Justo enim Dei judicio factum est, ut de illo flumine sanguinem [Col. 0296B] biberent, in quo Hebraeorum parvulos necare consueverant. Secundum praeceptum est: Non accipias ⁜ (55) nomen Dei tui in vanum. Nomen Dei veritas est sicut ipse ait: Ego sum veritas (Joan. XIV) . Huic secundo praecepto opponitur secunda plaga, ranarum abundantia (Exod. VIII) , quibus intelliguntur haeretici et philosophi, qui ratione carentes, tantum contra veritatem vanitatem et clamorem retinentes in ignorantia infidelitatis quasi ranae in luctuosis paludibus vocem garrulam habentes. Tertium praeceptum est: Memento sanctificare diem Sabbati: quae sanctificatio est virtutibus vacare, et a vitiis abstinere. Unde: Vacate et videte, quoniam ego sum Deus (Psal. XLV) . Huic praecepto contrario opponitur plaga ciniphicum [Col. 0296C] (Exod VIII) , de limo terrae natae muscae minutissimae, inordinate volantes, in oculos irruentes, non permittentes hominem quiescere, dum abeunt et irruunt, dum expulsae iterum redeunt. Quales istae muscae, tales sunt inquieti homines, qui Sabbatum observare, id est operibus bonis studere, lectioni et orationi insistere nolunt (I Tim. IV) . Tene ergo praeceptum, cave plagam. Quartum praeceptum est: Honora patrem tuum et matrem tuam, quod quidem humanum est ⁜ (56) . Contraria plaga est musca canina quae Graece vocatur cynomyia, quia caninum est parentes quae se genuerunt non cognoscere, et eis beneficia non exhibere. Quintum praeceptum est ⁜ (57) : Non moechaberis. Quinta plaga mors in pecora (Exod. IX) . Omnis enim qui aut uxore propria [Col. 0296D] intemperate, excepto filiorum desiderio utitur, aut certe, quod gravissimum est crimen, uxori aut filiae alienae vel ancillae ⁜ (58) victus cupidate luxuriae, tanquam amisso homine erit pecus; non conversus in formam, sed in similitudinem et in sensum pecoris, non intelligens David dicentem: Nolite fieri sicut equus et mulus, quibus non est intellectus (Psal. XXXI) . Et iterum: Homo cum in honore esset non intellexit, comparatus est jumentis insipientibus, et similis factus est illis (Psal. XLVIII) . Sextum praeceptum est: [Col. 0297A] Non occides. Sexta plaga pustulae in corpore et vesicae turgentes et scaturientes (Exod. IX) , incendia scilicet vulnerum de favilla fornacis. Ardent enim ira, superbia et invidia. Si possemus ⁜ (59) videre animas homicidarum, sine dubio plus plangeremus quam putrescentia vulnera ulcerum ⁜ (60) Septimum praeceptum est: Non furaberis. Septima plaga est grando in fructibus (ibid.) . Nemo enim injustum lucrum sine injusto damno facit: ubi lucrum, ibi damnum. Ergo qui suo desiderio forinsecus furantur, justo Dei judicio intrinsecus grandinantur. Octavum praeceptum est: Falsum testimonium non dices. Octava plaga est locusta (Exod. X) , animal dente nocivum. Quid enim vult falsus testis, nisi nocere mordendo et consumere mentiendo? Unde Apostolus [Col. 0297B] ⁜ (61) : Sic mordeatis et comedatis invicem, ne ab invicem consumamini (Galat. V) , Nonum praeceptum est: Uxorem proximi tui non concupisces. Nona plaga densae tenebrae (Exod. X) . Nihil enim sic dolet in corde patientis, quam si uxor illius appetatur: et haec sunt ei densae tenebrae ⁜ (62) . (Econtra nihil tam placitum est ei, qui ea abutitur.) Decimum praeceptum est: Non concupisces rem proximi tui. Huic praecepto contraria est plaga decima, scilicet mors primogenitorum (Exod. XII) . Inter res quas habent homines, primogenitum est charius: quod merito amittit, qui rem proximi sui fraude subtrahere cupit. Verbi gratia: Vis aut speras haeres alicujus fieri, velles eum protinus mori; si ipse filios habeat, [Col. 0297C] velles eos deleri. Quare merito primogenitorum morte puniris. Sed illud molestum est, ne per hanc occultam et injustam concupiscentiam perdas primogenita cordis tui, quod est fides. Omnia opera tua bona filii tui sunt spirituales, sed inter istos fides est primogenita. Quisquis rem alienam occulte cupit internam fidem primogenitam perdit. Nemo enim bene operatur, nisi praecessit fides.»

Hucusque, o Judaei, legem a Domino in decem praeceptis distributam, per Moysen antiquis patribus datam, juxta litteram primum vobis descripsimus, consequenter illam ad animarum vestrarum utilitatem allegorice exposuimus, ut jam post passionem et resurrectionem Christi non eam Judaice velitis observare, sed spiritualiter custodire. Pro certo habeatis [Col. 0297D] nec omnino dubitetis, quia post novi institutionem testamenti quicunque legem caeremonialiter observat, jam non est legis factor, sed praevaricator. Lex itaque, ut superius dictum est, o Judaei, non ad litteram, sed spiritualiter est intelligenda, et juxta evangelicae institutionis regulam opere implenda. [Col. 0298A] Littera enim occidit, spiritus autem vivificat (II Cor. III) . Hoc loco respondentes dicitis, o Judaei, litteram legis sanctam esse et bonam, et ab omnipotenti Deo dignissime ad gubernationem populi distributam, ac per hoc non ad occidendum, sed ad vivicandum ⁜ (63) animas fuisse datam. Dicitis etiam vos scire velle, quae sit littera occidens, vel qualiter occidat. Paulus ergo Christi apostolus, ex gente vestra genitus, et ad Gamalielis optimatis vestri pedes nutritus (Act. XXII) , sed, divina praestante miseratione, in errore vestro non relictus, dignanter accedat, et quae sit occidens littera, aperte ostendat. Dic, sancte Paule, contribulibus tuis, qui sunt ex semine Abrahae, pro quibus in Actibus apostolorum dolebas, et quibus quod Dei zelum haberent, [Col. 0298B] sed non secundum scientiam, testimonium perhibebas; dic quae sit littera occidens, quaeve gratia vivificans? ⁜ (64) Littera, inquit, occidens, Decalogus legis est; qui tamen non dicitur littera occidens, eo quod mala sit lex; sed quia prohibens peccatum, auget concupiscentiam, et addit praevaricationem, nisi hominem liberaverit divina gratia. Quae gratia non sic abundabat in lege, ut modo abundat in Evangelio. Lex ergo bona est, et tamen sine gratia occidit, quia jubet quod sine gratia impleri non potest. Quia ergo gratia deerat, littera occidens erat. Distat etiam Evangelii littera a legis littera, quia in eis diversa sunt promissa. Ibi hoc est in lege terrena promittebantur, in Evangelio autem coelestia promittuntur. Diversa etiam in lege et in Evangelio sunt [Col. 0298C] sacramenta; quia illa tantum futura significabant, haec divinam indubitanter gratiam conferunt. Praecepta etiam in eis sunt diversa, scilicet quantum ad caeremonialia, non quantum ad moralia. Nam quantum ad moralia sunt eadem, sed plenius in Evangelio continentur.

Audistis, o Judaei, decem chordas psalterii, id est decem praecepta legis evangelicis institutionibus spiritualiter concordantia utrique sexui imposita: quae novi et veteris testamenti chordae charitatis manu sunt tangendae, quatenus vitiorum belluae exstinguantur, et virtutum insignia in fidelium cordibus nutriantur. Indubitanter igitur credere debetis, o perfidi Judaei, decem praecepta legis novum [Col. 0298D] testamentum praefigurasse, eique spiritualiter intellecta et mystice exposita concordasse. Verissimis itaque legis et prophetarum rationibus mentitos vos in vestra assertione probamus esse, qui novum testamentum nec in sanctis Scripturis praeostensum, nec a Deo institutum asseritis fuisse. O [Col. 0299A] infelices Judaei et tardi corde ad credendum ea, quae de Christo sancti patriarchae praefiguraverunt, prophetae praedixerunt, apostoli jam completa esse clarius luce ostenderunt! Nescitis, quia Deus omnipotens hanc vestrae incredulitatis futuram duritiam praeostendebat, quando legem non in tabulis ligneis, nec in charta, sed in tabulis lapideis scribebat? ⁜ (65) Ideo igitur tabulae legis lapideae fuerunt, quia lapideum cor vestrum praesignaverunt. Per lapidum ergo duritiam et insensibilitatem, durae vestrae mentis intelligitur stoliditas, de qua Dominus per Ezechielem prophetam vobis dicit: Auferam vobis cor lapideum, et dabo vobis cor carneum (Ezech. XI) . In adventu quippe suo Redemptor humani generis Jesus Christus quibusdam filiis Israel cor lapideum [Col. 0299B] abstulit, apostolis videlicet et evangelistis caeterisque suis discipulis duritiam incredulitatis emollivit, eisque cor carneum, id est intelligibile cor dedit, ad hoc scilicet ut seipsum a Deo Patre venisse, mundum per crucem redemisse, a mortuis resurrexisse, coelum ascendisse, et in dextera Dei Patris consedere, indubitanter crederent. Cor itaque lapideum pro duritia incredulitatis ponitur, cor autem carneum pro spirituali intelligentia in hoc loco accipitur. Ac si apertius diceret: Auferam a vobis cor lapideum, hoc est insensibilitatem durae et incredulae mentis; et dabo vobis cor carneum, id est intelligibile et capax spiritualis doctrinae. Unde etiam Apostolus ait: Christi doctrina non est [Col. 0299C] in tabulis lapideis scripta, sed in tabulis cordis carnalium (II Cor. III) , id est rationalem intelligentiam habentium. Nec enim hae carnales tabulae volunt, ut carnaliter sapiamus, sed quia in comparatione lapidis, qui sine sensu est, caro sentit; idcirco per cor carneum significatum est cor intelligens.

Duritiam igitur, o Judaei, diuturnae incredulitatis a cordibus vestris jam expellite; Jesum Christum verum Deum et verum hominem esse credite, ut ab eo lumen verae intelligentiae mereamini percipere. Potens est enim Deus, ut ait B. Joannes Baptista, de lapidibus istis suscitare filios Abrahae (Matth. III) . Jam post Christi passionem et resurrectionem, non qui filii carnis Abrahae, sed qui sunt filii fidei Abrahae, ipsi computantur in ejus semine. Potens [Col. 0299D] est ergo Deus de lapidibus istis suscitare filios Abrahae, potestatem scilicet habet convertendi lapidea corda vestra in mollitiem fidei et charitatis suae, ut ab aeterna incredulitatis morte suscitati, recte credendo in ipso, qui est vera vita, semper possitis vivere et computari inter filios non dico carnis sed fidei Abrahae. Si enim fidem Abrahae tenetis, vere filii Abrahae estis. Si autem fide Abrahae filii non estis, a benedictione seminis illius extranei estis. In semine quoque illius quod est Christus, benedicentur omnes gentes (Gen. XII) . Si ergo fidem Abrahae non tenetis, non Abrahae sed Cham filii Noe qui maledictionem promeruit, filii estis. Abraham quippe [Col. 0300A] sanctae Trinitatis primus cultor exstitit, dum quasi tres angelos in specie trium virorum vidit, et unum Deum adoravit. Si igitur filios Abrahae vos dicitis esse, et post hanc vitam in sinu illius suspiratis requiescere, sanctae Trinitatis fidem, quam usque in hodiernam diem pertinaciter negatis, firmiter tenete, Patrem videlicet et Filium et Spiritum sanctum unum et verum Deum esse credite.

Quid ad haec dicitis, o Judaei, quid respondetis, aut quid objicitis. Nunquid adhuc de Christo quod verus Deus et verus homo sit dubitatis? Nunquid in perfidia incredulitatis perseverare disponitis? Vellem tamen scire cujus fidei estis. Haec est responsio vestra, o Judaei, simul et oppositio. Dicitis quod Christum nullatenus unum Deum esse potestis [Col. 0300B] credere, nec a Deo Patre ad redemptionem mundi missum fuisse, nec in tota veteris testamenti serie praefiguratum fuisse. Falsum utique objicitis, falsum proponitis, o Judaei, et in vestra assertione plane mentimini. Ab initio enim mundi Deus et homo Jesus Christus patriarcharum figuris et aenigmatibus fuit praeostensus; prophetarum praesagiis evidentissime praenuntiatus; ad ultimum vero et sanctorum apostolorum ejus praeconiis exhibitus, et cunctis quae sub coelo sunt nationibus aperte monstratus. Indubitanter ergo Deus Pater dilectissimum Filium suum ubique coaequalem et coaeternum per intemeratae virginis Mariae uterum in hunc mundum misit, et humanum genus per eum [Col. 0300C] sibi reconciliavit. Ad hoc nimirum ipse Deus et homo Jesus Christus in odorem suavitatis seipsum in cruce Deo Patri obtulit, ut humanum genus, id est sanctam Ecclesiam de antiqui hostis imperio redimeret, et eidem Deo Patri regnum acquireret. Per ipsum quippe sancta Ecclesia Deo Patri acceptabiles oblationes offert, per ipsum Deus Pater ad se pie clamantibus et vere poenitentibus veniam misericorditer praebet. Ipse enim mediator Dei et hominum homo Jesus Christus, qui pro mundi redemptione ex Virgine matre verum sine peccato accepit corpus, quo, ut dictum est, Deo Patri humanum reconciliavit genus. Ut ergo vos, o Judaei, in vestra objectione mentitos esse apertissime comprobemus, qualiter illum Deus Pater in hunc [Col. 0300D] mundum venturum et humanam carnem pro salute hominum suscepturum praefiguraverit ex historia libri Exodi proferamus.

Cum enim Deus dixisset filiis Israel: Deos aureos nec deos argenteos facietis vobis, continuo subjunxit: Altare de terra facietis mihi, et offeretis super illud holocausta et pacifica vestra (Exod. XX) ⁜ (66) . Altare de terra Deo facere, est antiquum populum mediatoris Dei et hominis Jesu Christi incarnationem fideliter exspectare, et per ipsum pietatis hostias Deo Patri offerre. Nos etiam sanctae Ecclesiae filii altare de terra Deo tunc facimus, quando Incarnationis ejusdem mediatoris Dei et hominis [Col. 0301A] Jesu Christi fide solidati, per ipsum oblatum munus Deo Patri offerimus. Si ergo, ut dictum est, pedes nostros Dominicae Incarnationis fide solidamus, acceptabiles Deo Patri hostias per Jesum Christum spiritualiter immolamus. Quid iterum Deus omnipotens filiis Israel, imo etiam omnibus sanctae Ecclesiae filiis dicat audiamus. Quod si altare lapideum feceris mihi, non aedificabis illud de sectis lapidibus; si enim levaveritis cultrum super eos, polluentur (ibid.) ⁜ (67) . Secti lapides hi sunt, qui unitatem pacis dividunt, seque ipsos dividunt charitate fraterna per odium et schismata. Hos quippe in corpore suo non recipit Christus, cujus corporis figuram altaris illius constructio obumbrabat. Isti vero non secti lapides ex quibus altare construi jubetur, [Col. 0301B] hi sunt qui fidei morisque unitate solidantur, quibus ait B. Petrus apostolus: Vos tanquam lapides vivi superaedificamini domos spirituales, sacerdotium sanctum offerre ⁜ (68) spirituales hostias, acceptabiles Deo per Jesum Christum (I Petr. II) . His quoque non est injectum ferrum, quia incorrupti sunt; et jacula maligni, id est hostis antiqui ignita non receperunt. Hi tales unum altare faciunt unitate fidei et concordia charitatis. Cognoscite igitur, o Judaei, vos in vestra assertione mentitos esse, qui Deum et hominem Jesum Christum, nec verum Dei Filium, nec in veteri testamento dicitis fuisse praefiguratum. Sine dubio itaque Deus Pater sicut per os sanctorum prophetarum ab initio saeculi [Col. 0301C] promisit, dilectissimum Filium suum ad redemptionem mundi misit, per illius passionem et crucem Ecclesiam sanctam de imperio inimici redemit, post resurrectionem vero gloria et honore illum coronavit; in dextera sua exaltavit, eumque super omnia opera manuum suarum constituit.

Hoc loco quaestionem facientes, o Judaei, nobis dicitis: Quare Deus Pater Jesum Christum Filium suum voluit passionem crucis subire, cum solo verbo universum mundum posset redimere? Nos vero respondentes dicimus, quod idcirco Deus omnipotens, per crucem voluit Jesum Christum Filium suum redimere humanum genus, quia qui per lignum concupiscentiae ⁜ (69) in Adam percussi fueramus, [Col. 0301D] per ligni crucis mysterium vulneribus serpentino dente nobis inflictis sanaremur. Innumeras igitur gratias eidem Deo et homini Jesu Christo debemus referre, qui voluntate Dei Patris proprio suae passionis sanguine nos dignatus est redimere, et quasi Agnus innocens totius mundi peccata per crucem devicta morte tollere. Vos dicitis, o Judaei, quod Deus nequaquam ab hominibus unquam potuit comprehendi, nec cruci affigi, vel pro hominibus mori. Nos autem vestrae infelicitati atque incredulitati plurimum condolentes, et catholicae fidei regulam vos scire volentes, ad haec breviter [Col. 0302A] vobis dicimus respondentes. Deus quoque nullatenus potest comprehendi vel mori ut dicitis, quia incomprehensibilis est et immortalis. Jesus Christus autem verus Deus est et verus homo, et secundum humanitatem comprehendi et mori potuit, secundum divinitatem vero incomprehensibilis atque immortalis permanet cum Deo Patre et Spiritu sancto. Unde Hispaniarum doctor Isidorus in libro I De ecclesiasticis officiis, cap. 30, ait: «Injuriam crucis non pertulit divinitatis Christi substantia, sed sola suscepta humanitatis natura. Passionem Christi corpus sustinuit, divinitas vero illius exsors injuriae fuit.»

Adhuc de Christi divinitate, o Judaei, dubitantes nobis ad haec hujusmodi opponitis, dicentes: Si [Col. 0302B] Christus cum Deo Patre unus et verus Deus est, et cum eo, ut vos Christiani asseritis, omnia quaecunque vult potest, quare seipsum ab hominibus comprehendi, ligari, flagellari, crucifigi, vulnerari, mori et sepeliri permisit? Ad haec nos econtra vobis respondentes dicimus, quod Dei Virginisque Filius, cum veraciter cum Deo Patre et Spiritu sancto omnia possit, tribus tamen ex causis seipsum pro humani generis redemptione humiliter passioni subdidit et pie mori voluit ⁜ (70) . Prima itaque causa fuit, ut Christus pro reatu mundi redemptio ⁜ (71) daretur, et hostis antiquus velut hamo crucis caperetur, scilicet sibi ut quos absorbuerat evomeret; et praedam quam tenebat amitteret, non [Col. 0302C] potentia victus sed justitia, non dominatione sed ratione. Secunda causa exstitit, ut secuturis hominibus vitae magisterium praeberet. Ascendit enim crucem, ut nobis passionis et resurrectionis praeberet exemplum. Passionis ad confirmandam patientiam; resurrectionis ad excitandam in se credentium spem. videlicet ut duas vitas nobis ostenderet in carne; unam laboriosam in praesenti saeculo, alteram beatam in futuro; laboriosam quam tolerare, beatam quam sperare debeamus. Tertia vero causa fuit susceptae crucis, ut superba et inflata sapientia hujus saeculi per crucis stultam, ut putatur praedicationem ⁜ (72) sicut, ut ait B. Paulus, pateret id quod stultum Dei est quantum sit hominibus sapientius; et quod infirmum Dei est, [Col. 0302D] quantum sit fortius tota hominum fortitudine (I Cor. I) .

Aperte vobis ostensum est, o Judaei, quibus de causis Deus et homo Jesus Christus ut humanum genus de diaboli imperio liberaret, voluit seipsum misericorditer passioni subjicere et crucem ascendere, cum solo voluntatis suae nutu illud posset redimere. Non enim passus est invitus, sed spontaneus; nec quasi potentia superatus a Judaeis, sed, clementia illum vincente, gratis. Hoc loco, o inimici veritatis Judaei, quasi salutiferam Jesu Christi Redemptoris mundi passionem contemnendo ejusque [Col. 0303A] gloriosissimae crucis triumphum vilipendendo, nos interrogatis, dicentes: Quare Christus vester potius mori voluit in cruce, quam capitis abscissione vel qualibet alia morte? Cur etiam illius cruci tantam reverentiam exhibetis, vel quod inde lucrum vos consecuturos putatis? Quamvis ista, o Judaei, non recta intentione sed perversa mente a nobis quaeratis; quid tamen, Deo donante, ad utilitatem fidelium respondeamus, monemus ut diligenter audiatis. Ideo Christus subire voluit crucis tormentum, ut in se credentibus tolerandi adversa daret documentum, et patientiae praeberet exemplum. Idcirco etiam omnis populus Christianus sanctissimae cruci illius magnam reverentiam impendit, quia in ea ipse qui vere est salus mundi, pependit. Unde propheta [Col. 0303B] ait: Salus nostra cito veniet, et comminuet jugum captivitatis nostrae. Merito ergo eidem vivificae cruci magnam reverentiam exhibemus, quia Deum et hominem Jesum Christum in ipsa suppliciter adoramus, et ipsam in Christo cum omni devotione veneramur. Me ergo charitate cogente, vos moneo, o Judaei, ut ad intelligendum quae sit latitudo, longitudo, altitudo et profundum sanctissimae crucis, oculos cordis pura devotione erigatis ⁜ (73) . Mundatos quippe cordis oculos a vitiorum sordibus debet habere quisquis ea quae de Christo sunt, perfecte vult intelligere. Latitudo ergo crucis est transversum lignum quo extenduntur pendentes manus. Longitudo vero a latitudine deorsum usque ad terram. Altitudo a latitudine sursum [Col. 0303C] usque ad caput. Profundum autem quod terrae infixum absconditur. Nolo vos latere, o Judaei, quod hoc sanctae crucis signo omnis sanctorum vita describitur. Ac si diceretur unicuique homini: Tolle crucem tuam (Matth. XVI) . Cum ⁜ (74) enim cruciatur caro, cum mortificantur membra nostra, quae sunt super terram (Coloss. III) , scilicet fornicatio, immunditia, luxuria, etc.; dumque exterior homo corrumpitur, et interior renovatur de die in diem passione crucis (II Cor. IV) . Et haec quidem dum sint bona opera, tamen adhuc laboriosa, quarum merces requies est. Unde ait Apostolus: Spe gaudentes (Rom. XII) , ut scilicet cogitantes requiem futuram, cum hilaritate et labore bona operemur. [Col. 0303D] Hanc hilaritatem significat crucis latitudo in transverso ligno, ubi figuntur manus. Per manus enim opus intelligitur, per latitudinem vero charitas operantis, quia tristitia non latitudinem sed angustias gignit. Porro per altitudinem crucis, cui caput adjungitur, exspectatio supernae retributionis de sublimi justitia Dei significatur; et ut ipsa opera bona non propter beneficia Dei terrena ac temporalia facienda esse credantur, sed potius propter illud quod desuper sperat fides, quae per dilectionem operatur. Jam vero per longitudinem qua totum corpus extenditur ipsa tolerantia significatur, [Col. 0304A] ut longanimes permaneamus. Unde longanimes dicuntur, qui tolerant. Per profundum lignum quod in terra latet, a quo cuncta apparentia et eminentia consurgunt, inscrutabilia indicantur judicia Dei; de quibus occulta ejus voluntate vocatur homo ad participationem tantae gratiae, alius sic, alius autem sic.

Si ergo cum sanctae Ecclesiae filiis, o Judaei, ad aeterna gaudia cupitis pertingere; Deo Patri de terra altare aedificate, Verbum videlicet sibi coaeternum ex incorrupta Virgine veram carnem sine culpa assumpsisse, mundum per crucem redemisse tertia die a mortuis resurrexisse, quadragesimo die coelum ascendisse, et in Dei Patris dextera consedere, atque ad judicandum vivos et mortuos in [Col. 0304B] novissimo die venturum esse ⁜ (75) . In ipso anchoram fidei vestrae, quasi super fortissimum fundamentum locate; super ipsum hostias pietatis de puro corde et conscientia non ficta Deo Patri offerre studete (I Tim. I) ; per ipsum, qui est via, veritas et vita (Joan. XIV) , recte credendo et bona operando ad aeterna gaudia pervenire festinate. Ipse enim Deus et homo Jesus Christus est fundamentum fidei, supra quod nemo alius potest ponere (I Cor. III) . Ipse est etiam via, veritas et vita; quia nemo venit ad Deum Patrem nisi per ipsum (Joan. XIV) . Ipsum ergo, o Judaei, cum Deo Patre et Spiritu sancto unum et verum Deum esse credite; ipsum recte credendo cum eodem Patre et Spiritu sancto super omnia diligite; ipsum bona [Col. 0304C] operando sequi summopere curate. Non separetis Filium a Deo Patre et Spiritu sancto; nec Spiritum sanctum a Patre et Filio; quia Pater et Filius et Spiritus sanctus naturaliter unus et verus est Deus ⁜ (76) . Propter naturalem unitatem totus Pater in Filio et Spiritu sancto est; totus quoque Spiritus sanctus in Patre et Filio est: nullus horum extra quemlibet ipsorum est propter divinae essentiae unitatem. Per hoc aperte intelligitur Patrem esse in Filio et Filium in Patre, quia una est eorum essentia. Unde ipse Deus et homo Jesus Christus ait: Ego in Patre et Pater in me est (ibid.) . Nec tamen antea fuit Pater quam Filius, vel antequam Spiritus sanctus. Coaeternae enim sibi sunt hae tres personae. Unde B. Athanasius ait ⁜ (77) : «In hac [Col. 0304D] Trinitate scilicet, quae Deus est, nihil prius aut posterius, nihil majus est aut minus, sed totae tres personae coaeternae sibi sunt et coaequales.» Unde ipse Deus omnipotens, qui veraciter trinus est in personis et unus in Deitate per Isaiam prophetam ait:

Ante me non est formatus Deus, et post me non erit (Isa. XLIII) , quia mihi curbavitur omne genu, et confitebitur omnis lingua (Isa. XLV) . Hoc loco vos interrogo, o inimici veritatis Judaei, qui nefanda conspiratione Christum usque hodie asseritis non verum Dei Filium esse, nec semper in Deo Patre fuisse, [Col. 0305A] sed ex tempore coepisse, quis praefatam sententiam protulerit, Pater scilicet an Filius? Ante me, inquit, non est formatus Deus et post me non erit. Quis haec dixit? Deus Pater hoc dixit an Deus Filius? Dicite ergo, quis hoc dixit? Ad haec respondentes dicitis, o Judaei, quod Deus Pater hoc dixerit. Subjungitis etiam, quod idcirco Deus omnipotens hanc sententiam de seipso protulerit, ut aperte agnosceremus, quia praeter eum alius Deus nunquam fuit, nec est, nec erit. Nos vero vobis ad hoc respondemus, quod unus est et verus, ut vos dicitis omnipotens Deus, praeter quem nunquam fuit, nec est, nec erit alius. Tamen est trinus in personis et unus in essentia. In hoc ergo quod Deus Pater dicit: Ante me non est formatus Deus plane ostendit, quia ipse est principium [Col. 0305B] sine principio. In hoc autem quod subjungit: Et post me non erit aperte demonstrat Deum Verbum non ex tempore coepisse, sed sibi semper fuisse coaeternum. Filius itaque semper est in Patre, semper apud Patrem, semper cum Patre. Invicem in se, et Pater in Filio, et Filius in Patre aeternaliter manent. Hoc igitur loco vos convenio et obtestor, o Judaei, sicut jam praetaxatum est, ut nec Patrem a Filio, nec Filium a Patre, nec Spiritum sanctum a Patre et Filio in vestra assertione vel fide irreverenter dividere praesumatis, sed has tres pernas unum et verum Deum esse indubitanter credatis.

Hoc utique in Exodo praefiguratum fuisse invenitur, ubi Aaron sacerdoti inter caetera dictum hujusmodi fuisse legitur. Non ascendes per gradus ad [Col. 0305C] altare meum (Exod. XX) , id est si gradatim Patrem Filio, vel Filium Patri, sive Spiritum sanctum Patri et Filio praetuleris, ad me nequaquam pervenire poteritis ⁜ (78) . Ac si apertius Deus Pater omni sacerdotum ordini tam veteris quam novi testamenti diceret: Si me Deum Patrem coaeterno et mihi consubstantiali Filio meo Jesu Christo vel ipsum mihi praetuleris, mihi placere minime poteris. Si etiam me illo priorem vel illum me posteriorem esse credideris, me etiam per oblationes et sacrificia propitium non habebis. Hoc enim Ariani haeretici faciunt, qui indivisibilem Dei Patris et Filii et Spiritus sancti substantiam dividere contendunt. Credite ergo, o Judaei, Jesum Christum verum Dei [Col. 0305D] Patris et verum Virginis matris Filium esse, mundum suo pretiosissimo sanguine misericorditer redemisse, sua piissima morte in se credentes ab aeterna morte eripuisse, a mortuis resurrexisse, coelum videntibus atque admirantibus discipulis ascendisse (Act. I) , in Dei Patris dextera nunc sedere, et ad judicandum vivos et mortuos, ut saepius dictum est, inde venturum esse. Si ergo his catholicae fidei articulis fidem veraciter attribueritis, procul dubio ab aeterna damnatione liberi eritis. Si autem adhuc in vestra incredulitatis malitia perseveraveritis, a servitute peccati nec in praesenti, nec in futuro saeculo liberari poteritis.

Judaeorum servitutem ex Exodi dictis praenuntiat, et ut ab ea recedere valeant, praefigurat: ut Deo offerant primitias, scilicet voluntatum principia et decimas, id est bonorum consummationem operum: et quonam modo conversationem carnalem in melius mutent ex ejusdem dictis ostendit. Declarat insuper Filium Patris brachium et manum et sanctum Spiritum Dei digitum esse. Aperit quare a Moyse tabulae in montis descensu confractae: et quid vitulus et ejus combustio pulverum potatio praesignet. Sic et praefigurat vetus Testamentum non diu mansurum, novum tamen in aeternum duraturum decem verbis designatum, quo numero crucis figura erudite admodum exprimitur. Praeterea enim dictat quo pacto figuris et anigmatibus sancta Ecclesia praefigurata exstitit. Primo in locutione Moysis ad Dominum cum de petra Dominum loquebatur: sic et vere Christicolam eum alloqui debere praefigurat. Judaeorum infidelitatis [Col. 0306B] obcaecationem in velamine Moysi superposito denique figurat. In arca in deserto a Moyse facta Christi Ecclesiam praefiguratam, et in ea contentis Christum verum hominem praeostensum. Admonet sacros doctores continue praemeditare Scripturam sacram. Probat novum testamentum a Deo institutum exhibens veteris supplementum. Testamentorum concordiam ex Moysi et aliorum dictis in figura manifestat subtili modo; ut quod in futuro unum venturum praesignavit, alterum completum ostendat. Denique subjungit ex eodem libro figuram ad Christum Redemptorem ad sua membra et ad sacram Ecclesiam. Ubi septem ecclesias dicimus, unam esse insinuat. Simili modo in specifica diversitate tabernaculi compositionis justos et peccatores. Figurat evangelistas supra prophetarum fundamentum aedificare. Praemonstrat utriusque testamenti concordantiam, et unam electorum praecedentium atque sequentium Ecclesiam. [Col. 0306C] Sic apostolos et prophetas praefiguratos, etsi diversimode.

Hanc procul dubio Dei sive peccati servitutem Deus omnipotens in libro Exodi praenuntiabat, cum per Moysen filiis Israel dicebat: Quicunque Hebraeus se in servitutem tradiderit, sex annis serviet; in septimo autem egredietur liber gratis. Si autem uxorem habens se servituti tradiderit, cum uxore egredietur. Quod si egredi a servitute noluerit propter uxorem et filios, perforabitur auricula ejus subula, et erit servus in saeculum (Exod. XXI) . ⁜ (79) Volo vos scire, o Judaei, quod haec libri Exodi historia non solum de praesenti sed etiam de futuro saeculo potest intelligi; quia in sex aetatibus hujus saeculi Deo servientes, in septimo, hoc est in aeterno Sabbato [Col. 0306D] a servitute corruptionis et lege mortis liberabimur. Unde egregius doctor Paulus nos ab hac servitute liberari et electorum libertati associari desiderans dicebat: Exspectatio creaturae revelationem filiorum Dei exspectat (Rom. VIII) . Nam et ipsa creatura per baptismum videlicet renovata, scilicet populus Christianus fide et operatione Christo devotus, liberabitur a servitute corruptionis in libertatem gloriae filiorum Dei (ibid) . Iterum etiam alibi ait: Gratia Dei in Christo Jesu liberavit me a lege peccati et mortis (ibid.) . In septima itaque aetate, hoc est in futuro saeculo Dei gratia adjuti a servitute peccati et lege mortis liberi erimus, si dum in hac sexta [Col. 0307A] aetate servimus, ab illicitis operibus recesserimus, et modis omnibus Deo subjecti fuerimus. Si vero de hac sexta aetate ad libertatem egredi noluerimus, sed potius cum uxoribus et filiis nostris, id est cum carne nostra et cum operibus illius carnalibus in servitutem remanere elegerimus, peccatis scilicet et vitiis finem imponere neglexerimus, perforabitur nobis auris in testimonium servitutis, eo quod, nullo cogente, sed spontanea voluntate in servitutem nos ipsos tradiderimus, ac per hoc in saeculum servi peccati erimus.

Praedictam ergo Domini sententiam, o Judaei, iterum ad memoriam reducamus, ut ad suscipiendum veram fidem congruentius vos moneamus. Ait enim: Si aliquis Hebraeus servituti se tradiderit, [Col. 0307B] sex annis serviet; septimo egredietur, si voluerit; sin autem, erit servus in saeculum (Exod. XXI) . Volo vos scire, o Judaei, quod Hebraeus transiens interpretatur. Qui ergo negando Christum in servitutem diaboli vos ipsos tradidistis, necesse est ut ipsum verum Deum et hominem esse confitendo, ad veram libertatem quantocius transire curetis. Si veraciter Hebraei dici et esse vultis, de veteri testamento ad novum, de prisca lege ad Evangelium, de carnalibus caeremoniis ad spiritualia ecclesiasticae religionis sacramenta, de terris ad coelum, de servitute hujus sextae aetatis ad libertatem aeternae felicitatis gratanter transire debetis. Si autem in incredulitatis perfidia perseveraveritis, perforabitur vobis [Col. 0307C] auricula in testimonium aeternae damnationis, et a libertate gloriae filiorum Dei omnino exsortes eritis. Absque dubio itaque in servitute peccati moriemini, nisi veraciter fidem susceperitis ejusdem Dei et hominis Jesu Christi. Quod ipse vobis apertissime testatus est, dicens: Si non credideritis quia ego sum, moriemini in peccatis vestris (Joan. VIII) , id est in servitute peccati. Ab hac servitute etiam vos liberare et ad veram libertatem perducere volens, inter caetera dicebat vobis: Si manseritis in sermone meo, et verba mea in vobis manserint ⁜ (80) , vere discipuli mei eritis, et cognocetis veritatem, et veritas liberabit vos (ibid.) , videlicet in hac praesenti vita a servitute peccati, et in futuro a damnatione perpetua. Sed quid ad supradicta illi respondetis audiamus. [Col. 0307D] Semen Abrahae sumus, et nemini servivimus unquam (ibid.) . Utique, o Judaei, vestra responsio plena est jactantia atque mendacio. Nonne manus Joseph in Aegypto servierunt in cophino (Psal. LXXX) , et caeteri fratres ejus in latere et luto? Nonne etiam patres vestri cum adhuc in terra promissionis consistebant, Romanis principibus volendo nolendo tributa reddebant? Vos etiam, o Judaei, qui nunc per universum mundum dispersi estis, nonne cunctis quae sub coelo sunt nationibus in servitutem traditi estis, et de capitibus vestris censum exsolvitis? Mentitos itaque vos esse in [Col. 0308A] vestra responsione cognoscite, qui semen Abrahae vos jactatis esse, et dicitis nemini unquam servisse. O insensati Judaei! bene prophetavit de vobis David patriarcha dicens: Acuerunt linguas suas sicut serpentis; venenum aspidum sub labiis eorum (Psal. CXXXIX) . Linguae utique vestrae mendacio et fallacia sunt plenae, et quasi serpentes illas exacuistis, dum Redemptorem mundi Jesum Christum non verum Deum sed purum hominem dicitis esse. Venenum etiam aspidum, quod est indubitanter mortiferum ac fetidum sub labiis vestris ebullit, dum non tantum vos ipsos Christum negando servos peccati exhibetis, verum etiam falsis nefandisque persuasionibus a rectae fidei tramite alios avertitis, eosque aeternae morti destinatis. Revera, o infelices [Col. 0308B] Judaei, coeleste regnum non intratis, nec alios introire permittitis (Matth. XXIII) . Ignoratis, o miseri, quia nisi per ipsum Dei Virginisque Filium quem hactenus superba mente negastis, de servitute peccati ad veram libertatem nequaquam pertingere poteritis? Quod ipse vobis testatus est, dicens: Si vos Filius liberaverit, vere liberi eritis (Joan. VIII) . A quo? A servitute videlicet peccati. Cujus peccati? scilicet infidelitatis. Nullus major est in culpa quam qui Deum et hominem Jesum Christum negat. Nam secundum B. Joannis evangelistae sententiam, qui Filium negat, nec Patrem habet (I Joan. II) . Sine fide ergo impossibile est quemquam placere Deo (Hebr. XI) .

[Col. 0308C] Moneo igitur vos, o Judaei, ut incredulitatis duritia a cordibus vestris radicitus evulsa, Jesum Christum verum Dei Patris et verum Virginis matris Filium esse credatis, quatenus a servitute infidelitatis per ipsum liberati ad filiorum Dei libertatem pertingere possitis. Nisi enim per ipsum liberari omnino non poteritis. De transacta itaque incredulitatis perfidia poenitentiam agite, ut ab eo possitis peccatorum veniam percipere, et per ipsum ad Deum Patrem pervenire. Per ipsum Deo Patri initia bonae cogitationis devota mente exsolvite, primitias verae confessionis offerte, rectae operationis hostias sacrificate, ut lacrymis, jejuniis et oblationibus expiati, electorum Dei consortes mereamini esse. Hoc enim ipse Deus omnipotens, qui [Col. 0308D] trinus est in personis et unus in essentia, in veteri testamento praesignabat, cum filiis Israel figurate dicebat.

Offerant filii Israel primitias cunctarumque frugum decimas Domino (Exod. XXXIV) . Ut saepe vobis testatus sum, o Judaei, vetus Testamentum non ad litteram sed spiritualiter est intelligendum ⁜ (81) . Spiritualiter ergo primitiae frugum vel progenitorum ⁜ (82) principia operum designant, vel ipsam bonam voluntatem, quae prior est opere, quam Pelagiani haeretici sibi tribuendo offendunt. Deus autem, dum illam, scilicet bonam voluntatem, sibi a [Col. 0309A] nobis jubet offerri, indicat ad ipsius gratiam pertinere. In decimis autem Domino deferendis denarius numerus perfectionem significat; quia usque ad ipsum numerum crescit. Sicut ergo in primitiis principia voluntatum, ita in decimis consummationem nostrorum operum ad Deum referre praecipimur, a quo nobis et boni operis initium et petitionis donatur effectus. Ut ergo supra diximus, o Judaei, primitias vestras et decimas, id est bonam voluntatem et rectae fidei veram confessionem ac bonorum operum consummationem per Jesum Christum Deo Patri offerre curate, ut non cum incredulis vobis contingat perire, sed cum fidelibus ad aeterna gaudia possitis pertingere. Vetus itaque testamentum non carnaliter sed spiritualiter intelligere [Col. 0309B] studete. Novum devota mente suscipite, ut non jam in vetustate litterae sed in novitate spiritus possitis ambulare (Rom. VII) . Carnalem etiam conversationem vestram in melius mutate, perversae vitae maculas lacrymis abluite, ut donis divinae gratiae possitis apti existere. Hoc utique Dominus in veteri testamento praesignabat, cum per Moysen figurate dicebat.

Primogenita asini mutabis ove (Exod. XIII) . Per asinum quippe hoc loco immunditia, per ovem vero innocentia designatur. Asini vero primogenita ove mutare est immundae vitae primordia ad innocentiae simplicitatem convertere, ut, postquam illa peccator egit, quae ut immunda Dominus respuit, ea jam agendo proferat, quae in Dei sacrificio munda [Col. 0309C] imponat ⁜ (83) . Quod vero sequitur: Si non redemeris, occidatur; quia nimirum omnis immunda ac delictis obnoxia si non fuerit in melius mutata, necabitur morte perpetua. Vitam igitur vestram, o Judaei, rectam fidem custodiendo, et bonis operibus insistendo in melius mutate, ut cum electis Dei sine fine possitis gaudere. Velim nosse, o Judaei, utrum jam deposita infidelitatis perfidia, Jesum Christum verum Deum verumque hominem esse credatis? an adhuc in vestra malitia perseverare disponatis? Ad haec respondentes dicitis, quia nec novum Testamentum recipitis, nec Jesum Christum verum Deum fuisse creditis. O gens incredula, o gens prava atque perversa! ex hoc aperte datur [Col. 0309D] intelligi, quod semper contra Dominum contentiose egistis, semperque illi inobedientes fuistis. Nam postquam vos de terra Aegypti in manu valida eduxit, siccisque pedibus mare Rubrum transire fecit; idolum vobis in Horeb fabricastis, et ad ipsius omnipotentis Dei injuriam illud adorastis, et choros ducentes coram eo lusistis cum tympanis et cymbalis insuper et magnis vocibus clamastis: Isti sunt dii tui, Israel, qui te eduxerunt de terra Aegypti (Exod. XXXII) . Devotius quippe idolum mutum et surdum adorastis, quam Deum omnipotentem, [Col. 0310A] qui vos de manu Pharaonis eripuit in signis et prodigiis magnis. Insensati igitur plusquam omnes gentes et fatui estis, qui, relicto Deo vero semper et vivo, non solum in deserto, sed etiam in terra promissionis culturam Deo debitam idolis exhibuistis. Pro certo sciatis, o Judaei, nec omnino dubitetis, Jesum Christum quem vos superba mente verum Dei Filium credere renuistis, ipsum esse per quem Deus Pater omnia ex nihilo creavit, filios Israel de Aegyptiaca servitute eripuit, eisque in monte Sinai legem dedit, ad terram promissionis illos perduxit, et per quem assumpta humanitate ex incorrupta Virgine mundum redemit. Ipse quippe Jesus Christus omnipotentis Dei Patris est brachium et manus. Quod et Psalmita testatur, dicens: [Col. 0310B] Qui percussit Aegyptum cum primogenitis eorum (Psal. CXXXV) . In quo percussit eum? In manu scilicet potenti et brachio excelso (ibid.) , hoc est in Filio. Isaias etiam ipsum Deum et hominem Jesum Christum laudans, Deique omnipotentis veraciter brachium esse protestans, ait: Domine ⁜ (84) , inquit, excelsum est brachium tuum, Deus Sabaoth, corona spei, quae ornata est gloria. Quod etiam Dei Patris dextera, quae est Filius, Aegypto percussa et Pharaone submerso, ipsum Hebraeum populum ⁜ (85) mare Rubrum transvexit; idem populus statim ut de mari egressus est, Domino canticum in magna exsultatione concinens testatur, dicens: Dextera tua, Domine, magnificata est in fortitudine; dextera tua, Domine, percussit inimicum. Et in multitudine [Col. 0310C] gloriae deposuisti adversarios meos (Exod. XV) . Ut etiam non dubitetis, o Judaei, Dei Filium omnipotentis Dei Patris esse manum, quid Israeliticus populus in eodem cantico iterum subjungat, moneo ut diligenter audiatis. Quis similis tui, inquit, in fortibus, Domine, quis similis tui magnificus in sanctitate, terribilis atque laudabilis et faciens mirabilia? Extendisti manum tuam, et devorabit eos terra (ibid.) , scilicet Aegyptios. Illius etiam temporis historiam ad memoriam reducamus, et de Dei Patris manu, quae Christus est, per quem patres vestros de Pharaonis imperio liberavit, quid dicat omnes simul audiamus.

Factum est, inquit, in vigilia matutina, et ecce [Col. 0310D] respiciens Dominus super castra Aegyptiorum per columnam ignis et nubis interfecit exercitum eorum, et subvertit rotas curruum eorum, ferebanturque in profundum. Et viderunt Aegyptios mortuos super littus maris, et manum magnam, quam Dominus exercuerat contra eos (Exod. XIV) . Est itaque Dominus Jesus Christus Dei Patris fortissimum brachium et manus; Spiritus vero sanctus digitus Dei dicitur propter partitionem donorum, quae in eo dantur singulis hominibus, prout cuique opus est (I Cor. XII) . Ipsi ergo Deo et homini Jesu Christo qui vos [Col. 0311A] de Aegyptiaca servitute misericorditer eripuit, et in terram promissionis potenter perduxit, magnam injuriam infertis, dum non solum illius beneficiis ingrati estis, verum etiam ipsum verum Deum esse suoque pretiosissimo sanguine mundum redemisse negatis. Mentitos itaque vos esse in vestris disputationibus comprobamus, dum verum Deum illum et verum hominem esse verissimis rationibus aperte ostendimus. Sed jam Moyses de monte descendens, et ludentis coram idolo populi tumultus audiens, quid egerit, o Judaei, simul audiamus ⁜ (86) . Descendens itaque Moyses de monte cum tabulis, cum vidisset populum in idolis consecratum, indignos eos judicans legem accipere, e manibus suis tabulas projiciens, ad radicem montis eas [Col. 0311B] confregit. Quibus fractis, vitulum quem fecerat incendit (Exod. XXXII) . Tabulas igitur quas digito Dei, id est operatione Spiritus sancti scriptas acceperat, ideo fregit, quia indignos eos, ut dictum est, eas legere judicavit. Sed quid velit iste vitulus quem fecerunt filii Israel in solitudine, quidve significaverit, quod Moyses vitulum ipsum combussit, minutatimque concidit et in aquam spargens potum populo dedit?

Notandum quod in hoc loco Moyses de monte descendens, et vitulum in frustra ⁜ (87) comminuens, Filii Dei de sinu Patris descendentis, et totius malignitatis inventorem diabolum confringentis personam gestaverit. Ipsi quippe ante adventum Christi humanum genus culturam Deo debitam exhibebat, [Col. 0311C] ipsumque sub vanissimis idolorum figmentis profanae religionis ritu adorabat. Intelligatur ergo tanquam diaboli corpus in vitulo, id est homines in omnibus gentibus, quibus est sacrilegii caput, id est auctor diabolus. Aureum fuit, quia videntur idola velut a sapientibus instituta. De quibus ait Apostolus: Quoniam cognoscentes Deum, non sicut Deum glorificaverunt aut gratias egerunt, sed evanuerunt in cogitationibus suis; et obscuratum est insipiens cor eorum dicentes se esse sapientes; stulti facti sunt. Et immutaverunt gloriam incorruptibilis Dei in similitudinem imaginis corruptibilis hominis, et volucrum et quadrupedum et serpentum (Rom. I) . Iste ergo vitulus aureus est, cujus solebant [Col. 0311D] Aegyptiorum etiam ipsi primates et tanquam docti homines adorare figmenta. Hoc ergo vitulo signatum est omne corpus diaboli, id est omnis societas gentilium idololatriae deditorum. Hanc sacrilegem societatem Dominus Jesus Christus de monte, id est de coelo descendens, illo igne combussit, de quo in Evangelio ait: Ignem veni mittere in terram, et quid volo nisi ut ardeat? (Luc. XII.) Sciendum praeterea quod in hoc loco Israelitae qui jussu Moysi vitulum penitus contriverunt, illumque in potu sumpserunt, sanctorum apostolorum atque evangelistarum caeterorumque sanctae Ecclesiae doctorum figuram tenuerunt. Totum ergo corpus illud, scilicet [Col. 0312A] omnis congregatio gentilium idola colentium comminuitur, id est ab illa malae conspirationis conflatione decisum et dissolutum verbo evangelicae veritatis humiliatur, et salubriter ad poenitentiam corde contritum in aquam baptismi mittitur, ut illud Israelitae, id est Evangelii praedicatores in sua membra, hoc est in Dominicum corpus transferant. Ipsis quippe Israelitis, id est omni praedicatorum ordini in apostolo Petro dictum est: Macta et manduca (Act. X) . Si mactare et manducare praecepit, cur etiam bibere non concedit? Cum ille vitulus per ignem coeli et aciem spiritualis verbi, et aqua baptismi ab eis potius quos absorbere conabatur, absorptus sit. Indubitanter itaque credite, o inimici veritatis Judaei, Dei Filium de coelis descendisse et [Col. 0312B] ex intacta Virgine humanam naturam sine peccato assumpsisse, suo pretiosissimo sanguine mundum de diaboli potestate eripuisse, idola penitus contrivisse, electis suis normam spiritualis vitae post veteris testamenti institutionem dedisse, eosque ad coelestis regni libertatem vocasse. Indubitanter itaque, o Judaei, debetis credere, Jesum Christum carnalibus legis caeremoniis olim finem imposuisse, et ad perfectionem vitae novum testamentum instituisse.

Quod ipsum quoque vetus testamentum non esset diu permansurum Moyses aperte praefiguravit, qui priores tabulas de manu Domini accipiens, non eas diu conservavit, sed statim de monte descendens, [Col. 0312C] e manibus suis illas projiciens confregit ⁜ (88) . Tabulae ergo illae imaginem demonstrabant priscae legis, non post longo intervallo populo peccante cessantis. Aliae vero ad instar priorum iterum scissae novi testamenti figuram habuere: quod testamentum usque in finem mundi in suo statu credimus permanere. Istae ergo tabulae non franguntur, ut ostenderentur novi testamenti sacra eloquia usque in finem saeculi permansura. Unde et merito decem verba legis in tabulis designabantur, ut per eumdem numerum figura crucis exprimeretur. Tau enim littera quae apud Hebraeos XXII est, quadringentesimum numerum continet, et significat Novum Testamentum, quod quatuor Evangeliis quasi quatuor columnis fulcitur. Crucis ergo forma in [Col. 0312D] decus litterae est. Nam recto huc apice a summo in imo ducitur. Rursus alia non dispari per transversa brachiorum componitur. Unde ipse Deus et homo Jesus Christus ait: Non veni legem solvere, sed adimplere (Matth. V) , utique per passionem, cujus imago fuit in tabulis. Quid ad haec dicitis, o Judaei, quid respondetis, vel quid objicitis? Velim scire utrum, jam deposita mortiferae obstinationis perfidia, Jesum Christum verum Deum et verum hominem esse credatis, an adhuc de illius divinitate in aliquo dubitetis? Ipse quippe vetus ac novum testamentum instituit. Ipse legalibus caeremoniis spiritualia novi testamenti praecepta superposuit. Ipse [Col. 0313A] cum Deo Patre et Spiritu sancto quid cuique tempori congruum fieret, ab aeterno praevidit. Ad haec respondentes, o Judaei, nobis dicitis, quod nec Jesum Christum verum Deum esse creditis, nec novum testamentum suscipere vultis. Consequenter etiam subjungitis baptismum intra sanctam Ecclesiam vos ideo nolle suscipere, quia ipsam Ecclesiam in tota veteris testamenti serie dicitis nunquam praefiguratam fuisse. Ad haec nos econtra respondemus, quod Jesus Christus verus Dei Patris Filius sit, et quod in utero semper Virginis Mariae sanctam Ecclesiam sibi desponsavit, veteris testamenti praecepta in sua passione consummavit, novi testamenti mandata fidelibus suis deinceps firmiter salubriterque servanda tradidit. Sancta etiam Ecclesia [Col. 0313B] ab initio mundi figuris et aenigmatibus fuit praeostensa, videlicet in Adae costa, in Abel justitia, in Noe arca, in fide Abrahae, in sterili Sara, in constructione tabernaculi, in aedificatione templi, in auditione et confessione reginae austri, et in multis aliis fuit praefigurata. Ab eodem etiam Deo et homine Jesu Christo firmiter fundata, a spirituali doctrina sufficientissime irrigata, a Spiritu sancto donis coelestibus ditata, a sanctis apostolis per universum mundum dilatata, atque a Deo Patre benedicta, et in Christo qui caput et sponsus illius est, in ejusdem Dei Patris dextera gloriosissime collocata. Sic enim ipse judex vivorum et mortuorum Jesus Christus peracto judicio dicturus est: Venite, benedicti Patris mei, possidete praeparatum [Col. 0313C] vobis regnum a constitutione mundi (Matth. XXV) . Ut ergo vos, o inimici veritatis Judaei, in vestris oppositionibus per omnia mentitos esse comprobemus, quam aperte vos ⁜ (89) divina ejusdem Filii Dei et hominis Jesu Christi et sanctae Ecclesiae mysterium praefiguraverit, ex libri Exodi historia proferamus.

Ait enim Moyses ad Dominum: Domine, si inveni gratiam apud te, ostende mihi teipsum; cui respondit Dominus: Faciem meam videre non poteris. Non enim videbit me homo, et vivet (Exod. XXXIII) . Ac si apertius diceret: Non enim videbit me homo pura mentis intentione et mundi cordis contemplatione, et vivet in terreno et carnali amore ⁜ (90) . Qui me viderit spiritualibus oculis statim morietur a [Col. 0313D] terrenis vitiis. Aliter: Non enim videbit me homo, inquit Dominus, et vivet: congruum siquidem, in praesenti Moyses electorum Dei personam gerens, responsum accepit, quod faciem Domini videre non posset; quia nemo hominum illam videret et viveret. Quid est enim dicere faciem meam videre non poteris, nisi quia, quamvis usque ad parilitatem angelicam humana etiam post resurrectionem natura proficiat, et ad contemplandum Deum indefessa consurgat, videre tamen ejus essentiam plene non praevalebit? quoniam nec ipsa perfectio angelica integre scire attingit secundum Apostolum, qui ait: Pax Dei quae exsuperat omnem sensum [Col. 0314A] (Philipp. IV) , ut subaudias etiam angelorum. Sed quid vox divina mysterium Christi et Ecclesiae praeostendens Moysi dicat, audiamus. Faciem, inquit, meam videre non poteris; sed cum transiero, posteriora mea videbis. Hunc utique sensum in Evangelio credimus fuisse completum, scilicet quando Moyses et Elias cum Jesu Christo in monte loquentes apparuerunt (Matth. XVII) . Hanc itaque promissionem quam in monte Sinai, videlicet divinitus accepit, tempore Incarnationis Christi completam vidit; quoniam posteriora Christi, videlicet quae in posterioribus et novissimis diebus ab eo gesta sunt, spiritualibus oculis aspexit. Moyses quippe, ut praediximus, electorum Dei in hoc loco personam gestavit. Quod autem ad Moysen ait Dominus: Est [Col. 0314B] locus apud me, et tu stabis ibi super petram; et post paululum: Tollam manum meam, et videbis posteriora mea, sic intelligendum est, quia videlicet ex sola catholica virgine matre Ecclesia Christus conspicitur, qui illam apud se solam perhibet de qua videatur. In petra ergo Moyses ponitur, ut inde aliquod lumen divinae praesentiae contempletur; quia, nisi quis fidei soliditatem firmiter tenuerit, divinam praesentiam nequaquam agnoscere poterit. De qua soliditate Dominus dicit: Super hanc petram aedificabo Ecclesiam meam. (Matth. XVI) . Sacra itaque veteris testamenti historia spiritualiter intellecta, o inimici veritatis Judaei, dum sanctam Ecclesiam supra Christi fortitudinem aedificandam futuro tempore praeostendit, vos in vestra disputatione aperte [Col. 0314C] convincit, qui ipsum Deum et hominem Jesum Christum nec figuratum in veteri testamento fuisse, nec jam venisse, nec mundum redemisse protervo spiritu asseritis. Eapropter tempore judicii ejus eritis in combustione et cibus ignis, quia illum verum Deum et verum hominem esse, et mundum suo pretiosissimo sanguine jam redemisse non creditis. Si ergo cupitis, o Judaei, ad electorum Dei societatem pertingere, oportet vos juxta Christum fideliter credendo in ipsum cum Moyse supra petram, id est supra soliditatem verae fidei stare. Supra firmam petram, quae Christus est, anchoram fidei vestrae ponite, ut non cum infidelibus perire, sed cum sanctae Ecclesiae filiis mereamini consortes esse; [Col. 0314D] Christum verum Deum et verum hominem esse indubitanter credite; novum testamentum non ficte sed veraciter suscipite; ut sacro baptismate renovati, non in vetustate litterae sed novitate spiritus possitis ambulare (Rom. VII) . Quid ad supra dicta dicitis, o Judaei? quid respondetis, vel quid opponitis? Vellem nosse, cujus voluntatis estis. Haec est responsio vestra, o Judaei, atque oppositio. Dicitis enim quod nec testamentum novum suscipere quaeritis, nec renovari sacro baptismate vultis, nec Jesum Christum verum Deum esse creditis; sed solummodo carnalia legis praecepta per Moysen data studiose observare cupitis. O gens prava et perversa, [Col. 0315A] gens impia, atque ad intuendam summae veritatis lucem, quae Christus est, caeca. Ignoras, quia nisi ex aqua et Spiritu sancto renata ac renovata fueris, coeleste regnum ingredi minime poteris? (Joan. III) . Ignoras, o gens fatua, quia, nisi divinam essentiam tres esse personas fideliter firmiterque credideritis, fidelium coetibus aggregari nequaquam poteritis? Aperte siquidem, o inimici veritatis Judaei, hanc vestrae incredulitatis diuturnam caecitatem Dominus praesignabat, cum de vestra reprobatione per prophetam dicebat: Educ foras populum caecum, et oculos habentem; surdum, et aures sunt ei (Isa. XLIII) .

Hanc etiam vestrae infidelitatis obcaecationem Moyses praefigurabat cum descendens de monte ex [Col. 0315B] consortio sermonis Dei glorificatam faciem gestabat; et tamen ne filii Israel expavescerent, et ab eo pavefacti resilirent, velamen sibi superponebat (Exod. XXXIV) . Ut igitur ea, quae proposuimus, plenius perfectiusque explicare possimus, illius temporis historiam aliquantulum latius tractemus ⁜ (91) . Quod ergo Moyses denuo de monte descendente facies ejus cornuta, id est glorificata videbatur, sed tamen velamine tegebatur, significabat eamdem legem mystico esse velamine coopertam, tectamque infidelibus et occultam. Sermo quippe sacrae legis, si spiritualiter intelligatur, habet scientiae gloriam secretam, habet cornua duorum testamentorum, quibus contra dogmata falsitatis incedit armata. Cum ergo Moyses legitur, velamen Moysi, o Judaei, [Col. 0315C] est positum super cor vestrum, et idcirco non potestis mysticos legis intelligere sensus. Quia ergo legem et prophetas non spiritualiter, sed ad litteram accipitis propter nimiam cordium vestrorum stoliditatem, tota facies Moysi quodam velamine tegitur, ita ut loquentis legis gloriam sustinere non possitis. Pro certo itaque habeatis nec omnino dubitetis, quia si Jesum Christum verum Deum esse non credideritis, nec novum testamentum ab eo institutum integre susceperitis, velamen Moysi nunquam auferetur a cordibus vestris. Occidens littera delebitur, et vivificans spiritus suscitabitur. Deus enim spiritus est (Joan. IV; II Cor. III) et lex spiritualis est. Unde David in psalmo orabat, dicens: Revela oculos meos, et considerabo mirabilia de lege [Col. 0315D] tua (Psal. CXVIII) . Ac si aperte dicat. O Domine, revela oculos meos, id est aufer velamen Moysi ab oculis mei cordis ut considerare valeam mirabilia, scilicet spiritualia mandata, quae latent in tuae legis littera. Ad vos toties, o Judaei, idcirco revertor loquendo et commonendo, quia vos fidelium turbis aggregari desidero. Audite igitur quae dico, audite quae moneo, auscultate quae pro salute vestra suadeo Jam tot verissimis rationibus superati, tot veteris ac novi testamenti auctoritatibus, quod Christus verus Deus et verus homo sit convicti, olim debueratis perversitatem infidelitatis a cordibus vestris expellere, et veritatem, quae Christus est, [Col. 0316A] brachiis verae fidei et dilectionis suscipere. Si non esset qui sanctarum veteris ac novi testamenti Scripturarum sententias spiritualiter vobis exponeret, forsitan incredulitatis culpa minus imputaretur vobis. Nunc vero quia est, qui secundum regulam verae fidei illas exponat vobis, de incredulitate vestra nullam excusationem habetis. Credite ergo Jesum Christum a Deo Patre ad redemptionem mundi missum fuisse, ex incorrupta Virgine carnem sine peccato assumpsisse, humanum genus per crucem redemisse, tertia die a mortuis resurrexisse, discipulos elegisse, et per eos omnes gentes evangelicam doctrinam docuisse. Credite etiam sanctam Ecclesiam catholicam cunctorum fidelium matrem esse, et nonnisi [Col. 0316B] per ipsam coelestem patriam quemquam ingredi posse. Nisi enim intra sanctam Ecclesiam sanctae Trinitatis fidem quisquam confessus fuerit, et ab ejusdem sanctae Ecclesiae ministris devota mente in remissionem peccatorum baptismum susceperit, vel proprii sanguinis unda pro fide Christi profusus fuerit aeternae vitae januam ingredi minime poterit. Ad haec in vestrae incredulitatis malitia perseverantes dicitis, quod nec in Christum credere, nec sanctam Ecclesiam ingredi, nec baptismum suscipere vultis; quia eamdem sanctam Ecclesiam in veteri testamento praefiguratam nunquam fuisse dicitis. Synagogam etiam, quam Deus per Moysen instituit, dicitis esse matrem vestram; quia per illam [Col. 0316C] vos putatis consequi peccatorum veniam, et pervenire ad coelestem patriam. Ad haec nos, o inimici veritatis Judaei, respondentes vobis dicimus sanctam Ecclesiam in veteri testamento, ut saepe jam dictum est, pluribus in locis praefiguratam fuisse, et futuram omnium fidelium matrem per summae et individuae Trinitatis fidem atque operationem praesignatam esse. Per Synagogam vero quam matrem vestram esse dicitis, id est per circumcisionem et carnalia legis praecepta, per seniorum traditiones, et Pharisaeorum superstitiones, ac superfluas corporum ablutiones nullus coeleste regnum ingredi potuit, nec vos poteritis. Ad nostram itaque fidem, o Judaei, magis magisque roborandam et vestram mendacissimam oppositionem frustrandam, qualiter arca [Col. 0316D] quam Deus in deserto Moysi facere jussit, sanctam Ecclesiam ejusque filios praefiguraverit, ex libri Exodi historia proferamus.

Facies, inquit, arcam de lignis Setim, faciesque supra coronam auream per circuitum, et quatuor circulos aureos, quos pones per quatuor arcae angulos: duo circuli sint in latere uno et duo in altero. Facies quoque vectes de lignis Setim, et operies eos auro. Inducesque per circulos qui sunt in arcae lateribus, ut portetur in eis (Exod. XXV) ⁜ (92) . Per hanc utique arcam, quam de lignis imputribilibus jussu Domini Moyses fabricavit, Ecclesia Christi significabatur, quae aedificanda erat ex omnibus sanctis [Col. 0317A] mente et corpore incorruptis, habentibus etiam interius duas tabulas testamenti, id est observationis legis et Evangelii. Intus autem ac foris inaurata erat. Sic sancta Ecclesia quasi aurum radiare debet, tam interius vitae splendore, quam exterius doctrinae et sapientiae claritate. Corona vero aurea per circuitum et quatuor circuli auri jussi adjungi eamdem sanctam Ecclesiam significabant; quia in eo quod ipsa per quatuor mundi partes dilatata tenditur, procul dubio quatuor sancti Evangelii libris accincta praedicatur. Qui tamen intra unius coronae ambitum, id est intra ejusdem fidei unitatem concluduntur. Vectes autem de ligno Setim fiunt, qui eisdem ad portandum circulis inferuntur; quia fortes perseverantesque doctores velut imputribilia [Col. 0317B] ligna quaerendi sunt, qui in instructionibus, hoc est doctrinis sacrorum voluminum semper inhaerentes sanctae Ecclesiae unitatem denuntient, et quasi intromissis circulis arcam portent. Qui auro quoque jubentur operiri, ut cum salutifero sermone aliis insonant, ipsi etiam vitae splendore fulgescant, de quibus aperte subditur: Qui semper erunt in circulis, et nequaquam, extrahentur ab eis; quia nimirum necesse est ut qui ad officium praedicationis invigilant, a sacrae lectionis studio non recedant ⁜ (93) . Ad hoc namque vectes esse in circulis semper jubentur, ut cum portari arcam opportunitas vel necessitas exigit, de intromittendis vectibus portandi tarditas nulla generetur; quia videlicet cum spirituale aliquid a subditis a pastore inquiritur, ignominiosum [Col. 0317C] valde si tunc quaerat discere, cum quaestionem debeat enodare. Circulis ergo vectes semper inhaereant, ut doctores semper in suis cordibus eloquia sacra meditantes testamenti novi arcam sine mora elevent, et quidquid necesse fuerit protinus doceant. Unde bene primus pastor Ecclesiae pastores caeteros admonet, dicens: Dominum Jesum Christum sanctificate in cordibus vestris, parati semper ad satisfactionem omni poscenti rationem de ea quae vobis est spe et fide (I Petr. III) . Ac si aperte dicat: Ut ad portandam arcam, id est sanctam Ecclesiam, nulla mora praepediat, vectes a circulis, scilicet doctores a quatuor Evangeliorum eruditionibus, nunquam recedant.

[Col. 0317D] Ut cernitis, o Judaei, praedicta veteris testamenti historia spiritualiter exposita sanctam Ecclesiam ante multas generationes praefiguratam fuisse aperte insinuat, vosque in vestra disputatione indubitanter mentitos esse demonstrat. Dei ergo Filius de coelo descendens, et ex intemerata virgine Maria carnem sine culpa assumens, carnalibus priscae legis caeremoniis finem imposuit; vetus testamentum spiritualiter intelligere docuit; suo ac Spiritus sancti magisterio novum testamentum Dei Patris voluntate instituit; sanctam Ecclesiam elegit, ipsamque suo proprio sanguine redemit, atque ad coelestia promerenda spiritualibus sacramentis sufficienter [Col. 0318A] instruxit. Est itaque Dominus noster Jesus Christus verus Deus naturalem de Deo Patre habens divinitatem. Est et verus homo veram de Virgine matre habens humanitatem. Ipse quippe misericorditer passionem sustinens de antiqui hostis imperio redemit humanum genus; ipse a mortuis veraciter resurgens, et coelum ascendens summus pontifex in aeternum factus, semper apud Deum Patrem per humanitatem interpellat pro omnibus sibi obedientibus (Hebr. VII) . Ipse est in praesenti vita spiritualis medicina infirmorum, solatium et levamen miserorum; ipse in coelesti patria dulcissima societas ⁜ (94) angelorum, et aeterna refectio omnium sanctorum. Et ut pro certo sciatis, o Judaei, nec omnino dubitetis vera esse quae de Christo [Col. 0318B] dicimus, praedictam testamenti veteris arcam ad memoriam reducamus, ut tam ipsam quam ea quae intra ipsa recondita erant, spiritualiter exponentes Christum verum Deum et verum hominem esse indubitanter ostendamus; et vos qui illum usque hodie pertinaciter negatis per omnia mentitos esse comprobemus.

In praedicta ergo testamenti Domini arca fuit urna aurea, tabulae quoque legis, et virga Aaron quae fronduerat ⁜ (95) . Arca igitur haec, ut praediximus, Ecclesia catholica est habens duas tabulas lapideas duplicis testamenti, scilicet veteris et novi, habens etiam perpetuam firmitatem. Urnam quoque auream, quae praefigurabat puram et sinceram Christi carnem, quae caro conservat in se reconditum [Col. 0318C] perpetuae divinitatis manna, quod est revera suavis angelorum refectio, et perpetua omnium sanctorum dulcedo. Nec non etiam virga Aaron, id est summi verique pontificis nostri Jesu Christi salutare vexillum immortalitatis ⁜ (96) memoriae semper viriditate frondens. Est itaque Dominus noster Jesus Christus verus Deus et verus homo; est pontifex pontificum, Rex regum et Dominus dominantium; est mediator Dei et hominum. Ad haec pleni incredulitatis malitia, dolo et fallacia, o infelices Judaei, respondentes dicitis Jesum Christum non verum Deum sed purum hominem fuisse, nec se rogantibus peccatorum veniam concedere, nec in se credentibus coelum aperire posse. Praeterea [Col. 0318D] novum testamentum idcirco vos dicitis nolle suscipere, quia non ab omnipotente Deo, sed a Christo qui purus homo fuit, superstitiose illud scitis institutum fuisse. Ad haec nos e diverso vobis, o Judaei, respondentes dicimus, quod praedictas objectiones vestras testamenti veteris auctoritate facile, Deo juvante pariter et jubente, falsificare possumus. Dolo enim et fallacia pleni estis, ideoque falsa sunt omnia quae adversus Christum et adversus catholicam fidem irreverenter objicitis. Est utique Dominus noster Jesus Christus verus Deus et verus homo, per quem Deus Pater omnia creavit ex nihilo. Habet etiam potestatem dimittendi [Col. 0319A] peccata fidelibus suis, quia in ea carne quam ex incorrupta Virgine sine peccato assumpsit, seipsum Deo Patri in ara crucis obtulit. Mortuus est enim propter peccata nostra, et resurrexit propter justificationem nostram (Rom. IV) . Habet quippe, ut dictum est, potestatem dimittendi peccata fidelibus suis; quia in ea carne qua passus est et resurrexit, semper apparet vultui Dei Patris rogans pro eis. Quod autem novum testamentum idcirco nolle suscipere vos dicitis, quia illud a Christo institutum fuisse nostis, a recto tramite nimium deviatis; quia, nisi per ipsum qui via, veritas et vita (Joan. XIV) est, ad coelestis patriae felicitatem pertingere minime potestis. Revera ipse Dei Virginisque Filius novi ac veteris testamenti institutor [Col. 0319B] est. Sed novum testamentum veteri testamento superposuit; quia non solvere, sed implere legem venit (Matth. V) . Novum quippe testamentum veteris testamenti est supplementum. Vetus quoque testamentum si rationabiliter intelligatur et spiritualiter fideliterque custodiatur, cum novo testamento concorditer graditur. Ut ergo ea quae praemisimus indubitanter vera esse, o Judaei, ostendamus, vosque per omnia in praedictis objectionibus vestris mentitos esse comprobemus, necesse est ut veteris testamenti historiam ad medium deducamus. Nullo enim modo vos melius vincere poterimus, quam cum ex libris vestris testimonia protulerimus, quibus nos evidenter falsos testes esse convincamus. Ad nostram igitur fidem ex omni [Col. 0319C] parte corroborandam, vestramque omnino perfidiam convincendam quid vox divina de Christi Incarnatione, de veteris ac novi testamenti concordia Moysi figurate dicat, audiamus.

Facies, inquit, propitiatorium de auro mundissimo: duos cubitos et dimidium erit longitudo ejus, semissem et cubitum latitudo. Duos quoque cherubim aureos et productiles facies ex utraque parte oraculi. Cherubim unus erit in latere uno et alter in altero. Utrumque latus propitiatorii tegant, expandentes alas et operientes oraculum, respiciantque se mutuo versis vultibus in propitiatorium quo operienda est arca, in qua pones testimonium quod dabo tibi (Exod. XXV) . Quid ergo per propitiatorium nisi incarnatus Dominus [Col. 0319D] figuratur? De quo evangelista ait: Ipse est propitiatio pro peccatis nostris (I Joan. II) . Per propitiatorium ergo super arcam testamenti positum idem ipse Christus significatur, qui inter Deum et hominem medius propitiator intervenit. De quo iterum Apostolus ait: Quem proposuit Deus propitiationem per fidem in sanguine ipsius (Rom. III) ⁜ (97) . Hoc propitiatorium arcae superponitur, sicut et Christus caput est Ecclesiae (Ephes. V) : cujus a dextris et a sinistris duo cherubim consistunt, quod est plenitudo scientiae, id est dilectio Dei et proximi per quam Dominus ostenditur. Nemo enim pervenire potest ad Deum, nisi per Dei proximique dilectionem [Col. 0320A] ⁜ (98) . Quid ergo per duo cherubin, qui plenitudo scientiae dicuntur, nisi utraque testamenta signata sunt? Ex quibus unus ad dexteram propitiatorii, alter vero ad sinistram stat, quia quod testamentum vetus de Incarnatione nostri Redemptoris coepit prophetando promittere, hoc novum testamentum perfecte jam narrat expletum. Duo autem cherubim ex auro mundissimo facti sunt, quia utraque testamenta pura ac simplici veritate describuntur. Expandebant vero alas, et oraculum operiebant; quia nos, qui Dei omnipotentis oraculum sumus, a culpis imminentibus Scripturae sacrae aedificatione protegimur. Cujus dum sententias sollicite aspicimus, ab errore ignorantiae ejus alis velamur. Uterque vero cherubin in se mutuo [Col. 0320B] aspiciunt versis vultibus in propitiatorium, quia utraque testamenta in nullo a se discrepant, et quasi ad semetipsa vicissim faciem tenent; quia dum quod unum promittit, hoc aliud aperte ostendit, inter se positum mediatorem Dei et hominum vident. Facies quippe a semetipsis cherubin avertent, si quod unum testamentum promitteret, aliud negaret. Sed dum concorditer idem loquuntur vicissim, ut se respiciant in propitiatorium intendunt. Quod enim a longe per figuras patriarcharum et per oracula prophetarum testamentum vetus designavit, hoc novum testamentum manifeste exhibuit. Ut enim vera esse quae dicimus, o inimici veritatis Judaei, indubitanter credatis, de multis quae ad ostendendam veteris ac novi testamenti [Col. 0320C] concordiam proferre poteramus, ad sanctae Ecclesiae aedificationem atque vestram convincendam objectionem saltem vel pauca proferamus. Quid est ergo quod Adam dormiente de ejus latere costa producitur ex qua Eva formatur (Gen. II) , nisi quod, moriente in cruce Christo, ex ipsius sacratissimi lateris vulnere redempta crevit virgo mater Ecclesia? Quid est etiam quod Isaac ad immolandum ducitur et ligna portans altari superimponitur et vivit (Gen. XXII) , nisi quod Redemptor noster ad passionem ductus, lignum sibi crucis ipse portavit (Joan. XIX) , et sic in sacrificio pro nobis est mortuus humanitate, ut tamen immortalis maneret ex divinitate? Utraque ergo testamenta ita sibi in [Col. 0320D] mediatore Dei et hominum conveniunt, ut quod unum adhuc in futuro tempore venturum praesignavit, hoc alterum manifeste jam completum ostendit. Praedicta ergo veteris testamenti historia, o Judaei, Jesum Christum certissime mediatorem dei et hominum esse praedicat; et vos qui illum negatis falsos testes in vestra assertione aperte pronuntiat. Ipsum quippe secundum divinitatem Deus Pater ineffabiliter ante omnia saecula ex seipso genuit; ipsum intemerata Virgo sine virili amplexu verum Deum verumque in tempore hominem peperit. Habet naturalem de Dei Patris essentia divinitatem. Habet naturalem de Virginis matris substantia [Col. 0321A] humanam carnem. Est igitur mediator Dei et hominum. Est medicina infirmorum, spes lapsorum, via ad aeternae viriditatis gaudia concurrentium. Est cibus et suavis refectio beatorum coelestis patriae civium. Ipse quippe Deus et homo Jesus Christus sanctam Ecclesiam, quam ab aeterna damnatione suo pretiosissimo sanguine eripuit, indesinenter custodit et portat, regit et illuminat, atque ad coelestem patriam sublevat.

Quia jam saepe legis testimoniis et prophetarum vaticiniis atque evangelistarum verissimis praeconiis in vestris assertionibus, o Judaei, aperta ratione convicti estis, omni tarditate remota, Christum verum Deum et verum hominem esse; mundum per passionem et crucem suam redemisse; [Col. 0321B] gentilem populum, qui in tenebris et umbra mortis sedebat, sua praedicatione illuminasse et donis Spiritus sancti ditasse credere debetis. Quid ergo dicitis, quid respondetis, vel quid objicitis audiamus. Haec est responsio vestra, o Judaei, simul et oppositio. Dicitis enim Jesum Christum non verum Deum, sed purum hominem fuisse, nec sanctam Ecclesiam redimere vel custodire, nec illam ad coelos secum sublevare posse. Nos autem vobis econtra respondemus, quod Jesus Christus verus Deus est et verus homo, qui in ea carne, quam de Virgine sine peccato assumpsit, sanctam Ecclesiam sibi sociavit, eamque, ut praediximus, sacramentis spiritualibus sufficienter docuit, suoque sacro baptismate [Col. 0321C] a peccatis purgavit, passione et resurrectione ad libertatem perduxit, pretiosissimo corpore et sanguine suo quotidie reficit, sancti Spiritus donis excellentissime nobilitavit, indesinenter portat et regit atque ad coelestis patriae claritatem sine intermissione transvehit. Ut ergo ea quae de Christo ejusque Ecclesia ⁜ (99) vera esse clarius luce ostendamus, vosque per omnia in vestra assertione mentitos esse coram Deo et hominibus comprobemus; libri Exodi testimonium in medium proferamus.

Quid ergo Dominus ad Moysen dixerit audiamus. Facies, inquit, candelabrum ductile de auro mundissimo hastile ejus et calamos, scyphos, et sphaerulas, ac lilia ex ipso procedentia (Exod. XXV) . ⁜ (100) [Col. 0321D] Quid ergo in candelabro, o inimici veritatis Judaei, nisi Redemptor humani generis designatur? quia in eo natura humanitatis refulsit lumine divinitatis, ut mundi candelabrum fieret; quatenus in ejus lumine omnis peccator in quibus jaceret tenebris, videret. Qui pro eo quod nostram naturam sine culpa suscepit, candelabrum tabernaculi ex auro mundissimo fieri jubetur. Ductile autem feriendo producitur, quia et Redemptor noster qui ex conceptione et nativitate perfectus Deus et perfectus homo est, passionum acerbitates pertulit, et sic ad resurrectionis gloriam pervenit. Ex auro ergo mundissimo [Col. 0322A] ductile candelabrum Christus fuit, quia peccatum non habuit, et tamen ejus corpus per passionem et contumelias ad immortalitatem profecit. Nam juxta meritum animae, quo potuisset proficere, omnino non habuit; in membris autem suis qui nos sumus quotidie percussionibus proficit; quia, dum nos tundimur et afficimur ut ejus corpus esse mereamur, ipse proficit: de cujus corpore scriptum est: Ex quo totum corpus per nexus, et conjunctiones subministratum, et constructum crescit in augmentum Dei (Coloss. II) : corpus quippe illius nos omnes sumus. Per nexus ergo et conjunctiones corpus ligatur, quia dum capiti pectus, dum pectori brachia, dum brachiis manus, digiti in manibus sunt conjuncti, ac membra caetera membris inhaerent, [Col. 0322B] corpus omne perficitur: sicut sancti apostoli, quia Redemptori nostro propinqui steterunt, quasi pectus capiti inhaeserunt; quos quia martyres sunt secuti, quasi conjuncta brachia pectori fuerunt. Quibus dum pastores et doctores jam modo in pace Ecclesiae conjuncti sunt per bona opera, manus brachiis adhaerent. Omne itaque hoc corpus Redemptoris nostri quotidie per nexus et conjunctiones subministratur in coelo; quia cum ad eum electae illae animae ducuntur, ei sua membra colligantur. De quo bene subditur, subministratum et constructum crescit in augmentum Dei; quia Jesus Christus Redemptor noster qui in se quod proficiat non habet, adhuc per sua membra quotidie augmentum [Col. 0322C] habet. Unde rursus scriptum est: Donec occurramus omnes in mensuram aetatis plenitudinis Christi (Ephes. IV) . Hastile vero ejusdem candelabri ipsa eadem sancta Ecclesia debet intelligi, quae ipsius Christi corpus est, quia inter tot adversa libera stat. Calami autem qui de hastili prodeunt, praedicatores sanctae Ecclesiae sunt qui dulcem sonum in mundo emittunt, videlicet canticum novum, id est nova Christi mandata, de quibus dicitur ⁜ (1) : Novus homo venit in mundum, nova praecepta dedit mundo. Scyphi autem vino repleri solent. Quid autem mentes doctorum nisi scyphi sunt, qui vino nos scientiae inebriant, ut oblectamenta hujus mundi quae amavimus obliviscamur? Sphaerula enim ex omni parte volvitur: et praedicatio quae nec adversitate [Col. 0322D] retineri potest nec prosperitatibus elevari, spaerula est; quia et inter adversa fortis et inter prospera humilis nec timoris habet angulum nec elationis. In cursu ergo suo figi non valet, quia per cuncta se volubiliter trahit. Ut autem hoc quod exempli causa protulimus, exsequamur; bene post scyphos et sphaerulas in candelabro lilia describuntur, quia post hanc quam diximus spiritualem praedicationis ebrietatem atque voluptatem, illa virens patria sequitur, quae sanctis floribus, id est animabus vernat aeternis. Scyphi autem et spherulae ad laborem pertinent, lilia vero ad retributionem. Candelabrum [Col. 0323A] ergo septem ramorum, o infelices Judaei, Christum, ut supra dictum est, septem Ecclesias gestantem ⁜ (2) quas septiformis gratia illustrat Spiritus sancti splendore micante. Ideo septem Ecclesias dicimus, cum una sit sancta catholica, id est universalis Ecclesia; ut eam septiformi Spiritu designemus plenam. De qua ejusdem sanctae Ecclesiae sponsus, scilicet Dei et Virginis Filius, in Cantico spiritualis amoris per Salomonem dicit ⁜ (3) : Una est columba mea perfecta mea, una est matri suae, electa genitricis suae (Cant. VI) . Dei omnipotentis gratia est mater nostra, quae nos ad mortem natos ad aeternam regeneravit vitam. Quae gratia unam columbam elegit, quia illos solos congregat qui in simplicitate vitae perseverant, et ab unitate sanctae [Col. 0323B] Ecclesiae per haereses et schismata non recedunt. Multi quippe fideles dum ad ipsum intendunt, dum uno se desiderio Christi invicem inuniunt, dum habentes cor unum et animam unam in charitate se conjungunt; ex multis membris unum corpus efficiunt, omnesque in unitatis simplicitate viventes una columba, id est una Ecclesia catholica, existunt. Quae sola perfecta genitrici suae, id est divinae gratiae, et electa dicitur; quia extra hanc quam diximus sanctam Ecclesiam, nemo ad perfectionem, nemo ad aeternam vitam pervenire poterit ⁜ (4) . Candelabrum ergo septem ramorum, ut praedictum est, Jesum Christum septiformem Ecclesiam gestantem, illuminantem, gubernantem, eamque post se ad coelestem patriam perducentem evidentissime praefiguravit. [Col. 0323C] Huic candelabro fiunt emunctoria quae in lege forcipes nuncupantur. Et haec quidem candelabri emunctoria duo testamenta interpretantur quibus peccata purgantur, quaeque invicem sancti Spiritus unione sociantur. Extra velum autem testimonii, quod oppansum est, candelabrum ardere praecipitur; quia sine ullo veteris testamenti velamine Spiritus sancti veritas jam fulget. Oleum vero quod de arboribus olivarum studiose Dominus offerri praecipit, gratiam Spiritus sancti ostendit habentem in se pacem et misericordiam per Salvatoris adventum, unde et in cordibus nostris lumen veritatis accenditur.

Praedictum itaque libri Exodi testimonium, o inimici veritatis Judaei, Christum in veteri testamento [Col. 0323D] praefiguratum fuisse aperte praedicat; et vos qui illum jam venisse et mundum suo pretiosissimo sanguine redemisse, sanctam sibi Ecclesiam conjunxisse pertinaciter negatis, falsos testes esse manifeste demonstrat. Jam itaque a Deo Patre missus in hunc mundum venit, sanctam Ecclesiam ex Judaeis et gentibus collectam in seipso qui verae fidei fundamentum est, firmiter fundavit, ex vivis electisque lapidibus sine intermissione construit, atque ad coelestis patriae claritatem illam quotidie sustollit. Ut ergo non dubitetis vera esse quae dicimus, [Col. 0324A] ex tabernaculi constructione, quid Moyses in eremo, jubente Domino, aedificavit, probare volumus. Moneo igitur vos, o perfidi Judaei, ut diligenter audiatis quam perspicue tabernaculum quod Moyses jussu Domini in deserto construxit, sanctae Ecclesiae quam vos Christi sponsam et ab eo redemptam esse negatis, spiritualiter figuram tenuit.

⁜ (5) Hoc ergo tabernaculum per allegoriam sanctam significabat Ecclesiam in hujus vitae eremo constitutam. De qua Psalmista ait: Quoniam abcondit me in tabernaculo suo; in die malorum protexit me in abscondito tabernaculi sui (Psal. XXVI) . Variis speciebus construitur tabernaculum, partim pretiosis, partim vilioribus, per quod demonstratur alios sanctos, alios peccatores esse in Ecclesia. [Col. 0324B] Sed quid iterum Dominus Moysi dicat audiamus. Facies, inquit, decem saga cilicina ad operiendum tectum tabernaculi. Facies in eo tectum aliud de pellibus arietum rubricatis. Etiam tertium operimentum facies de bysso retorta hyacintho et purpura, coccoque bis tincto opere plumario ⁜ (6) . Quid ergo per pelles arietum et per saga cilicina quibus tabernaculum tegitur, nisi quosdam ecclesiasticos viros saecularibus curis deditos accipimus, qui aliquando in sancta Ecclesia occulto Dei judicio, quamvis duri et rigidi sunt, tamen aliis in regimine praeficiuntur? Et quia servire temporalibus curis non metuunt, oportet ut tentationum ventos et pluvias de hujus mundi contrarietatibus portent. Quid vero per hyacinthum coccumque bis tinctum designatur, [Col. 0324C] nisi interna subditorum vita innocentia et sanctitate praeclara? Quae dum in tabernaculo capte ⁜ (7) sub ciliciis et pellibus absconditur, sua integra pulchritudo servatur, ut ei interioribus tabernaculis byssus fulgeat, coccus coruscet, hyacinthus caeruleus resplendeat, desuper pelles et cilicia, imbres, ventos et pulverem ferant. Qui igitur magnis virtutibus in sanctae Ecclesiae sinu profituerit ⁜ (8) , praepositorum suorum vitam despicere non debent, cum vacare eos exterioribus curis vident; quia hoc quod ipsi securi intima penetrant, ex illorum adjumento est qui contra procellas hujus saeculi exterius laborant. Quam enim candoris sui gratiam retineret, si byssum pluvia tangeret? Aut quid fulgoris [Col. 0324D] atque claritatis coccus vel hyacinthus ostenderet, si haec susceptus pulvis foedaret? Sit ergo desuper tectura cilicii fortis ad pulverem, sit inferius color hyacinthinus aptus ad decorem. Sanctam Ecclesiam ornent qui solis studiis spiritualibus vacant; tegant Ecclesiam quos labor temporalium rerum non gravat. Nequaquam ergo contra rectorem suum exteriora agentem murmuret is qui intra sanctam Ecclesiam spiritualiter fulget. Si enim tu secure interius coccus rutilas, cilicium quo protegeris cur accusas? Dum ergo tabernaculum, [Col. 0325A] Domino jubente, in eremo constructum, o infelices imo infelicissimi Judaei, tam aperte sanctam Ecclesiam ejusque ministros, praelatos videlicet ac subditos in ea futuros praefiguravit; vos qui nec figuris patriarcharum, nec vaticiniis prophetarum, nec praeconiis apostolorum fidem accommodare vultis, in mendacissimis vestris assertionibus evidentissime redarguit. Ad nostram etiam fidem magis magisque roborandam et vestram perfidiam omnino convincendam, qualiter omnis illa tabernaculi constructio sive dispositio spiritualiter intellecta eamdem sanctam Ecclesiam omnium Christianorum matrem, ejusque ministros, apostolos scilicet et evangelistas atque doctores caeteros, nec non et omnes patriarchas et prophetas qui Christum ab initio [Col. 0325B] mundi venturum esse praedixerunt, omni dubitatione remota, praesignaverit, ex verissima ipsius temporis historia proferamus.

Facies, inquit, Dominus ad Moysen, quatuor columnas, fusis basibus earum argenteis (Exod. XXVI) . ⁜ (9) Quatuor columnae istae quatuor evangelistas praesignabant in Christo et in Ecclesia firmitate fidei solidandos. Columnarum bases argenteae esse dicuntur, scilicet propter divini eloquii claritatem. Harum igitur columnarum bases sanctos veteris testamenti praefigurabant qui suo gestamine structuram Ecclesiae portant. Supra fundamentum enim prophetarum evangelistae collocantur, eorumque auctoritate evangelicam fidem confirmant. Quod autem hae quatuor columnae deaurata habebant [Col. 0325C] capita, illum praefigurabant, de quo dicit Apostolus: Caput viri Christus est (I Cor. XI) . Evidenter itaque, o inimici veritatis Judaei, vetus et novum testamentum sibi invicem concordant, quia prophetae et evangelistae Jesum Christum verum Deum et verum hominem esse affirmant. Patres veteris et novi testamenti in unam mediatoris Dei et hominis Jesu Christi fidem conveniunt, et vos qui illum pertinaci mente negatis, in vestris oppositionibus mentitos esse ostendunt. Antiqui patres per Christum quem indubitanter venturum praesciebant salvari credebant; Patres vero novi testamenti per ipsum quem jam venisse et mundum redemisse indubitanter credunt, salvari omnino confidunt. Hanc [Col. 0325D] procul dubio veteris et novi testamenti concordiam ipse Deus et homo Jesus Christus per quem Deus Pater omnia regit et disponit, certissime futuram praemonstrabat, cum in constructione tabernaculi, ut columnae argenteae interius starent, paxillos vero aereos extra per circuitum figi praecipiebat, quibus tabernaculum religatum firmiter staret. Sic enim ait Dominus ad Moysen:

Facies paxillos tabernaculi et atrii cum funibus suis (Exod. XXXV) . ⁜ (10) Patres veteris testamenti, quia ab ipsa Incarnatione Redemptoris nostri per intervalla temporum longius constiterunt, quasi foris stare visi sunt. Et quia ab Abel sanguine passio [Col. 0326A] jam coepit Ecclesiae, una est Ecclesia electorum praecedentium atque sequentium. Sed tamen quia discipulis dicitur, multi reges et prophetae voluerunt videre quae vos videtis, et non viderunt, et audire quae auditis et non audierunt (Luc. X) ; antiquis patribus quasi foris stetisse est, Redemptoris nostri praesentiam corporaliter non vidisse. Exterius igitur sed tamen non divisi a sancta Ecclesia fuerunt, quia mente, opere, praedicatione, ista jam fidei sacramenta, ut ait B. Gregorius ⁜ (11) in Codice pastoralis regulae, tenuerunt; istam sanctae Ecclesiae celsitudinem spiritualibus oculis conspexerunt, quam nos adhuc praestolando sed jam habendo conspicimus. Sicut nos enim in praeterita passione Redemptoris nostri, ita illi per fidem in eadem ventura [Col. 0326B] salvati sunt. Illi ergo foris, non extra mysterium sed extra tempus fuerunt. Unde et in constructione tabernaculi, ut columnae argenteae interius starent, paxilli aerei figi per circuitum exterius jussi sunt, in quibus tabernaculum religatum teneretur. Columnae itaque argenteae interius, paxilli vero extra in circuitu figuntur atque in ipsis funes ligati sunt, ut tabernaculum fixum maneret; quia videlicet ut sancti apostoli in luce sermonis sui solidi starent, videlicet ut totum tabernaculum, id est sancta Ecclesia in fidei integritate consisteret, tanquam paxilli aerei Patres veteris testamenti, scilicet patriarchae et prophetae, exterius fixi sunt; quatenus verborum suorum funibus praedicatorum mentes in soliditate stringerent, atque hoc Dei [Col. 0326C] tabernaculum in statu verae fidei firmiter ligarent. Extra ergo paxilli sunt, quia ante tempus hujus sanctae Ecclesiae fuerunt; sed tamen eos ligant qui in ipsa sunt scilicet apostolos et evangelistas; quia, dum coelestia mysteria praedicant ventura, haec postquam ostensa sunt, credibilia omnibus esse fecerunt. Ut ergo intus columnae immobiles starent, foris paxilli continent funes; quia ut sancti apostoli mysterium vitae crederent, illorum praedicatio obtinuit qui, priusquam fieret, videre et praedicare potuerunt. Nec immerito columnae argenteae, paxilli vero aerei facti sunt; quia quod jam apostoli clare praedicant, hoc prophetae sub intellectu mystico obscure locuti sunt. Recte ergo per aeris metallum [Col. 0326D] Patres veteris testamenti signati sunt, quia clari in suis praedicationibus non fuerunt. Sancti vero apostoli, quia de Redemptoris nostri mysterio lucem veritatis habuerunt, argenteis columnis expressi sunt.

Et notandum, quod argentum sonat et lucet, aes vero sonat et non lucet; quia videlicet praedicatores novi testamenti aperte locuti sunt quae et monstrare potuerunt; praedicatores autem veteris testamenti, quia per allegoriarum umbras de coelesti mysterio obscura protulerunt, quasi sine luce sonitum dederunt. Veteris igitur et novi testamenti Patres, o inimici veritatis Judaei, indubitanter sibi in Jesu Christo Redemptore mundi concordant, et vos qui [Col. 0327A] illum non venisse, nec verum Deum esse proterva mente negatis, verissimis rationibus falsos testes esse comprobatur.

Cum prophetica auctoritate apostolorum dicta solidentur, indicat ex Exodi verbis, spiritualiter intellectis quae de tabernaculi constructione dicuntur, novi et veteris testamenti doctores sacrae Ecclesiae fundamentum jacentes figuratos esse; qui tanquam bases et tabulae deauratae Ecclesiam aedificant et sustinent. Ibidem per vela cilicina futuram peccatorum poenitentiam praesignari ait, per quam plurimi in veteri testamento Deo placuerunt: quam etiam egregie ex Isidori dictis describit. Deum solum, qui et interius mentem illuminat ad veram cordis contritionem, et peccata ad poenam non imputat, peccata dimittere posse, ex ipsorum Judaeorum confessione comprobat. Licet namque potestatem retinendi et solvendi peccata Ecclesiae [Col. 0327B] Christus concesserit; ipse tamen per se tantum pretio sui sanguinis ab interiori macula, et ab aeterna poena solvit: quod nec sacerdotibus novoe legis datum est; ut ipsis verbis Mag. Sent. declarat. Huic veritati Petrus et Paulus et Joannes, qui nos habere redemptionem per sanguinem ejus, et propitiationem esse pro peccatis nostris ex prophetarum oraculis ostendunt, apte concordant. Quibus adjungit Ambrosium et Augustinum.

Vellem scire, o Judaei, utrum jam tot ex supradictis patriarcharum idoneis figuris convicti, tot verissimis prophetarum vaticiniis superati, tot evangelistarum clarissimis praeconiis redarguti et in vestris mendacissimis objectionibus falsificati, Jesum Christum verum Deum esse credatis, an adhuc caecitate mentis praepediti de illius coaeterna Deo Patri divinitate in aliquo dubitetis. Haec est [Col. 0327C] vestra responsio, o Judaei, simul et objectio. Dicitis enim Dominum nostrum Jesum Christum verum Deum non esse, nec in se credentibus peccata dimittere, vel secum eos ad coelestem patriam perducere posse. Nos vero respondentes vobis, e diverso dicimus, quod mediator Dei et hominum Jesus Christus naturalem habet de Deo Patre divinitatem et veram de Virgine matre humanitatem; ipsum genuit Deus Pater ineffabiliter ante omnia saecula; ipsum in tempore genuit semper Virgo Maria ex se caro factum sine virili concupiscentia. Quia igitur verus Deus et verus homo est, tantae dignitatis et potestatis est, ut in se fideliter credentibus humiliterque petentibus misericorditer peccata dimittat, [Col. 0327D] eosque sibi spiritualiter adhaerere et ad coelestem patriam per se qui via, veritas et vita (Joan. XIV) est, pervenire faciat. Ut ergo vos per omnia in vestra objectione mentitos esse comprobemus, libri Exodi testimonium in medium proferamus. Cum enim Dominus in eremo tabernaculum construi praeciperet, quid inter caetera Moysi mandaverit, moneo, o rebelles et increduli Judaei, ut diligenter audiatis.

Facies, inquit, decem cortinas de bysso retorta, et hyacintho, et purpura coccoque bis tincta opere vario et arte polymita, quarum una habebit in longitudine viginti octo cubitos et in latitudine quatuor. Una quoque mensura erit omnium cortinarum. Facies [Col. 0328A] et ansas hyacinthinas in ora cortinae unius ex utroque latere, et in ora cortinae alterius, scilicet ut contra se veniant ansae et mutuo jungantur, Fundes et quinquaginta circulos aureos qui cortinarum mordeant ansas, et fiat unum tabernaculum. Facies et saga undecim de pilis caprarum ad operiendum tectum tabernaculi. Unum sagum habebit in longitudine cubitos triginta, et in latitudine cubitos quatuor. Facies et quinquaginta ansas in ora sagi unius, et alias quinquaginta in ora sagi alterius, ut sibi invicem conjungant. Facies et quinquaginta fibulas aeneas quibus nectatur tectum, ut unum pallium ex omnibus sagis fiat (Exod. XXVI) . Ut saepe testatus sum, o Judaei, vetus testamentum non ad litteram sed spiritualiter est intelligendum ⁜ (12) . Quod ergo [Col. 0328B] superius de columnis diximus, hoc etiam de tabulis tabernaculi earumque basibus intelligimus. Quid itaque per tabulas allegorice signatur, nisi apostoli et evangelistae, caeterique doctores, extensa per universum mundum praedicatione dilatati? Quid per bases argenteas, nisi ut praedictum est, prophetae signantur, qui super impositas tabulas ipsi firmi ac fusiles sustinent? Quia apostolorum et evangelistarum vita dum eorumdem prophetarum praedicatione instruitur, illorum auctoritate solidatur. Unde et cunctae bases binae singulis tabulis supponuntur, quia, dum sancti prophetae suis praedicationibus in mediatoris incarnatione concordant, subsequenter apostoli et evangelistae caeterique doctores [Col. 0328C] sanctam Ecclesiam indubitanter aedificant. Et cum a semetipsis non discrepant, illos in se robustius figunt atque confirmant. Quod autem argenteas jussit fieri bases et tabulas deauratas, ostendit novi testamenti mandata longe esse clariora, quam legis et prophetarum praecepta. Per bases itaque argenteas et tabulas deauratas patriarchae et prophetae, apostoli et evangelistae, caeterique novi ac veteris testamenti doctores figurantur, super quos Ecclesia sancta catholica aedificatur, testante Apostolo, qui omnibus ejusdem Ecclesiae filiis ait: Jam non estis hospites et advenae; sed estis cives sanctorum et domestici Dei, superaedificati super fundamentum apostolorum et prophetarum, ipso summo angulari lapide Christo Jesu (Ephes. II) . Sicut ergo per bases [Col. 0328D] argenteas et per tabulas deauratas doctores veteris ac novi testamenti designantur, ita per tentoria, quae ansulis assuta, et circulis suspensa, atque innexa funibus ad modum cortinarum viginti et octo in longum, atque in latum quatuor cubitis distendebatur, reliqua credentium plebs figuratur, quae haeret Christo et pendet ex eo funibus fidei: Funiculus enim triplex, ut ait Salomon, difficile rumpitur (Eccle. IV) : quo significatur sanctae Trinitatis fides ex qua pendet et per quam sustentatur omnis Ecclesia. In hoc autem quod viginti et octo cubitorum in longum, et in latum quatuor unius mensurae cortinae distendebantur, lex sancti Evangelii designatur. [Col. 0329A] Septenarius namque numerus legem significare solet pro multis septenariis sacramentis, quae consociant ad quatuor Evangelia. Quater septem viginti et octo numerum faciunt ⁜ (12*) . Decem ergo cortinae fiunt, ut integrum perfectionis numerum faciant, et legis Decalogum signent. Quae tamen cortinae quinquagenis aureis circulis sibimet connectuntur, quia omnes fideles per donum sancti Spiritus fidei et charitatis vinculo sociantur, et Jesu Christo, qui totius Ecclesiae caput est (Ephes. V) , spiritualiter conjunguntur, ac per ipsum, qui rectissima via est, quotidie ad coelestem patriam sublevantur.

Si diligenter, o inimici veritatis Judaei, praedictum libri Exodi testimonium spiritualiter expositum [Col. 0329B] attenditis, aperte vos ipsos in vestra oppositione, qui Jesum Christum verum Deum esse negatis, et novum testamentum recipere renuitis, mentitos esse cognoscitis. Dum enim Veteris ac Novi Testamenti concordiam praedicat, et omnes fideles Jesu Christo capiti suo fidei et charitatis vinculo conjunctos esse, et per eum ad videndam Dei Patris claritatem posse pertingere figurate praemonstrat; vos qui illum Salvatorem in se sperantium non esse asseritis, falsos testes indubitanter comprobat. Quid etiam vela cilicina, de quibus superius mentionem fecimus, spiritualiter exposita in sancta Ecclesia significent; vos o inimici veritatis Judaei, qui Christum dicitis peccata in se sperantium non posse [Col. 0329C] dimittere, moneo ut patienter audiatis ⁜ (13) . Undecim quippe vela a Domino fieri praecipiuntur. In cilicio quoque peccatum ostenditur, propter hoedos ad sinistram Jesu Christi judicantis ponendos (Matth. XXV) . Quoniam ergo superius in decem cortinis Spiritus sancti dono perfectionem legis tenentes signati sunt; rursus in undenariorum ciliciorum numero [quoniam transgreditur denariorum numero ⁜ (13*) ] legis transgressores, hoc est peccatores in Ecclesia intelliguntur. Sed tamen et ipsa vela cilicina quinquagenis ansulis copulabantur; scilicet propter poenitentiae signum, et spem remissionis per veram confessionem peccatorum. Cilicina ergo, ut praediximus, vela in tabernaculi constructione ansulis suspensa peccatorum hominum [Col. 0329D] futuram poenitentiam praesignabant in sancta Ecclesia.

⁜ (14) Poenitentibus exemplum Job primus exhibuit, quando post flagella adhuc in sui redargutione etiam in cinere et cilicio lamenta poenitudinis sumpsit, dicens: Idcirco ipse me reprehendo, et ago poenitentiam in favilla et cinere (Job XLII) . Post hunc David nobis magisterium praebuit poenitentiae, quando gravi culpa lapsus, dum audisset a propheta [Col. 0330A] peccatum suum, confestim poenituit, et culpam suam poenitentiae confessione sanavit (II Reg. X) . Sic Ninivitae, Jona praedicante, in cinere et cilicio poenitentiam egerunt, et corporum simul et animarum, Deo illis propitiante, periculum evaserunt (Jon. III) . Displicuerunt sibimetipsis quales peccando facti fuerant; et quales poenitendo et vitam suam emendando facti sunt, Deo placuerunt. Alii etiam plurimi in veteri testamento veram Deo poenitentiam obtulerunt, et ab eo clementiam consequi meruerunt. «Est ⁜ (15) autem poenitentia, ut ait B. Isidorus noster patronus, medicamentum vulneris, spes salutis per quam peccatores salvantur, per quam Deus ad misericordiam provocatur: quae non tempore pensatur, sed profunditate luctus et lacrymarum [Col. 0330B] perficitur. Poenitentia quippe a poena nomen accepit, qua anima cruciatur; et caro a vitiis et concupiscentiis carnalibus mortificatur. Hi vero qui poenitentiam legitime agunt, proinde capillos et barbam nutriunt, ut ostendant abundantiam criminum, quibus caput peccatoris gravatur. Unde scriptum est: Crinibus peccatorum suorum unusquisque constringitur (Prov. V) . Vir quippe si comam nutriat, ignominia est illi (I Cor. XI) . Ipsam enim ignominiam suscipiunt poenitentes pro merito peccatorum. Quare poenitentes in cilicio prosternuntur? Ideo videlicet quia per cilicium recordatio est peccatorum, propter hoedos, ut supra diximus, ad sinistram Dei et hominis Jesu Christi in die judicii futuros [Col. 0330C] (Matth. XXV) . Quia enim cilicium de pilis caprarum texitur, idcirco per cilicium peccatores designantur. Inde ergo seipsos constrantes ⁜ (16) , in cilicio prosternuntur, tanquam dicentes: Et peccatum meum contra me est semper (Psal. L) . Ideo etiam cinere asperguntur, videlicet ut sint memores quia cinis et pulvis sunt; vel quia pulvis, id est imi ⁜ (17) , facti sunt. Unde et illi praevaricatores, scilicet primi homines peccando a Deo recedentes suisque malis factis Creatorem offendentes in pulverem unde sumpti factique fuerant, redierunt. Bene ergo in cilicio ac cinere poenitentes deplorant peccata, quia in cilicio asperitas et punctio peccatorum, in cinere autem pulvis ostenditur mortuorum: et idcirco recte in utroque poenitentiam agimus, scilicet ut in punctione [Col. 0330D] cilicii cognoscamus vitia quae per culpam commisimus, et in favilla cineris perpendamus mortis sententiam, ad quam peccando pervenimus. Poenitentiae autem remedium Ecclesia catholica in spe indulgentiae fideliter alligat exercendum, et post unum baptismi sacramentum, quod singulari traditione commendatum sollicite prohibet iterandum, medicinali remedio subrogat adjumentum. Cujus remediis egere se cuncti agnoscere debent pro quotidianis [Col. 0331A] humanae fragilitatis excessibus, sine quibus in hac vita esse non possumus; honorum duntaxat dignitate servata, ita ut sacerdotibus et levitis Deo tantum teste fiat; a caeteris vero astante coram Deo et coram altari sacerdote solemniter; ut hic tegat fructuosa confessio, quod temerarius appetitus aut ignorantiae notatur contraxisse neglectus. Sicut enim in baptismo omnes iniquitates remitti, vel per martyrium nulli peccatum credimus imputari; ita et in poenitentiae compunctione fructuosa universa fatemur deleri peccata. Lacrymae enim poenitentiae, ut ait Hispaniarum doctor Isidorus, apud Deum pro baptismate reputantur. Unde quamvis sint magna delicta, quamvis gravia, non est tamen illis de Dei misericordia desperandum. In actione autem poenitudinis, [Col. 0331B] ut supradictum est, non tam consideranda est mensura temporis, quam doloris. Cor enim contritum et humiliatum Deus non spernit (ibid.) . Verumtamen quanta in peccando fuit ad malum abruptae mentis intentio, tanta necessaria est lamentationis devotio. Duplex est autem poenitentiae gemitus: vel dum plangimus quod male gessimus; vel quod non egimus, quod agere debueramus. Ille autem vere poenitentiam agit, qui nec poenitere, nec deflere praeterita negligit, nec iterum poenitenda committit. Qui vero lacrymas indesinenter fundit, et tamen peccare non desinit; hic lamentum habet, sed delictorum mundationem non habet. Si quis autem per Dei gratiam ad poenitentiam convertitur, perturbari non debet, si rursus post emendationem [Col. 0331C] relicta vitia cor pulsent, dum non possint bonae conversationi nocere, quia tales cogitationes non sunt ad damnationem, sed ad probationem. Nec est occasio subeundi discriminis, sed potius augendae virtutis. Nam et si quis circa finem suum per poenitentiam desinat esse malus, non ideo debet desperare, quia in termino est ultimae vitae; quoniam Deus non respicit, quales antea fuimus, sed quales circa finem vitae erimus. Ex fine enim suo Deus unumquemque hominem justificat aut condemnat, sicut scriptum est: Ipse judicat extrema terrae (I Reg. II) . Et alibi: Universorum finem ipse considerat (Job XXVIII) . Proinde ergo non dubitamus, circa finem justificari hominem per poenitentiae [Col. 0331D] compunctionem. Sed quia raro id fieri solet, metuendum est ne, dum ad finem differtur conversio, insperata ante occupet mors, quam subveniat poenitentia. Pro qua re, etsi bona est in extremo vitae conversio, melior est tamen quae longe ante finem agitur, ut ab hac vita securius transeatur.»

Vela itaque cilicina, o Judaei, ut dictum est, in tabernaculo foederis suspensa, conversorum poenitentiam praesignabant in sancta Ecclesia ⁜ (18) . Possunt haec saga cilicina, ut longe superius jam scripsimus, quibus, jubente Domino, tabernaculum tegebatur, ut pluvias et ventos turbinesque toleraret, [Col. 0332A] grossas quorumdam hominum mentes accipi, quae aliquando in Ecclesia occulto Dei judicio, quamvis durae sint, aliis praeferuntur. Unde et pelles arietum bene ibi sequenter subjecit, ut per arietes duces praepositosque Ecclesiarum ostenderet. Et quia tales deservire curis saecularibus non timent, oportet ut etiam tentationum ventos, atque hujus mundi contrarietates portent, ut qui intra sanctam Ecclesiam spiritualiter quasi byssus et hyacinthus ac purpura fulgent, securi interius resplendeant, dum praepositi et rectores eorum contra procellas et turbines saeculi foris laborant.

Est ergo Dominus noster Jesus Christus, o mendaces imo mendacissimi Judaei, verus Deus et verus homo, qui in se credentibus per veram poenitentiam [Col. 0332B] peccata dimittit, eosque funibus verae fidei et ansulis perfectae charitatis sibi indivisibiliter adhaerere facit, et per seipsum ad videndam omnipotentis Dei Patris sui claritatem, coeleste regnum intromittit. Quia igitur veteris testamenti auctoritates in Jesu Christo Redemptore mundi spiritualiter concordant, vos qui omnino a veritate discordes estis, qui illum videlicet in se sperantibus non posse peccata dimittere, nec eos spiritaliter conjungere, nec ad coelestem patriam perducere asseritis, falsos testes esse indubitanter comprobant

Hoc loco consequenter dicitis, o Judaei, quod nemo potest peccata dimittere nisi solus Deus. Ad haec nos econtra respondentes dicimus, quod veraciter et absque ulla ambiguitate solus Deus peccata [Col. 0332C] dimittit, et suo justissimo judicio quibus vult peccata imputat, et quos vult a peccatis absolvit. Veraciter quippe Deus omnipotens poenitentem solvit a delicto poenae, et tunc solvit, quando intus mentem illuminat inspirando veram cordis contritionem ⁜ (19) . Nemo enim de peccato vere compungitur habens cor contritum et humiliatum, nisi in charitate. Qui charitatem habet vita aeterna dignus est. Nemo autem simul dignus est vita et morte. Non est igitur jam tunc ligatus debito aeternae mortis. Filius enim irae jam esse desiit, ex quo diligere Deum et proximum, et poenitere coepit. Ex tunc ergo solutus est ab ira quae non manet super illum qui credit in Christum, sed super illum qui non credit ⁜ (20) . [Sic [Col. 0332D] enim ait B. Joannes evangelista: Qui credit in Filium Dei, habet vitam aeternam; qui autem non credit, non habet vitam, sed ira Dei manet super eum (Joan. III) .] Non igitur postmodum per sacerdotem cui confitetur peccata, liberatur ab ira aeterna, a qua jam per Dominum liberatus est, ex quo dixit: Confitebor [mala quae feci]. Solus itaque Deus hominem intus mundat a macula peccati, et a debito aeternae poenae solvit, qui per prophetam ait: Ego solus deleo iniquitates populi, et peccata (Isai. XLIII) . Sicut enim Deus retinuit sibi potestatem baptismi, ita et poenitentiae, et ideo sicut interius gratia sua animam illuminat, ita simul debitum aeternae mortis relaxat. [Col. 0333A] Ipse enim per seipsum peccata poenitentium tunc tegit, quando ad poenam non reservat, scilicet quando debitum poenae solvit. Quod autem ipse tegat, Augustinus ⁜ (21) aperte insinuat exponens illum locum Psalmi XXXI: Quorum tecta sunt peccata, id est cooperta et abolita. Si enim texit Deus peccata, advertere noluit; si noluit advertere, noluit animadvertere, id est punire, sed voluit ignoscere. Ita ergo dicit a Deo tecta esse peccata, non quod Deus illa non videat, sed aeternaliter non puniat. Videre enim Deum peccata, est ad poenam imputare; avertere autem faciem a peccatis, hoc est ea ad poenam non reservare. Quibus Deus dimittit peccata, tegit, ne in judicio revelentur.

Hoc igitur sane dicere et sentire possumus, [Col. 0333B] quod solus Deus peccata dimittit, et tamen Ecclesiae contulit potestatem ligandi atque solvendi; sed aliter ipse solvit vel ligat, et aliter Ecclesia. Ipse enim per se tantum dimittit peccatum, quia et animam ab interiori macula mundat, et a debito aeternae mortis absolvit. Non hoc autem sacerdotibus concessit, quibus tamen tribuit potestatem ligandi et solvendi, id est ostendendi homines ligatos vel solutos. Unde et Dominus leprosum sanitati prius per se restituit, deinde ad sacerdotes misit, quorum judicio ostenderetur mundatus (Matth. VIII) . Ita etiam jam Lazarum vivificatum obtulit discipulis solvendum (Joan. XI) , quia etsi aliquis apud Deum sit solutus, non tamen in facie Ecclesiae solutus [Col. 0333C] est, nisi per sacerdotis judicium. In solvendis igitur culpis vel retinendis ita operatur sacerdos evangelicus et judicat, sicut olim legalis in illis qui contaminati erant lepra (Levit. XIII) , quae peccatum significabat. Unde ait B. Hieronymus super Matthaeum, ubi Dominus dicit Petro: Tibi dabo claves regni coelorum; et quidcunque solveris super terram erit solutum et in coelis; et quodcunque ligaveris super terram erit ligatum et in coelis (Matth. XVI) . Hunc, inquit, locum quidam ⁜ (22) non bene intelligentes, aliquid sumunt de supercilio Pharisaeorum, ut damnare innoxios, vel solvere se putant noxios, cum apud Deum non sententia sacerdotum, sed reorum vita quaeratur. In Levitico ostendere se sacerdotibus jubentur leprosi (Levit. XIV) : quos illi [Col. 0333D] non faciunt leprosos vel mundos, sed discernunt qui mundi vel immundi sunt; ita ⁜ (23) et nunc Evangelii sacerdotes. Aperte quippe ostenditur, quod non ⁜ (24) sequitur Deus Ecclesiae judicium, quae per subreptionem et ignorantiam interdum judicat. Deus autem semper judicat secundum veritatem remittendis [Col. 0334A] vel retinendis culpis. Id juris et officii, ut ait Magister Petrus in Sententiis, habent evangelici sacerdotes nunc, quod olim sub lege habebant legales in curandis leprosis. Hi ergo dimittunt peccata vel retinent, dum dimissa a Deo vel retenta judicant et ostendunt. Ponunt enim sacerdotes nomen Domini super filios Israel, sed ipse benedicit, ut legitur in Numerorum libro, cap. 6. Hunc modum ligandi et solvendi B. Hieronymus supra notavit.

Hic etiam alius modus ligandi atque solvendi ostenditur. Ligant ⁜ (25) quoque sacerdotes, dum satisfactionem poenitentiae confitentibus imponunt. Solvunt, cum de ea aliquid dimittunt, vel per eam purgatos ad sacramentorum communionem admittunt. [Col. 0334B] Secundum hunc modum dicunt etiam sacerdotes dimittere peccata vel retinere. Unde ait B. Augustinus ⁜ (26) : «Opus justitiae sacerdotes exercent in peccatores, cum eos justa poena ligant; opus misericordiae, cum de ea aliquid relaxant, vel sacramentorum communioni conciliant.»

Cum in caeteris oppositionibus vestris, o perfidi Judaei, contra Christum, contra ipsius sponsam, id est contra sanctam Ecclesiam multa mendacin blasphemando proferre soliti sitis; hoc loco verum opposuistis, cum nonnisi solum Deum peccata dimittere posse dixistis. Christus est itaque cum Deo Patre et Spiritu sancto unus et verus Deus, qui in se fideliter credentibus, et de perpetratis malis perfecte [Col. 0334C] poenitentibus misericorditer peccata dimittit, eisque ut in bono opere perseverent, spiritalia virtutum dona tribuit, et eos ad promerendam coelestis patriae remunerationem indesinenter sustollit. Ipse, qui seipsum in ara crucis, pro humani generis redemptione Deo Patri obtulit, ipse veraciter in se confidentibus peccata dimittit. Vos, o inimici veritatis Judaei, qui huc usque obstinata mente veteris testamenti auctoritatibus, quae Christo quod verus Deus et verus homo sit, verissima testimonia proferunt, fidem accommodare non vultis; moneo ut saltem quid de illo sanctae Ecclesiae doctores dicant solerter audiatis. Spiritus sancti magisterio doctores Ecclesiae instructi Novi ac Veteris Testamenti sententias spiritaliter exponunt, ideoque de Christi et [Col. 0334D] Ecclesiae sacramentis indubitanter verissima proferunt, quibus audientium animos ad coelestia desideranda sustollunt. Beatum igitur Petrum, o perfidi Judaei, columnam scilicet verae fidei inflexibilem ac defensorem fortissimum in medium introducamus, et utrum Deus et homo Jesus Christus in se fideliter [Col. 0335A] credentibus peccata dimittere possint, ab eo diligenter audiamus.

Viri fratres, inquit, et patres, nobis praecepit Dominus praedicari populo et testificari, quia ipse est qui constitutus est a Deo judex vivorum et mortuorum. Huic omnes prophetae testimonium perhibent remissionem peccatorum accipere per nomen ejus omnes, qui credunt in eum (Act. X) . Quia igitur absque ulla dubitatione ipse judex est vivorum et mortuorum, manifeste patet, quia in ipso constat fidelibus populis remissio omnium peccatorum. Ut etiam vera esse quae de ipso mediatore Dei et hominum dicuntur, non dubitetis; quid praedictus apostolus de ipsius passione patres vestros objurgans iterum subjungat, moneo ut patienter audiatis. Deus patrum [Col. 0335B] nostrorum suscitavit Jesum quem vos interemistis suspendentes in ligno. Hunc Deus principem et Salvatorem exaltavit dextera sua ad dandam poenitentiam Israel et remissionem peccatorum (Act. V) . In hoc ergo quod B. Petrus Christum Salvatorem et principem constitutum, et in Dei Patris dextera exaltatum dicit, ac per illum Israel, id est omnibus in eum recte credentibus, poenitentiam et remissionem peccatorum dari asserit; omni ambiguitate remota, vos qui illum posse peccata dimittere negatis, in vestra oppositione aperte convincit atque confundit.

Paulus etiam apostolus fundator Christi Ecclesiae atque ordinator, o perfidi Judaei, accedat et nobis de Christo testimonium proferat. Sic enim ipse in [Col. 0335C] Actibus apostolorum ait ⁜ (27) : Ut sapiens architectus fundamentum posui, praeter quod nemo potest aliud ponere, quod est Christus Jesus. Ipse itaque ut vir sapiens et discretus Veteris ac Novi Testamenti paginis plene instructus dignanter accedat; et nobis de Christo, utrum verus Dei Filius sit, et an veraciter in se sperantibus peccata dimittere possit, testimonium proferat; ut propulsa de cordibus vestris mortiferae obstinationis perfidia, ipsum cum Deo Patre et Spiritu sancto unum naturalem Deum indubitanter nobiscum possitis credere, ejusque baptismum devota mente suscipere. Dic, S. Paule, nobis jam per Dei gratiam perfecte credentibus, et Judaeis adhuc dubitantibus; dic de Christi divinitate [Col. 0335D] et potestate, quod tibi per Spiritum sanctum fuit revelatum (Ephes. III) . Tu enim asseris teipsum Judaeis et Graecis, gentibus ac barbaris, sapientibus et insipientibus debitorem esse. Dic ergo de Christo quod Judaei tuo verissimo testimonio convicti, deposito infidelitatis errore, convertantur ad veram sanctae Trinitatis fidem, Patris videlicet et Filii et Spiritus sancti. Gratias, inquit, agamus Deo Patri qui dignos nos fecit in partem sortis sanctorum in lumine, qui eripuit nos de potestate tenebrarum, et transtulit in regnum Filii dilectionis suae, in quo habemus redemptionem per sanguinem ejus in remissionem peccatorum: qui est imago Dei invisibilis, primogenitus omnis creaturae (Coloss. I) .

[Col. 0336A] Moneo vos, o Judaei, ut tam perspicuae veritatis auctoritatem non malitiae vel nequitiae caecitate praepediti negligenter praetereatis, sed pro animarum vestrarum salute attentius animo recondatis. Praedictum ergo Apostoli testimonium diligenter attendamus; et qualiter nobis intelligendum sit subtilius inspiciamus. In hoc igitur quod Apostolus nos admonet, ut Deo Patris gratias agamus, eo videlicet quod nos in partem sortis sanctorum dignos fecerit, et quod de potestate tenebrarum nos eripuerit, et in regnum Filii dilectionis suae transtulerit; patet profecto, o inimici veritatis Judaei, quod Christus non est homo purus, ut vos blasphemando mentimini, sed verus homo est et verus Filius Dei. In eo vero quod de illo subsequenter ait, in [Col. 0336B] quo habemus redemptionem per sanguinem ejus in remissionem peccatorum; aperte demonstrat, ipsum pro redemptione mundi in ara crucis se ipsum Deo Patri obtulisse, populumque suum a peccatis in sanguine proprio lavisse. Redemptio quippe nostra est, destructa potestate diaboli, facultas libertatis. Quid etiam de illo Paulus apostolus subjungat, moneo, o Judaei, ut patienter audiatis. Qui est imago Dei invisibilis, primogenitus omnis creaturae. Ac si apertius diceret: Bene per ipsum Dei et Virginis Filium tanta bona nobis provenerunt, qui est imago Dei, plene videlicet similis est. Deo Patri, invisibilis, id est incomprehensibilis, primogenitus omnis creaturae, aeternus scilicet et solus genitus ante omnem creaturam. Aliter imago regis est in [Col. 0336C] nummo, et aliter in Filio. Nos sumus nummus qui ad imaginem Dei facti sumus, Christus est Filius qui est imago per omnia Deo Patri similis. Unde Magister Petrus Lombardus ait super hunc versiculum in Epistolis: «Imago Dei Patris Christus, quia videlicet de ipso est et nihil distat ab eo.» Item ipse: «Nulla imago Dei coli debet nisi illa, quae hoc est quod ille; nec ipsa pro illo, sed cum illo.» Manifeste patet, o rebelles et increduli Judaei, Deum et hominem Jesum Christum, secundum quod Deus est, ante omnia saecula ex Deo Patre naturaliter genitum esse: et in saeculo ex intemerata Virgine carnem sine peccato assumpsisse; secundum ipsam pro redemptione mundi seipsum [Col. 0336D] in ara crucis Deo Patri obtulisse; sanguinem proprium in remissionem peccatorum nostrorum misericorditer fudisse, et plenissimam dimittendi peccata potestatem, etiam secundum quod homo est, habuisse. Potestatem enim quam idem Dei Filius a Deo Patre aeternaliter habuit, hanc idem ex Virgine homo natus temporaliter accepit. Unde ipse, cum illi paralyticum in lecto curandum offerrent, quibus dum Scribis de se murmurantibus sibique invidentibus ait: Ut sciatis quoniam Filius hominis habet potestatem in terra dimittendi peccata, tunc ait paralytico: Surge, tolle lectum tuum, et vade in domum tuam (Matth. IX) . Veteris itaque et novi testamenti doctores, o infelices Judaei, dum Jesum Christum [Col. 0337A] verum Deum esse et verum hominem praedicant, et plenissimam dimittendi peccata potestatem habere asseverant, in vestris mendacissimis assertionibus indubitanter vos falsos testes esse comprobant.

Sed si adhuc de ipsius Dei et hominis Jesu Christi divinitate dubitatis, si adhuc illum in se sperantibus peccata posse dimittere non creditis, si eum pro mundi redemptione a Deo Patre missum fuisse negatis; beatum Joannem evangelistam in medium introducamus, et quidquid nobis de Christo dixerit indubitanter credamus. Hic enim sanctissimus evangelista veraciter Christo testimonium perhibuit in his quaecunque vidit. Dic ergo, S. Joannes, de Christo quod nosti; ut Judaei qui illum a [Col. 0337B] Deo Patre pro humani generis salute missum fuisse et in se sperantibus peccata dimittere posse negant, tua auctoritate convicti verum Deum illum esse credant, et catholicam fidem devota mente suscipiant: In hoc est charitas, inquit, non quasi nos dilexerimus Deum, sed quoniam ipse prior dilexit nos, et misit Filium suum propitiationem pro peccatis nostris (I Joan. IV) . O sancte Joannes, in hoc quod Deum Patrem nos dilexisse, et Filium suum propitiationem pro peccatis nostris misisse asseris, Judaeis falsis testibus qui illum Dei Filium esse et pro peccatis nostris secundum humanitatem passum fuisse pertinaciter negant, rationabiliter contradicis; imo in eorum oppositione potenter illos convincis.

[Col. 0337C] B. etiam Ambrosius magnae in Christi Ecclesia reverentiae accedat, et ad catholicam fidem corroborandam, et vestram, o Judaei, perfidiam omnino convincendam accedat, et an Christus in se sperantibus dimittendi peccata potestatem habeat, coram omnibus dicat. «Ille solus, inquit ⁜ (28) , peccata dimittit qui solus pro peccatis nostris mortuus est.» Beatus etiam Augustinus haereticorum, paganorum atque Judaeorum malleus fortissimus, dignanter accedat, et ad vestram, o inimici veritatis Judaei, perfidiam confutandam, atque ad catholicam fidem magis magisque roborandam, Christo testimonium perhibeat. «Nemo, inquit, tollit peccata nisi solus Christus qui est Agnus Dei Patris tollens [Col. 0337D] peccata mundi (Joan. I) .»

Sciendum tamen quod nihil Filius operatur sine Patre et Spiritu sancto. Opera enim sanctae Trinitatis indivisibilia sunt. Quid etiam de potestate Christi B. Augustinus subjungat audiamus. «Tollit, inquit, Christus peccata, et dimittendo quae facta sunt, et adjuvando ne iterum fiant, et perducendo ad vitam aeternam, ubi omnino fieri non possint.» Ecce quomodo sibi concordant praecones veritatis, o duri et tardi corde ad credendum Judaei! Ecce quam aperta ratione vos mentitos esse comprobant in omnibus assertionibus vestris! Est igitur Dominus noster Jesus Christus verus Deus ante omnia [Col. 0338A] saecula ex Deo Patre genitus; est et verus homo ex incorrupta Virgine in saeculo natus, veram habens potestatem dimittendi peccata in se sperantibus.

Quo pacto velum interiorem tabernaculi partem occultans, diuturnam Judaeorum obcaecationem praesignabat; ostendit ita et praesentem Ecclesiam, etsi minus ignorantia cognoscendae veritatis imputabatur. Hortatur Judaeos ut sanctae Ecclesiae doctores libenter audiant, et eorum praecepta bonis operibus adimpleant. Ponit praelatorum Ecclesiae in concionando mensuram perquam pulchram, et eam ex Exodi dictis praefigurat. Subjungit quantus rigor misericordia admistus confessori inesse habet; et Moysis historiam. Bonis rectoribus permista sit regendi auctoritas et consolandi benignitas; et quanta pariter sit misericordiae cum disciplina [Col. 0338B] connexio, et an qui irae Dei obviant, impetui praecisionis divinae opponantur. Quaerit cum irae Dei nullus resistere potest, quomodo multos indignationi supernae animadversionis obviasse, eloquia Domini testantur. Respondet ex B. Gregorii dictis. Praeterea fidelium diversitates intra sanctam Ecclesiam numerat, et eas praefigurat in diversitate operum tabernaculi. Convocat Judaeos, ut Christianum nomen suscipiant a Christo; et eum missum ad redemptionem mundi, et spirituali unctione unctum, credant: qui a peccatis suos lavat et chrismate sanctificationis consignat. Praefigurat sanctum chrisma, pariter et orationes et virtuosa opera.

Si ergo ad aeternam vitam cum electis ejus per eum cupitis pertingere, ipsum cum Deo Patre et Spiritu sancto unum et verum Deum esse indubitanter credite; baptismum illius devota mente suscipite, [Col. 0338C] eumque ad judicandum vivos et mortuos venturum esse firmiter tenete. Si vero in incredulitatis vestrae perfidia permanseritis, absque dubio in aeternum peribitis. Quid ad haec dicitis, o Judaei, quid objicitis, vel quid respondetis? Vellem scire utrum, jam deposita incredulitatis perfidia, Christum verum Deum esse credatis, an adhuc ad vestram damnationem augmentandam de illius divinitate dubitetis. Ad haec respondentes dicitis, quod nec Jesum Christum verum Deum esse vultis credere, nec baptismum ejus suscipere, sed in Judaismo, sicut omnes patres vestri, desideratis vitam finire. O gens prava et perfida! O gens utique perversa et sine spiritali prudentia! Adhuc perseverare disponis in tuae incredulitatis malitia? O [Col. 0338D] gens caeca et a veritatis luce, quae Christus est, aliena! Nonne multo melius esset tibi salvari cum fidelibus, quam perire cum infidelibus? Absque dubio in aeternum peribis, nisi Jesum Christum cum Deo Patre et Spiritu sancto unum et verum Deum esse credideris.

Hanc procul dubio vestrae incredulitatis diuturnam obcaecationem, o miseri et miserandi Judaei, velum quod partem tabernaculi interioris, ne ab omnibus videretur, occultabat, figurative praesignabat ⁜ (29) . Quae enim lex et prophetae, Spiritu sancto dictante, cecinerunt, occulta erant, et interjecto velamine, aperte intelligi non poterant. Ipsa ergo [Col. 0339A] obscura et obtecta quae illi de Christo et Ecclesia de novo testamento et de futuro judicio protulerunt, hanc in cordibus vestris mortiferam obstinationem generarunt. Cum enim non erat qui Veteris Testamenti Scripturas spiritaliter interpretaretur, minus vobis ignorantia cognoscendae veritatis imputabatur. Sed postquam Christus adveniens tempore passionis suae, velum illud a summo usque deorsum disrupit (Marc. XV) ; omnia illa quae erant occulta, per passionem ejus ad nostram fidem confirmandam sunt revelata, dicente Apostolo: Nobis autem revelavit Deus per Spiritum suum: Spiritus enim sanctus omnia scrutatur, etiam profunda Dei (I Cor. II) .

Jam itaque, o infelices Judaei, Deus et homo Jesus [Col. 0339B] Christus suo pretiosissimo sanguine mundum de potestate diaboli eripuit; jam velum quod inter sancta et sancta sanctorum appendebatur, a summo usque deorsum disrupit (Marc. XV) , obscura videlicet legis et prophetarum dicta spiritaliter intelligere docuit; jam nos qui per primi hominis inobedientiam nascebamur ad mortem, per sancti Spiritus gratiam et per sacri baptismatis undam ad aeternam vitam regeneravit; in se credentibus coelestis patriae januam, quod antiquis patribus non concedebatur, dignanter aperuit, atque ad videndam sui Patris claritatem quotidie intromittit. Nullam itaque jam, o miseri et miserandi Judaei, de infidelitate vestra excusationem habetis, dum legis praecepta et prophetarum dicta obscure posita, jam in [Col. 0339C] sancta Ecclesia aperte intellecta, spiritaliter videatis esse completa. Non igitur ad vitam sed ad aeternam mortem tenditis, qui vetus testamentum spiritaliter non intelligitis, nec novum recipere vultis.

⁜ (30) Potest quippe idem velum quod in medium tabernaculi inter sancta videlicet et sancta sanctorum appendebatur, ne interior pars ab omnibus videretur, illud significari, quod nunc populus Ecclesiae coelestia et aeterna bona quae illi promissa sunt, per speciem videre non potest. Sic enim et Apostolus ait: Videmus nunc per speculum in aenigmate; tunc autem, scilicet in futuro saeculo vel post resurrectionem, facie ad faciem (I Cor. XIII) . Quandiu [Col. 0339D] igitur in tabernaculo, id est in praesenti Ecclesia sumus; tanquam per speculum veritatem quae Christus est videmus, quasi in sanctuario positi nondum ad Sancta sanctorum pervenientes. Sancta enim esse possunt ea quae in praesenti saeculo habere sanctam conversationem possunt. Sancta vero sanctorum sunt, in quae semel tantummodo intratur ad coelum ubi est propitiatorium, arca videlicet et cherubim, scilicet Deus et homo Jesus Christus, atque omnes coelestes ordines beatorum spirituum et [Col. 0340A] animae justorum, ubi et mundis corde apparet ipse Deus. In qua tamen conversatione, scilicet in praesenti vita, non sine adjutorio Spiritus sancti consistimus. Habemus enim ex uno Spiritus sancti fonte septem lucernas quae illuminant populum Ecclesiae, id est septemplicem Domini gratiam in universum orbem terrarum missam, quae populos Ecclesiae fulgore Spiritus sancti diversa charismatum claritate illustrat.

De ignorantia igitur vestra, o perfidi Judaei, jam nullam, ut supra diximus, excusationem habetis, quia mediator Dei et hominum Jesus Christus qui verus Deus et verus homo est, a Deo Patre missus in hunc mundum venit; jam per passionem et sanctissimam crucem suam humanum genus redemit; [Col. 0340B] Mosaicae legis obscura ac mystica praecepta explanavit, et ea in se spiritaliter impleta esse docuit; quae etiam legi deerant, per semetipsum complevit. Hoc igitur loco vos, o insensati Judaei, charitate cogente moneo, ut solerter audiatis quae dico; Jesum Christum quem multoties blasphemastis et cui multas injurias intulistis, verum Deum et verum hominem esse credite: veram coram illo de transactis culpis poenitentiam agite; sanctae Ecclesiae ministris vos ipsos humiliter subjicite; baptismum Christi per manum eorum in nomine sanctae Trinitatis devota mente suscipite, ut per lavacrum regenerationis et renovationis Spiritus sancti a peccatis purgati Ecclesiae filiis mereamini associari. Sanctae Ecclesiae doctores libenter audite, et quidquid [Col. 0340C] vobis praeceperint, devota mente bonis operibus implete. Praelati enim sanctae Ecclesiae bonos hortantur, ut in Dei servitio permaneant; malos corripiunt, ut a sua malitia quantocius discedant. Perfectioribus sublimiora praecepta annuntiant; rudibus autem et simplicioribus minora ac simpliciora praedicant. Solido cibo fortioribus reficiunt, parvulos vero lacte nutriunt. Unde Apostolus quibusdam discipulis de perfectione adhuc aliquid minus habentibus, ait: Facti estis quibus lacte opus sit, non solido cibo (Hebr. V) . Et iterum: Lac vobis potum dedi, non escam (I Cor. III) . Hispaniarum etiam doctor Isidorus cuilibet praelato Ecclesiae quasi consulendo ait ⁜ (31) : «Operta divinarum Scripturarum [Col. 0340D] paucis et perfectioribus, aperta vero cunctis annuntia.» Et iterum: «Sic doce, ut nec simplicioribus displiceas, nec prudentes offendas.» Hanc procul dubio mensuram sive discretionem doctorum Dominus in sancta Ecclesia futuram praesignabat, cum inter caetera Moysi figurate dicebat: Parabis et acetabula ac phialas, thuribula et cyathos, in quibus offerenda sunt libamina (Exod. XXV) . B. Gregorium virum scilicet in exponendis sanctarum Scripturarum sensibus valde cautum interrogemus; [Col. 0341A] et quid praedicta tabernaculi vasa significent, ab eo diligenter audiamus. Rogamus, o S. Gregori, ut in medio nostrum consistas, et allegoricos nobis supradictorum vasorum sensus dignanter exponas. «Quid ⁜ (32) per phialas, inquit, et cyathos nisi mensura praedicationis accipitur? Quia videlicet oportet, ut exhortationis gratia singulis juxta capacitatem ingenii conferatur. Debet is qui docet subtiliter prospicere, ne plus studeat praedicare, quam capitur ab audiente. Debet etiam ad infirmitatem audientium semetipsum contrahendo descendere, ne dum parvis auditoribus sublimia, et idcirco non profutura loquitur, se magis curet ostendere, quam auditoribus prodesse. Jubente autem Domino, non solum phialae ad mensam tabernaculi, sed etiam cyathi [Col. 0341B] praeparantur. Quid enim per phialas nisi longa praedicatio, et quid per cyathum nisi minima ac tenuis de Deo locutio designatur? In mensa igitur Domini et phialae et cyathi praeparantur, quia videlicet in doctrina sacri eloquii non solum exhibenda sunt magna et arcana quae deebrient; sed etiam parva et subtilia quae quasi aperto gustu notitiam praestent ⁜ (33) . Quid ergo per phialas, ut dictum est, nisi doctrina exuberans; et quid per cyathos nisi parva et angusta scientia designatur? Alius namque doctrina veritatis plenus mentes audientium inebriat; et per hoc quod dicit profecto phialam porrigit. Alius explere quod sentit non valet; sed quia hoc utcunque denuntiat, profecto per cyathum gustum praebet.

[Col. 0341C] «Notandum interea, quod cyathus ventrem amplum, os vero habet angustissimum. Phiala autem os habet patens et magnum. Recte ergo per cyathos illi designantur qui ea quae de sanctis Scripturis intelligunt, proferre ad eruditionem proximorum perfecte non possunt. Phialae autem illos significant qui spiritali scientia pleni, praedicando audientium corda largius irrigant.» In Dei ergo tabernaculo, id est in sancta Ecclesia illi qui per cyathos designantur positi; si per doctrinae sapientiam ministrare phialas minime possunt; in quantum tamen per divinitatis largitatem sufficiunt, proximis suis boni verbi cyathos dare non desistant.

Audistis, o Judaei, quantum in praedicando discretionem [Col. 0341D] boni rectores Ecclesiae teneant, quantamque sibi subjectis populis mensuram doctrinae exhibeant. Audite etiam quanta diligentia peccantes corripiant. Boni quippe sanctae Ecclesiae rectores rigorem tenent in discussione justitiae et misericordiam in diffinitione sententiae. Apud eos quoque justitiae examen sequitur pietas, discretionis censuram temperat indulgentia. ⁜ (34) Doctores sanctae Ecclesiae nonnunquam duris feriunt increpationibus subditos, [Col. 0342A] qui tamen a charitate eorum quos corrigunt non recedunt.

Quam nimirum discretionem Moyses dux populi Israel rectissime tenuit, quando de monte Sinai descendens et populum Israel coram idolo ludere videns, duasque tabulas digito Dei scriptas quas manibus ferebat, ad radices montis confringens, quasi iracundia motus filiis Levi sic ait: Ponat vir gladium super femur suum (Exod. XXXII) . Et adjecit: Ite et redite de porta usque ad portam per medium castrorum, et occidat unusquisque fratrem et amicum et proximum suum (ibid.) . Beatus igitur Gregorius catholicae fidei defensor fidelissimus accedat, et praedictam Moysi sententiam ut vir sapiens et discretus ad aedificationem nostram imo totius Ecclesiae, [Col. 0342B] diligenter exponat. «Gladium, inquit ⁜ (35) , super femur ponere est praedicationis studium voluptatibus carnis anteferre, ut cum sancta quis studet praedicare, curet necesse est suggestiones edomare. De porta usque ad portam ire, est a vitio usque ad vitium, per quod ad mentem culpa ingreditur, increpando discurrere. Per medium vero castrorum transire, est tanta aequalitate intra sanctam Ecclesiam vivere, ut qui delinquentium culpas redarguit, in nullius se debeat favorem inclinare. Unde et recte subjungitur: Occidat vir fratrem et amicum et proximum suum. Fratrem et amicum et proximum interficit, qui cum punienda invenit, ab increpationis gladio nec his quos per cognationem diligit, parcit. [Col. 0342C] Si ergo ille Dei dicitur, qui ad ferienda vitia zelo divini amoris excitatur, profecto esse se Dei denegat, qui in quantum sufficit, increpare vitam carnalium recusat.

Quia praedictam Moysi erga filios Israel severitatem a B. Gregorio spiritaliter expositam audivimus, necesse est ut eamdem historiam ad aedificationem sanctae Ecclesiae aliquantulum latius percurramus. Locutus est ergo Dominus ad Moysen, dicens: Vade, descende, quia peccavit populus tuus quem eduxisti de terra Aegypti. Recesserunt cito de via quam ostendisti eis; feceruntque sibi vitulum conflatilem et adoraverunt, atque immolantes ei hostias dixerunt: Isti sunt dii tui, Israel, qui te eduxerunt de terra Aegypti. Rursumque ait Dominus ad Moysen: Dimitte me [Col. 0342D] ut irascatur furor meus contra eos et deleam eos, faciamque te in gentem magnam (ibid.) .

Hanc historiam rectores Ecclesiae diligenter legant, et quid in expositione illius sapiens Gregorius dicat ⁜ (36) , attentius audiant. «Aedificare, inquit, lectorem supradicta historia valde potest, si perpendat quomodo bonis rectoribus permista sit regendi auctoritas et consolandi benignitas. Disciplina enim vel misericordia multum destituitur, si una [Col. 0343A] sine altera teneatur. Circa subditos enim suos inesse debet rectoribus, et juste consulens misericordia, et pie saeviens disciplina. Intueri namque libet in Moysi pectore misericordiam cum severitate sociatam. Videamus igitur pie amantem et districte saevientem. Certe cum Israeliticus populus ante Dei oculos pene inveniabilem contraxisset offensam, ita ut ejus rector audiret; descende, populus tuus peccavit graviter; Deum adversum se ad iracundiam provocavit. Ac si ei divina vox apertius diceret: Populus qui in tali peccato lapsus est, jam non meus est, sed dimitte me ut irascatur furor meus contra eum, et deleam eum, faciamque te in gentem magnam. Moyses vero semel et iterum pro populo, cui praeerat, se ad impetum Dei irascentis opponens ait: [Col. 0343B] Aut dimitte eis hanc noxam; aut si non facis, dele me libro tuo quem scripsisti. Pensemus ergo quibus visceribus eumdem populum amavit, pro cujus vita deleri de libro vitae petiit. Sed tamen iste qui tanto amore ipsius populi constringebatur, contra eorum culpas pensemus quanto zelo rectitudinis accensus fuit. Mox enim ut prima petitione culpae veniam ne delerentur obtinuit; ad eumdem populum veniens ait: Ponat vir gladium super femur suum; et ite ac redite de porta usque ad portam per medium castrorum, et occidat unusquisque fratrem et amicum et proximum suum. Cecideruntque in illa die quasi ⁜ (37) tria millia hominum. Ecce Moyses, qui vitam hominum etiam cum sua morte petiit, paucorum vitam gladio exstinxit. Intus arsit igne amoris, foris accensus [Col. 0343C] est zelo severitatis. Tanta fuit pietas, ut se pro illis coram Domino morti offerre non dubitaret; tanta severitas, ut eos quos divinitus feriri timuerat, ipse judicii gladio feriret. Sic amavit eos, quibus praefuit, ut pro eis nec sibi parceret; et tamen delinquentes sic persecutus est quos amavit, ut eos etiam, Domino parcente, prosterneret. Utrobique allegator fortis, utrobique mediator mirabilis.Causam populi apud Deum precibus, causam Dei apud populum gladiis allegavit. Intus amans, divinae irae supplicando obstitit; foris saeviens culpam feriendo consumpsit. Succurrit citius omnibus ostensa morte paucorum; et idcirco omnipotens Deus fidelem suum famulum citius exaudivit agentem pro populo; quia vidit quid super populum facturus esset ipse pro [Col. 0343D] Deo. In regimine ergo populi utrumque Moyses miscuit, videlicet ut nec disciplina deesset misericordiae, nec misericordia disciplinae.» Ut ergo supra diximus, o religiosi catholicae Ecclesiae rectores, multum proficere poteritis, si in regimine vobis commisso Moysi Israelitici populi ducis imitatores fueritis. Mista sit apud vos et regendi auctoritas et consolandi benignitas. Sit erga subditos juxte consulens misericordia, et pie saeviens disciplina.

Sed jam quid omnipotens Deus, qui veraciter potens est in suis operibus, et erga famulos suos clemens [Col. 0344A] ac pius, Moysi servo suo dixerit audiamus. Dimitte me, inquit, ut irascatur furor meus contra eos et deleam eos. «Omnes sancti, ut ait B. Gregorius in Commentario Ezechielis ⁜ (38) , qui irae Dei obviant, ab ipso accipiunt, ut contra impetum percussionis ejus opponantur; atque, ut ita dixerim, cum ipso eriguntur contra ipsum, eosque ipsa vis divina sibi opponit; quia in eo quod adversum se saevientis iram foras opponunt, intus eos gratia irascentis fovet; et famulantes interius levat, quos quasi adversantes exterius tolerat. Portat ergo Deus contradictionem deprecantium, quam aspirat; et velut volenti imponitur, quod ab ipso ut fiat imperatur. Moysi ergo dicit, dimitte me, ut irascatur furor meus contra eos, et caetera. Quid est igitur [Col. 0344B] servo dicere, dimitte me, nisi deprecandi ausum praebere? Ac si ei apertius diceretur: Pensa, quantum apud me valeas; et cognosce quia obtinere poteris, quidquid pro populo exoraveris.

«Sed dum haec ita sint, nimis legentis animum movet illud, quod contra per B. Job dicitur: Deus cui resistere nemo potest ⁜ (39) . Mirum valde est quod irae Dei nullus resistere posse dicitur, cur multos indignationi supernae animadversionis obviasse eloquia divina testantur. An non irae Dei idem Moyses restitit, qui pro peccante populo deprecans, ipsum supernae percussionis impetum mortis suae oblatione restrinxit, dicens: Dimitte illis hanc noxam, alioquin dele me de libro quem scripsisti? An non irae Dei Aaron restitit, cum inter viventes ac mortuos thuribulum [Col. 0344C] sumpsit (Num. XVI) , atque animadversionis ignem incensi fumo temperavit? An non irae Dei Phinees restitit, qui luxuriantes cum alienigenis in ipso coitu trucidans, zelum suum divinae indignationi obtulit, et furorem gladio placavit? (Num. XXV.) An non David irae Dei restitit, qui Deo per angelum percutienti populum offerens placationis hostiam (II Reg. XXIV) , etiam ante tempus propositum exegit? An non Elias irae Dei restitit, qui longe jam tempore aridae terrae subductas coelo pluvias oratione revocavit? (III Reg. XVIII.) Quomodo ergo divinae irae nullum posse resistere dicitur, cum multos saepe restitisse testantibus exemplis demonstratur? Sed si subtiliter et B. Job eloquia, et illorum facta pensamus; et verum esse cognoscemus, [Col. 0344D] quod divinae irae nemo restitit (Job IX) ; et verum quod multi saepe restiterunt. Nam plerique sanctorum irae Domini, sicut uniuscujusque superius ordo veraciter edocuit, restiterunt. Resisti autem irae Dei non potest, cum ejus indignatio sese, ut ita dixerim, medullitus movet. Quae dum se moverit, hanc oppositio humana non retinet. Nec se utiliter cujuslibet deprecatio objicit, cum semel Deus aliquid ab intimis irascendo disponit. Hinc est enim quod Moyses qui reatum totius plebis apud Deum suis precibus tersit, dumque se obicem obtulit, divinae iracundiae [Col. 0345A] vim placavit; apud petram autem Oreb veniens (Exod. XVII) , et pro aquae exhibitione diffidens (Num. XX) , repromissionis terram ingredi, Deo irascente, non potuit. Et saepe hac de re afflictus fuit, saepe desiderio excitante turbatus exstitit, et dispositione ultionis iracundiam repellere a semetipso nunquam valuit, qui hanc, volente Domino, a populo amovit. Hinc David, quia ⁜ (40) prostrata plebe postmodum angeli gladium prece compescuit (II Reg. XXIV) , prius plorans et ejulans, nudis pedibus filium fugit, et quousque perpetrati facinoris ultionem ad plenum reciperet (ibid.) , iram Dei nequaquam valuit per semetipsum temperare. Hinc Elias, ut sicut homo parum aliquid quasi de divina animadversione sentiret, qui verbo coelos aperuit, ante [Col. 0345B] indignationem mulieris territus per desertum fugit (III Reg. XIX) ; et pro semetipso infirmatur in formidinem, qui furorem Dei placaverat aliis per interventionem. Irae igitur Dei resisti valet, quando ipse qui irascitur, opitulatur; et resisti omnino non valet, quando se ad ulciscendum excitat, et ipse Deus precem, quae ei fundatur, non aspirat.»

His a B. Gregorio ad eruditionem nostram expositis, necesse est, o Judaei, ut ad ea quae superius de vestrarum animarum salute atque exhortatione omisimus, iterum redeamus. Haec ergo fuit praedicta exhortatio atque admonitio nostra, ut diuturna jam infidelitatis vestrae relicta perfidia, vos ipsos Ecclesiae doctoribus humiliter subjiciatis, baptismum Christi per illorum ministerium fideliter suscipiatis, [Col. 0345C] sanctae Ecclesiae filiis summa cum devotione et gratulatione aggregari festinetis. Ibi enim, hoc est intra sanctam Ecclesiam, fortes in Dei servitio viri fortia et magna operantur; ibi etiam infirmorum ac debilium extrema quaeque et exigua facta ad usum Christianae religionis cum recta fide locum inveniunt. Ibi fortium virorum virtutes in exemplo cunctis fidelibus praeponuntur; ibi minorum bona opera, quamvis imperfecta, ab ejusdem sanctae Ecclesiae rectoribus misericorditer tolerantur. Ibi quippe, id est intra sanctam Ecclesiam, sunt alii in Dei servitio aliis fortiores, alii aliis humiliores, alii aliis sapientiores, alii aliis sanctiores, alii aliis perfectiores. Has quippe fidelium differentias Deus omnipotens intra sanctam Ecclesiam futuras praefigurabat, [Col. 0345D] cum Moysi inter caetera de donariis filiorum Israel typice dicebat:

Loquere, inquit, filiis Israel, ut tollant mihi primitias, ab omni homine qui offert ultroneus, accipietis eas. Viri ergo cum mulieribus mente promptissima atque devota primitias Domino ad faciendum opus tabernaculi testimonii, et quidquid in cultu ejus, et ad vestes sanctas necessarium erat, praebuerunt. Obtulerunt ergo armillas et inaures, annulos et dextralia. Omne vas aureum in donaria Domini separatum est. Si quis habuit hyacinthum, purpuram, coccumque bis tinctum, byssum et pilos caprarum, pelles arietum [Col. 0346A] rubricatas et hyacinthinas; auri, argenti et aeris metalla obtulerunt Domino. Principes vero obtulerunt lapides onychinos et gemmas ad superhumerale et rationale, aromataque et oleum ad luminaria concinnanda, et ad praeparandum unguentum ac thymiamata odoris suavissimi componendum (Exod. XXV; Exod. XXXV) . Hoc loco vos moneo, o duri et tardi corde ad credendum Judaei, ut praedicta tabernaculi foederis ornamenta quid in sancta Ecclesia praefiguraverint diligenter attendatis; quatenus testamentum vetus non jam carnaliter observare, sed spiritaliter intelligere studeatis, et salutaria novi testamenti sacramenta cum omnibus Ecclesiae filiis devota mente suscipere festinetis

⁜ (41) Per hanc itaque prioris tabernaculi donaria [Col. 0346B] significantur meritorum dona quibus ornatur sancta Ecclesia. In ornamento tabernaculi viri cum mulieribus dona offerunt, quia in explendo cultum sanctae Ecclesiae fortium facta sublimia et infirmorum opera extrema numerantur. Fides quoque sanctae Ecclesiae auro comparatur, sermo praedicationis argento. Quod vero ad construendum tabernaculum viri cum mulieribus necessaria praebuerunt, hoc significabat, quia intra sanctam Ecclesiam virtutes fortium, quae per viros exprimuntur, et exigua bona infirmorum opera, quae per mulieres designantur, a justissimo Deo judice non despiciuntur, sed misericorditer ad sanctae aedificationis opus recipiuntur. Collatio vero ipsa non fit necessitate, sed spontanea voluntate, quia fides spontanea est. Nam per armillas quae [Col. 0346C] lacertos astringunt, praepositorum valide laborantium opera demonstrantur. Per inaures autem subditorum obedientia exprimitur. Per annulos, secretorum mysteriorum signaculum ostenditur. Unde et quaedam profunda et arcana doctores Ecclesiae quibusdam minus intelligentibus quasi sub signaculo recondunt, ne indignis quibusque Dei sacramenta credantur. Plerumque enim Ecclesiae praelati signant, quod ab auditoribus capi non posse considerant. Unde Psalmista ait: In corde meo abscondi eloquia tua, ut non peccem tibi (Psal. CXVIII) . Porro per dextralia opera bona significantur, quae dextra commemorantur. Vas aureum in donaria Domini separatum, divinitatis intelligentia accipitur; quae tanto ab inferiorum amore disjungitur, [Col. 0346D] quanto ad sola quae aeterna sunt amanda sublevatur. Porro per hyacinthum spes coelestium bonorum designatur. Quid per purpuram nisi cruor ac tolerantia passionum amore perpetui regni exhibita ostenditur? Et quid per bis tinctum coccum, nisi charitas demonstratur, cujus perfectione unusquisque bis tingitur, quia Dei et proximi dilectione decoratur? Per byssum immaculatos carne et incorruptos mente intelligimus, splendidissimum sanctimoniae candorem coram Deo et coram hominibus conservantes. Byssum enim lignum est candidissimum. Quid vero per pilos caprarum, ex quibus ciliciorum asperitas texitur, nisi dura poenitentium [Col. 0347A] afflictio ostenditur? Bene ergo alii per armillas et annulos forte mysterium exercent; alii per inaures et dextralia devotam obedientiam rectamque operationem exhibent; alii per separatum vas aureum praeclaram subtilioremque Dei intelligentiam tenent; alii per hyacinthum, purpuram et coccum audita coelestia sperare et amare non desinunt, et quae adhuc per subtiliorem intellectum minime cognoscunt, adipisci per Dei gratiam credunt; alii per byssum incorruptionis carnem offerunt; alii per caprarum pilos deplorant aspere quod libenter amiserunt. Ecce ex tanta diversitate operum unum perficitur tabernaculum, sicut ex diverso pulvere unus compingitur terrae globus infusione sancti Spiritus irrigatus. Jam vero per ligna setim imputribilia, [Col. 0347B] omnes sancti intelliguntur mente et corpore incorrupti, nec in saeculo pereuntes, sed aeterni permanentes. Lapides quoque pretiosi apostoli, martyres, confessores et omnes sancti sunt, quos B. Petrus apostolus lapides vivos appellans, ait: Vos tanquam lapides vivi superaedificamini domos spirituales, sacerdotium sanctum offerre spiritales acceptabiles hostias Deo per Jesum Christum (I Petr. II) . Haec igitur omnia offeruntur in tabernaculo Dei, ut nullus de salute desperet.

Quia vestrae infelicitati, o inimici veritatis Judaei, nimium condoleo, idcirco ad vos toties revertor loquendo. Praeclare igitur, ut legitis, Domini tabernaculum ex filiorum Israel donariis ornatum fuit; sed multo praeclarius ornatur sancta Ecclesia, [Col. 0347C] cujus ipsum tabernaculum figuram tenuit, ex spiritalibus fidelium Christianorum studiis. Materialia filii Israel ad ornandum Domini tabernaculum donaria obtulerunt; sed sanctae Ecclesiae filii ad laudem et gloriam omnipotentis Dei meritorum dona intra eamdem Ecclesiam offerre non desistunt. Indubitanter credite, o Judaei, quia quantum distat coelum a terra, tantum distant sanctae conversationis virtutes et ecclesiastica sacramenta, quae fideles secundum evangelicae institutionis regulam, per Christum indesinenter Deo Patri offerunt, ex quibus ornatur et propagatur sancta Ecclesia, a donariis Hebraeorum quibus Moyses tabernaculum construxit. Quia videlicet illa terrena, haec coelestia; illa carnalia, haec spiritalia; [Col. 0347D] illa transitoria, haec nihilominus sunt sempiterna. Et, ut breviter dicam, tabernaculum illud quod, jubente Domino, Moyses ex filiorum Israel donariis construxit et studiose ornavit, Jeremias propheta in quadam spelunca, ne a Chaldaeis diriperetur, abscondit (II Machab. II) ; sanctam vero Ecclesiam Deus et homo Jesus Christus per seipsum ad aeternam felicitatem quotidie transvehit. Tabernaculum ergo illud sanctae Ecclesiae typum tenuit, ideoque cum suis carnalibus caeremoniis diu non permansit; sancta autem Ecclesia Christi sanguine redempta, cum eodem Jesu Christo sponso suo in coelesti patria sine fine regnabit.

[Col. 0348A] Ipsam ergo sanctam omnium fidelium matrem Ecclesiam, o Judaei, fideliter ingredi summopere elaborate, baptismum Christi per manum sanctorum ejusdem sanctae Ecclesiae ministrorum devota mente suscipite, ut cum fidelibus Christianis aeternae beatitudinis mereamini consortes esse. Procul dubio hic et in aeternum bene erit vobis, si fide et opere a Christo Christiani nuncupati fueritis; sicut enim Judaei a Juda, ita Christiani a Christo nuncupantur. Christus namque a chrismate est appellatus, hoc est unctus ⁜ (42) . Praeceptum namque fuerat Judaeis ut sacrum conficerent unguentum, quo perungi possent hi qui vocabantur ad sacerdotium vel ad regnum. Et sicut nunc regibus indumentum purpurae insigne est regiae dignitatis, sic illis unctio sacri unguenti [Col. 0348B] nomen ac potestatem regiam conferebat; et inde Christi dicti a chrismate, quod est unctio. Nam chrisma Graece, Latine unctio nuncupatur: quae etiam Domino nostro Jesu Christo nomen accommodavit spiritaliter facta, quia Spiritu sancto unctus est a Deo Patre, sicut in Actis apostolorum dicitur: Collecti sunt enim in hac civitate adversus sanctum Filium tuum quem unxisti (Act. IV) , non utique oleo visibili, sed spiritalis gratiae dono, quod visibili significatur unguento. De quo etiam B. Petrus apostolorum princeps ait: Viri fratres, vos scitis quod factum est verbum per universam Judaeam: incipiens enim a Galilaea post baptismum, quod praedicavit Joannes Jesum a Nazareth: quomodo unxit eum Deus Spiritu sancto et virtute, qui pertransivit [Col. 0348C] benefaciendo et sanando omnes oppressos a diabolo, quoniam Deus erat cum illo (Act. X) . Quod etiam ipse Deus et homo Jesus Christus unctione sancti Spiritus a Deo Patre fuerit unctus, per Isaiam prophetam aperte insinuat, dicens: Spiritus Domini super me eo quod unxerit me; ad annuntiandum mansuetis misit me (Isa. LXI) , et caetera. Unctus itaque fuit Dei Virginisque Filius unctione spiritali, Psalmista testante, qui eidem loquens, ait: Unxit te Deus Deus tuus oleo exsultationis prae participibus tuis (Psal. XLIV) . Ac si rex et propheta David Jesu Christo, quem in spiritu venturum praesciebat, congratulans nimiumque exsultans apertius diceret: Unxit te Deus Pater spiritali unctione; et hoc prae [Col. 0348D] consortibus tuis, id est prae participibus tuis; scilicet prae omnibus illis qui consortes tui sunt in humana natura. Et quia dicit illum prae omnibus unctum esse, ostendit unctionem fidelium Christianorum esse magnam, ut inde unctionem ejusdem Dei et hominis Jesu Christi intelligamus admirabilem esse atque spiritalem, cum prae omnibus illis a Deo Patre unctus sit.

Credere itaque indubitanter debetis, o Judaei, Jesum Christum a Deo Patre ad redemptionem mundi fuisse missum, et ab eo in humanitate nostra unctione spiritali unctum. Ipse etiam populum in se credentium sacri baptismatis unda a peccatis lavat, [Col. 0349A] chrismate sanctificationis consignat, invisibili sancti Spiritus unctione confirmat atque sanctificat. Quod B. Joannes Baptista testatur, dicens: Venit fortior me post me, cujus non sum dignus solvere corrigiam calceamentorum ejus. Ipse vero baptizabit vos Spiritu sancto et igni (Luc. III) . Hoc utique sanctum chrisma, quo Christiani in remissionem peccatorum et catholicae fidei confirmationem perunguntur, oleo sanctificationis praefigurabatur, quo Moyses, jubente Domino, tabernaculum et omnia ejus utensilia in die erectionis perunxit ⁜ (43) . Unguentum igitur, quo tabernaculum Moyses perungebat, sanctum chrisma praesignabat, quo in sancta Ecclesia fidelis populus jungitur, in quo divinitas tanquam in tabernaculo habitat. Possunt quidem [Col. 0349B] intelligi hoc unguento etiam virtutes sanctorum, sive odor justitiae longe lateque diffusus, de quo dicit Apostolus: Deo autem gratias qui triumphat nos, id est triumphare facit, in Christo Jesu et odorem justitiae ⁜ (44) suae manifestat super nos et per nos in omni loco (II Cor. II) .

Quia igitur tam evidenter, o Judaei, baptisma Christi praefiguratum fuit in transitu maris Rubri, et sanctum chrisma in unctione tabernaculi, vos ipsos omni dubietate postposita Ecclesiae sacerdotibus baptizandos debetis offerri. Nisi enim ex aqua et Spiritu sancto intra sanctam Ecclesiam in nomine sanctae Trinitatis renati fueritis, de coetu sanctorum omnino peribitis (Joan. III) . Fidem ergo catholicam [Col. 0349C] devota mente suscipite; baptizari a ministris sanctae Ecclesiae humiliter exposcite; jejuniis et orationibus de transacta infidelitate Deo satisfacite; cum lacrymis et suspiriis, et profundo cordis gemitu peccatorum vestrorum veniam postulate; bonis operibus fidem exornate; vitia summopere fugite, virtutes diligite, charitatem, humilitatem et veram patientiam in moribus tenete, ut a peccatorum maculis emundati, virtutibus refecti, cum sanctae Ecclesiae filiis ad aeternae felicitatis gaudia possitis pertingere.

Ipsum quoque orationum odorem et virtutes bonorum operum, quae sanctae Ecclesiae filii per divinam gratiam nunc operantur, Deus omnipotens sibi a fidelibus intra sanctam Ecclesiam offerri praeostendebat, cum inter caetera Moysi figuraliter praecipiebat, [Col. 0349D] dicens: Sume tibi aromata, stacten et onycha, galbanum boni odoris, et thus lucidissimum, aequalis ponderis erunt omnia; faciesque thymiama compositum opere unguentarii mistum diligenter et purum (Exod. XXX) . «Thymiama, ut ait B. Gregorius ⁜ (45) , ex aromatibus compositum facimus, cum in altari boni operis virtutum multiplicitate redolemus. Quod mistum et purum fit, quia quantum virtus virtuti jungitur, tanto incensum boni operis sincerius exhibetur. Ubi et bene subjungitur: Cumque in tenuissimum pulverem universa contunderis, [Col. 0350A] pones ex eo coram tabernaculo testimonii. In tenuissimum pulverem aromata conterimus, cum bona nostra quasi in pila cordis occulta discussione tundimus, et si veraciter bona sunt retractamus. Aromata ergo in pulverem redigere est virtutes recogitando terere, et usque ad subtilitatem occulti examinis revocare.

«Et notandum quod de eodem pulvere dicitur, pones ex eo coram tabernaculo testimonii; quia tunc nimirum bona nostra veraciter in conspectu judicis placent, cum haec mens subtilius recogitando conterit, et quasi de aromatibus pulverem reddit. Ne ergo grossum durumque sit bonum quod agitur; ne si haec arcta retractatione manus non comminuat, odorem de subtilibus non aspergat.»

[Col. 0350B] ⁜ (46) Potest etiam ipsum thymiama ex praedictis quatuor odoratissimis aromatum generibus in maximam subtilitatem tritis, scilicet stactis, onychis, galbani, et thuris compositum, fidelium formam orationum typice designare, Joanne in Apocalypsi testante, qui ait: Cum aperuisset agnus librum, quatuor animalia et viginti quatuor seniores habentes singuli cytharas et phialas aureas plenas odoramentorum quae sunt orationes sanctorum, Deo suaviter redolentium, ceciderunt coram Agno (Apoc. V) . Quanquam et speciem quatuor elementorum horum quatuor colorum naturae et species significare videantur, ut thus quod perlucidum ⁜ (46*) , aeri comparatur; stactem vero aquis; galbanum et onyx terrae atque igni; ut per hoc omnium quae in coelo [Col. 0350C] et infra coelum, in terra et in aquis sunt, placitum Deo incensum sit hic creaturae laudis oratio.

Peccata igitur et vitia, o Judaei, summopere fugite, virtutes diligite, Jesum Christum verum Deum et verum hominem esse certissime credite, ejusque baptismum devota mente per sanctae Ecclesiae ministros suscipite, ut non cum incredulis vobis contingat perire, sed cum fideli populo Christiano ad vestrarum salutem animarum possitis pertingere. Quid ergo dicitis, o Judaei? quid ad haec respondetis, vel quid objicits?

Ex libri Exodi dictis Christum ad mundi redemptionem venturum, fideles suos proprio sanguine a peccatis loturum praenuntiat. Sic et Jeremias [Col. 0350D] ex intimo pectore suspiria trahens Judaeos patrum iniquitates portare ait. Denique inquirit quonam pacto filius iniquitatem patrum portat. Subdit, quonam modo Deus in filios parentum iniquitates; et quare parvuli a daemonibus obsidentur; et cur usque ad tertiam et quartam generationem puniuntur. Ex Davidis dictis Christum verum Deum declarat. Praeterea Aaron indumenta Christum Virginis filium, ejusque Ecclesiam, et sacerdotum virtutes praesignant. Ultra id, etsi in Levitico in diversitate animalium victimas fieri sit praeceptum, ad humani generis redemptionem minime sufficiunt; sed solum Christi figuram gerebant, in qua victima peccatorum remissio fieri debet; atque in [Col. 0351A] diversis figurabatur vere Christianum diversa offerre debere. Ambrosii dictis nec veteris testamenti holocaustomata, sicut nec puri hominis hostia erat sufficiens pro hominis redemptione oblatio: solus Christus vera et sufficiens fuit et ad decreti delendum chirographum ex Pauli sententia. Christi morte regni aditus est patefactus. Quaerit simul et solvit, an humani generis Redemptor sanguine suo a diabolo et peccato liberaverit, et an diabolus aliquod noxium in Christo repererit, ut per suos ministros eum cruci affigeret. Subdit Christum mortalem hominem factum ad diaboli victoriam; et quare non per angelum, non per novum hominem, non per prophetam nec patriarcham, sed per unigenitum Filium suum mundum eripere voluit, cujus victoriam ignis sacrificia in odorem suavitatis concremans, et Christi passionem Abel praefigurabat.

Vellem nosse cujus voluntatis vel fidei estis; [Col. 0351B] utrum scilicet Jesum Christum jam verum Deum et verum hominem esse credatis, an adhuc de illius divinitate in aliquo dubitetis. Haec est vestra responsio simul et oppositio. Dicitis enim quod nullatenus Jesum Christum verum Deum esse potestis credere, nec mundum veraciter redemisse, nec in sanguine suo populum in se credentem a peccatis lavisse. Subsequenter etiam dicitis in tota illum veteris testamenti serie, quod in sanguine suo mundum redempturus esset, nunquam praefiguratum fuisse. Nos autem vobis econtra respondentes dicimus, indubitanter verum Deum illum verumque hominem esse, et quod mundum redempturus esset, ab exordio mundi figuris et aenigmatibus, atque in veteris testamenti libris pluribusque in locis praefiguratum [Col. 0351C] fuisse. Ut ergo vos in vestra objectione mentitos esse aperte comprobemus, sicut jam superius multoties comprobavimus, libri Exodi testimonium in medium proferamus. Ait enim:

Aedificavit Moyses altare ad radices montis Sinai et duodecim titulos per duodecim tribus Israel. Misitque juvenes de filiis Israel, et obtulerunt holocausta, immolaveruntque victimas pacificas Domino et vitulos. Tulit itaque Moyses dimidiam partem sanguinis, et misit in crateras; partem autem residuam fudit super altare. Assumensque volumen foederis legit, audiente populo. Qui dixerunt: Omnia quaecunque praecepit Dominus faciemus, et erimus obedientes. Ille vero sumptum sanguinem respersit in populum, et ait: Hic est sanguis foederis, quod pepigit Dominus vobiscum [Col. 0351D] super cunctis sermonibus his ⁜ (47) (Exod. XXIV.) Sanguis ergo ille, quo Moyses populum aspergit et purificat, et tabernaculum atque omnia quae in eo erant, dicens: Sanguis is sanguis testamenti est; evidenter Domini nostri Jesu Christi sanguinem praedicare monstratur, quo omnium credentium corda purgantur, quo sanctae Ecclesiae fides signatur et propagatur, quo omnis populus, id est omne opus tabernaculi, scilicet totius Ecclesiae conventus, sanctificatur, dicente Domino suis discipulis: Hic est sanguis meus novi testamenti, qui pro multis effundetur in remissionem peccatorum (Matth. XXVI) , [Col. 0352A] ad implendam scilicet veritatem, quae Moysi fuerat ostensa in paschali agno.

Notandum quia in hoc quod Moyses ad radices montis altare aedificavit, et super illud Deo holocaustum obtulit, Dei et hominis Jesu Christi figuram tenuit. Ipse quippe Deus et homo Jesus Christus quasi ad radices montis altare Deo Patri aedificavit, cum de ejusdem sui Patris sinu descendens, ex intemerata Virgine humanum corpus sine peccato assumpsit. In hoc altari hostias pacificas obtulit; quia seipsum in odorem suavitatis pro mundi redemptione offerens, humanum genus Deo Patri reconciliavit. Moyses quoque sanguine veteris testamenti populum et tabernaculum atque omnia quae in eo erant purificavit; Christus vero sanctam Ecclesiam [Col. 0352B] omnesque ejus filios proprio suae passionis sanguine quotidie a peccatis purgat, et ne in hac peregrinationis via deficiant, assidue reficit, quem novi testamenti sanguinem appellavit.

Quid apertius, quid lucidius, quidve clarius de Christo audire poteratis, o inimici veritatis Judaei? indubitanter utique illum, ut cernitis, liber Exodus ad redemptionem mundi venturum, et fideles suos proprio sanguine a peccatis loturum praenuntiat, vosque in vestra oppositione, qui illum nec praefiguratum fuisse, nec mundum redimere posse dicitis, falsos testes esse aperte demonstrat. Vetus testamentum verum Deum illum et verum esse hominem figuris et aenigmatibus ac prophetarum vaticiniis, praedixit; et vos qui illum obstinata mente [Col. 0352C] negatis in vestris assertionibus mentitos esse aperte convincit. Obstinatio quippe quae ad non credendum patrum vestrorum corda induravit, ipsa oculos mentis vestrae, ne aeterni solis lumen, quod Christus est, videre possitis, obcaecavit. Patres vestri sine causa crucifixerunt Christum; et vos per longam hujus mundi servitutem sustinetis peccata eorum. Ipsi causa invidiae crucifixerunt Christum in lege sibi promissum, atque a Deo Patre pro illorum salute specialiter missum; et vos per hujus mundi longa exsilia toleratis scelera gravissima ab eis commissa.

Quod Jeremias propheta in spiritu cernens nimiumque vestrae infelicitati condolens, et de futuro quasi de jam praeterito loquens, ex intimo pectore [Col. 0352D] suspiria trahens dicebat: Patres nostri peccaverunt, et non sunt; et nos iniquitates eorum portavimus (Thren. V) . Quare, o increduli et subversores Judaei, patrum vestrorum iniquitates portatis nisi quia illorum incredulitatis et malitiae imitatores estis? Quanquam ipsi Christum Redemptorem mundi sine causa crucifixerunt; tamen si vos in eum fideliter credideritis, si illius baptismum devota mente susceperitis, si illum in veritate confessi fueritis, propter patrum vestrorum iniquitates minime peribitis. Si autem pravas illorum actiones imitati fueritis, et vestrae incredulitatis peccata, et illorum iniquitates [Col. 0353A] portabitis, testante Moyse, qui Dominum suppliciter invocans, ait:

Dominator Domine, Deus misericors et clemens, patiens et multae miserationis, ac verus, qui custodis misericordiam in millia; qui aufers iniquitatem et scelera atque peccata, nullusque apud te per se innocens est; qui reddis iniquitates patrum filiis, ac nepotibus in tertiam et quartam progeniem (Exod. XXXIV) . Cum Dominus per Ezechielem dicat: Quid est quod inter vos parabolam vertitis in proverbium istud in terra Israel dicentes: Patres nostri comederunt uvam acerbam, et dentes filiorum obstupescunt? Vivo ego, dicit Dominus Deus, si fuerit ultra parabola haec in proverbium in Israel. Ut anima patris, ita et anima filii mea est. Anima quae peccaverit, ipsa [Col. 0353B] morietur. Filius non portabit iniquitatem patris, et pater non portabit iniquitatem filii (Ezech. XVIII) . Quid est ergo quod nunc per Moysen dicitur: Qui reddes iniquitates patrum filiis ac nepotibus usque in tertiam et quartam progeniem? (Exod. XXXIV.)

«Sed in utraque sententia dissimilis sensus invenitur, et auditoris animus, ut discretionis viam subtiliter requirat, instruitur. Peccatum quippe originale, ut ait B. Gregorius, a parentibus trahimus et nisi per gratiam baptismatis ⁜ (48) sol vamur, parentum peccata portamus; quia unum adhuc videlicet cum illis sumus. Reddit ergo Deus iniquitatem patrum in filiis, dum pro culpa parentis ex originali peccato anima polluitur prolis. Et [Col. 0353C] rursum non reddit parentum iniquitatem in filiis, quia cum ab originali culpa per baptismum liberamur, non jam parentum culpas, sed quas ipsi commisimus, habemus. Quod tamen intelligi et aliter potest; quia quisquis pravi parentis iniquitatem imitatur, ex ejus delicto reus constringitur; quisquis autem parentis iniquitatem non imitatur, nequaquam illius delicto gravatur. Unde fit ut iniquus filius iniqui patris, non solum quae addidit, sed etiam peccata illius persolvat, cum viis ⁜ (49) patris, quibus iratum Dominum non ignorat, et suam adhuc malitiam adjungere non formidat. Et justum utique est, ut qui sub districto judice vias parentis iniqui non timet imitari, cogatur etiam in vita praesenti culpas parentis iniqui persolvere, [Col. 0353D] unde et illic dictum est: Ut anima patris, ita et anima filii mea est. Et iterum: Anima quae peccaverit ipsa morietur; quia videlicet in carne nonnunquam filii ex patris peccato perimuntur.» Quid enim est quod parvuli filii plerumque a daemonibus arripiuntur? B. Gregorius ⁜ (50) magnae in Christi Ecclesia reverentiae accedat, et praedictam nobis quaestionem dignanter solvat. «Quid est, inquit, quod parvuli filii nonnunquam a daemonibus vexantur, nisi quod caro filii ex patris poena muletatur? In semetipso enim percutitur pater iniquus, et percussionis vim sentire contemnit. Plerumque percutitur in filiis, ut acrius uratur; et dolor carnis filiorum [Col. 0354A] patri redditur, quatenus filiorum poena mens patris iniqua puniatur. Cum vero non parvuli, sed jam provectiores filii ex parentum culpa feriuntur, quid aliud datur intelligi, nisi quod illorum poenas luunt, quorum facta secuti sunt? Unde et recte dicitur: Usque ad tertiam et quartam progeniem. Quia enim usque in tertiam et quartam progeniem, eam quam imitantur filii, vitam parentum possunt videre, usque ad eos ultio extenditur, qui viderunt quod male sequerentur.»

Nolite ergo infidelium patrum vestrorum pravitates imitari, sed estote imitatores Dei et hominis Jesu Christi, et ambulate in ejus dilectione, quia dilectio est plenitudo legis (Rom. XIII) , sicut ipse dilexit omnes nos, et tradidit semetipsum pro nobis, [Col. 0354B] oblationem et hostiam Deo Patri in odorem suavitatis (Ephes. V) . Si enim, ut dictum est, incredulitatem et iniquitates patrum vestrorum secuti fueritis, absque dubio cum eis peribitis. Si autem Jesum Christum verum Deum et verum hominem esse credideritis, ejusque baptismum devota mente susceperitis, per ipsum, qui verus sacerdos est, Deo Patri piae conversationis hostias offerre, et ad vestrarum animarum salutem potestis pertingere.

Ad haec nobis respondentes dicitis, o Judaei, quod Jesum Christum verum Deum esse, et a Deo Patre sacerdotalem dignitatem accepisse nequaquam potestis credere, nec per illum bonae conversationis [Col. 0354C] spiritales hostias vultis offerre; quia ut sacerdos futurus existeret, in toto veteri testamento praefiguratum fuisse, nunquam vos dicitis invenire potuisse. Subsequenter etiam dicitis, quod idcirco nos illum regem et sacerdotem vocamus, quia eum valde diligimus, et verum Deum esse credimus.

Nos vero hujusmodi vobis, o Judaei, e diverso respondemus, quod Jesus Christus verus Deus est ex Deo Patre ante omnia ineffabiliter genitus; et verus homo ex incorrupta Virgine in tempore natus. Est etiam verus rex, quem Deus Pater super omnia opera manuum suarum constituit, ipso testante, qui de seipso per Psalmistam sic ait: Ego autem constitutus sum rex ab eo super Sion montem [Col. 0354D] sanctum ejus (Psal. II) , id est super sanctam Ecclesiam. De quo iterum Psalmographus Deo Patri loquitur, dicens: Gloria et honore coronasti eum; et constituisti eum super opera manuum tuarum (Psal. VIII) . Ipsum etiam Deus Pater summum sacerdotem constituit, per quem sibi humanum genus reconciliavit. Cui David propheta in psalmis loquitur, dicens: Tu es sacerdos in aeternum secundum ordinem Melchisedech (Psal. CIX) . Ad nostrae itaque fidei veritatem ex omni parte roborandam, et vestrae infidelitatis omnino perfidiam confutandam, o Judaei, libri Exodi historiam in medium proferamus, eamque diligenter omnes simul audiamus; et qualiter [Col. 0355A] ipsum Dei Virginisque Filium, ejusque Ecclesiam Aaron sacerdos indutus sacris vestibus praefiguraverit, attentius inspiciamus.

Locutus est ergo Dominus ad Moysen, dicens: Facies vestem sanctam fratri tuo in gloriam et decorem, rationale videlicet et superhumerale, tunicam et lineam strictam, cidarim, baltheum (Exod. XXVIII) , etc. ⁜ (51) . Sacerdos itaque Aaron, ut supradictum est, Christum significabat, cui dicitur: Tu es sacerdos in aeternum secundum ordinem Melchisedech (Psal. CIX) . Vestis autem sacerdotalis sanctam Ecclesiam praefigurabat, quae vere Christi vestis est, de qua sic ait Apostolus: Ideo passus est Christus, ut exhiberet ipse sibi gloriosam Ecclesiam non habentem maculam neque rugam (Ephes. V) . Omnes quippe [Col. 0355B] fideles vestimenta Christi sunt, Isaia testante, qui eidem Deo et homini Jesu Christo ait: Omnibus his velut ornamento vestieris (Isai. XLIX) . Quatuor autem colores, scilicet hyacinthus, purpura, coccusque bis tinctus et byssus; ex quibus vestis ejus texitur, meritorum diversitates sunt, quae intra sanctam Ecclesiam in Christi corpore, quod est congregatio fidelium, rutilant. Phoderem autem illam, id est sacerdotalem lineam, Incarnationem ⁜ (52) Christi accipimus, quae de terra est, et significatur in pedibus: linum enim de terra oritur. Cidarim super caput ejus et auream laminam, splendorem divinitatis intelligimus, ut unus atque idem secundum hominem phodere, secundum Deum vero cidari ornetur. Femoralia autem illa, quibus [Col. 0355C] Aaron sacerdos induebatur, castitatem corporis Christi et integritatem praemonstrabat. Cingulum vero illud, quo sacerdotale pectus astringebatur, choros sanctorum eorumque concordiam praesignabat. Haec vestis tota hyacinthina erat; hyacinthus quippe aeris colore resplendet. Hoc videlicet designans, ut omnis Ecclesia quae sursum sunt sapiat, et tota ad amorem ecclesiasticae religionis surgat. Mala autem punica in inferioribus posita, ejusdem Ecclesiae unitatem declarant. Nam, sicut in malo punico, uno exterius cortice multa interius grana muniuntur, sic innumeros sanctae Ecclesiae populos unitas fidei contegit, quos interius diversitas meritorum tenet. Tintinnabula autem inter malogranata [Col. 0355D] consonantia prophetae intelliguntur, et doctores sancti in medio Ecclesiae collocati, quorum lingua doctrina scientiae resonans tangit utrasque acies tintinnabuli, id est partes Legis et Evangelii. Haec autem tintinnabula in extremo vestimenti sunt posita, idcirco ut de fine mundi et de vita futura disputantes, nunquam sileant. Superhumerale autem, id est pallium, potestatem et regnum Salvatoris insinuat, sicut de illo Isaias ait: Factus est principatus super humerum ejus (Isai. IX) . Duo quoque lapides onychini in superhumerali a dextra et a sinistra positi, duos populos significabant; gentilem scilicet dextrum, et Judaicum sinistrum, habentes [Col. 0356A] in se sculpta nomina duodecim patriarcharum, ad imitandum scilicet exemplum vitae sanctorum apostolorum. Alii eosdem duos lapides duo testamenta dixerunt; sive litteram et spiritum: in quibus plenissime Legis et Evangelii universa mysteria continentur; in dextra videlicet, spiritus qui vivificat fideles; in sinistra vero, littera quae occidit transgressores. Rationale autem sacerdotis pectori superpositum, et quaterno lapidum ordine distinctum, sermonem figurabat evangelicum, qui quadruplicato ordine veritatem nobis fidei et doctrinam sanctissimae Trinitatis exposuit, cui convenit in gemmis apostolicus sermo, tam virtute quam numero. Hoc autem rationale duplex est, quia evangelicae doctrinae scientia aperta est et abscondita, [Col. 0356B] simplex et mystica.

Item idem sacerdos noster Jesus Christus non incongrue significatur in membris suis, et maxime in pontifice qui commoratur in sanctis, et offert victimas pro populo, carnes immaculati Agni sacro ore conficiens. Primo enim, quod in Aaron pectore rationale judicii vittis ligantibus imprimitur, significat, ut sacerdotale cor nunquam cogitationes fluxae possideant, sed ratio sola constringat. In quo etiam rationali vigilanter adjungitur, ut duodecim patriarcharum nomina ascribantur. Ascriptos etenim sanctos patres semper in pectore ferre debet, quorum exempla imitari non cesset. Recte quippe utroque humero sacerdos velamine astringitur superhumeralis, videlicet ut contra adversa [Col. 0356C] et prospera virtutum semper ornamentis muniatur. Nam et in hoc quod superhumerale ex auro et hyacintho, purpura et bis tincto cocco, ac retorta bysso fieri praecipitur, quanta sacerdos virtutum diversitate florere debeat, demonstratur. In sacerdotis quippe habitu aurum fulget, dum intellectus sapientia emicat. Cui hyacinthus, qui aerio colore resplendet, adjungitur, scilicet ut in omne quod tractat, ad amorem coelestium surgat. Huic admiscetur regalis purpura, ut suggestiones daemonum veluti ex potestate regia comprimat. Coccus quoque bis tinctus ipsi superhumerali adjungitur, ut ante interni judicis oculos omnia virtutum bona opera ex charitate docerentur: quae charitas, quia [Col. 0356D] intellectum in Dei et proximi dilectione pendet, quasi ex duplici junctura refulget. Cui bis tincto cocco torta byssus adjungitur. De terra enim byssus nitenti specie oritur, per quod candens decor munditiae, et corporalis castitas designatur: quae videlicet et torta pulchritudini superhumeralis innectitur, quia tunc castimonia ad perfectum munditiae candorem ducitur, cum per abstinentiam corpus affligitur. Siquidem et balteo praecingitur, per quod renum incentiva et luxuriae motus restringuntur.

Tabernaculum autem sacerdos ingrediens, in tunica tintinnabulis ambitur, videlicet ut vocem praedicationis [Col. 0357A] habeat, ne superni inspectoris judicium ex silentio offendat. Mala quoque punica in tintinnabulis conjunguntur, scilicet ut per sacerdotis doctrinam fidei unitas signetur. Quod autem in prima parte tabernaculi quotidie sacerdos ad immolandas hostias intrabat, instantia nobis quotidiana praecipitur, ut ab hoc loco, ubi populus Dei enutritur et spiritaliter reficitur, vocibus coelestibus nunquam abscedamus, sed quotidie confessionis et laudis spiritale sacrificium, id est humilitatem animarum nostrarum et contriti cordis lacrymas, quae sunt verae hostiae, Deo offeramus. Unde scriptum est: Sacrificium Deo spiritus contribulatus; cor contritum et humiliatum (Psal. L) , etc. Illud autem quod semel in anno pontifex relicto populo [Col. 0357B] ingrediebatur in Sancta sanctorum, ubi erat propitiatorium, significabat summum pontificem Dominum nostrum Jesum Christum, qui in carne positus per totum annum erat cum populo; annum vero illum de quo ipse dixit: Evangelizare pauperibus misit me; et vocare annum Domini acceptum et diem propitiationis (Isai. LXI) . Iste ergo verus pontifex noster semel in anno isto, hoc est in die propitiationis, intravit Sancta sanctorum, id est completa dispensatione nostrae redemptionis penetravit coelos, intrans ad Deum Patrem qui eum misit, ut illum humano generi propitium faciat, et secundum humanitatem pro omnibus in se credentibus exoret.

Unde B. Paulus ad Hebraeos loquens, ait: Jesus [Col. 0357C] eo quod maneat in aeternum, sempiternum habet sacerdotium. Unde et salvare in perpetuum potest, accedens per semetipsum ad Deum: semper vivens ad interpellandum pro nobis (Hebr. VII) . Hinc etiam B. Joannes evangelista ait: Si quis peccaverit, advocatum habemus apud Patrem, Jesum Christum justum; et ipse est propitiatio pro peccatis nostris (I Joan. II) .

Satis evidenter ostensum est, o Judaei, Jesum Christum in sacerdotio Aaron praefiguratum fuisse, et a Deo Patre, secundum quod homo est, summum sanctae Ecclesiae pontificem constitutum esse. Per ipsum enim Deus Pater omnia ex nihilo creavit, humanum genus de potestate diaboli redemit: ipsum [Col. 0357D] post victoriosissimae passionis et resurrectionis triumphum summa gloria et honore coronavit, et in dextera sua exaltavit. Cum ergo Exodus liber illum praefiguratum fuisse ostendit, vos qui illum pertinaciter negatis, in vestra objectione mentitos esse aperte convincit. Ipse utique est humani generis piissimus Redemptor, ipse Dei et hominum verus mediator, ipse fortissimus antiqui hostis expugnator, ipse est in se sperantium omnipotentissimus conservator. Ipse de Dei Patris sinu descendens nostrae carnis substantiam ex incorrupta Virgine suscepit, et pro humani generis redemptione misericorditer in ara crucis seipsum Deo [Col. 0358A] Patri odorem suavitatis acceptabile sacrificium obtulit. Hoc loco respondentes nobis objicitis, o Judaei, quod nunquam Deus hominem pro peccato populi offerri jussit; sed vitulos, arietes et hircos pro emundatione delictorum immolari praecepit. Ad haec nos e diverso vobis hujusmodi respondemus, quod illae carnales veteris testamenti hostiae ad liberandum humanum genus a reatu praevaricationis non sufficiebant, quod haec sola et immaculata, scilicet Deus et homo Jesus Christus, semel se Deo Patri pro humani generis redemptione offerendo potuit; quia sine virili complexu in Virgine conceptus, sine ullo contagio natus, et sine peccato inter homines conversatus fuit (Baruch III) ; et quia non pro suis sed pro totius mundi peccatis [Col. 0358B] in cruce sanguinem suum dedit. Illa quippe carnalia veteris institutionis sacrificia, ut dictum est, humanum genus redimere non poterant, sed tantum hujus verissimae et sufficientissimae hostiae, scilicet Jesu Christi Domini nostri, figuram gerebant.

⁜ (53) Libri itaque Levitici historiam, si placet, in medium proferamus, et diversitates hostiarum, quarum typus imaginem passionis Christi praeferebat, diligenter attendamus. Nam postquam ipse Deus et homo Jesus Christus pro mundi redemptione Deo Patri oblatus est, omnes illae hostiae cessaverunt, quae in typo vel in umbra ejusdem Redemptoris praecesserant, praefigurantes illud sacrificium, quod idem unus et verus sacerdos in [Col. 0358C] odorem suavitatis obtulit, id est seipsum. Cujus sacrificii promissivas figuras in victimis animalium celebrare antea oportebat, pro emundatione futurae carnis et sanguinis: per quam unam victimam fieret remissio peccatorum. Ipse enim mediator Dei et hominum in vitulo propter virtutem crucis offerebatur; ipse in agno propter innocentiam; in ariete propter principatum; in hirco propter similitudinem carnis peccati, ut de peccato damnaret peccatum in carne (Rom. VIII) ; in turture et columba propter Deum; quia mediator Dei et hominum in duarum substantiarum conjunctione futurus erat. Porro similaginis conspersio sanctam omnium credentium matrem Ecclesiam per aquam [Col. 0358D] baptismatis collectam, quae Christi corpus est, perspicue demonstrabat.

Nos autem moraliter munus Deo offerimus vitulum, cum carnis superbiam vincimus. Agnum, cum irrationabiles atque insipientes motus ratione superamus; haedum, dum lasciviam vitamus; columbam, dum simplicitatem mentis conservamus; turturem, cum castitatem corporis custodimus; panes azymos, dum non in fermento malitiae et nequitiae, sed in azymis sinceritatis et veritatis ambulamus (I Cor. V) .

Praedicta ergo veteris testamenti sacrificia, o Judaei, ad humanum genus redimendum, ut dictum [Col. 0359A] est, non sufficiebant; sed illum praefigurabant, qui seipsum pro totius mundi salute Deo Patri in ara crucis oblaturus erat ⁜ (54) . Per piissimam ergo mortem, crucem et resurrectionem suam acquisivit nobis indignis peccatoribus aditum paradisi, redemptionem a peccato, libertatem a poena et a diabolo. Per mortem itaque et gloriosam ipsius resurrectionem adepti sumus redemptionem et filiorum gloriae adoptionem (Rom. VIII) . Ipse quippe moriendo factus est hostia sufficiens nostrae liberationis, quod omnia veteris testamenti holocaustomata implere minime potuerunt.

Moneo vos, o inimici veritatis Judaei, ut diligenter audiatis nostrae reparationis dispensationem, ut de transacta vestrae infidelitatis perfidia ad poenitentiam [Col. 0359B] compuncti, Jesum Christum verum Deum et verum hominem atque humani generis piissimum credatis esse Redemptorem. Beatum igitur Ambrosium, Judaeorum, paganorum, atque haereticorum invincibilem expugnatorem in medium introducamus, et quidquid nobis de redemptionis nostrae articulis dixerit, libenter audiamus.

«Decreverat, inquit ⁜ (55) , Deus in mysterio propter primi hominis peccatum non intromitti hominem in paradisum, id est ad Dei contemplationem non admitti, nisi in uno homine Christo, qui verus Deus est et verus homo, tanta existeret humilitas, quae omnibus suis sufficere posset; sicut in primo homine tanta fuit superbia, quae omnibus suis nocuit. Non est autem inventus inter homines aliquis, [Col. 0359C] qui id posset implere, nisi Leo de tribu Juda, qui aperuit librum et solvit signacula ejus implendo in se omnem justitiam (Apoc. V) , id est consummatissimam humilitatem, qua major esse non potest. Nam alii homines debitores erant, et vix unicuique sua virtus sufficiebat, suaque humilitas. Nullus ergo eorum hostiam poterat offerre sufficientem nostrae reconciliationi. Christus vero sufficiens et perfecta fuit hostia, qui multo amplius est humiliatus amaritudinem mortis gustando, quam ille Adam superbiit per esum vetiti ligni noxia delectatione perfruendo. Si ergo illius superbia olim exstitit ruina, ipsum de paradiso emittens foras, aliisque claudens januam; multo magis Christi humilitas, qua [Col. 0359D] mortem gustavit, ingressum regni coelestis omnibus suis, impleto Dei decreto, aperire valuit atque decreti delere chirographum. Ut enim ait B. Ambrosius in III Sententiis: Tantum fuit peccatum nostrum, ut salvari non possemus, nisi Jesus Christus pro nobis debitoribus mortis pie humiliterque moreretur; sed sic dignos nos fecit testamenti et promissae haereditatis. Quod non ita est intelligendum, quasi non alio modo nos salvare potuerit, quam per mortem suam; sed quod per aliam hostiam non potuit aperiri nobis regni coelestis aditus et fieri salus, nisi per mortem Unigeniti: cujus [Col. 0360A] tanta fuit, ut dictum est, humilitas et patientia, ut ejus merito pateret credentibus in eum regni aditus.»

Moneo vos, o Judaei, ut diligenter audiatis et attentius animo recondatis ea quae de beneficiis a Deo Patre per Jesum Christum nobis collatis referuntur a sanctis veteris et novi testamenti doctoribus. Magna quippe in morte ejusdem mediatoris Dei et hominum Jesu Christi nobis sunt praestita; videlicet ut liceat nobis redire in patriam, sicut olim in morte summi pontificis his qui ad civitatem refugii confugerant, secure ad propria remeare licebat (Num. XXXV) . Ecce aliquatenus ostensum est, o duri et tardi corde ad credendum Judaei, qualiter per mortem Christi aditus regni sit nobis [Col. 0360B] paratus.

Hoc loco quaestionem moventes nos interrogatis, scire cupientes quomodo humanum genus per mortem Jesu Christi Domini nostri a diabolo, et a peccato, et a poena peccati potuerit redimi. Nos autem de infidelitatis vestrae pertinacia nimium dolentes, et animarum vestrarum salutem optantes, ad interrogata hujusmodi respondemus vobis. Per piissimam utique passionem et gloriosissimam resurrectionem suam, ut dictum est, Jesus Christus fideles suos a diabolo, et a peccato, et a poena eripuit, eisque coelestis regni aditum aperuit. Et ut vera esse quae dicimus, o increduli et subversores Judaei, omnino non dubitetis, B. Paulum contribulem vestrum ad pedes Gamalielis optimatis vestri [Col. 0360C] nutritum, sed in errore vestro non relictum, in medium introducamus, et ab eo supradictae quaestionis vestrae diligenter veritatem audiamus. Nescitis, inquit, quoniam cui exhibetis vos servos ad obediendum, servi estis cui obedistis, sive peccati in mortem, sive obeditionis ad justitiam? Gratias autem Deo quod fuistis servi peccati; liberati autem a peccato servi facti estis justitiae (Rom. VI) . Ut etiam de nostra redemptione nos certiores redderet, iterum subjungens, ait: Cum adhuc peccatores essemus, pro nobis mortuus est. Multo magis ergo justificati nunc in sanguine ipsius, salvi erimus ab ira per ipsum (Rom. V) . ⁜ (56) In eo ergo quod per ipsius sanguinem sumus justificati, id est a peccatis soluti, a [Col. 0360D] diabolo sumus liberati, qui nos vinculis peccatorum astrictos tenebat.

Forte quaeritis, o Judaei, quomodo a peccato et a diabolo per mortem Christi soluti sumus. Sed si hoc dicitis vel nosse vultis, scitote quia, ut ait Paulus apostolus, per mortem ejus commendatur nobis charitas Dei (ibid.) , id est apparet eximia et commendabilis charitas Dei erga nos in hoc, quod Filium suum tradidit in mortem pro nobis peccatoribus ⁜ (57) . Exhibita autem tantae dilectionis erga nos arrha, sed ⁜ (58) et nos movemur accendimurque ad diligendum Deum, qui pro nobis tanta fecit; [Col. 0361A] et per hoc justificamur, id est soluti a peccatis justi efficimur. Mors igitur Christi nos justificat, dum per eam charitas Christi excitatur in cordibus nostris. Dicimur quoque et aliter per mortem Christi justificari, quia per fidem mortis ejus a peccatis mundamur. Unde Apostolus ait: Justitia Dei est per fidem Jesu Christi omni credenti (Rom. III) . Et iterum: Quem proposuit Deus propitiatorem per fidem in sanguine ipsius (ibid.) , id est per fidem passionis ejus, ut olim aspicientes in serpentem aeneum in ligno erectum a morsibus serpentium sanabantur (Num. XXI) . Si ergo rectae fidei intuitu in illum respicimus, qui pro nobis pependit in ligno, continuo a vinculis diaboli solvimur, id est a peccatis; et ita a diabolo liberamur, ut nec etiam [Col. 0361B] post hanc vitam in nobis inveniat quod puniat. Morte quippe sua Jesus Christus ⁜ (59) uno verissimo sacrificio quidquid culparum erat, unde nos diabolus ad luenda supplicia detinebat, Christus exstinxit, ut in hac vita tentando nobis non praevaleat. Licet enim nos post mortem Christi tentet, quibus modis ante tentabat, tamen, ut ait B. Augustinus, vincere nos non potest, sicut ante vincebat. Nam Petrus, qui ante mortem Christi voce ancillae territus negavit (Matth. XXVI) , post mortem ante reges et praesides ductus non cessit (Act. V) . Quare? Quia fortior, id est Christus, veniens in domum fortis, id est in corda nostra, ubi diabolus habitabat, alligavit fortem (Matth. XII) ; a seductione [Col. 0361C] scilicet fidelium compescuit illum; ut tentationem, quae adhuc ei permittitur, non sequatur seductio.

Itaque in Christi sanguine, qui solvit quae non rapuit, o Judaei, redempti sumus a peccato, et per hoc a diabolo. Nam, ut ait B. Augustinus, fidei catholicae defensor fidelissimus, in ipso vincuntur inimicae nobis invisibiles potestates, ubi vincuntur invisibiles cupiditates. Fuso enim sanguine sine culpa omnium culparum chirographa, id est debita, deleta sunt, quibus debitores qui in eum credunt, a diabolo ante tenebantur. De quo sanguine ipse mediator Dei et hominum Jesus Christus pridie quam pateretur, discipulis suis, imo omnibus tam praesentibus, quam futuri temporis in se fideliter credentibus, dicebat: Sanguis meus, qui veraciter [Col. 0361D] novi et aeterni testamenti est, pro vobis et pro multis effundetur in remissionem peccatorum (Matth. XXVI) . Per sanguinem ergo suum Redemptor humani generis nos liberavit a peccato et a diabolo. Per dilectissimum igitur Filium suum Deus Pater nos misericorditer redemit, in quo princeps hujus mundi, scilicet diabolus, nihil suum invenit.

Quaeritis, o Judaei, si aliquid diabolus in Christo reperit, quia illum per suos ministros tam crudeliter cruci affixit. Ad haec vobis respondentes dicimus, quod diabolus nihil in Christo ut moreretur invenit, sed pro voluntate Patris mori voluit, non habens mortis causam de peccato, sed pro obedientia [Col. 0362A] et pro justitia mortem gustavit, per quam nos redemit a servitute diaboli. Incideramus enim in principem hujus saeculi, qui seduxit Adam et servum suum fecit, coepitque nos quasi vernaculos possidere; sed venit Redemptor, et victus est deceptor.

Moneo vos, o Judaei, ut diligenter audiatis, et audita attentius animo recondatis, quae Redemptor noster Jesus Christus humani generis captivatori nostro fecit. Tetendit ei muscipulam, scilicet crucem suam, et posuit in ea quasi escam sanguinem suum. Ille autem, qui revera homicida fuit ab initio, et in veritate non stetit (Joan. VIII) , sanguinem Christi per ministros suae malignitatis subditos crudeliter fudit, per quem a nobis debitoribus recessit. [Col. 0362B] Christus quippe pro nobis ad hoc sanguinem suum dedit, et sese a Pilato atque a caeteris diaboli satellitibus occidi permisit, ut peccata nostra deleret, nosque ab ejusdem antiqui hostis potestate redimeret. Unde ergo diabolus captivum tenebat humanum genus, deletum est sanguine Redemptoris. Non enim astrictos tenebat nos, nisi vinculis peccatorum nostrorum. Istae erant catenae captivorum. Venit ergo mediator Dei et hominum Jesus Christus, et alligavit fortem vinculis passionis suae; intravit in domum ejus, id est in corda eorum ubi ipse habitabat; et vasa ejus, scilicet nos, eripuit, quae ille impleverat sua amaritudine. Deus autem et homo Jesus Christus vasa illius eripiens, et sua [Col. 0362C] nos faciens, evacuavit mentes nostras amaritudine et replevit sui amoris dulcedine, per mortem suam a peccatis redimens, et adoptionem filiorum nobis largiens ⁜ (60) . Factus est igitur homo mortalis, ut moriendo diabolum vinceret. Nisi enim homo esset qui diabolum vinceret, non juste sed violenter homo ei auferri videretur, qui se illi sponte subjecit. Sed si eum homo vicit, jure manifesto diabolus hominem perdidit; et ut homo vincat, necesse est ut Deus in eo sit, id est ut Deus sit homo, qui hominem a peccatis immunem faciat.

Forte quaeritis, o Judaei, dicentes: Cum omnipotenti Deo multa ad redimendum humanum genus suppeterent, quare unigenitum Filium suum ex incorrupta Virgine carnem suscipere, et antiquum [Col. 0362D] hostem per illum expugnare ac de ipsius imperio mundum eripere voluit? Quare Deus Pater, sicut vos Christiani asseritis, dilectissimum Filium sibique coaeternum, ut primum hominem per crucem redimeret, de coelis misit, et non potius illum per angelum sive per archangelum de diaboli servitute eripuit? Ad haec nos e diverso respondemus; quia, si Deus angelum ad redemptionem hominis misisset, tunc homo angeli servus esset. Et aliud oberat; angelus videlicet in sua natura ad redimendum hominem invalidus erat. Si autem homo fieret, minus posset. Forte etiam, o Judaei, interrogando dicitis: Quare Deus alium hominem de terra non creavit, [Col. 0363A] et pro perdito illum misit? Ad haec nos econtra respondemus; quia, si novum hominem Deus creasset, illumque ad humani generis redemptionem misisset, tunc ad genus Adae redemptio non pertineret: de suo enim genere esse debuit, qui pro illo Deo satisfaceret. Si etiam quaeritis, o perfidi Judaei, quare Deus ad redemptionem mundi non patriarcham aut prophetam misit? Respondemus, quia patriarchae et prophetae in peccatis concepti et nati erant, et ideo genus humanum redimere non poterant. Si enim per se homo esset, vel angelus humanam naturam susciperet, neuter mundum redimere posset; sed facile peccaret, cum utrumque, scilicet angelum et hominem constet a Dei contemplatione cecidisse. Homo quippe sic reparari [Col. 0363B] debuit, ut angelis aequalis esset. Dei ergo Filius ideo hominem passibilem sine peccato ex Virgine matre assumpsit, in quo et mortem gustaret, quo coelum nobis aperiret; et a servitute diaboli, id est a peccato liberaret. Quia igitur angelus redimere hominem non debuit, et homo satisfacere Deo per se non potuit, Dei Filius per quem omnia facta sunt, ut et redemptio per eum fieret, hominem assumpsit, et duabus naturis factus est una persona, et in illa natura quae ⁜ (61) Deus erat, diabolum vicit; sicut ipse hominem vicerat, et omnibus praedestinatis coelum aperuit, et angelis coaequavit, quod solus Deus facere potuit. In ea vero natura qua homo erat, per injuriam quam pertulit, id est cum mortem indebitam subiit, mundum a [Col. 0363C] peccato solvit, quod solus homo facere debuit.

Est itaque Dominus noster Jesus Christus, o Judaei, verus Deus et verus homo, qui suo pretiosissimo sanguine mundum redemit, diabolum vicit, in se credentibus coelum aperuit, atque ad sui Patris claritatem prospiciendam quotidie per seipsum intromittit. Quasi omnipotentissimus rex diabolum expugnavit, et ab ejus tyrannide humanum genus eripuit; quasi verus sacerdos seipsum Deo Patri in ara crucis propter peccata nostra, charitate illum cogente, in odorem suavitatis obtulit. Ipsum quippe victoriosissimum regem ac piissimum sacerdotem Christum ejusque opera ignis ille praefigurabat, qui in veteri testamento sacrificia Deo sacris altaribus [Col. 0363D] oblata in odorem suavitatis concremabat (Levit. VI) .

⁜ (62) Ignis ergo in altari sacrificium concremans significabat Christi victoriam mortem absorbentem. In ipso autem Judaico populo legalia sacrificia secundum tempus rite celebrabantur, cujus regnum et sacerdotium prophetia erat venturi Regis et Sacerdotis, scilicet Christi, ad regendos et conservandos fideles suos in omnibus gentibus, et introducendos eos in regnum coelorum, et in secretarium angelorum ad vitam aeternam. Hebraeorum itaque sacrificia secundum legem, ut dictum est, rite celebrata, Christum verum regem verumque sacerdotem [Col. 0364A] in plenitudine temporis venturum praefigurabant, gentiles vero non Deo sed daemoniis immolabant. De quibus ait Apostolus: Quae immolant gentes, non Deo sed daemoniis immolant (I Cor. X) . Nolo vos, o rebelles et increduli Judaei, ignorare quod antiqua et praenuntiativa res est immolatio sanguinis, futuram mediatoris Dei et hominis Jesu Christi passionem ab initio humani generis testificans. Hanc enim primus Abel obtulisse in sacris litteris invenitur (Gen. IV) . Omnis igitur Veteris Testamenti sacra Scriptura Christum verum Dei Patris et verum hominis matris Filium esse, et ad redemptionem mundi venisse praedicat; et vos, qui illum obstinata mente negatis, falsos testes esse apertissime comprobat.

Quae multa in Isaac cum Rebecca desponsatione Genesis historia refert, mysteriis gravida agnoscit, et declarat: ac in eis praesertim unionem spiritualem Christi cum Ecclesia ex Judaeis, et gentibus congregata. Ejusdem Ecclesiae spiritualis generatio, ac doctrina, qua filios suos nutrit, in terra proferente herbam, et ligno faciente fructum ostenditur. Poenitentiam necessariam, nec superstitiosam esse; quam Christus instituit; et sine qua nullus veniam consequi potest. Triplex conversionis genus, ejusque qualitates ex Isidoro. Poenitentia in hac vita agenda est, cum post mortem non maneat correctioni locus. Rationabilis discretio, quam sal in sacrificiis adhiberi solitum significat, Judaeis necessaria est, quo Novum Testamentum Veteri anteponant. Deo non tristitia, sed cum devotione et hilaritate obsequendum.

Ipsum ⁜ (63) ergo verum Deum ac verum hominem [Col. 0364C] esse, et ad sanctam, sibi Ecclesiam copulandam a Deo Patre de coelis missum fuisse indubitanter credite.

Ad haec respondentes dicitis, o stulti et tardi corde ad credendum Judaei, quod nec Christum verum Deum esse, nec ipsius Christi Ecclesiam a Deo institutam vel praefiguratam fuisse, nec ejusdem Ecclesiae populum aliquatenus salvari posse, credere vultis. Subsequenter etiam assertive opponitis, quod solum Vetus Testamentum vos velle recipere; Novum autem et omnia quae in eo a Christianis fiunt, pro nihilo haberi mentiendo asseritis. Praedictis oppositionibus vestris, o Judaei, hujusmodi respondemus. Videlicet quod si Vetus Testamentum [Col. 0364D] spiritaliter intelligitis, sicut intelligere debetis, in eo Christum a Deo Patre missum ad redemptionem mundi fuisse, sanctam Ecclesiam sibi conjunxisse, eamque nobiliter, imo nobilissime donis coelestibus ditasse, sibique illam in sponsam adoptasse, invenire potestis. Tale etiam privilegium illi contulit, quod nisi infra ⁜ (64) ipsam nemo salvari poterit.

Ad vestram itaque falsam assertionem omnino frustrandam, et catholicae Ecclesiae religionem, quam vos pro nihilo habetis, magis magisque confirmandam, libri Genesis historia in medium proferatur; et spiritaliter exposita, qualiter Christum [Col. 0365A] ad redemptionem mundi venturum, sanctamque Ecclesiam sibi sociaturum praefiguraverit, diligenter inspiciamus. Ait ergo Abraham ad puerum suum praepositum domus suae: Pone manum tuam subter femur meum, ut adjurem te per Dominum coeli et terrae, ut non accipias uxorem filio meo Isaac de filiabus Chananaeorum inter quos habito; sed ad terram et ad cognationem meam proficiscaris; et inde accipias uxorem filio meo Isaac (Gen. XXIV) . ⁜ (65) Libet quaedam de Abrahae et Isaac historia ad memoriam reducere, ut possimus in ipsis quae secundum allegoriam intelligenda sunt, apertius aliquid demonstrare. Abraham ergo puerum vocat, eique praecipit, ut subter femur ejus manum ponat. Et, sicut habet antiqua translatio per Dominum ⁜ (66) Domini [Col. 0365B] coeli puerum jurare jussit, cui statim, ne Isaac filio suo uxorem de filiabus Cananaeorum acciperet, sed ut ad ejus cognationem pergeret, atque ut inde uxorem deduceret, praecipit. Qui ita, ut imperatum fuerat, manum sub femore Abrahae posuit, eique juravit, atque ex omnibus bonis domini sui tulit; in Mesopotamiam perrexit, illicque stans juxta fontem, haec orando proposuit, quod puella cui diceret: Inclina hydriam tuam ut bibam; et illa responderit: Bibe, quin et camelis tuis potum tribuam; ipsa esset uxor domini sui Isaac. Protinus Rebecca egreditur, quae puero aquam petenti respondit: Bibe, domine mi; et celeriter hydriam super ulnam deposuit, potumque dedit: quin etiam camelis aquam hausit et praebuit. Cui [Col. 0365C] puer Abrahae protinus inaures aureas appendentes siclos duos, et armillas pondere siclorum decem dedit. Quae ab eodem puero requisita, et genus retulit, et quia in domo patris ejus esset locus spatiosus ad manendum, et quod palearum ac feni plurimum haberet, indicavit. Cui Rebeccae frater erat Laban nomine, qui festinus egressus est, et inaures atque armillas sororis videns, intus puerum vocavit, eique paleas et fenum dedit; aquam ad lavandos pedes camelorum et virorum, qui cum eo venerant, praebuit; panem coram eis apposuit. Puer vero qui ab Abraham missus fuerat, comedere recusavit, nisi prius causam conjugii filio domini sui obtineret. Qui mox ut causam quam [Col. 0365D] quaerebat, obtinuit, prolatis vasis aureis et argenteis ac vestibus, munera Rebeccae auxit, fratribus autem et matri dona obtulit. Rebeccae autem et puellis ejus ascensis camelis, ipsum Abrahae puerum secutae sunt. Qui festinus ad Abraham dominum suum reversus est. Eo autem tempore Isaac ambulabat per viam quae ducit ad puteum, cui nomen est Viventis et Videntis. Habitabat enim in terra australi, et egressus fuerat ad meditandum in agro, inclinata jam die. Sed mox ut Rebecca Isaac vidit, de camelo descendit, et a puero inquisivit [Col. 0366A] quis ille homo esset qui per agrum veniret? Cui ille respondit: Ipse est dominus meus. At illa cito tulit pallium suum, seseque operuit. Quam Isaac in tabernaculum Sarae matris suae introduxit, et uxorem accepit, atque in tantum dilexit, ut dolorem, qui ei ex morte matris acciderat, temperaret (ibid.) .

B. Gregorius ⁜ (67) catholicae fidei columna inflexibilis dignanter accedat, et praedictam libri Exodi ⁜ (68) historiam spiritaliter nobis exponat. «Quid est, inquit, quod Abraham puerum jubet sub femore suo manum ponere, et per Dominum coeli jurare, nisi quod illius caro per illud membrum descensura erat, qui Abrahae filius esset ex humanitate, et Dei Patris ex divinitate?» Moneo vos, o Judaei, [Col. 0366B] ut ea, quae a B. Gregorio spiritaliter exponuntur, diligenter audiatis, et audita attentius animo recondatis ut, expulsa infidelitatis diuturna perfidia, Jesum Christum verum Deum verumque hominem esse, et a Deo Patre de coelis ad humani generis redemptionem missum fuisse, sanctam Ecclesiam ex Judaeis et gentibus collectam sibi spiritaliter copulasse, indubitanter credatis. Nam praedicta libri Genesis historia, quae sanctorum patriarcharum, scilicet Abrahae et Isaac, et sapientis Rebeccae carnalia facta referre videtur, spiritaliter exposita de Christo ejusque Ecclesia apte intelligitur. Omnia enim, ut ait Apostolus, in figura contingebant illis (I Cor. X) . Quid ergo Abraham puero suo dixerit, audiamus.

[Col. 0366C] Pone, inquit, manum tuam sub femore meo, et jura per Deum coeli. Ac si apertius diceretur: Tange Filium meum Christum, qui secundum humanitatem ex progenie mea ad conjungendam sibi sanctam Ecclesiam nasciturus est; et jura per eumdem Deum meum, qui veram cum Deo Patre habet divinitatem, et naturalem de Virgine matre assumet humanitatem. Unde nec super femur, sed sub femore manum ponere jubetur, quia ex illo femore ille descensurus erat, qui homo quidem, sed super omnes homines veniret. Et dignum utique fuit, ut manum subter femur poneret, quia nulla caro unquam super illam carnem exstitit, quam in redemptione nostra sibi Dei Patris Unigenitus univit.

[Col. 0366D] Quid est etiam quod Abraham dilecto filio suo Isaac uxorem de filiabus Cananaeorum ducere prohibet, nisi quod illi de quo scriptum est: Hic est Filius meus dilectus in quo mihi bene complacui (Matth. III) , nullae reprobae animae conjunguntur? De cognatione autem servus uxorem ducere praecipitur, quia sola sancta electorum Ecclesia Unigenito Dei Patris Filio copulanda erat, quam ipse Unigenitus ex praedestinatione jam et praescientia cognitam habebat. Quis vero est iste puer, qui ad ducendam uxorem mittitur, nisi prophetarum [Col. 0367A] ordo atque apostolorum, omniumque doctorum, qui dum verbum praedicationis bonis mentibus faciunt, ad unamquamque animam Unigenito Dei Filio conjungendam provisores fiunt? Qui pergens, de bonis omnibus Domini sui secum detulit; quia in his, quae de Domino doctores Ecclesiae loquuntur, in semetipsis virtutum divitias ostendunt, ut tanto citius ad sequendum Deum populos pertrahant, quanto auditoribus suis in semetipsis monstrant ea quae narrant. Puer autem ille juxta fontem stetit, atque ex praefixa sententia, quae puella eligenda esset, proposuit; quia praedicatores sancti fluenta sacri eloquii considerant, atque ex ipsis colligunt, quae vel quibus auditoribus praedicationis suae verba committant, ex quibus [Col. 0367B] certitudinis fiduciam assumant. Potum vero puer ille petiit, quia bonus praedicator auditoris sui animam sitit. Sed sapiens Rebecca potum praebuit, quia sancta electorum Ecclesia praedicatorum suorum desiderio ex virtutibus suae fidei satisfacit. Quae enim Deum quem audivit confessa est, praedicatori suo aquam refectionis obtulit, ejusque animum refrigeravit.

Et notandum quod astuta Rebecca hydriam ab humero in ulnas deposuit; quia illa Deo et ecclesiastico doctori est placita confessio, quae a bono opere procedit. Sic certe sancta Ecclesia spiritaliter aquam praebuit; quia in eo quod credidit, vacua non remansit. Nam mox praedicare studuit quod audivit; et docendo, multos ex se praedicatores [Col. 0367C] protulit. Aqua quippe in hydria est scientia praedicationis in mensura; quia sancta Ecclesia studet non plus sapere, quam oportet sapere, sed sapere ad sobrietatem (Rom. XII) . Est igitur hydria aquae in ulnis doctrina praedicationis in opere. Quae Rebecca non solum pueri comitibus, sed etiam camelis potum praebuit; quia sancta Ecclesia verbum vitae non solum prudentibus, sed etiam stultis praedicat, juxta Pauli vocem dicentis: Sapientibus et insipientibus debitor sum (Rom. I) . Vel certe aqua etiam jumentis datur, quando cura carnis, quomodo sit habenda, disponitur; scilicet ut ex voluntate impendi non debeat, et tamen in necessitatibus non negetur, sicut scriptum est: [Col. 0367D] Curam carnis ne feceris in desideriis (Rom. XIII) . Qui enim hanc in desideriis fieri prohibet, procul dubio in necessitatibus concedit, juxta hoc quod rursum dicitur: Nemo carnem suam odio habuit; sed nutrit et fovet eam (Ephes. V) . Puer autem inaures et armillas Rebeccae dedit; quia praedicator quisque, et auditum sanctae Ecclesiae per obedientiam, et manus per bonae operationis meritum exornat. Sed inaures duorum siclorum sunt, armillae vero decem siclorum; quia prima virtus obedientiae in charitate est, quae videlicet charitas in duobus praeceptis distinguitur, scilicet ut Deus et [Col. 0368A] proximus diligatur. Recta quippe operatio ex Decalogi completione perficitur, ut cum bona agi coeperint, mala jam nulla perpetrentur. Rebecca autem in domo patris sui locum spatiosum ad manendum praebuit, quia a priori jam populo naturalem legem sancta Ecclesia se scisse monstravit, et praedicationis verba in amplo charitatis gremio suscepit. Doctorum enim spatiosus est locus ad manendum, dum in auditoris corde latitudo bonitatis quiescit. Unde et quibusdam, ut reor, per Paulum dicitur: Cavete. ⁜ (69) Nos neminem laesimus, neminem corrumpimus. Non angustiamini in vobis (II Cor. VII) . Angustiamini autem in visceribus vestris (II Cor. VI) . Ac si apertius diceretur: Ad suscipiendam doctrinam, spatiosum mentis locum facite; sed ad cogitanda [Col. 0368B] carnalia angusti remanete. Palearum quoque ac feni plurimum habere indicavit; quia sancta Ecclesia verbum vitae audiens, terrena stipendia praedicatoribus suis reddidit. Quae dum B. Paulus quasi pro nihilo acciperet, dixit: Si nos vobis spiritalia seminavimus, non est magnum si carnalia vestra metamus (I Cor. IX) . Frater autem Rebeccae erat Laban. Qui concite egressus, inaures et armillas sororis aspiciens, intus puerum vocavit; quia sunt carnales quique fidelibus conjuncti, qui dum spiritalium virtutum dona conspiciunt in admiratione quasi hospites fiunt; et si non usque ad opera, tamen in anima usque ad suscipiendam fidem verbum praedicationis admittunt. Quia enim bonos saepe miraculis fulgere considerant, ea quae [Col. 0368C] de aeternitate audiunt, credere non recusant, quamvis in sancta Ecclesia electorum moribus non sequentes, in carnali operatione remaneant. Qui Laban, paleas, aquam fenum et panem obtulit: sed puer quem Abraham miserat, nisi prius causam conjugii obtineret, ea suscipere recusavit; quia videlicet sunt plerique, qui praedicatores suos ex temporalibus stipendiis continere parati sunt; sed praedicatores sancti percipere nolunt temporalia, nisi prius obtineant aeterna. Si enim animabus fructum non inveniunt, sumere stipendia corporibus contemnunt. Nec pedes aqua lavant, quia laboris sui desideria nulla consolatione relevant. Mox vero ut puer causam conjugii domini sui obtinuit, [Col. 0368D] vasa aurea atque argentea, ac vestes protulit quas Rebeccae dedit; quia doctores sanctae Ecclesiae tot ornamenta praebent, quot virtutum dona docent. Quae etiam prius inaures et armillas acceperat, jam nunc vasa aurea et argentea et vestes accepit; quia sancta Ecclesia, quae ante per fidem obedientiam et operationem accepit, excrescens postmodum, ad spiritalia dona convalescit; ut prophetiae spiritu et gratia repleta, ampliatis jam muneribus, ditescat. Puer vero etiam matri ejus ac fratribus dona obtulit, quia gentilitas, ex quo Ecclesia ad fidem venit, post conversionem ejus in gloria temporali [Col. 0369A] convalescit, sicut et nunc cernimus; quia Christiani ubique afflictionem sentiunt, et gentiles quique in terrena virtute gloriantur. Sed et fratres Rebeccae dona percipiunt; quia hi, qui in Ecclesia fidem verbo tenent, sed tamen professionem suam moribus non sequentes carnaliter vivunt, benigne a fidelibus honorari solent, pro eo quod fideles esse videntur. Mater ergo et fratres dona percipiunt, a sorte tamen haereditatis alieni sunt; quia sive infideles, seu carnales qui intra fidei professionem tenentur, ad haereditatem sortis aeternae non veniunt; sed tamen supernae largitionis gloriam temporaliter consequuntur. Rebecca autem cum pueris suis virum secuta est; quia sancta Ecclesia habet secum meriti minoris animas sodales suas. Nam etsi in [Col. 0369B] quibusdam per ascensum mentis in throno contemplationem non habent: quae videlicet tales animae quasi puellae Rebeccae sunt, quia sequuntur moribus, sed tamen ad contemplationis thronum minime ascendunt. Nam et idem puer quosdam habuit in comitatu; quia et cum sanctis prophetis fuerunt quidam qui bene viverent, et spiritum prophetiae non haberent. Et cum B. apostolis fuere, qui vitam moribus tenerent, sed tamen praedicationis verba in populis non seminarent. Festinus autem puer ad dominum redit, quia praedicatores sancti cum praedicando vitam audientium obtinent, mox gratias reddunt ei, de cujus munere hoc perceperunt, ut sibi in ipsa operatione nihil tribuant, sed Auctori.

[Col. 0369C] Eo autem tempore Isaac deambulabat per viam, quae ducit ad puteum, cujus nomen est Viventis et Videntis. Quis est vivens et videns nisi Dominus omnipotens, de quo scriptum est: Vivo ego in aeternum, dicit Dominus? (Deut. XXXII) . Quod etiam ipse omnia videat, rursum dicitur: Omnia nuda et aperta sunt oculis ejus (Hebr. IV) . Puteus vero Viventis et Videntis sacrae Scripturae profunditas est, quam nobis ad irrigationem mentis praebuit omnipotens Deus. Quae est autem via quae ducit ad puteum Viventis et Videntis, nisi humilitas passionis Unigeniti Filii Dei, per quam nobis apertum est hoc quod prius latenter Scripturae sacrae fluenta loquebantur? Nisi enim Unigenitus Dei Patris incarnatus, [Col. 0369D] tentatus, apprehensus, colaphis caesus, sputis illinitus, crucifixus ac mortuus fuisset, nobis putei, id est Scripturae profunditas non pateret. Quid ergo humilitas passionis ejus fidelibus facta est, nisi clavis apertionis, per quam mysteriorum Dei puteum invenimus, ut aquam scientiae de profundo biberemus? Incarnationem quippe, passionem, mortem, resurrectionem atque ascensionem illius sacrae paginae eloquuntur. Quae quia facta cognovimus, jam nunc intelligimus audita. Haec autem prius legi poterant; sed quia necdum venerant, intelligi non valebant. Unde per Joannem dicitur: Vicit leo de tribu Juda, aperire librum, et solvere [Col. 0370A] signacula ejus (Apoc. V) . Ipse enim librum aperuit et signacula ejus solvit, qui nascendo, moriendo, resurgendo atque ad coelos ascendendo Scripturae sacrae nobis arcana patefecit.

Et notandum quod non dicitur: ambulabat per viam, quae ducit ad puteum; sed deambulabat. Deambulat quippe, qui viam per quam ambulat, eundo et redeundo conculcat. In humilitate autem passionis Dominus deambulavit; quia modo a Judaeis verborum contumelias, modo contra se falsum testimonium, modo alapas, modo sputa, modo spineam coronam, modo crucem tolerando sustinuit. Deambulasse ergo in humilitate passionis est tot adversitates et improperia, diversis modis iterando pertulisse.

[Col. 0370B] Sed Isaac, Rebecca veniente, in terra australi habitabat; quia Unigenitus Dominus ac Redemptor noster, veniente ad se Ecclesia, in illorum mentibus mansit, quos ex Judaea editos, non torporis frigus, sed fervor charitatis tenuit. Ex illo quippe populo Anna prophetissa, et ex illo Simeon exstitit, qui in ulnas Dominum accepit. Egressus, inquit, fuerat Isaac ad meditandum in agro. Quod ager mundus accipitur, ipse per se Dominus exponit, dicens: Ager autem est mundus (Matth. XIII) . Dei Filius in hoc egressus est, quod visibilis apparere dignatus est; sicut de illo per prophetam dictum est: Existi in salutem populi tui, ut salvos facias Christos tuos (Habac. III) . Solent autem exerti juvenes in armorum [Col. 0370C] usu meditari. Isaac ergo ad meditandum in agro exiit, quia Redemptor noster se sequentibus formam humilitatis praebens, per exercitium suae longanimitatis et passionis in se patientiae exempla monstravit. Meditatio quippe armorum est, ut ait B. Gregorius ⁜ (70) , frequentatio passionum. Qui enim verbera manuum, lanceam et crucem pertulit, passionem suam usque ad mortem in se frequentari permisit. Passionis vero arma deducimus, quia per ipsa ab adversario liberamur, sicut per semetipsum Dominus dicit: In patientia vestra possidebitis animas vestras (Luc. XXI) . Ipse ergo mediator Dei et hominum Jesus Christus ad meditandum, inclinata jam die, in agro exit; quia passionum exercitia juxta finem mundi suscepit, sicut per Psalmistam de crucifixionis [Col. 0370D] suae expressione loquitur, dicens: Elevatio manuum mearum sacrificium vespertinum (Psal. CXL.)

Quid est autem quod Rebecca ad Isaac dorso cameli deducitur, nisi quod per Rebeccam, sicut praefati sumus, Ecclesia; et per camelum cui praesidebat, tortus moribus atque onustus idolorum cultibus gentilium populus designatur? Qui enim sibi ex semetipsis invenerunt deos quos colerent, quasi a semetipsis eorum onus in dorso excreverat, quod portarent. ⁜ (71) Rebecca ergo ad Isaac veniens, dorso cameli deducitur; quia ad Christum ex gentilitate Ecclesia properans, in tortis vitiosisque vitae veteris conversationibus invenitur. Quae, ut Isaac vidit, [Col. 0371A] de camelo descendit quia sancta Ecclesia quanto Redemptorem suum subtilius agnoscit, tanto carnalis vitae studia humilius deserit, atque in semetipsam vitio tortitudinis contradicit. Isaac igitur viso, Rebecca de camelo descendit; quia Domino cognito vitam suam gentilitas deseruit, et ab elatione celsitudinis ima ⁜ (72) humilitatis petiit. Quid est autem quod Isaac Rebecca in camelo sedens conspexit, nisi quod Redemptorem suum Ecclesia ex gentibus veniens, dum adhuc in vitiis esset innixa; et necdum spiritualibus sed animalibus motibus inhaereret ⁜ (73) , in hunc mundum advenisse cognovit? Nec movere debet quod puer quoque cum camelis venerat, in quibus domini sui divitias ferebat; quia ipsi sancti praedicatores, quamvis jam ad [Col. 0371B] superiora intelligenda et proferenda etiam intellectu et vita emineant, adhuc tamen in semetipsis contradictiones carnis sentiunt. Nam vident aliam legem in membris suis, repugnantem legi mentis, et captivos se ducentem in lege peccati (Rom. VII) . Et divitias in camelis portant; quia ne magnitudo revelationum extollat eos, datur eis stimulus carnis suae (II Cor. XII) . Habent enim thesaurum istum, ut ait Apostolus, in vasis fictilibus, ut sublimitas sit virtutis Dei et non ipsis (II Cor. IV) . Qui per carnem coelestia loquuntur, et tamen adhuc contradictionem suggestionis sentiunt, quid aliud quam in tortuosa camelorum dorsa divitias ferunt? Rebecca Isaac viso, quis ille homo sit, requisito puero, cognoscit; [Col. 0371C] quia quotidie sancta Ecclesia adhuc prophetarum atque apostolorum dicta, quid de Redemptore suo credere debeat, intelligit. Quae sese mox pallio operuit; quia quanto subtilius Salvatoris sui mysteria penetrat, tanto altius de anteacta vita confunditur. Et quia ⁜ (74) perverse egerit, verecundatur; pallio se operire curavit, quia, viso domino, infirmitatem suae actionis erubuit. Et illa quae prius in camelo libere gestabatur, descendens postmodum verecundia tegitur. Unde eidem Ecclesiae a priori elatione conversae per apostolicam vocem quasi Rebeccae de camelo descendenti sibique pallium superducenti, dicitur: Quem enim fructum habuistis tunc in illis, in quibus nunc erubescitis? (Rom. VI) . Quam Isaac in tabernaculum suae matris introduxit, [Col. 0371D] atque uxorem accepit; quia loco Synagogae, ex qua Dominus per carnem natus est, sanctam Ecclesiam diligit, eamque sibi in amore et contemplatione conjungit; ut quae prius ex maxima cognatione, id est cognita per praedestinationem fuerat, postmodum jam juncta in amore continuo uxor fiat. Quam in tantum dilexit, ut dolorem qui ei ex morte matris acciderat temperaret; quia ex lucro sanctae Ecclesiae Redemptor noster illam quae ex perditione Synagogae tristitiam accidere potuit, detersit. Dum enim Rebecca Isaac conjungitur dolor [Col. 0372A] de matris morte temperatur; quia, dum sancta Ecclesia ex gentilitate veniens, usque ad contemplationis torum perducitur, ut ait B. Gregorius super hunc locum in Moralibus ⁜ (75) , Judaea pro nihilo habetur. Qui si interpretari ipsa eorum nomina curamus, Isaac risus, Rebecca autem patientia dicitur. Risus, ut ait B. Gregorius ⁜ (76) , ex laetitia est, patientia autem de tribulatione. Et quamvis sancta Ecclesia jam in coelestis sit gaudii contemplatione suspensa, habet tamen adhuc quod triste de mortalis carnis pondere toleret. Isaac vero et Rebecca junguntur, scilicet risus et patientia permiscentur; quia fit in sancta Ecclesia hoc quod Apostolus inter caetera praecipit, dicens: Spe gaudentes, in tribulatione patientes (Rom. XII) , ut hanc prospera in contemplatione [Col. 0372B] laetificent, et adhuc adversa de tribulatione perturbent.

Est igitur Dominus noster Jesus Christus, o mendaces et perfidi Judaei, verus Deus et verus homo, qui ad hoc de coelis descendit, ut humanum genus redimeret, et sanctam sibi Ecclesiam sociaret. In hoc ergo quod sacra Scriptura evidentissimis illum Novi et Veteris Testamenti figuris et aenigmatibus praefiguratum fuisse asserit, vos qui illum ad redemptionem mundi non venisse, nec sanctam sibi Ecclesiam conjunxisse, nec in se credentes salvare posse, pertinaciter negatis, in vestris oppositionibus mentitos esse aperte ostendit. Est itaque sancta Ecclesia a Jesu Christo sponso suo veraciter redempta, [Col. 0372C] ipsique suo capiti conjuncta, quae revera fideles populos spiritali doctrina erudit, pane coelestis verbi reficit, atque in unitate verae fidei colligit.

Has procul dubio sanctae Ecclesiae virtutes Moyses typice praemonstrabat, cum de sex dierum operibus inter caetera dicebat: Protulit terra herbam virentem et afferentem semen juxta genus suum, lignumque faciens fructum et habens unumquodque sementem secundum speciem suam (Gen. I) . Quid B. Gregorius super hunc locum dicat ⁜ (77) , audiamus. «Hoc, inquit, quod testatur historia, sic est veraciter factum, ut significaret aliquid veraciter faciendum. Per terram quippe significatur Ecclesia, quae nos verbi pabulo reficit, et patrocinii umbraculo [Col. 0372D] custodit. Quae loquendo nos pascit, et opitulando protegit; ut non solum herbam proferat refectionis, sed etiam cum fructu boni operis arborem protectionis adhibeat. ⁜ (78) Lignum quoque secundum speciem suam semen producit, cum mens nostra ex se considerationem in alterum colligit, et recti operis germen parit. Hinc sapiens quidam dixit: Quod tibi fieri non vis, alteri ne feceris (Tob. IV) . Unde Dominus in Evangelio ait: Quaecunque vultis ut faciant vobis homines, et vos eadem facite illis (Matth. VII) . Ac si apertius diceret: [Col. 0373A] Spem vestram in alterutrum respicite, atque ex vobismetipsis agnoscite quid vos oporteat aliis exhibere.

Est itaque Dominus noster Jesus Christus, o Judaei, verus Deus, per quem Deus Pater omnia ex nihilo creavit; est et verus homo, per quem humanum genus de antiqui hostis dominatione redemit. Ipse ergo magno sui sanguinis pretio sanctam Ecclesiam emit, ipse eam sibi desponsavit, ipse ex ea indesinenter spiritales filios gignit, ipse quotidie illam ad promerendum aeternae felicitatis bravium eruditionibus sacris sustollit. Moneo igitur vos, o miseri et miserandi Judaei, ut Veteris et Novi Testamenti auctoritatibus, quod Christus verus Deus et verus homo sit verissime prolatis, libenter fidem [Col. 0373B] attribuatis; et de transacta infidelitate vestra atque blasphemiis, quibus illum non solum in terra, adhuc inter homines conversantem, verum etiam in Dei Patris dextera jam regnantem multoties dehonestastis, humiliter poenitentiam agatis, ut ab aeterna damnatione eripi, et in electorum ejus numero mereamini computari.

Hoc loco quasi calumniam instruendo, o Judaei, et adhuc ad non credendum reluctando, nobis hujusmodi respondetis dicentes: Ad quid nobis necessaria est poenitentia, vel quae utilitas est in ea? superstitiosam illam atque inutilem esse putamus, et idcirco per illam remissionem peccatorum consequi posse minime credimus. Non enim per ecclesiasticae [Col. 0373C] religionis poenitentiam, sed per legis praecepta, sicut patres nostri salvari confidimus.

Ad haec nos, o Judaei, econtra vobis respondemus, quod poenitentia non est, ut vos mentimini, superstitiosa vel inutilis, sed ex toto corde illam conservantibus fructuosa ac Deo placita. Christus enim qui vere est a Deo Patre summus pontifex constitutus, illam in remissionem peccatorum instituit, dicens: Poenitentiam agite: appropinquavit enim regnum coelorum (Matth. IV) . Illam ergo ipse instituit, et per eam in se fideliter credentibus cunctorum remissionem peccatorum tribuit. Quamvis quisque sit peccator et impius, tamen si ex toto corde ad Deum conversus fuerit, et dignos poenitentiae fructus fecerit, a Christo qui indubitanter peccata [Col. 0373D] mundi tollit, plenam delictorum veniam consequi poterit. Non enim in carnalibus desideriis dulciter vivendo, sed humiliter poenitendo, et amare praeterita peccata deflendo, veniam consequi poterimus. Unde ipse Deus et homo Jesus Christus ait: Beati qui lugent, quoniam ipsi consolabuntur (Matth. V) .

Interea volo vos scire, o Judaei, trimodum esse genus conversionis ad Deum ⁜ (79) . Primum scilicet inchoationis cum dulcedine; secundum medietatis cum labore; tertium perfectionis cum requie. Plerumque tamen, ut ait B. Isidorus in secundo Sententiarum [Col. 0374A] libro, alii incipiunt a dulcedine, alii a tentationum amaritudine. Necesse est igitur ut omnis conversus prius ex fletu inchoet peccatorum, et sic transeat ad desiderium supernorum. Prius enim lacrymis purganda sunt vitia quae gessimus, et tunc mundata mentis acie, id quod quaerimus, contemplemur; ut dum antea flendo peccati a nobis caligo detergitur, mundatis cordis oculis libere superna inspiciantur. Ante necesse est cum timore converti ad Deum, ut metu futurarum poenarum carnales illecebrae devincantur: deinde oportet, abjecto timore, ad amorem vitae aeternae transire.

Hanc procul dubio poenitentiae asperitatem Dominus in sancta Ecclesia futuram praesignabat, cum in omni sacrificio mel offerri prohibebat, dicens: [Col. 0374B] Omnis oblatio quae offertur Domino, absque fermento fiet; nec quidquam fermenti ac mellis adolebitur in sacrificio Domini. Primitias tantum eorum offeretis et munera. Super altare vero non ponentur in odorem suavitatis (Levit. II) . ⁜ (80) Quod ergo mel in sacrificio non offertur, indicat apud Deum nihil voluptuosum, nihil suave hujus mundi placere, nihilque quod non habet mordacis aliquid veritatis. Unde et pascha non cum melle, id est cum delectationibus carnalibus, sed cum lactucis agrestibus (Exod. XII) , id est cum contritione cordis manducatur. Recte siquidem pascha cum lactucis agrestibus celebramus, cum Jesum Christum verum Deum verumque hominem esse, et pro mundi redemptione [Col. 0374C] indubitanter passum fuisse credimus, ac de peccatis nostris coram illo poenitentiam agentes, in fletibus compungimur, quatenus ipsa amaritudo poenitentiae abstergat a mentis stomacho amorem perversae vitae. «Compunctio cordis est, ut ait B. Isidorus ⁜ (81) , humilitas mentis cum lacrymis exoriens de recordatione peccati et timore judicii. Illa est conversis perfectior compunctionis affectio, quae omnes a se carnalium desideriorum affectus repellit, et intentionem suam toto mentis studio in Dei contemplatione defigit. Geminam esse compunctionem legimus; quapropter Deum anima cujusque electi afficitur, id est vel dum operum suorum mala considerat vel dum ad desideria aeternae vitae suspirat.

«Quatuor esse ⁜ (82) qualitates affectionum, ut ait [Col. 0374D] B. Isidorus ⁜ (83) , quibus mens justi taedio salubri compungitur: hoc est memoria praeteritorum facinorum, recordatio futurarum poenarum, consideratio peregrinationis suae in hujus vitae longinquitate, desiderium supernae patriae, quatenus ad eam quantocius valeat pervenire. Quisque peccatorum memoria compungitur ad lamenta, et tunc Dei se visitari sciat praesentia, quando ex eo quod se deliquisse recolit, interius erubescit, suoque judicio poenitendo jam punit. Nam tunc Petrus flevit, quando in eum Christus respexit (Luc. XXII) . Unde Psalmista ait: Respexit, et commota est et contremuit [Col. 0375A] terra (Psal. LXXVI) , scilicet peccatorum hominum corda. Gressus Dei sunt in cor hominis interioris, cum bona desideria surgunt, et mala calcantur. Quando ergo ista in corde hominis fiunt, sciendum est tunc esse Deum per gratiam cordi humano praesentem. Unde se tunc magis homo sollicitare debet ad compunctionem, quando Deum sentit interius operantem. Quo mens hominis justi ex vera compunctione rapiatur, et qualiter infirmata revertatur de gustatae lucis magnitudine, ille nosse potest, qui jam aliquid exinde gustavit. Sunt nonnulli qui non ex vera cordis compunctione sui accusatores fiunt, sed tantum se ad hoc esse peccatores assignant ut aedificata humilitate confessionis locum inveniant sanctitatis.»

[Col. 0375B] Ut ergo supradictum est, o inimici veritatis Judaei, idcirco Deus in Veteri Testamento mel sibi in sacrificium offerri prohibuit, quia non in desideriis suae illecebrosae carnis voluptuose viventibus, sed de recordatione delictorum amare poenitentibus veniam dare decrevit ⁜ (84) . Amaritudo quoque poenitentiae facit animum sua facta subtilius discutere. et dona Dei quae peccando contempsit, flendo commemorare. Moneo itaque vos, o Judaei, ut de Dei pietate nullatenus dubitetis, quia si ex toto corde ad eum de transacta infidelitate vestra humiliter poenitendo accesseritis, plenam ab eo indulgentiam consequi poteritis. Sic enim ipse per prophetam ait vobis, imo etiam cunctis hominibus: Convertimini [Col. 0375C] ad me, et salvi eritis (Isa. XLV) . Ac si apertius diceret: Si ad animarum vestrarum salutem vultis pertingere, a malo recedentes in me fideliter credite, fidem bonis operibus ornate, me etiam in his quae recte agitis, timete, et super omnia diligite.

Volo vos scire, o incircumcisi et indomabili corde Judaei, quod tantumdem in hac vita poenitentiae patet libertas, post mortem vero nullam correctionis esse licentiam ⁜ (85) . Unde Dominus ait: Me oportet operari opera ejus qui misit me, donec dies est. Veniet autem nox quando nemo potest operari (Joan. IX) . Hinc propheta ait: Date Domino Deo vestro gloriam antequam tenebrescat (Jer. XIII) , id est antequam mors aeterna praeveniat; in hac vita dum [Col. 0375D] estis Deum per poenitentiam glorificate. Unde etiam Ezechias rex ait: Domine, infernus non confitebitur tibi, neque mors laudabit te: non exspectabunt qui descendunt in lacum veritatem tuam (Isa. XXXVIII) . Ac si apertius diceret: O Domine, infernus, id est reprobi semel damnati non confitebuntur tibi laudando; neque mors, id est diabolus laudabit te; non exspectabunt qui descendunt in lacum veritatem tuam, scilicet qui omnino damnati sunt in lacu inferni non exspectabunt veritatem tuam, id est Filii tui liberationem, qui dicit: Ego sum via, veritas et vita (Joan. XIV) . Ac si patenter diceret: Sine fine jam damnati neque inferno poenitentiam [Col. 0376A] agent, neque laudes Deo referent. Et ut pro certo sciatis, o Judaei, quod non qui in inferno sunt, sed qui in praesenti saeculo veraciter poenitentiam agunt, et qui jam in coelesti regno feliciter consistunt, Deum laudant, quid iterum Ezechias rex subsequenter Deo dicat, moneo ut patienter audiatis: Vivens vivens ipse confitebitur tibi, sicut et ego hodie; pater filiis notam faciet veritatem tuam (Isai. XXXVIII) . Quasi diceret: Vivens vivens nunc in tua protectione. et in futuro in aeterna requie ipse confitebitur tibi laudando, sicut et ego hodie liberatus ab hostibus et a carnis tentationibus gratias tibi ago, sicut bonus pater subditis filiis notam faciet veritatem tuam, scilicet cultum verae religionis, ut in posteros tua clementia praedicetur.

[Col. 0376B] Quod revera in inferno nemo confiteatur Deo Psalmista etiam testatur, dicens: Domine, non est in morte qui memor sit tui; in inferno autem quis confitebitur tibi? (Psal. VI.) Ac si apertius diceret, Domine, salvum me fac propter misericordiam tuam (ibid.) : quod si interius mihi inspirando cordis compunctionem et humilem peccatorum confessionem non feceris, non ero memor tui, quia ero in morte, id est in peccato; et nullus in peccato manens, et de tua misericordia diffidens est memor tui. Hac similitudine peccatum dicitur mors, quia quemadmodum mors separat animam ab hac transitoria vita, ita peccatum a sempiterna. Quasi diceret: O Domine, nisi me salvaveris, [Col. 0376C] et a peccatorum vulneribus curaveris, non confitebor tibi, quia ero positus in inferno. Infernus est profunditas vitiorum; et omnis in peccato perseverans, et Dei benignitatem contemnens desperat. Qui ergo tuam benignitatem contemnit, o Domine, non confitebitur tibi, quia desperat: quod dicitur ad similitudinem aegrotantium, qui dum infirmantur, a medicis possunt curari; post mortem vero nullis indigent carnalibus medicinis. Ita et qui sperat, potest medicari; postquam vero desperavit, nulla potest ei medicina adhiberi. Aliter: Quandoquidem aliquis est in morte, non erit memor tui; multo minus qui est in inferno, confitebitur tibi.

Igitur dum adhuc vobis licentia vivendi in hac [Col. 0376D] praesenti vita conceditur, o perfidi Judaei, veram de praeterita incredulitatis perfidia poenitentiam agite; veram fidem corde et opere firmiter conservate; transactae vitae maculas lacrymis abluite; mores vestros juxta ecclesiasticae religionis normam quantocius commutate; ut antequam vos aeterna mors praeveniat, Jesum Christum verum Deum et verum hominem esse possitis credere; et per ipsum ad aeternam vitam, quae cum Deo Patre et Spiritu sancto ipse est, possitis pertingere. Igitur antequam propter incredulitatem tuam et impoenitens cor, o gens prava atque perversa, te mors perpetua rapiat; antequam aeternus interitus occupet; [Col. 0377A] priusquam dies judicii adveniat; priusquam tenebrosus turbo possideat; antequam tenebrae te involvant; priusquam infernus absorbeat; antequam aeternus ignis te devoret, moneo ut ex intimo corde longa trahens suspitia, amarissimosque singultus peccatoris emittens, ubertim lacrymas fundens et valde ejulans, Deo dicas cum Psalmista: Non avertas faciem tuam a me; et similis ero descendentibus in lacum (Psal. CXLII) . Ac si diceret: Non avertas faciem tuam, id est misericordiam tuam non auferas a me, quia si abstuleris, similis ero descendentibus in lacum, scilicet in profundum peccati in quo contemnunt homines, et perit confessio. Unde quidam sapiens ait: Impius cum venerit in profundum malorum, contemnit (Prov. XVIII) . [Col. 0377B] «Ille enim, ut ait Magister Petrus super hunc versiculum, in profundum peccati descendit, qui etiam confessionem perdit, vel qui proponit sibi licentiam peccandi, sive spem veniae, habenis iniquitatis effusis. Talis non audit Dominum dicentem: Convertimini ad me, et ego convertar ad vos (Zach. I) .» Adhuc ergo, ut dictum est, in hoc praesenti saeculo poenitentiam agentibus, o inimici veritatis Judaei, misericordia Dei subvenit; in futuro autem jam poenitentia non jungetur, sed ratio operum ponetur ⁜ (86) . Pro eo plerumque deteriorantur iniqui, ut ait B. Isidorus, pro quo per patientiam Dei spatium accipiunt emendandi; quia illi mora vivendi non utuntur ad poenitentiam, sed ad peccandi usurpant audaciam. A malo autem in deterius vadit, [Col. 0377C] qui tempore sibi ad poenitentiam indulto, ad libertatem pravi operis utitur. Festinare debet unusquisque ad Deum poenitendo dum potest, ne si dum potest noluerit, cum tandem voluerit, omnino non possit. Proinde propheta ait: Quaerite Dominum dum inveniri potest; invocate eum, dum prope est (Isa. LV) . Et ubi inveniri potest, nisi in praesenti vita, in qua prope et omnibus invocantibus se? Unde ait Psalmista: Prope est Dominus invocantibus eum; omnibus invocantibus eum in veritate (Psal. CXLIV) . Nam tunc jam longe erit quando reprobis dixerit: Ite in ignem aeternum (Matth. XXV) . Modo enim non videtur, et prope est; tunc autem videbitur, et prope non erit; quia videri poterit, et non poterit inveniri.»

[Col. 0377D] Dum igitur vobis adhuc in praesenti vita, o miseri et infelices Judaei, spatium vivendi datur, dum licentia convertendi ad Deum conceditur, dum spatium poenitendi tribuitur, dum janua misericordiae panditur, dum spes veniae promittitur, Christum verum Deum verumque hominem esse indubitanter credite; per verae poenitentiae asperitatem de injusta incredulitatis vestrae perfidia veniam consequi festinate; vos ipsos sanctae Ecclesiae ministris devota mente baptizandos offerte; quatenus, a peccatorum maculis emundati et sacro baptismate in Christo renovati, sanctae Ecclesiae filiis mereamini consociari

[Col. 0378A] Nolo vos ignorare, o Judaei, quod sine discretione quidquid feceritis, erit vitium; quidquid vero cum discretione, erit virtus. Virtus enim indiscreta vitii obtinet locum. Veram utique discretionem tenetis, si novum testamentum a Jesu Christo spiritualiter firmiterque institutum veteri testamento praefertis; et vetus testamentum non carnaliter sed spiritaliter esse observandum indubitanter creditis. Non irrationabiles ut bruta animalia, sed veraciter ut homines rationales estis, si patriarcharum figuris, si prophetarum vaticiniis et apostolorum atque evangelistarum praeconiis, quae veraciter ac spiritaliter de Christi incarnatione, passione, resurrectione, atque in coelum ascensione prolata sunt, absque ulla ambiguitate fidem accommodatis. Unde [Col. 0378B] Dominus ad Cain non recta intentione munera offerentem typice loquens, ait: Si recte offeras, recte autem non dividas, peccasti (Gen. IV) . Recte offertur, ut ait B. Gregorius ⁜ (87) , cum recta intentione quid agitur, sed recte non dividitur, si non hoc quod pie agitur, etiam subtiliter discernatur. Oblata enim recte dividere est, quaelibet bona nostra studia sollicite discernendo pensare: quod nimirum qui agere dissimulat, recte offerens peccat. Saepe namque etiam quod bono studio gerimus, dum discernere caute negligimus, quo judicetur fine nescimus: ut nonnunquam hoc sit reatus criminis, quod putatur causa virtutis. Recte ergo offerimus, cum bono studio bonum opus agimus; sed recte non dividimus, si habere discretionem in bono opere postponimus.

[Col. 0378C] Rationabiliter ergo, o insipientes et maligni Judaei, vos oportet discernere, quid eligere, quid respuere, quid et qualiter credere, quid agere vel quid cavere debeatis ⁜ (88) . Hanc procul dubio verae fidei omniumque bonorum operum discretionem, quae revera norma sanctitatis est et justitiae, Dominus summa diligentia suo cultui adhibendam figurate praecipiebat, cum in veteri testamento in omni sacrificio sal offerri jubebat (Levit. II) . Ideo igitur in omnibus sacrificiis sal admisceri jubetur, scilicet ut omnia quae ad Christi honorem offerimus, sal rationis ac discretionis semper accipiant.

Christum ergo cum Deo Patre et Spiritu sancto, o Judaei, indubitanter verum Deum et verum hominem esse credite, ipsum cum timore diligite, et [Col. 0378D] cum dilectione timete; spiritalia ipsius praecepta non ex tristitia, aut ex necessitate, sed cum omni devotione et laetitia servate; in ejus sanctis laudibus die noctuque hilari mente perseverate, ut juxta ecclesiasticae religionis normam vivendo, digni habeamini Christiano censeri nomine. Quod non cum tristitia sed cum spiritali laetitia Deo servire debeamus, aperte Psalmista nos admonet, dicens: Jubilate Domino terra omnis; servite Domino in laetitia (Psal. XCIX) .

«Jubilatio, id est confessio, ut ait Magister Petrus, gemina est: una est laudis, altera peccatorum. [Col. 0379A] Confessio laudis convenit perfectis, confessio peccatorum Deo servire incipientibus. Docet nos Psalmista Deum alacriter laudare, et peccata nostra plangere; quia nec in malis est desperandum, nec in bonis animus debet esse elatus.

«Notandum, quod jubilatio vera sit voce et corde. Intelligat igitur cor interius, jubilet vox exterius. Sonus enim cordis est intellectus. Jubilus autem est sonus laetitiae sine verbis, qui ipsa laetitia animi non potest explicari; quando videlicet homo gaudens ex his quae non possunt explicari verbis, erumpit in vocem quamdam exsultationis sine verbis, ita ut appareat eum ipsa voce gaudere. Hic autem jubilus fit a bonis in confessione; a malis vero non fit in confessione, cum de terrenis adeo gaudent, [Col. 0379B] sicut verbi gratia messores vel vindemiatores copia fructuum jucundantur, et de fertilitate terrae gaudentes canunt, et inter cantica inserunt voces quasdam sine verbis modulatione exsultantis animi. Haec est jubilatio improbanda. Justi vero gaudent, videntes mundo corde, quis Deus, et quo ordine, et quam mirifice fecit tanta: unde exsultantes canunt. Haec est exsultatio coronanda.» Sequitur: Servite Domino in laetitia; scilicet non necessitate sed charitate, qua liberati estis per Christum. Ac si apertius David rex et propheta Christianum populum consulendo alloqueretur, dicens: Vos qui per Jesum Christum redempti estis de vana vestra conversatione (I Petr. I) ; non murmurantes, ut Judaei [Col. 0379C] in deserto murmuraverunt et ab exterminatore perierunt (I Cor. X) ; sed in laetitia Domino servire debetis.

Audite etiam, o rebelles et increduli Judaei, quid de ipsis patribus vestris in libro Exodi scriptum sit. Fornicati sunt, inquit, in adinventionibus suis (Psal. CV) ; et ceciderunt una die viginti tria millia ex eis (Exod. XXXII) . Et iterum: Sedit populus manducare et bibere, et surrexerunt ludere (ibid.) ⁜ (89) . Esus potusque ad ludum impulit; ludus vero ad idololatriam traxit; quia vanitatis culpa cum nequaquam caute compescitur, ab iniquitate protinus mens incauta devoratur. Salomone attestante, qui ait: Qui modica non spernit ⁜ (90) , paulatim decidet (Eccli. XIX) . Cum enim parva cavere negligimus, [Col. 0379D] insensibiliter seducti, audacter etiam majora perpetramus. Non ergo in tristitia vel anxietate animi, ut supra diximus, o Judaei, Domino debetis servire; sed in laetitia et exsultatione mentis pro collatis beneficiis ei laudes et gratiarum actiones summa cum devotione offerre. Haec servitus non est amaritudinis nec indignationis, sed felicitatis et libertatis. Gratum enim debet esse redemptis, se Christi servos esse. Servos igitur vos faciat esse charitas, o Judaei; quia si veraciter fidem Christi susceperitis, liberos vos faciet ipsa veracissima veritas, quae Christus est. Unde ipse discipulis [Col. 0380A] suis, imo generaliter omnibus in se credituris ait: Si manseritis in me, et verba mea in vobis manserint, vere discipuli mei eritis, et cognoscetis veritatem, et veritas liberabit vos (Joan. XV) . Ipsam procul dubio spiritalem laetitiam, quae revera Dei servis est necessaria, ac Deo nimis placita, in libro Levitico ipse Deus praefigurabat, cum in sacrificio oleum sibi offerri praecipiebat (Levit. II) ⁜ (91) . Quod ergo in sacrificio oleum offerebatur, hoc significabat ut quidquid ad cultum Christi et honorem sanctorum exhibemus, totum in spiritali hilaritate faciamus; et, ut ait Apostolus, nihil ex tristitia aut ex necessitate agamus. Sicut enim diligit Deus hilarem datorem (II Cor. IX) , sic et gratulabundum servientem. Oleum enim hilaritatem significat, sicut [Col. 0380B] scriptum est: Ut exhilaret faciem in oleo; et panis cor hominis confirmet (Psal. CIII) . Quid dicitis, o Judaei, quid objicitis, vel quid ad haec respondetis.

Judaei excusari non possunt, ut in Christum credant, licet eum passum, mortuum, et monumento sepultum fides Christiana confiteatur: quandoquidem haec omnia non coacte, sed per voluntariam obedientiam; nec secundum virtutem divinitatis, sed secundum infirmitatem carnis pertulit. Cum etiam qui haec egerunt, divinae voluntati sint famulati; et unde ignominiam inferre, inde gloria et nominis exaltatio Christo venerit: quod appositis exemplis ex sacris litteris Gregor. confirmat. Pater Christum ex charitate tradidit, Judas avaritia, Judaei invidia, atque Christus seipsum ineffabili clementia. Quod Judaei intelligere non possunt, litterae legis adhaerentes. Eos ad jugem Christi amorem hortatur; qui ignis ille est in [Col. 0380C] altari semper incensus. Eisdem respondet, quare cum voluntas Patris ejus omnipotentia sit, mundum tamen non per alium, quam per Filium ejus redimere decreverit. Qui etiam in quatuor generibus oblationum, quae in Levitico offerri praecipiuntur, praefiguratus fuit.