205

«Verbum abbreviatum fecit Dominus super terram (Rom. IX) .» Si enim Verbum de sinu Patris ad nos missum, imo si Filius Dei incircumscriptibilis, «quem totus non capit orbis,» brevitate uteri virginalis voluit circumscribi, quanto magis Verbum sacrae paginae (quod nobis tribuit, et quod nobis in arrham et pignus suae dilectionis reliquit) voluit abbreviari: in quo vias et semitas ejus deprehenderemus, in quo cursus nostri viam breviter et succincte ad aeternam beatitudinem legeremus expressam? Superfluitas verborum, imo et infinitas est in [Col. 0023B] aliis scripturis respecto sacrae Scripturae, quam respuit illa. Hanc prolixitatem et superfluitatem verborum philosophus vituperans, et resecandam ostendens, ait (SENECA, epist. 2) : Distrahit nos librorum multitudo. Itaque, cum legere non possis quantum habueris, satis est habere quantum legas. [Col. 0024A] Sed modo, inquis, hunc librum evolvere volo, modo illum. Fastidientis stomachi est multa degustare: quae, ubi varia sunt et diversa, inquinant, non alunt. Probatos itaque semper lege libros; et si quando ad alios divertere libuerit, ad priores redi, aliqua tibi comparans in auxilium adversus omnia vitia et omnem pestem; et cum multa percurreris, unum excerpe quod illo die decoquas. Hoc quoque ipse facio. Ex pluribus quae legi aliquid apprehendo et excerpo. Item (epist. 48, 16, 45) : Etsi multum superesset aetatis, parce dispensandum esset ut sufficeret necessariis. Magna enim dementia est superfluitati intendere in tanta temporis egestate. Non est opus verbis, sed rebus. Haec est scientia rerum, quae magis informat animum, vitam disponit, actiones [Col. 0024B] regit, agenda et omittenda demonstrat, sed et ad amplustre, et per ancipitia fluctuantium dirigit cursum. Nemo securus sine ea.

2 (Epist. 19.) Itaque cum breve sit tempus, cum punctum et etiam minus puncto sit, quo vivimus, cum retroacta tempora mors jam teneat, Domino [Col. 0025A] per horam saltem serviamus, brevitatemque imitantes, colligamus utiliora capitula, sumpta tum ex corpore sacrae Scripturae, tum ex bene dictis aliarum scripturarum.

Quidquid enim ubicunque bene dictum est, meum est, inquit Theologus (epist. 16) , ad vitiorum singulorum redargutionem, et ad virtutum et morum commendationem, et operum nostrorum directionem, negotiorumque in Ecclesia emergentium decisionem.

In tribus igitur consistit exercitium sacrae Scripturae: circa lectionem, disputationem et praedicationem. Cuilibet istorum mater oblivionis et noverca memoriae est nimia prolixitas. Lectio autem est quasi fundamentum, et substratorium sequentium; [Col. 0025B] quia per eam caeterae utilitates comparantur. Disputatio quasi paries est in hoc exercitio et aedificio; quia nihil plene intelligitur, fideliterve praedicatur, nisi prius dente disputationis frangatur. Praedicatio vero, cui subserviunt priora, quasi tectum est tegens fideles ab aestu, et a turbine vitiorum. Post lectionem igitur sacrae Scripturae, et dubitabilium, per disputationem, inquisitionem, et non prius, praedicandum est; ut sic cortina cortinam trahat, et caetera.

Gregorius brevitatem lectionis commendans, ab eaque prolixitatem et superfluam expositionem [Col. 0025C] resecans, ait (hom. 15, in Luc. VIII) : Lectio ista (scilicet: «Exiit qui seminat seminare semen suum,» et caetera) non indiget expositione, sed admonitione. Admonitoria igitur, quia per se patent, seorsum in loco privato legantur; expositoria vero et difficilia in scholis audiantur. Ad hoc, inquit Hieronymus (in c. I Isaiae) , terenda sunt magistrorum limina. Item idem (in c. XVI Ezech.) : Cum Dominus ante offensam idololatriae illi populo tantum Decalogum commisisset sufficientem ad salutem, post illam multiplices contulit caeremonias, quibus, meritis eorum exigentibus, onerati sunt et afflicti. Eorum exemplo nos vereri debemus, quod, cum Dominus tantummodo textum Evangelii Matthaei Ecclesiae primitivae commisisset omnia necessaria [Col. 0025D] saluti continentem, meritis nostris exigentibus, puta vanis exercitationibus, et inquisitionibus superfluis, et peccatis aliis, glossarum multitudine, lectionum superfluitate et prolixitate onerati sumus, in quibus est tantum «labor et afflictio spiritus (Eccle. I) ;» puta in glossis illis, quae non intra, sed circa textum loquuntur. Item Isaias: «Quare appenditis argentum vestrum, non in panibus (Isa. LV) ,» id est in ipsa refectione, 3 scilicet spiritualium eloquiorum saturantium et necessariorum: «et laborem vestrum,» scilicet studium, «non in saturitate,» sed in foliis verborum, et in multitudine, quae aurem praetervolant, et animum non satiant. Item idem: «Ubi est litteratus, ubi est verba legis ponderans (Isa. XXXIII) ,» scilicet Scriba et Pharisaeus [Col. 0026A] legem superflua expositione onerans? Item: Hieronymus textum per textum exponit, aliam glossam supervacaneam judicans; ideoque nobis difficilior est ad intelligendum. Item: Sicut Hieronymus et Origenes asteriscos et obelos illuminandis, et confodiendis, et delendis praeposuerunt; ita et nunc magis videtur esse opus, ut haec praeponeremus ad explanationem difficilium, et jugulationem deletionemque prolixitatis, et superfluitatis glossarum. Item: Sicut in templo era infusoria, in candelabro exstinctoria et emunctoria (Exod. XXV) , sic in sacra Scriptura infusores fuerunt, ut, qui eam exposuerunt, Hieronymus et Gregorius; exstinctores, qui haereses exstinxerunt, scilicet validi mallei haereticorum, Augustinus et Hilarius; emunctores, qui [Col. 0026B] superflua exstirpaverunt, ut Hieronymus et Origenes; quorum exemplo et nos aliqua de superfluis emungamus et resecemus a lectione ejus.

Item: Pudorem maximum nobis incutere deberet, quod Hieronymus sola bibliotheca adjutus, vocatus a Damaso papa et consultus, ad omnes consultationes et questiones Ecclesiae sufficienter responderit. Item: Idem in anni unius spatio, totam bibliothecam historice, allegorice, tropologice et anagogice Paulae et Eustochio exposuit. Item Augustinus (lib. III contra Maximum, c. 114, et in Psal. LVII) : Noli credere meis verbis, nisi id quod dixero, per Vetus vel Novum Testamentum probavero. Item ait Apostolus: «Si quis loquitur, quasi sermones Dei (I Petr. IV) .» Glossa: Non contra voluntatem Dei, [Col. 0026C] juxta auctoritatem sacri eloquii, et ad utilitatem proximi. Item: Armati tantum extrinsecus, et non intrinsecus, inermes sumus contra Judaeum, haereticum, tum in opponendo, tum in respondendo. Item: Sacra Scriptura est navis nostra, qua transire debemus «hoc mare magnum et spatiosum (Psal. CIII) ,» et caetera, quae non est oneranda saburra, et superfluis expositionibus, sed sufficientibus et necessariis tantum. Item (SEVER. SULP., dial. I, c. 12) : Saepe utilia et necessaria praetermittenda sunt, ne multitudine utilium praegravemur. Item in Legenda sancti Martini: Cui pauca non sufficiunt, nec plura proderunt. Item Salomon: «In paucis sint actus tui (Eccli. XI) .» Ergo si in rebus paucitas, potius in verbis esse debet.

Item: Hoc est pretiosum gummi, quod ex oculis [Col. 0026D] Domini liquitur, cui nihil superfluum, nihil adulterinum, nil contrarium admiscendum est. Item: Os putei Abrahae, a quo Isaac amovit lapidem, iterum cum Philistaeis obstruimus (Gen. XXVI) . Item: Cum modica farinula et simila tantum, praeceptum est filiis Israel ut migrarent de Aegypto (Exod. XII) . Item:

Post haec de brevitate quaestionum, vel disputationis agendum est, et quae, cujusmodi tractari debeant, ostendendum. Ad hoc Epistola ad Ephesios cap. IV: «Omnis sermo malus ex ore vestro non procedat: sed si quis bonus est, ad aedificationem fidei, ut det gloriam audientibus.» Item I ad Timotheum cap. I: «Rogavi te, ut denuntiares quibusdam fratribus, ne aliter docerent, neque intenderent [Col. 0028B] fabulis et genealogiis interminatis; quae quaestiones praestant ruinam magis quam aedificationem Dei, quae est in fide.» Item in eadem, cap. VI: «Si quis aliter docet, et non acquiescit sanis sermonibus Domini nostri Jesu Christi, et ei quae secundum pietatem est doctrinae: superbus est, et nihil sciens, sed languens circa quaestiones et pugnas verborum, ex quibus oriuntur invidiae, contentiones, blasphemiae,» etc. Item in eadem, cap. IV: «Ineptas et aniles fabulas devita. Potius exerce te ad pietatem,» quae est in fide et bonis moribus. Item in eadem, cap. VI: «Profanas vocum novitates, et oppositiones falsi nominis scientiae, devita; quam quidam promittentes circa fidem exciderunt.» Vera scientia est, quae tantum consistit in doctrina fidei [Col. 0028C] et morum. Item II Epist. ad Timotheum, cap. I: «Formam habe sanorum verborum, quae a me audisti, in fide et dilectione in Christo Jesu.» In eadem, cap. II: «Noli verbis contendere. Nihil enim utile est, nisi ad subversionem audientium.» Item in eadem, cap. II: «Exhibe te inconfusibilem, recte tractantem verbum veritatis: profana autem et vaniloquia devita. Multum enim proficiunt ad impietatem, in quibus nullus est fructus.» Item in eadem, cap. II: «Stultas et sine disciplina quaestiones devita, sciens quod generant lites: servum autem Domini non oportet litigare.» Et nota differentiam inter stultas quaestiones et temerarias. Hae enim vanae sunt et inutiles, illae periculosae et animum [Col. 0028D] subvertentes, erroremque suum cito generant. Item cap. III: «Tu vero permane in his quae didicisti, et credita sunt tibi, sciens a quo didiceris, et quia ab infantia sacras litteras nosti, quae te possunt instruere ad salutem per fidem, quae est in Christo Jesu. Omnis enim scriptura divinitus inspirata, utilis est ad docendum, ad arguendum, ad corrigendum, ad erudiendum in justitia, ut perfectus sit homo, ad omne opus bonum instructus.» Item in psalmo LVIII: «Os meum loquetur sapientiam;» Glossa De fide et coelestibus: «et meditatio cordis mei prudentiam;» 6 Glossa: De bonis moribus. Item in psal. LXVII: «Verumtamen confringet Dominus,» humiliando vel puniendo, «capita inimicorum suorum,» id est superbiam, «et verticem [Col. 0029A] capilli,» id est versutias inanium quaestionum. Sunt enim qui tales calumniarum et quaestionum minutias quaerunt, ut et ipsos capillos scrutari videantur. Item Levitici cap. I: «Offerens turturem vel columbam projiciet vesiculam,» id est omnem tumorem (tumor infusa repellit: ob hoc sit altare tuum concavum) «et plumas,» id est superfluas et inutiles projice quaestiones.

Item in eodem, cap. XXVI: «Si mandata mea custodieritis, dabo vobis pluviam temporibus suis: si non, dabo vobis desuper coelum ferreum» (id est scripturam, quae non pluet vobis doctrinam), «et terram aeneam,» id est divinam Scripturam vobis infructuosam. «Consumetur incassum labor vester.» Glossa: Quem divinis Scripturis impenditis, quia [Col. 0029B] prave intelligitis et superfluis vacatis. Item Deuteronomii cap. XXVIII: «Det Deus imbrem,» id est doctrinam, quae non excitet germina virtutum, sed aeternum pronuntiet interitum; «et descendat de coelo super te cinis,» id est doctrina urens, subtilis, et confusa; «donec conteraris.» Glossa: aeterna poena. Simile autem confuso est, quod in cinerem et pulverem redigitur. Nihil subtilius arista, nihil adeo obest utilitati, sicut nimia subtilitas. Pulverem ne moveas et dispergas, ne eo moto involvatur et obscuretur, imo excaecetur oculus mentis tuae. Item Seneca (ep. 20) : Aliud est propositum declamantibus et assensum coronae captantibus. Aliud his qui otiosorum aures disputatione varia aut volubili [Col. 0029C] detinent. Facere docet coelestis philosophia, non garrire, non linguose loqui. In rebus enim est, non in verbis. Non est populare artificium, licet nunc vitio nostro, gloriae et quaestui et litigio data. Ne acquiescas in gyris maeandrinis et anfractibus verborum et cavillarum aedibus labyrinthi; sed fuge (ep. 16) . Item: Quid mihi verba distorques et syllabas digeris? Scilicet non potero a fugiendis petenda secernere, nisi quaestiones vaferrimas construxero, et conclusione falsa a vero nascens mendacium astruxero. Pudeat quod in re tam seria senes ludimus. O pueriles ineptiae! In hoc barbam demisimus? Hoc est quod tristes docemus et pallidi? Coelestis philosophia aliquid promittit, scilicet, ut me Deo aliquid parere faciat. Non est [Col. 0029D] locus jocandi: ad miseros advocatus es. Opem te laturum naufragis, captis, aegris, egentibus, intentae securi praestantibus caput pollicitus es (ep. 48) . Adversus vitia est nobis pugna, adversus pestes erebi, adversus monstrum hujus maris. Quid ergo adversus mortem tu tam minuta jacula jacularis? Subula leonem excipis? Acuta sunt ista quae dicis. Nil acutius arista: sed ipsa subtilitas quaedam inutilia et inefficacia reddit (ep. 82) . Valet ad hoc exemplum de Polemone, qui quidem, cum esset vitae perditissimae, sertis roseis redimitus, unguentis delibutus, nebulonum et lenonum turba constipatus, scholas Xenocratis intravit. Proinde omnes discipuli indignati 7 sunt vehementer: solus magister, illius miseriae compatiens, digressus est a [Col. 0030A] cursu propositae disputationis, et disputare coepit de frugalitate et bonis moribus, virtutes singulas commendans, eisque vitia opposita redarguens et vituperans. Tandem Polemon valde commotus suram de sura deposuit, omniaque insignia luxuriae et lenocinii, focalia, et reticula et coronulas, et hujusmodi, rejecit: sicque una et acutissima disputatione gravissimus philosophus evasit, qui leno turpissimus intravit (VALER. MAXIM., l. VI, c. 11) . Item Seneca: Quid mihi verba captiosa componis? Cur interroganti vincula, disputationis scilicet, nectis? Magnis telis magna portenta, id est vitia, feriuntur (ep. 82) . Item: Pudet descendere in aciem pro diis et hominibus susceptam, subula armatum. Pro diis, id est fide; pro hominibus, id est bonis [Col. 0030B] moribus: contra vitia susceptam, armatum subula, id est levi et frivola ratione, vel disputatione (ibid.) . Item: Multa invenissemus necessaria, nisi quaesissemus superflua. Multum nobis temporis verborum cavillatio eripuit, captiosae etiam disputationes, quae acumen irritum exercent. Nectimus nodos, et ambiguam verborum significationem, quasi nobis vacet, quasi jam vivere, quasi jam mori sciamus (ep. 45) . Et infra: Cavendum est magis, ne res nos, non verba decipiant. Quid mihi vocum dissimilitudines diffinit quis, quibus nemo unquam, nisi dum disputat, captus est? Res fallunt, ideo illas discerne. Item; Ille cui probas habere cornua, non tam stultus est, ut frontem suam tentet et tangat. [Col. 0030C] Sic ista sine noxa decipiunt, quomodo praestigiatorum acetabula, et calculi Pygmaeorum, in quibus ipsa fallacia delectat. Sed non vaco adversus istas ineptias. Ingens negotium in manibus meis est. Nunc mortifera mecum sunt, mors me sequitur, vita fugit; adversus haec me doce (ep. 52) . Item: Nil turpius coelesti philosophia captante clamores. Sid aliquid inter clamorem theatri et scholae. Disputationes praeparatae et effusae auribus populi, plus habent strepitus, minus utilitatis. Nemo consilium clare dat. Submissa verba facilius intrant et haerent: nec multis opus est, sed efficacibus (ep. 38) .

Non ergo clamandum in disputationibus theologiae; non disputandum de frivolis, sed, ut ait Seneca [Col. 0030D] (ep. 49) , de justitia, de pietate, de frugalitate de utraque pudicitia, scilicet mentis et corporis, mihi disputa. Tragicus etiam ait: Veritatis simplex est oratio, ideo illam implicari non oportet. Nec enim quidquam minus convenit quam subdola ista calliditas animi, magna conantibus (EURIPIDES in Phoenissis) .

Deponamus igitur hujus declamationis acutae concinnationes, quaestiunculas inutiles, ne diutius cum Judaeis videamur montem Seir multiplici et vano circuitu circuire (Deut. II) ; et tam diu in Ramesse pervagando ad terram promissionis, id est ad veritatem theologiae, nequeuntes pervenire (Exod. XII; Num. XXXIII) . Ad majorem igitur natus, rebus studeas, non verbis; ut quidquid legeris, quidquid disputaveris, [Col. 0031A] quidquid praedicaveris, ad mores in te, et in aliis, exemplo tui, 8 informandos referas. Puta, in te marcentia excita, tumida doma, fluida coerce, soluta constringe, cupiditates tuas vexa et exstirpa, ignorantiam tuam illumina (SENEC., ep 89) . Pro disputationis utilitate, et contra ejusdem inutilitatem monemur exemplo antiquorum. Patriarchae enim opere et exemplo contra idololatriam pugnaverunt. Prophetae verbo et exemplo filios Israel contra inobedientiam corripuerunt. Apostoli verbo et exemplo, et etiam morte contra infidelitatem praedicaverunt. Doctores vero Ecclesiae contra haereses in defensionem Evangelii et fidei disputaverunt. Nos vero steriles in Ecclesia, nullumque fructum ferentes in eo, in superfluis et vanis quaestionibus [Col. 0031B] languentes deficimus.

«Simul insipiens et stultus peribunt (Psal. XLVIII) .» De stultis disputationibus dictum est; quae licet sint inutiles, quia tamen videntur habere aliquid subtilitatis, alliciunt et decipiunt. Licet autem stulti pereant, magis tamen insipientes, qui de coelestibus supra vires et supra ea quae sufficiunt ad salutem, inquirunt; qui vespis et pugionibus Dominum Jesum exagitare videntur. Apostolus contra tales invehitur, dicens: «Non plus sapere quam oportet, sed,» etc. (Rom. XII.) Item Jeremiae [Col. 0031C] cap. XV: «Vae mihi, mater mea; quare me genuisti virum rixae,» vel judicii? Alia littera: «Virum discordiae,» vel qui judicer «in universa terra? Non feneravi, nec feneravit mihi quisquam, et omnes maledicunt mihi:» contradicendo mihi et ego eis. Ita et nos verbis maledicimus, et contradicimus invicem, fere in nullo consentientes. Item Job cap. XIX: «Nempe etsi ignoravi, mecum erit,» de non necessariis, «ignorantia mea:» ita et scientia, non contra ut scientia, quae evanescere facit et superbire. Item Ecclesiasticus cap. XVI: «Non exoraverunt pro peccatis suis antiqui gigantes,» quibus comparantur et assimilantur curiosi. Et ibidem: «Qui minoratur,» id est qui distribuitur per multa «corde, cogitat inania.» Item [Col. 0031D] psalmo LXIII: «Scrutati sunt iniquitates,» etc.; et Lucas cap. II: «Ecce hic positus est in ruinam, et in resurrectionem multorum in Israel, et in signum cui contradicetur.» Eo enim nato, statim contradictum est ei ab Herode de regno (Matth. II) ; passo, a Scribis et Pharisaeis de inscriptionis titulo (Joan. XIX) ; et modo de humanitate ejus contradicitur, et de aliis sacramentis, cum diversi diversa et adversa super his sentiunt. Item psalmo L: «Incerta et occulta sapientiae tuae manifestasti mihi.» Incerta sunt, quae patent aliquibus indiciis, de quibus tamen plura ignoramus quam sciamus. Occulta sunt, quae omnino latent, de quibus nulla habemus indicia, et haec et illa Dominus 9 David revelarat. Sed nunquid praesumimus David [Col. 0032A] suparare, vel ei aequales esse meritis, ut similiter nobis Dominus ista revelet? Tales dedignantur dicere: «Mirabilis facta est scientia tua, et non potero ad eam (Psal. CXXXVIII) ,» imo potius possunt. Item: Nec hoc dicere dignatur: «Defecerunt oculi mei in eloquium tuum (Psal. CXVIII) .» Hieronymus (epist. 104, 8) : Non sum tam ineptus, ut credam me posse carpere ad plenum fructus illius arboris, cujus radices fixae sunt in coelo. Item: Tales «mammas sic stringunt, quod pro lacte sanguinem eliciunt (Prov. XXX) ,» vel fundunt. Item: Aquas «unius moris» quibus «ambulare debemus in domo cum consensu,» faciunt «aquas contradictionis (Psal. LXVII) ,» quibus contradicunt, et sibi invicem, et ipsi Domino, ipsisque aquis. Jeremias cap. [Col. 0032B] XXXIII: «Contritum est, inquit, cor meum in medio mei, contremuerunt ossa mea; factus sum quasi vir ebrius, et quasi homo madidus vino a facie Domini, a facie sanctorum verborum ejus;» et ideo: «Quia adulteris repleta est terra, quia a facie maledictionis luxit terra (ibid.) .» Si ergo «a facie Domini» primaria, quae est divina essentia, ad eam intelligendam et cognoscendam «factus sum quasi vir ebrius,» etc., ita et «a facie ejus» secundaria, scilicet «verborum ejus,» quae est de illa, et quam docet agnoscere. Item: Considerate et discrete praeceptum est Hebraeis, ne aliqui infra triginta annos constituti, legerent principium Geneseos, et finem Ezechielis, et Cantica canticorum: ergo per classes et ad mensuram, et a fideli, et a prudente dispensatore dispensanda [Col. 0032C] esset esca sacrae Scripturae. Item: «Domine Dominus noster, quam admirabile est nomen tuum in universa terra: quoniam elevata est magnificentia tua super coelos (Psal. VIII) ,» sacrae Scripturae: et ait «non possumus ad eam (Psal. CXXXVIII) :» et ita nomen ejus inexplicabile et admirabile; similiter magnitudo ejus, cujus non est finis. Item: Tegenda est arca ad reverentiam, licet detecta sit quoad caeremonias (Levit. XVI) . Item: Fumus aromo tum temperabat visum sacerdotis, ne ingrediens templum nuda videret «Sancta sanctorum (ibid.) :» ita et nunc temperare debemus visum nostrum. Angelus Tobiae cap. XII: «Benedicite Deum coeli, etc. Etenim sacramentum regis abscondere bonum est: [Col. 0032D] opera autem ejus revelare et confiteri honorificum est;» Glossa: Mysteria Domini tegenda sunt, opera vero praedicanda. Unde super illum locum Psalmi: «Mirabilis facta est scientia tua ex me (Psal. CXXXVIII) ,» etc. Glossa, etiam textus alibi: «Mirabilia opera tua, et anima mea cognoscet nimis (ibid.) ;» ergo opera Domini inquiras de ipsis, et de poenitentia, dandisque consiliis in Ecclesia tractes. Item: «Os non comminuetis ex eo (Exod. XII; Joan. XIX) ;» et: «Ossa regis Idumaei ne redigatis in cinerem (Amos II, 1) .» Claudatur puteus, ne bos vel asinus cadat in eum (Exod. XXI) . Item: «Juxta eloquium tuum da mihi intellectum (Psal. CXVIII) .» M. Non infra, non contra, non supra: non audeo etiam dicere, quod cum eloquio, sed juxta, ne tibi de pari contendere [Col. 0033A] videar. Ideoque: «Adhaesi testimoniis tuis, Domine (Psal. CXVIII) :» Non supra, sicut illi, qui assimilantur Simoni Mago, qui volavit, sed non «supra pennas ventorum (Psal. XVII) ,» quod solus Christus, «Qui posuit tenebras latibulum suum,» quoadusque «videamus eum» in futuro «facie ad faciem (I Cor. XIII) .» Item: Supra volantes, «Posuerunt in coelum os suum, et lingua eorum transivit in terra (Psal. LXXII) ,» id est de coelestibus humano more tractant et 10 disputant, qui «statuunt oculos suos declinare in terram (Psal. XVI) ,» quibus necesse esset cum Martino potius coelum respicere, quam «in coelum os ponere. Convertit Dominus flumina» talium «in sanguinem,» id est in carnalem sensum et expositionem: «et imbres eorum ne biberent [Col. 0033B] (Psal. LXXVII) .» Item: Horrendum est de coelestibus, et summo bono omnium auctore, pulverem et quisquilias et sarmenta vilia colligere. Unde philosophus ( Epist. ad Eustoch. de custodia virgin. ): Qui in maximis et rebus dubiis timidus erit, nauci non est. Et Hieronymus: Stultum est sollicitari de eo quod sine periculo nescitur. Item: «Sentite de Domino in bonitate, et in simplicitate cordis quaerite illum (Sap. I) .» — «Qui enim ambulat simpliciter, ambulat confidenter (Prov. X) .» Non dico simplicitate simulata et haeretica, vel simplicitate stultitiae cognata, sed simplicitate existente sine plica erroris, et sine plica curiositatis, et temerae inquisitionis. Item: Et «Quasi modo geniti infantes, rationabiles» tamen, [Col. 0033C] «lac concupiscentes» doctrinae (I Petr. II) : quasi scilicet sufficientia et minora quae capere potestis. Stolida ergo monemur non inquirere, multo magis et curiosa, imo prohibemur. «Nolite extollere in altum cornu vestrum: nolite loqui adversus Deum iniquitatem (Psal. LXXIV) :» vel per haeresim blasphemando, vel in moribus male docendo; vel per superbiam et curiosam disputationem nimis investigando; vel praecepta Domini generalia, particularia, et localia, et temporalia esse asserendo: arcumque sacrae Scripturae carnali expositione levigando. «Nolite loqui sublimia» et temeraria «gloriantes: sed recedant vetera de ore vestro (I Reg. II) ;» scilicet superfluae et temerariae inquisitiones, et prava dogmata philosophorum. Item: «Dixit Manue ad [Col. 0033D] angelum qui ei apparuit: Quod est tibi nomen? Respondit angelus: Cur quaeris nomen meum, quod est mirabile (Judic. XIII) ,» et inexplicabile? M. Si ergo de nomine Deitatis prohibemur quaerere, multo magis de re nominis curiose et superbe. Omne nomen Dei est ineffabile. Sufficiat ergo quod ipse «admirabilis, fortis, potens (Isa. IX) ,» etc., quod scilicet haec sunt nomina ejus. Item Hieronymus: Non minori scelere dicitur Deus non esse quod est, quam negatur esse quod est. Moyses posuit terminos circa montem, ne bestia, quae tangeret, lapidaretur (Exod. XIX) : sic et Christus, et Patres nostri «terminum posuerunt in monte» et circa montem sacrae Scripturae, «quem non debemus transgredi (Psal. CIII; Hebr. XII) » per inutilem, et temerariam, [Col. 0034A] et superfluam inquisitionem. Tangentes enim montem bestialiter, lapidabantur. Item Parabolarum cap. XXV: «Fili, invenisti mel,» scilicet doctrinae: «Comede quod sufficit tibi, ne forte satiatus evomas illud (Prov. XXV) :» Glossa: Scilicet ultra vires quaerendo, perdas intellecta. Item; Tantum summitatem virgae cum Jonatha, melle intinge, et exhilarabuntur oculi tui ut illius (I Reg. XIV) : et bene prosequeris hostes tuos, ut ille: quia «Declaratio sermonum tuorum, Domine, illuminat (Psal. CXVIII) .» Non obtenebrat, non involvit, ut curiosa inquisitio. Item Ecclesiastici capite tertio: «Fili, altiora te ne quaesieris, et fortiora te ne scrutatus fueris; sed quae praecepit Deus, cogita illa semper, et in pluribus operibus ejus non eris curiosus. Non enim tibi [Col. 0034B] necessarium est, ea quae abscondita sunt, videre oculis tuis:» multo magis in perscrutanda majestate illius. Item ibidem: «In supervacuis rebus 11 noli scrutari multipliciter, et in pluribus operibus ejus non eris curiosus. Plurima enim super sensum hominum ostensa sunt tibi: multos enim supplantavit suspicio eorum (Eccli. V) .» Item Ecclesiastes, c. VII: «Quid necesse est homini majora se quaerere, cum ignoret quid conducat sibi in vita sua?» Item ibidem: «Dixi: Sapiens efficiar, et ipsa longius recessit a me. Multo magis quam erat: et alia profunditas, Quis inveniet eam?» Item ibidem, cap. VIII. «Quis talis, ut sapiens est, et quis novit solutionem verbi divini?» Item ibidem: «Intellexi [Col. 0034C] quod omnium operum Domini nullam possit homo invenire rationem eorum quae sunt sub sole, et quanto plus laboraverit ad quaerendum, tanto minus inveniet.» Item: «Fili pauci sint sermones tui (Eccli. V) ,» de Deo, de quo etiam varia periculose dicuntur. Item Ecclesiastico: «Qui quaerit legem, replebitur ab ea, et qui» curiose et «insidiose agit, scandalizabitur ab ea (Eccli. XXXII) :» et non inveniet eam. Item Aristoteles: Nunquam decet nos esse verecundiores, et magis sobrios, quam cum de diis loquimur. M. Multo magis cum de uno et vero Deo loquimur.

[Col. 0034D] Sequitur de modo disputandi, qui exigit ut sine lite et contentione fiat. Unde Isaias: «Aquae Siloe fluunt cum silentio (Isa. VIII) ,» non cum litigio, non cum impetu, et tragico hiatu. Item in Deuteronomio in cantico Moysi: «fluat ut ros eloquium meum (Deut. XXXII) :» stillando, et sine strepitu et effusione nimia. Item libro II Regum, cap. XXII: «Posuit tenebras latibulum suum, in circuitu suo cribrans aquas,» sacrae scilicet Scripturae, «de nubibus coelorum.» Cribrando ergo eas, et non cum impetu fundendo, tractandum est de illis, ut descendant de nubibus sacrae Scripturae. Item II ad Tim. II: «Non oportet servum Dei litigare,» ut obstrepat studio altercandi, erroremque suum tragico defendat hiatu; «sed mansuetum esse ad omnes, [Col. 0035A] cum modestia corripientem» et disputantem. Item: «Non in contentione (Rom. XIII) .» Glossa: Altercatio enim non decet sanctos, sed collatio. In contentione enim minor invidet majori, et se illi praeferre contendit. Item II ad Timotheum II: «Noli verbis contendere, nihil enim utile est, nisi ad subversionem audientium.» Glossa: Contentio nihil potest nisi subvertere, dum verbosus par, vel superior videtur Catholico humiliter loquente; in qua non potest non fieri, quin excitet aliquid quod contra conscientiam dicatur.

Pronuntiatio ordinata debet esse ut vita: ordinatum autem non est quod praecipitatur et properat. Celeritas etiam dicendi nec in sua potestate est nec satis philosophiae amica est, quae [Col. 0035B] verba debet ponere, non projicere, et 12 procedere pedetentim (SENEC., ep. 40) . Item philosophus: Ad summam totius summae, tardiloquum, rariloquum, submissa voce loquentem te esse jubeo. Caput enim movere, brachia intorquere, digitos extendere, pedes supplodere, totumque corpus concutere, quid aliud est nisi quaedam similitudo insaniae, et te similem pugili ostendere? (Ibid.) Item Isaias: «Cum desieris digitum extendere, et loqui id quod non prodest, tunc placebis animae meae (Isa. LVIII) .» Item: Sicut turpe est interrogantem histrioni in disputatione assimilari, si gesticulando proposuerit: ita et solventem nimis esse praeproperum turpe est et periculosum, maxime in quaestionibus solvendis, ubi vertitur periculum [Col. 0035C] animarum (Hebr. X) . Unde in Ecclesiastico (cap. XXXII) : «Fili, sine consilio nihil facias, et post factum non poenitebis.» Item: «Qui interrogationem,» solvendo scilicet, «manifestat, parabit verbum (Eccli. XXXIII) .» Glossa: Orando, meditando, bene operando: «Et sic deprecatus, exaudietur, et conservabit disciplinam, et tunc respondebit: «praecordia fatui quasi rota carri,» etc. Item in eodem, cap. XXXII: «Vir consilii non disperdet intelligentiam: alienus et superbus non pertimescet timorem, etiam postquam fecit cum eo sine consilio, et suis insectationibus arguetur.» Item cap. XXXVII: «Fili, in omnibus cor boni consilii statue tecum: non est enim tibi aliud plus illo.» Item cap. XXXVII: Ante omnia opera verbum [Col. 0035D] verax praecedat te, et ante omnem actum consilium stabile. Item: «Labia imprudentium stulta et inconsiderata narrabunt, verba autem prudentium statera ponderabuntur. In ore fatuorum cor illorum, et in corde sapientum os illorum (Eccli. XXI) .» Item, exemplo sanctorum primitivae Ecclesiae, necnon et justorum eos praecedentium, etiam et aliorum seniorum praedictos sequentium, qui nihil solvebant, ad nulla respondebant, nisi deliberatione et consilio praehabito et praecedente. Item a simili: Cum enim in quaestione mota super aliqua terrula vel recula alia terrena, coram judice; si tanta adhibeatur solemnitas judicii, tum in testium approbatione, tum in advocatorum productione, in [Col. 0036A] induciarum protelatione et exspectatione, in accusatorum puritate, demum in sententiae latione, multo magis in his ubi agitur de coelestibus, de sacramentis Ecclesiae, de his etiam (scilicet consilis dandis, vel non dandis) in quibus vertitur periculum animarum. Exemplo quoque Aristotelis, ad nullam, etiam facilem, quaestionem sibi propositam, respondentis, nisi datis induciis. Unde, et cum ei proponeretur quaestio difficilis, Theophrastus, juvenili calore adhuc imbutus, quaestionem illam se soluturum promisit. In cujus solutione cum deficeret et multum erubesceret, ait ei Aristoteles: «Opus est tibi fraeno.» Alii vero discipulo, scilicet Eudemo (qui cum nimis morose, et non nisi cum induciis diutinis sibi proposita solvebat), ait Aristoteles: [Col. 0036B] Tibi opus est calcaribus. Venam tamen ingenii habebat divitem.

Sequitur de tecto exercitii sacrae Scripturae, hoc est de praedicatione, cujus, ut duorum praecedentium (supra, cap. 1) , fundamentum est sanctitas vitae et conversationis bonae, per quam venitur ad illa. Unde in Psalmo: «Mihi adhaerere Deo, per fidem et bonam vitam, et operationem fidei, bonum est (Psal. LXXII) ;» deinde: «Ponere in Domino Deo spem meam, ut sic annuntiem omnes laudationes,» vel praedicationes, «tuas in portis filiae Sion (Psal. IX) .» Est enim multiplex praedicatio, scilicet: eruditionis, correctionis, exhortationis, excitationis, [Col. 0036C] consolationis, et sustentationis beneficii. Et quia tribus praedictis subservit vox quasi eis necessaria et eorum praeambula, sciendum est multiplicem esse vocem. Est enim vox fletus. Unde: «Exaudivit Dominus vocem fletus mei (Psal. V) ;» et est vox confessionis; deinde vox exsultationis serenatae conscientiae, quam sequitur vox praedicationis. Unde in Psalmo: «In voce exsultationis et confessionis sonus epulantis (Psal. XLI) .» Et in alio: «Confitebimur tibi Deus», peccata, et pro amovendis malis: «Confitebimur tibi,» laudes, et pro conferendis bonis: Et, tunc, bene viventes et operantes, «invocabimus nomen tuum,» ut aliis bene et utilia praedicemus. Unde sequitur: «Narrabimus mirabilia tua (Psal. LXXIV) ,» opera creationis et recreationis [Col. 0036D] ad excitandum populum. Hic ordo etiam attenditur in ordine medendi. Prius enim amovenda sunt nociva et caetera. Item Dominus ad idem loquens praedicatoribus ait: «Vos,» conditi sapientia, «estis sal terrae,» vita; «vos estis lux mundi,» doctrina (Matth. V) . Vita enim bona, scientiam, non dico verborum, sed rerum, praecedit. Unde per vitam, et non aliter, pervenies ad scientiam, scilicet operum. Haec est scientia rerum: qui autem diligit, illa non caret. Item Salomon: «Fili, concupiscens sapientiam, serva mandata ejus, et Dominus dabit tibi illam (Eccli. X) .» Item: «A mandatis tuis intellexi (Psal. CXVIII) ;» scilicet, impletione eorum per opera, intellectum habui in doctrina. Et dicit Glossa [Col. 0037A] super illum locum: Per custodiam mandatorum pervenitur ad secreta mysteriorum. Item: «Intellectus bonus omnibus facientibus eum (Psal. CX) ,» primo; item: «Bonitatem et disciplinam, et scientiam doce me (Psal. CXVIII) .» Primo disciplinam, postea scientiam. Item: «Beati immaculati in via, qui ambulant in lege Domini: Beati qui scrutantur testimonia ejus (ibid) .» Quasi: Primo habeas fundamentum vitae (scilicet innocentiam «ambulans in lege Domini:» bene operando), tandem scrutare ejus testimonia, ut majorem tibi compares scientiam. Item Apostolus: «Attende tibi, et doctrinae (I Tim. IV) .» Et idem, in regula apostolica, praemittit ea quae ad vitam mundam sunt, ut: «Oportet episcopum esse sobrium, castum (Tit. I) ;» [Col. 0037B] et hujusmodi; ultimo id quod ad doctrinam, inquiens: In doctore, bona vita praecedat doctrinam et praedicationem (GREG., homil. 2 in Evang.) . 14 Restat enim, ut ejus praedicatio contemnatur, cujus vita despicitur. Item. Exemplo Domini, «qui coepit facere et docere (Act. I) .» Item: Sacerdos legalis primo induebatur superhumerali, deinde rationali. Onera enim propria et proximorum ferenda sunt, et opera legis implenda, primo scilicet, antequam accedas ad ratiocinationem et doctrinam, quasi prius habeas vitam mundam. Item: In figura horum «Armus separationis, et pectusculum elevationis (Exod. XXIX, XXXIX) » contingebat sacerdotibus. Prius enim laborandum et operandum est, ut separeris a malo antequam eleveris ad scientiam et [Col. 0037C] contemplationem mentis. Item: In tunica sacerdotis erant, «mala punica (per quae fervor charitatis, quae praecedit, denotatur) et tintinnabula, (Exod. XXXIX) ,» per quae sonoritas doctrinae et praedicationis, quae sequitur. Obmutescit enim facundia, ubi aegra subest conscientia. Item ex virtutibus: «In virtute multa, Dominus verbum dabit evangelizantibus virtute multa (Psal. LXVII) .» Ad utrumque enim referendum est quod dicitur, «in virtute multa». Item: In sacra Scriptura res potius quam verba loquuntur, «Res age, tutus eris (OVID. De rem amoris. » In ea potius res persuadent quam verba. Quod conjicitur exemplo Bernardi praedicantis monialibus, et in principio sermonis obmutescentis [Col. 0037D] propter peccata illarum (Vid. ejus Vitam, l. III, c. 3) . Quibus poenitentibus et confitentibus, pluit eis imbrem de coelo sacrae Scripturae. Item: Exemplo ejusdem praedicantis laicis teutonicis, et commoventis eos ad fletum, quem tamen non intelligebant. Cujus sermonem retexuit post eum quidam monachus optimus interpres, quo loquente nihil moti sunt. Qui enim non ardet non accendit. Saepe enim Deus claudit ora prophetarum propter peccata populi. Item philosophus: Magnificentior est sermo in tenui panno et grabato cum pallida facie factus (SENEC., epist. 20) . Nos autem tumentibus et rubentibus buccis praedicamus verbum Dei, et idcirco contemnitur. Item: Legitur in vitis Patrum (lib. V, libello, III, n. 18) ; Eremitae quidam cum [Col. 0038A] saecularibus quibusdam accesserunt ad Felicem abbatem, petentes ab eo sermonem fieri; qui nihil respondit illis. Illi iterum pulsaverunt, et iterum obticuit. Tertio pulsaverunt, et respondit: Quia non est sermo hodie. Sermo enim non est, nisi ei respondeant vita loquentis, et meritum audientis. Ad minus enim exigit vitae sanctitatem loquentis, ut scilicet praecedat quasi fundamentum. Item: Tractantes (legendo vel disputando, vel praedicando) verbum Dei sine fundamento sanctitatis et vitae, similes sunt Sodomitis pulsantibus ad ostium Loth, et intrare volentibus ut turpia agerent, sed percussi aorasia ostium invenire non valuerunt (Gen. XIX) . Sic et quaerentes gloriam, quaestum, et hujusmodi in sacra Scriptura, ex ea populare artificium faciendo, [Col. 0038B] caecati curiositate et peccatis aliis, non permittuntur intrare. Item: Si Mariae Magdalenae ferventi in dilectione prohibitum est a Domino ne tangeret pedes ejus, quia nondum ascenderat ad Patrem in corde suo (Joan. XX) , quanto magis prohiberi deberemus a tactu horum pedum, scilicet sacrae Scripturae, qui minus diligimus, quorum etiam vita criminibus deturpata Domino fetet! Item Job (cap VIII) : «Spes hypocritae peribit, 15 et non placebit ei vecordia sua.» Gregorius super hunc locum ait de Origene: Quia hic est qui facit quod loquitur, et quod loquitur facit. Hypocrita enim est qui aliud loquitur, aliud facit. Hypocritae quidem proferunt verbum, sed non accendunt auditores ad supernum desiderium.

Verbum quod de frigido pectore erumpit non inflammat, quia, qui non ardet non accendit. Item: «Ignitum eloquium tuum vehementer (Psal. VI) ;» igne scilicet charitatis conditum, et ex charitate prolatum, ut ignis ignem loquatur. Item: Ad hoc in missione Spiritus sancti, idem super capita apostolorum in igneis linguis apparuit (Act. XXV) , ut igniti ferventiore dilectione, ignita eloquia et omnibus linguis proferrent. Item: «Ignem veni mittere in terram, et quid volo nisi ut ardeat?» (Luc. XII) . Item: Basilio magno praedicante videbatur audientibus quod lingua ignea egrederetur ab ore ejus; [Col. 0038D] ex igne enim charitatis loquebatur. Item: Praedicante Sebastiano, Zoe uxor Nicostrati ad illum ait: «Video ante te angelum Domini tenentem tibi librum apertum, de quo procedit universa tua praedicatio.» Item Apostolus: «Os meum patet ad vos, o Corinthii, quia dilatatum est» charitate «cor meum (II Cor. VI) .» Aliter non patet in praedicatione, sed ea habita ait Dominus: «Dilata os tuum, et ego adimplebo illud (Psal. LXXX) .» Item David: «Dilatatum est cor meum, et exsultavit lingua mea,» etc. (Psal. XV.) Item Ezechieli, ait Dominus: «Fili hominis, comede volumen istud (Ezech. III) ,» in quo erat scriptum Lamentatio, Carmen et Vae. Carmen justificatorum, Lamentatio impoenitentium, Vae damnatorum sive reproborum. De praemio enim [Col. 0039A] patriae, poenitentia et poena gehennae debet esse tantum praedicatio. «Et comedi illud: et factum est in ore meo quasi mel dulce (Ezech. III) .» Dulciter et suavissime verbum Dei ore praedicat, qui eum in corde suavissime diligit; inutiliter autem et acerbe eum praedicat lingua cul obviat et contradicit conscientia. Item: «Peccatori dixit Deus: Quare tu enarras justitias meas?» (Psal. XLIX.) Cum tu opere non impleas, quare sermone communi aliquid de majestate mea, ad populum, scilicet profers? «Et quare assumis testamentum meum (ibid.) ,» id est, cum sis indevotus praesumis illud «per os tuum (ibid.) » (privata enim lectio non prohibetur) pollutum aliis praedicare? Quasi, nec sancta verba os tuum praesumat docere. Et dicit Cassiodorus super [Col. 0039B] hunc locum: Prohibet Deus ne lingua praesumat praedicare publice cui obviat conscientia prava; non tamen interdicitur laus conversis ad poenitentiam; sed vide ne cantes bene et vivas male. Item Apostolus: «Castigo corpus meum et in servitutem redigo, ne forte, cum aliis praedicaverim, ipse reprobus efficiar (I Cor. IX) .» Non ait: Ne cum aliis legerim, private scilicet. Non igitur 16 immisceant se scelerati divinis sermonibus. Item: Ad hoc in Veteri Testamento erat labium aeneum in introitu tabernaculi, ubi sacerdotes lavabant manus ingressuri tabernaculum et egressuri (Exod. XXX) . Unde: «Mundamini qui fertis vasa Domini (Isa. LII) .» Item: In eodem labio erant specula, in quibus ingressuri [Col. 0039C] et egressuri tabernaculum, viderent si quid maculae in se esset ad purgandum. M. Ad hoc solummodo.

Nota quod est praedicatio quaestuosa (B. GREGOR. hom. 12 in Evang.) , alia vana et superba gloriam quaerens, alia curiosa et stulta, alia subdola et haeretica, alia contumeliosa et scandalis plena, cum is scilicet praedicat, cujus vita despicitur, et istae duae nequaquam tolerantur. Alia officiosa, ut cum quis de officio praedicat; alia charitativa, ut cum quis, privatus scilicet, ex charitate et non de officio praedicat. Peccator autem occultus, et non praelatus, bene praedicare potest; praelatus autem peccator, etiam occultus criminaliter peccabit, si praedicaverit: quod probat Hieronymus (epist. 1 ad Heliororum) [Col. 0039D] his verbis talem alloquens sic: Non omnes episcopi sunt episcopi. Qui enim in officio male vivis, utquid locum et terram alterius occupas? Cave ne praedicatio et debita populo oratio, ei pro peccato tuo subtrahas, et tu cum plebe aeternaliter puniaris. Qui enim suis premitur, aliena non diluit. «Talis enim commune opus impedit, et ideo mortaliter peccat (Matth. XV) .» Sed nec de officio debet praedicare impoenitens et existens in proposito peccandi, quia contra officium venit, et illud exsequendo mortaliter peccat: quanto magis cujus vita est scandalis plena? Item: Nisi fueris imitator Samsonis, non extrahes favum de ore leonis (Judic. XIV) . Item, Jeremiae (cap. I) inquit Deus: «Priusquam te formarem in utero, novi te, et antequam [Col. 0040A] exires de vulva sanctificavi te, et prophetam in gentibus dedi te. Et dixit Jeremias: A, a, a, Domine Deus, ecce nescio loqui, quia puer ego sum;» id est. A. b. c. darius, in vita scilicet, in scientia, in facundia. Item II ad Timotheum II: «Tu ergo, fili, quae a me audisti, et per multos testes, haec commenda fidelibus hominibus; qui idonei erunt et alios docere.» Idonei, vita, scientia, facundia. Hoc enim tertio opus est (facundia scilicet) ut duobus primis; alioquin quantum quis prodest exemplo, tantum nocet silentio. Item in eadem: «Sollicite autem cura teipsum probabilem exhibere;» primo «operarium inconfusibilem,» et post, «recte tractantem verbum veritatis (II Tim. II) .» Item Dominus in Evangelio: «Quis putas est fidelis servus [Col. 0040B] et prudens, quem constituit Dominus super familiam suam, ut det illi in tempore tritici mensuram?» (Luc. XII.) Inde sciens quae, quibus, qualia et quando sunt apponenda. Item philosophus (SEN., epist. 24) : Nihil adeo nos philosophos infestat, quam quod nobis objicitur, nos verba, non opera tractare, vocamurque a moventibus facetias: Animalia glebae [f. gloriae ]. Item: Sanctus Gedeon pugnaturus contra Madianitas, fractis lagunculis et accensis luminibus sive lucernis, insonuit tubis, et territi sunt Madianitae et confecti (Judic. VII) . Item: Praeceptum est a Domino Isaiae (cap. XXXII) et Jeremiae (cap. I) , quod non nisi prius succincti lumbos et renes praedicarent. Item: Filii Israel [Col. 0040C] obsidentes Jericho (Josue VI) , septies 17 eam circuierunt, et in septimo circuitu tubis insonuerunt, et corruerunt muri Jericho. Jericho defectus interpretatur. Praedicaturus itaque primo omnes defectus suos cum mundo, qui in defectu est, circumeat, et in septimo circuitu, id est cum plene et perfecte, in perfecta circuitione scilicet, corruent vitia mundialium hominum quibus praedicabit. Item: «Circuivi et immolavi in tabernaculo ejus hostiam vociferationis,» etc. (Psal. XXVI.)

Philosopus (SENEC. epist. 71 et 108) : O tu lector, disputator, similiter et praedicator, qui bonum et honestatem vitae quaeris, ne exspectes magnificas [Col. 0040D] voces ab istis circulatoribus et venatoribus verborum, qui flosculis et coloribus adulterantibus verbum Dei, furtivisque translationibus et similitudinibus, improbisque orationibus potius delectabilibus, et pruritum auribus generantibus, quam utilibus utuntur. Talis praedicator, nonne me magis juvare poterit, quam nauseabundus navis gubernator, qui vix stare potest attonitus et vomitans non se, nec alios regere valens? Non minori cura debet regi vita humana in hoc mundo, quam navis in mari.

Sed, inquies, haec sequi et attendenda esse dicit Aristoteles, Socrates, Plato, Philo, et alii. Ne cures de dictis eorum in talibus, sed potius, ut bene vivas, fac quae loqueris. Item: Exemplo abbatis Willelmi Clarevallensis, qui sermonem noluit texere, sed potius [Col. 0041A] de negotiis et gerendis in monasterio tractare, inquiens hujusmodi sermonem tantum pruritum aurium generare, licet multum rogatus et in pluribus capitulis, ut praedicaret. Item: Qui haec praecipit: «Nolite solliciti esse de crastino (Matth. VI) ;» simililiter et hoc: «Nolite cogitare qualiter, vel quid loquamini (Luc. XII; Matth. X) .» Qui ergo cogitat qualiter vel quid loquatur, obviat et evacuat praeceptum Domini, quia furiose studens, pluteum caedit, et sermo hujus demorsos sapit ungues. Cujus si vita praedicaret, et lingua sine labore et sermone praemeditato. Tali enim «dabitur in illa hora quid loquatur (ibid.) .» In Actibus apostolorum (cap. XVII) Lucas, redarguens curiosos praedicatores et auditores, ait: «Athenienses omnes advenae et hospites [Col. 0041B] ad nihil aliud vacabant, nisi aut dicere, aut audire aliquid novi;» non ut crederent vel facerent illud, sed ut admirarentur. Item Apostolus: «Non veni ad vos in sapientia verbi, non in doctis humanae sapientiae verbis (I Cor. II, 13) ,» sed in simplicitate sermonis, «ne evacuetur crux Christi (I Cor. I, 17) ;» ut cum veritas pateat, non requiritur ornatus verborum, ut verbis potius fiat fides, quam veritate passionis, quae, ut gesta est, et ita simplici sermone narranda est, ne quod credimus attribuatur humanae sapientiae potius verbis quam veritati et gratiae, et ita «evacuetur crux Christi.» Veritas autem angulos non quaerit, quia sibi sufficit. Non ita est de coelesti philosophia ut de humana, 18 quae meretrix improba sibi non sufficit, nisi coloribus [Col. 0041C] adulterinis et stibio Jezabel coloretur et depingatur (IV Reg. IX) , scilicet flosculis et phaleris verborum, ut potius appareat quam existat sapientia. Item Hieronymus (tom. I, epist. ad Gallum) : «Amicus amicum non debet inescare, sed apponere potius quod prosit, quam quod delectet.» Item philosophus (SENEC. epist. 115) : Jubeo te non esse anxium circa compositionem et curam sermonis; a tali enim non exspectes solidum et integrum verbum. Cujuscunque enim videris orationem curatam, concinnam, politam, et circumtonsam et similiter cadentem; scito quod is animus pusillis deditus est et fractus. Animus vero magnus remissius quidem loquitur, utens scilicet propriis verbis, sed sincerius [Col. 0041D] et securius. Vides hos juvenes capite complutos, barba nitidos, et de capsula totos? Hi offendentes in syllaba, saepe cadunt a tota oratione, ut aliena moventes risum cum cornicula ablatis ei pennis mutuatis a singulis avibus. Tales verbum Domini solidum perdunt, in arca habentes panem firmatum non in corde; panem perditum faciunt et conficiunt variis modis, ut non proprium saporem, sed alienum et adulterinum sapiat.

Item, Hieronymus, ostendens qualiter debeat fidelis et prudens praedicator praedicare, ait in epistola ad Julianum consolatoria super morte filiarum ejus: «Itaque non scribentis diligentia, sed dictantis temeritate longum ad te silentium rumpo, offerens tibi nudam officii voluntatem et temporalem; et pro [Col. 0042A] temporalibus et in temporalibus afferens consolationem.» Extemporalis est epistola absque ordine sensuum, sine lenocinio et compositione verborum, ut per totum, in illa, nil de oratore invenias vel reperias, sed in procinctu effusam putes, et abire cupienti ingestum viaticum. Loquitur divina Scriptura viva voce simplicia et utilia: «Musica in luctu intempestiva narratio (Eccli. XXII) .» Unde nos leporem artis rhetoricae contemnentes, et puerilis atque plausibilis eloquii venustatem, ad sancta rum Scripturarum gravitatem confugimus, ubi vulnerum vera medicina est, ubi dolorum certa remedia; in quibus recipit unicum filium mater in feretro, ubi turbae dicitur circumstanti: Non est mortua puella, sed dormit (Luc. VIII) ;» ubi triduanus mortuus et fetens ad [Col. 0042B] vocem inclamantis Domini, ligatus adhuc institis egreditur et erumpit (Joan. XI) . M. Talis ergo debet esse praedicatio, quia talis est Scriptura, ut praedicti mortui in peccatis ad ipsam et per ipsam suscitentur, et ut ipsa virtutes operetur, et curet infirmos potius quam delectet curiosos. Item idem: Praedicator sapiens testimonio sapientis omnes suas et omnium auditorum imposturas et circumstantias debet attendere, ne in uno sermone decurrat, sed multiplici etiam, ut pro advertentibus mutet et formet sermonem, subtrahat et addat, si necesse fuerit, secundum competentiam singulorum. Utens enim unico et firmato sermone ad omnia vitia curanda similis est medico danti unam pillulam ad omnem morbum. Similis est etiam oratori scienti unicum [Col. 0042C] genus causae et quaedam communia ad perorandum, quibus utitur in omni causa et in omni negotio. Item: Similis est iste patrifamilias 19 domus hospiti suo apponenti frigidos et fastiditos et putridos cibos, quibus non nutritur, cui recentia debent apponi. Item: Hujusmodi praedicatoribus qui bene inchoant, quia a bono principio, et male mediant et terminant sermonem, sua et ornata sequentes verba a principio remota. Talibus potest objici illud poeticum:

Philosophus (SENEC. ep. 114) : Talis debet esse oratio sapientis, qualis et vita ejus, non polita, non fucata, non plausibilis movens homines ad risum, et ad hujusmodi, sed tantum sensus sine ornatibus verborum explicans simplici sermone. 20 Item (Idem, ep. 75) : Cur cor tuum in verbo curato et non vero capit oblectamentum? Cur auris pruritum? [Col. 0043C] Urendus es, secandus es. Urendus es in corde, secandus in aure, ut talia a te seces et auferas, ne talia volutet cor tuum et auscultet auris tua. Periculosa enim sunt, etsi delectabilia. Item idem: Ars de coelestibus pure traditur, aliae vero artes ad ingenii exercitium sunt; haec autem in negotium animarum. Non quaerit aegrotus eloquentem medicum et formosum, compositum; sed prudentem, curare scientem, benevolum et compositum in sermone humili, et habitu mediocri, et statura brevi, ne in magna praesumat. Sic et navis non formosum gubernatorem, sed regere scientem quaerit. Item, Hieronymus ad humilitatem sacrae Scripturae invitans, ait: Hic est ille rusticanus vomer, [Col. 0043D] quo occidit Samgar sexcentos Philisthaeos (Judic. III) ; et tu tot vitia et daemones, si rusticano et humili sermone praedices, occides. Hoc enim gladio interficiuntur potius quam gladio Ciceronis Haec est mandibula asini super quam sedit Dominus, qua Samson interfecit mille Philisthaeos (Judic. XV) . Hoc est receptorium lactis, a quo David limpidissimos quinque lapides elicuit, quibus percussit et prostravit Goliam (I Reg. XVII) . Claros dico lapides et naturales, non fucatos, non subornatos. Subornatus enim sermo suspectus est, sicut et judex subornatus, vel testis vel advocatus. Et nos ergo declinantes ampullosa verba, et potius officiosa quam utilia, ut pauperes et exsules, humilia sectemur, poeta nos ad hoc invitante, qui ait:

21 Hucusque exercitii lectionis, disputationis, et praedicationis semina et fundamenta jecimus, quibus cuncta quae viderit ad eamdem materiam pertinentia diligens lector poterit adjicere. Hoc unum tamen [Col. 0044C] moneo, ut utilia tantum et sufficientia apponat. Alioquin, sicut Salomon testatur: «Faciendorum librorum non erit numerus (Eccle. XII) .» Et Joannes in Apocalypsi (cap. XXII) : «Ad hoc, inquit, nihil adjicies.» Et in Legenda beati Martini legitur, quod cui ad informationem vitae pauca sanctorum exempla non sufficiunt, multa non proderunt.

Omnia praedicta ad duo faciunt, scilicet, ut sciamus «declinare a malo, et facere bonum (Psal. XXXVI) .» Et, quia non potest vitari malum nisi cognitum prius, a suggillatione superbiae (quae attestante beato Augustino (Expos. 2 in Psal. XVIII) , [Col. 0044D] est causa et principium omnium malorum et peccatorum) inchoandum est. Hac quicunque caret, mundus est, quia hoc peccatum est ultimum redeuntibus ad Deum, quod recedentibus primum fuit. De qua Hieronymus ait: Superbia ratione coelestis, coelestes appetit mentes, et ad proprios revolans ortus, apponit gloriam et puritatem hominum irrumpere, quae de gloria et puritate angelorum erupit; ut quos invenit participes naturae, faciat consortes ruinae. Constructo enim spirituali aedificio justi, et rite omnibus perfectis, innascitur ei et subrepit saepe superbia, pro excellentia operum et virtutum quas habet. Unde efficitur talis, ut jam cum Pharisaeo loquatur attollente oculos in coelum, et dicente: «Non sum sicut caeteri hominum, jejuno bis in Sabbato, [Col. 0045A] (Luc. XVIII) , etc.,» cum Publicanus et humilis econtra statuerit declinare oculos in terram percutiens pectus suum, et dicens: «Deus, propitius esto mihi peccatori (ibid.) .» Item Hieronymus (Epist. ad Antonium de modestia, tom. I) : Haec est quae angelum de sublimi ordine et gloria angelorum dejecit in aerem caliginosum deputatum ei in carcerem usque in diem judicii. Haec est quae primum hominem de paradiso coelesti dejecit in mundum, «et in lacum miseriae, et in lutum faecis (Psal. XXXIX) .» Haec est quae populo Judaico elato, quia «non fecit taliter omni nationi (Psal. CXLVII) ,» populum gentium prius non reputatum stillam situlae (Isa. XL) ,» praetulit, sicque «caput versum est in caudam, et cauda in caput (Deut. XXVIII) .» [Col. 0045B] Item David: «Praevaricantes reputavi omnes peccatores terrae (Psal. CXVIII) .» Sunt enim peccatores coeli, et peccatores terrae. Peccatores vero coeli, sunt sicut ille qui dixit: «Ponam in coelo solium meum, et ero similis Altissimo (Isa. XIV) ;» et sicut ille qui dixit: «Peccavi in coelum et coram te (Luc. XV) ;» et hi, de quibus dicitur: «Posuerunt in coelum os suum (Psal. LXXII) ;» et quicunque coeli incolae relinquunt coelum: quales sunt, qui gratiam, quam infundente Spiritu sancto acceperant, minuunt.

Peccatores autem terrae dicuntur, qui terrenis involvuntur delictis, ut libido, 22 gastrimargia, et hujusmodi. Item David: «Dominus justus concidet cervices peccatorum (Psal. CXXVIII) ,» id est [Col. 0045C] cervicosos et superbos peccatores conteret. Non ait: Pedem vagum ad mala, non manum noxiam, non oculum lascivum, vel quaecunque membra, quibus itur ad malum, sed cervicem; quia nihil adeo Deo displicet sicut cervix erecta post peccatum. Item idem: «Si mei non fuerint dominati, tunc immaculatus ero, et emundabor a delicto maximo (Psal. XVIII) ;» id est superbia. Nihil enim gravius est quam «apostatare a Deo (Eccle. X) ,» quod facit superbia. Item idem: «Non veniat mihi pes superbiae, et manus peccatoris non moveat me (Psal. XXXV) .» Pes superbiae, id est superba affectio; et ita manus peccatoris, cujusque scilicet suggerentis mihi ut peccem, non me movere poterit. Rectus ordo. Radix enim peccati superbia, per quam ad alia peccata [Col. 0045D] proceditur. Hoc est quod dicitur in alio psalmo: «Ab occultis meis munda me, et ab alienis parce servo tuo; si mei non fuerint dominati, tunc immaculatus ero (Psal. XVIII) .» Item Hieronymus: Superbia sputo comparatur. Non enim sufficit superbis quod Deum offendunt, nisi et in faciem ejus conspuant. Eriguntur enim et impingunt se in ipsum, quia cum aliis vitiis recedunt a Deo. Unde: «Maledicti qui fornicantur abs te (Psal. LXXII) ;» isti incurrunt et ingrassantur in eum. Item: Superbia incoepit ab injuria Dei, ideoque Deus hoc vitium super omnia vitia detestans, ait: Mihi reservetur hic hostis meus, cum eo mihi est congressio. Unde dicitur: «Superbis Deus resistit (I Pet. V) ,» etc.:

Non dicitur libidinosis, gastrimargis resistere, quae tamen vitia abominatur, sed non adeo, ut superbiam. Item idem: Superbia cornuta depingitur. Duo enim habet cornua: unum contra dilectionem Dei, alterum contra dilectionem proximi. Contra cornua, humilitatis, scilicet dilectionis Dei et dilectionis proximi. Unde praecipue hoc vitium Deum impugnat. De his cornibus ait David: «Exaltabuntur cornua justi, et omnia cornua peccatorum confringam (Psal. LXXIV) .» Item Hieronymus (Epist. ad Abigaum, t. I) : Nihil est quod ab ineunte aetate horruerim, sicut monstrum superbiae, sicut cervicem erectam, sicut oculos sublimes, sicut supercilium grave, sicut contumeliosam [Col. 0046B] humilitatem. Item David: «Domine Deus meus, si feci istud (Psal. VII) ;» quasi peccatum superbiae ignominiosum, quod nominare etiam horrendum est, cum Domino maxime adversetur. Item Ecclesiasticus (cap. X) : «Odibilis est coram Deo et hominibus superbia, et exsecrabilis omnis iniquitas gentium.» Item:«Arrogans et superbus odibilis est in civitate.» Super omnia vitia detestatur superbiam sacra Scriptura. Unde et Psalmista fere in omni psalmo conqueritur de illa, ut ibi: «Multiplicata est super me iniquitas superborum (Psal. CXVIII) .» Et ibi: «Superbi inique agebant usquequaque,» vel, «usque valde (ibid.) ,» quia alios peccantes peccando excedunt. Vel, «usquequaque,» [Col. 0046C] usque ad peccati consummationem. Omnis enim peccati consummatio est superbia. Unde non restat gravius et ulterius peccare quam per superbiam. Item: «Coagulatum est sicut lac cor eorum (ibid.) ,» id est superborum. Sicut enim lac coagulo et fermento constringitur 23 et indurescit, sic et fermento superbiae lac superborum constringitur, ne dilectio eorum extendatur usque ad proximum et inimicum, ad quem deberet extendi, ergo nec ad Deum. Item Gregorius (lib. VIII, Moral. c. 30 et lib. XXXIV, cap. 18) : Sicut humilitas omnia vitia enervat, omnes quoque virtutes colligit et roborat, sic et superbia omnes virtutes destruit et dissipat, omniaque vitia coacervat et consolidat. Item: In porta religionis Christianae sub attestatione profitetur catechizandus [Col. 0046D] quod abrenuntiat diabolo, ut principi et auctori omnium malorum, et omnibus operibus ejus, et praecipue pompis ejus, quae difficilius caventur, et nonnisi cum maxima cautela. Opera enim ejus, quae consistunt in illicitis, manifestius patent, et ideo facilius caventur. Pompae vero in licitis, et in usu licitorum, quae accedente superbia fiunt illicita; ut in superfluitate et apparatu vestium pretioso, in sellis deauratis, et in calcaribus, et frenis, ubi magis relucet et nitet aurum, quam in altaribus. Sed nonne in usu temporalium distincta est meta, certusque modus et limites, quos non licet excedere sine peccato? Nonne natura haec distinxit? Nonne et sancti, ut Apostolus: «Habentes vestimenta et [Col. 0047A] alimenta his contenti sunt?» (I Tim. VI.) Nunquid aliquis sic se pascendo et vestiendo, sicut hodie fit, in primitiva. Ecclesia peccaret mortaliter? Nunquid non corriperetur super hujusmodi? et si tunc fuerit peccatum mortale, quomodo desiit esse peccatum?

Sed objicies: Quia vivendum est cuilibet pro modulo suae personae, et secundum mores bonos, et consuetudines illorum, inter quos vivitur, ita ut his occasione movendae concupiscentiae non studeant, nec in se, nec aliis; sed quousque protendetur haec consuetudo? Nunquid non poterit usque ad superfluitatem porrigi? Sed quis sciolus est consuetudinis illius honestae licitae, et limitatae, de qua dicitur et intelligenda est auctoritas, cum singulis [Col. 0047B] diebus consuetudinibus pristinis aliquid adjiciatur, tum scilicet consuetudini vestiendi se, tum aliis? Item: Quantum sit monstruni superbiae ostendit ortus ejus. Oritur enim quandoque a dono fortunae, et hoc multiplici: ut a divitiis, quia «Abundantia panis, et superbia vitae causa fuit peccati Sodomorum.» Item: «Adipem suum concluserunt, os eorum locutum est superbiam (Ezech. XVI) .» Item: Vide quid faciat otium et cibus alienus: «In labore hominum non sunt,» etc. (Psal. XVI.) «Prodiit quasi ex adipe iniquitas eorum (Psal. LXXII) .»

Ab habitu etiam exteriori et interiori procedit quandoque superbia, ut est vestitus, victus, equorum, familiae, et hujusmodi. Unde Sebastianus: [Col. 0047C] Nunquam hic Christianus fuit, quia saporum lautitiam dilexit. Ita et philosophus (SENECA, ep. 87) vectus in vehiculo confracto; ita debilibus asinis et macris trahentibus illud, solo motu vitam testantibus, mulioneque discalceato et fere nudo, illis, quos obviam habuit, quaerentibus, si ejus esset vehiculum, respondit: Non, sed alienum sibi commodatum. Rediens autem ad humilitatem et cor suum, ait: Quid feci modicitatem meam negans, quasi superbe et male excusans? 24 Qui enim sordido erubescit, nonnunquam pretioso gloriabitur. Quandoque a dono naturae oritur superbia, ut scientiae, ingenii, memoriae, industriae, vocis delectabilis, rationis et hujusmodi. Unde Benedictus (B. GREGOR. In II Dialog. lib.) Romae timens monstrum superbiae [Col. 0047D] cum ingenio et scientia superare se videret coaetaneos suos adolescentes, «recessit a studio prudenter nescius, et sapienter indoctus.» Apostolus etiam ait: «Scientia inflat, charitas aedificat (I Cor. VIII) .» Et Augustinus Hieronymo scribens: Malo ut cesset scientia ista, quae inflat, quam pereat quae aedificat, scilicet charitas. A generis etiam nobilitate oritur superbia. Sed tolle Annibalem tuum, precor; miserum enim est aliorum incumbere famae. Quis fructus generis, si coram lepidis male vivitur?

Saepe etiam hoc monstrum quadam bona simulatione et contemptu curatur. Unde Gregorius de quodam eremita rogato a quodam cive, cui opuscula sua vendebat, ut domum ejus intraret filioque ejus aegrotanti manus imponeret. Qui cum accederet ad civitatem, videns cives et pompam venire sibi obvios; horripiliones et quaedam praeambula, et praeludia superbiae in se sensit pro honore sibi exhibito; qui et ne superbia oriretur, exspoliavit se, et projecit in flumen: quem cives, quasi furiosum contempserunt. Ille vero relictis [Col. 0049B] semicinctiis suis, nudus, in cellulam suam rediit. Sic se magister Lantfrancus (l. I, in Eutrop.) curavit a superbia, breviando scilicet producendas, et producendo corripiendas syllabas. Qui tamen ita subtiliter et acute postea in Turonensi concilio contra Berengarianam haeresim disputavit. De talibus dici potest:

[Col. 0051C] Invidiae mater est superbia: et utinam bene suffocata matre et contrita, suffocaretur et contereretur filia! Per superbiam cecidit primus angelus, de angelo factus Satan, quam retinuit in effectum, et forte in affectum, invidiam autem etiam in effectum, et in affectum. Hujus invidia mors intravit in mundum (Sap. II) . Quia enim diabolus invidit in homine quod perdiderat, nisus est ut suggestione sua a bono illo caderet et homo, inquiens in serpente: «Quacunque die comederitis, eritis sicut dii (Gen. III) .» Quam magnum autem sit hoc vitium, patet per radicem ejus, scilicet superbiam, et per effectum; parit enim fraternum odium; quod scilicet odium quantum sit, et quam grave, patet ex auctoritatibus [Col. 0051D] sanctorum, qui dicunt propter illud omnia peccata sunt reddita, etiam dimissa redire et repeti usque ad novissimum quadrantem; quod maxime est irremediabile, quando habet invidiam radicem. Nascitur enim quandoque ex contumelia, vel injuria. Ex contumelia dupliciter; ex contumelia verbi scilicet occulti, ut detractorii; vel verbi manifesti et contumeliosi. Ex injuria dupliciter; ex injuria damni, vel ex injuria illata corpori; et tunc hoc vitium, scilicet fraternum odium, remediabile est, quia causam habet 28 impulsivam. Item: Si pro qualitate meritorum boni inserentur ordinibus angelorum; ergo pro qualitate meritorum mali inserentur ordinibus daemonum: ut sicut illi daemones in aeternum invidebunt, sic et ipsi mali in aeternum [Col. 0052A] invidi permaneant. Sic ergo, cum invidia regnatura sit post mortem, non est verum quod dicitur a poeta:

[Col. 0053A] Item: Haec, nata a superbia, mater est proditionis, homicidii et fratricidii. Hac enim exagitatus Cain, fratri ait in doio: «Eamus in campum.» Ubi «cum respiceret Deus ad Abel et ad munera ejus, ad Cain autem non respexit, nec ad munera ejus,» Cain magis invidens fratri, eumoccidit, signumque invidiae suae et sceleris accepit a Domino, timorem scilicet mentis, et tremorem capitis. Qui timens ne ob scelus suum interficeretur a Domino, dixit ei Dominus: «Non morieris modo, sed tremulus et vagus eris super terram (Gen. IV) ,» in poenam peccati. Item: Hac exagitatus Joab Amasam sica interfecit (II Reg. XX) , nec non et Abner, invidens et timens (eo quod familiares essent David) quod principatus militiae ei auferretur a David, ut eorum [Col. 0053B] alteruter ei succederet (II Reg. III) . Item: Hic est spiritus malus, quo permissus Saul exagitari a Domino invidens David, eo quod prospere ei succederet; eo quod etiam audisset mulierculas in laudem David decantare: «Saul percussit mille, et David decem millia,» coram propsallente et citharizante David al lyram, in pristinum statum mentis perductus est. Sed iterum spiritus malus, permissus a Domino eum exagitare coepit contra David (I Reg. XVIII et XIX) , quia, etsi ad tempus cesset venenum invidiae, vix exstingui potest, quin iterum pullulet.

Item: Invidia filia, et mater superbia in unum conspiravere ad ruinam totius mundi. Sicut enim illa a bonis, prosperis et melioribus oritur, ita et haec a bonis naturalibus, et a bonis proximi, et alterius et [Col. 0053C] melioribus. Unde:

[Col. 0054B] Sicut invidia filia est superbiae, ita et invidiae filia et «dens pessimus (Prov. XXV) » est detractio; quam post superbiam et invidiam redarguens Apostolus in Epistola ad Romanos cap. I, ait: «Propterea tradidit eos Deus in passiones ignominiae repletos omni iniquitate, contentione, superbos, elatos, susurrones, detractores, Deo odibiles.» Quod diligenter notandum est. Cum enim omnes malos Deus odio habeat, de istis tamen dicitur, «Deo odibiles,» quasi in hoc, eis eorum epitheton attribuens. Item Epistola ad Gal. V: «Quod si invicem mordetis et comeditis, videte ne ab invicem consumamini;» scissa scilicet unitate fidei, quod fit per invidiam et detractionem. Item in Psal. C: «Non adhaesit mihi [Col. 0054C] cor pravum,» id est detrahens, «superbo oculo et insatiabili corde.» Item Parabolarum cap. IV: «Remove a te os pravum, et detrahentia labia sint procul a te.» Item cap. XXIV: «Cogitatio stulti peccatum est, et abominatio hominum, detractor.» Item Levitici XIX: «Non maledices surdo,» id est absenti non detrahes. Stultus enim est, sed magis excusabilis, qui praesenti contumeliam infert; proditor autem et dolosus magisque accusabilis, qui absentem laedit et rodit. Item Ecclesiastes X: «Si mordeat serpens in silentio, nihil eo minus habet qui occulte detrahit.» Ergo detractor serpens est serpentinum habens morsum, et linguam venenosam. Item Salomon: «Qui detrahit proximo,» Deo et [Col. 0054D] homini «se obligat (Prov. XIII) .» Vel in posterum se Deo obligat, ut per contritionem cordis ei satisfaciat, et ita remittatur ei peccatum; sed et homini, ut corporaliter ei satisfaciat, si damnum corporale ei intulit; quia «non dimittitur peccatum nisi restituatur ablatum.» Sed, si spirituale vulnus ei inflixerit, puta odium per detractionem, vel ut amorem illicitum appetat per ejus suggestionem, et hujusmodi: nunquid corporaliter ei satisfaciet, ut scilicet corporaliter eum visitare teneatur ubicunque fuerit, et spirituale vulnus quod ei intulit, auferre, dicendo humiliter: Remitte mihi, quia per detractionem vel alio modo, sic laesi te, vel ne amore hujus inardescas, quia, cum tibi persuadens, 31 decepi te? Videtur quidem ex Evangelio sic esse satisfaciendum [Col. 0055A] taliter laesis. Ait enim Dominus: «Si offers munus tuum ad altare, et habet aliquid frater tuus adversum te; dimitte ibi munus tuum, et vade prius reconciliari fratri tuo, et sic veniens offeres munus tuum (Matth. V) .» Veniens, non tantum passibus fidei interioribus et devotionis, sed corporeis, ut innuit exclusiva dictio.

Nunquid si laesi famam alicujus apud praelatum, quo minus detur ei praebenda, alias autem danda teneor ei confiteri, quia sic eum laesi, et praebendam ei detrahendo, abstuli? Detrahere enim est de aliquo, de plenitudine alicujus aliquid tollere. Nunquid teneor ei praebendam conferre talem, qualem abstuli detractione? Quaestio est. Item in Psalmo: «Et dedit aerugini fructus eorum (Psal. LXXVII) .» [Col. 0055B] Aerugo vitium est quod in fructibus aura noxia latenter operatur. Haec est invidia, quae bona alteris aeruginat, adurit, consumit. Haec est locusta. Locusta enim ore laedens, et fructus comedens et arbores, est malitia, quae testimonium boni, detractione corrodit. Haec est etiam cynomyia, id est musca canina quae acute pungit. Item: Ad hujus pestis suggilationem exemplum Augustini mitissimi et modesti sufficere deberet. Qui cum plura epigrammata super mensam suam posset inscripsisse (puta contra edacitatem et loquacitatem, quae saepe adsunt mensis; haec scilicet: «Ne graventur corda vestra in crapula et ebrietate (Luc. XXIV) .» Et illud: Sic sumenda sunt alimenta quasi medicamenta. Et illud: «Memento quod recepisti bona in vita tua, et [Col. 0055C] Lazarus similiter mala (Luc. XVI) .» Et illud: Haec domus non est mea, sed Christi pauperum) maxime hoc elegit apponere epigramma suum et metricum, quod detractionem removeret a mensa sua inquiens:

[Col. 0056A] Sed: Nunquid minus detrahit loquendo verum de aliquo? R. Quia, etsi 32 verum detractor de eo dicat, tamen quoad eum mendacium est et falsum, quia contra mentem dicit illud. Manifesta ergo detractio est ex certa veritate, vel virtute, et falsitate, etiamsi dente mordaci et lingua malivola dicatur verum de aliquo, ut scilicet eum inducat in odium et contemptum, vel ut in aliquo minuat famam, vel quodcunque bonum ejus. Si autem compatiens, et condolens, et in detestationem vitii, non ut ducas in odium de quo verum locutus fueris publicum ejus peccatum coram ipsis, qui noverunt, revelans secretum «inter te et ipsum solum (Matth. XVIII) ,» vel illos qui aeque noverint ut tu, ut sic saltem illis condolentibus et corripientibus corrigatur, non eris [Col. 0056B] detractor. Voluntas enim et propositum distinguit maleficium. Item in Psalmo: «Filii hominum dentes eorum arma et sagittae,» etc. (Psal. LVI.) Dentes, id est corrisiones detractorum, arma sunt et sagittae, etc. Item: «Sepulcrum patens est guttur eorum (Psal. XIII) ;» quia foetida sunt verba adulatorum et corrumpentia. «Linguis suis dolose agebant, venenum aspidum et insanabile sub labiis eorum. Quorum os maledictione et amaritudine plenum est (I Cor. XI) .» Item Verbum cujusdam sapientis: Vide et considera conformitatem omnium membrorum corporalium, quomodo compatiantur omnia uni commembro laeso, quomodo supportent illud et foveant, nolintque maculam ejus vel vitium detegi, sicut nec proprium; quanto magis haec conformitas [Col. 0056C] observanda esset a membris spiritualibus, fidelibus scilicet, qui sunt membra corporis Christi, cujus ipse est caput, ut scilicet invicem sese supportarent, condolerent, nec unum membrum turpitudinem commembri sui infirmi detegeret, sed potius tegeret exemplo Apostoli ad Corinthios, dicentis: «Et quae putamus ignobiliora membra corporis, his abundantiorem honorem circumdamus (I Cor. XII) .» Exemplo etiam matris, filium infirmiorem et juniorem amplius foventis, eique blandientis: Exemplo etiam patrisfamilias filium prodigum ad mensam propriam revocantis (Luc. XV) . Item (sicut conjicitur ex illo versu psalmi XIV: «Nec fecit proximo suo malum, et opprobrium non accepit adversus [Col. 0056D] proximos suos),» tria genera sunt detractorum. Quidam enim invenit et concipit detractionem, habens materiam detrahendi et occasionem, vel, non habens, mendaciter fingit aliquid in proximum, quod crudelius est. Unde poeta:

Unde Salomon: «Ventus aquilo dissipat pluvias, et facies tristis linguam detrahentem (Prov. XXV) .» Item Hieronymus ( in epistola ad Nepotianum ): Fili, [Col. 0057B] cave ne habeas linguam detrahentem, et aures prurientes. Nulla est enim excusatio, quam praetendis, scilicet, quod non potes hominibus violentiam inferre, ora eorum obstruere, aures sepire. Nulli enim invito loqueris. Non in petra figitur sagitta, sed resiliens saepe mittitur in dirigentem. Sicut ergo lumbos tuos castos, ita os, oculos, aures castissime serva. Item ps. XLIII: «Posuisti nos opprobrium vicinis nostris, subsannationem et derisum,» (vel «contemptum,» alia littera) «his qui in circuitu nostro sunt.» item, In homilia 24, super Cantica, Bernardus: In detractoribus, inquit, impletum est quod legitur in Evangelio: «In illa die facti sunt amici Herodes et Pilatus (Luc. XXIII) .» Tales enim [Col. 0057C] seorsum ambulant, pariter sedent, sibi concordant et conveniunt, ut susurria et detractiones proferant, ut in noc sese discorditer concordes, et concorditer discordes inveniantur. Haec autem, scilicet pestis detractionis, acrius charitatem impugnat et laedit, quam caetera vitia. Detractor enim in se charitatem exstinguit, vel perimit, si eam prius habuit; si non, se vacuum ab ea ostendit. In auditore etiam, quantum in se est, charitatem exstinguit, et proximum etiam in odium et contemptum, non tantum praesentium, sed et absentium, et ad quoscunque volat illud venenosum et irrevocabile verbum, trahit. Duo autem sunt genera detractorum, manifestum scilicet et occultum. Primum sine fronte, sine ore verecundo, et irreverenter quidquid venenosi virus [Col. 0057D] in buccam venerit, dente mordaci, et lingua maledica emittit. Secundum vero simulatae fuco verecundiae et quodam colore detractionem adumbrat et palliat, eam proferens verbis quibusdam flebilibus et plangentibus voce remissa, et vultu demisso, oculis in terra defixis, dicens sic: Per me istud non innotesceret de eo, nisi alii illud propalassent: in omnibus eum laudo, verum in hoc non laudo, in quo doleo: melius enim egisse poterat et hujusmodi. Et hoc genus crudelius est priore, quia hujusmodi detractio eo ipso persuasibilior est, quod procedere videtur ex affectu compassionis, et ita crudelior manifesta detractione, quae totum virus suum sine palliatione effudit. Triplex autem legitur poena detractorum. Poena ecclesiastici judicii Dei, [Col. 0058A] de qua legitur in distin. 46, capitulo Clericus. Poena etiam occulti judicii Dei, quam oculata fide quotidie videmus et legimus; privationem scilicet officii linguae; et hoc in haereticis, in blasphemis. in venalibus in lingua, in lingua vaniloqua etiam gloriosis (qui «os suum ponunt in coelum [Psal. LXXII] ») in incredulis (unde et Zacharias perdidit ad horam «promptae modulos loquelae [Luc. I] ») in detractoribus et susurronibus Deo odibilibus. Poena etiam futuri et manifesti judicii. Unde Salomon in Parabolis: «Non commiscearis cum detractoribus, quoniam repente consurget perditio eorum, et ruinam utriusque quis novit?» (Prov. XXIV.) 34 Item in Ecclesiastico: «Audisti verbum adversus proximum tuum? commoriatur in te, fidens quoniam non [Col. 0058B] te dirumpet (Eccli. XIX) .»

Sicut diximus, superbiae filia est invidia, neptis est detractio; et sicut per superbiam primo «mors intravit in mundum (Rom. V) ,» ita, per humilitatem Christi, vita primo intravit in mundum. «Per aliam enim viam reversi sunt magi in regionem suam (Matth. II) .» Sicut enim per superbiam primo recedimus a Deo, ita per humilitatem primo accedimus ad ipsum. Et cum Dominus Jesus Christus in omnibus virtutibus polleat et commendetur, maxime in humilitate commendatur, adeo quod de ea praecipue, prae caeteris virtutibus, scholas coelestes [Col. 0058C] rexerit [ f. erexerit], inquiens: «Discite a me quia mitis sum et humilis corde (Matth. XI) .» Item Augustinus hanc commendans ait: Haec est aqua quae non legitur in libris alienigenarum, philosophorum scilicet. Rhinocerotes enim indignabundi ex sola indignatione seipsos occidebant. Item Hieronymus ad Antonium monachum nolentem ei rescribere: Dominus noster humilitatis magister disceptantibus de dignitate discipulis, statuit parvulum in medio eorum dicens: «Nisi quis humiliaverit se sicut parvulus iste, non potest intrare in regnum coelorum (Matth. XVIII) .»

Quod ne tantum «docere et» non «facere» videretur (Act. I) , implevit exemplo, quod docuit verbo, dum piscatorum pedes lavit (Joan. XIII) , dum [Col. 0058D] traditorem in osculo excipit, dum loquitur cum Samaritana, dum cum Maria peccatrice, ad pedes sedente, de coelorum disputat regno (Luc. XXII) , dum ab inferis insurgens primum mulierculae eidem apparuit (Joan. XX) . Satanas autem ex archangelico fastigio, non aliam ob causam, nisi ob contrariam humilitati superbiam ruit. Judaicus etiam populus primo praelatus stillae situlae (Isa. XL) , per hanc «primas sibi cathedras et salutationes in foro vindicans (Matth. XXIII) ,» gentili populo succedente, deletus est. Et ita versa est cauda in caput (Deut. XXVIII) , et e contrario. Contra sophistas quoque saeculi et sapientes mundi, Petrus et Jacobus piscatores mittuntur, cujus rei causa Scriptura ait: «Deus superbis resistit, humilibus dat gratiam [Col. 0059A] (I Petr. V) .» Vide, frater, quale et quantum malum superbia sit, scilicet quod adversarium habet Deum: ob quod in Evangelio et Pharisaeus arrogans spernitur, et humilis Publicanus auditur (Luc. XVIII) . Decem jam, ni fallor, epistolas plenas tam officii quam precum tibi misi, cum tu e contra obsurdescas, nec nutum facere dignaris, et Domino loquente cum servis, frater cum fratre non loqueris. Quod si raro, ideo tunc, inquam, nimis contumeliose. Crede mihi nisi styli verecundia prohiberet, tanta laesus ingererem, ut inciperes mihi rescribere vel iratus. Sed, quoniam et irasci hominis est, et injuriam non facere Christiani, ad antiquum morem revertens, rursum precor, 35 ut et diligentem te diligas, et conservo sermonem impertias conservus.

[Col. 0059B] Item Dominus aliud dogma de humilitate proponens, ait: «Super quem requiescet Spiritus meus, nisi super humilem, et quietum, et trementem sermones meos?» (Isa. LXVI.) Ac si dicat: Sola humilitas facit mihi domum quietam et trementem sermones meos. Item psalmo XV: «Notas mihi fecisti vias vitae,» id est humilitatis. Etsi enim caeterae virtutes sint viae vitae, tamen nomen generale omnium, humilitati attribuitur et appropriatur, quae est caementum omnium aliarum virtutum, sicut superbiae generale nomen vitiorum attribuitur, ut ibi: «Emundabor a delicto maximo (Psal. XVIII) .» Generaliterque demonstratur ibi: «Domine Deus meus, si feci istud (Psal. VII) ,» id est opus superbiae, quae [Col. 0059C] est fons et origo aliorum vitiorum. Item beata Virgo imitatrix filii sui, in cantico suo prae caeteris omnibus virtutibus, quis habuit, humilitatem praeponit, inquiens: «Respexit Dominus humilitatem ancillae suae; ecce enim ex hoc beatam me dicent omnes generationes. Deposuit potentes de sede, et exaltavit humiles (Luc. I) .» Item David in psalmo CXXX: «Domine, non est exaltatum cor meum, neque elati sunt oculi mei; neque ambulavi in magnis, neque in mirabilibus super me.» In hac praecipue virtute commendatur David. Item: Legimus quemdam eremitam in visione vidisse in aere mundum, plenum laqueis, et quaesisse sic ab angelo sibi familiari: Quis evadet omnes laqueos istos? Cui respondit angelus: Sola prudens humilitas. Est enim incauta [Col. 0059D] humilitas, quae est cognata stultitiae. Item: Notandum quod tres sunt gradus acquirendae et conservandae humilitatis. Primus est pensare, quid non habeas; secundus, quod nil a te habeas; tertius, cogitare te posse amittere quod habes. In primo invenis te imperfectum, tum in naturalibus bonis, tum in gratuitis. In secundo, te nihil proprium habere «Quid enim habes, o homo, quod non accepisti?» (I Cor. IV.) «Et de plenitudine ejus nos accepimus omnes (Joan. I) .» In tertio: Timeas ruinam et lapsum, scilicet, ne inferatur a te quod videbaris habere. Item: Dominus in principio sermonis sui commendans humilitatem, quasi praecipuam ad fidei Christianae religionem, apud Matthaeum, ait: «Beati pauperes spiritu,» id est humiles, «quoniam ipsorum est regnum [Col. 0060A] coelorum (Matth. V) .» Item, David intuens humilitatis utilitatem, eam commendans ob hoc, ait in psalmo XVII: «Quoniam populum humilem salvum facies, et oculos superborum humiliabis.» Item: «Ego dixi in excessu mentis meae: Projectus sum a facie oculorum tuorum,» quia humiliatus factus sum nimis et abjectus, bona abjectione; «ideo exaudisti vocem orationis meae.» Item in eodem: «Quoniam respexisti humilitatem meam, salvasti de necessitatibus animam meam (Psal. XXX) .» Item in psalmo CI: «Respexit in orationem humilium.» Item in psalmo XXIV: «Vide humilitatem meam et laborem meum, et dimitte universa delicta mea.» Praecedit enim humilitas laborem poenitentiae ad hoc, ut dimittantur peccata. Item in Evangelio: «Qui se exaltat,» [Col. 0060B] humiliabitur, (Luc. XIV) ,» quod est: «Qui se exaltat» exaltatione superbiae, «humiliabitur depressione poenae, et, «qui se humiliat» virtute, «exaltabitur,» in praesenti et in futuro. In praesenti, augmento virtutum et bonorum 36 operum, in futuro, gloriae collatione.

Item Samuel ad Saul I Regum XV: «Nonne, cum esses parvulus in oculis, caput et rex in Israel factus es? Nunc autem quia factus es magnus in oculis tuis, et abjecisti sermones Domini,» servando Agag regem Amalec et quaequae pinguia de grege, «abjecit te Dominus, ne sis rex super Israel;» sed succedet tibi aemulus tuus. Et Gregorius super hunc locum, ait (lib. XVIII Moral. cap. 20 et l. XXVI c. 19, l. XXXIV cap. 17) : Cum parvus esses in oculis tuis, mihi magnus fuisti; cum te magnum conspicis, a me parvulus existimaris. E contra David cum regni sui potentiam coram arca Domini saltando despiceret, dixit: «Ludam coram Domino et vilior fiam, et ero humilis in oculis meis (II Reg. VI) .

Item II Reg. VI: Michol uxor ejus irridens eum saltantem, et tripudiantem, et se rotantem, brachiaque intorquentem, et psallentem coram arca, ait: «Quam gloriosus fuit hodie et heri rex Israel, discooperiens se ante ancillas servorum suorum, et nudatus est quasi [ textus Scripturae: quasi nudetur] videretur unus ex scurris. Cui David: Ludam ante Dominum meum, qui elegit me. Ludam, et vilior fiam plusquam sum factus, et ero humilis in oculis [Col. 0060D] meis, et cum ancillis, de quibus locuta es, gloriosior apparebo.» Super hunc locum inquit Gregorius (lib. XXVII, Moral., c. 27) : Libet intueri quanta virtutum munera David perceperat, et in his omnibus quam fortem se humilitate servabat. Quem enim non extolleret ora leonis frangere, ursorum brachia dissipare, audire ab omnibus hoc: «Saul percussit mille, et David decem millia (I Reg. XVIII) :» despectis prioribus fratribus «de post foetantes eligi (Psal. LXXVII) ,» reprobato rege, ad regni gubernacula inungi, timendum cunctis, David uno lapide Goliam stravisse, a rege proposita, exstinctis allophylis numerosa praeputia reportasse, promissum tandem regnum percepisse, universum Israel sine contradictione possedisse? (I Reg. XVII.) Et tamen, cum [Col. 0061A] arcam Dei in Jerusalem revocat, quasi oblitus praelatum se omnibus, admistus populis ante arcam saltat, et quasi in tripudio per saltum se rotat: praelatusque cunctis, sese sub Domino minimis exaequando, et abjecta exhibendo contemnit (II Reg. VI) . Non potestas regni ad memoriam reducitur, non subjectorum oculis, saltando vilescere metuit, non se honore praelatum caeteris ante ejus arcam, qui honorem dederat, recognoscit. Coram Deo egit debilia, et extrema vilia, ut illa ex humilitate solidaret, quae coram hominibus gesserat fortia. Plus stupeo David saltantem, quam pugnantem. Pugnando hostem subdidit, saltando coram Domino semetipsum vicit, quem Michol ex tumore regii generis insana humilitatem despexit.

Notandum duo esse genera humilitatis malae, quae a se removet David. Quidam enim in sublimitate constituti confitentur se esse cinerem et favillam, sed vilitatem ab hominibus non sustinent. Alii in sublimitate constituti, et favillam et cinerem se esse fatentur, et viles se esse ab hominibus sustinent, sed intus ob hoc intumescunt. Ideo contra hos duos tumores superbae humilitatis ait David: «Ludam et vilior fiam in conspectu Domini in oculis meis (II Reg. VI) ;» scilicet, et ut vilem me esse ab hominibus sustineam, et propter hanc vilitatem, intus etiam, id est in oculis cordis, non intumescam. [Col. 0061C] Item notandum quod quadruplex est humilitas. Est enim humilitas naturae, et humilitas gratiae, et humilitas culpae, et humilitas poenae. Primae duae conjunctae sunt et affines, sibique consimiles, sed tamen una earum meritoria est. De humilitate naturae dicitur: «Nisi quis humiliaverit se sicut parvulus iste, non intrabit in regnum coelorum (Matth. XVIII) .» De humilitate gratiae dicitur: «Sinite parvulos venire ad me, talium est enim regnum coelorum (Matth. XIX) ;» qui scilicet hoc habent per gratiam quod illi per naturam. Et iterum: «Confitebor tibi, Pater coeli et terrae, qui abscondisti haec a sapientibus, et prudentibus saeculi, et revelasti ea parvulis (Matth. XI) .» De humilitate culpae (est enim duplex humilitas culpae) procedentis ex simulatione, [Col. 0061D] dicitur: «Attendite a falsis prophetis, qui veniunt ad vos in vestimentis ovium, intrinsecus autem sunt lupi rapaces (Matth. VII) .» De humilitate vero culpae provenientis ex servili timore, dicit poeta:

Ob hoc etiam praeceptum est in lege altare holocausti fieri concavum (quia tumor infusa repellit) et quadrangulum, propter quadraturam quatuor cardinalium virtutum (Exod. XXVII) . Dominus etiam cum esset in una et eadem majestate Deus cum Patre, «inclinavit coelos et descendit (Psal. XVII) ,» formam servi accepit (Philip. II) , pauperem fabrum patrem putativum elegit, de utero virginis pauperculae et quaestuariae, et in diversorio natus, pannis involutus, in modico praesepio collocatus: pastoribus (pernoctantibus super gregem suum [Col. 0062C] et humilibus primo manifestatus, quasi jam tunc dicens: Abscondo haec secreta nativitatis meae sapientibus, et revelo ea parvulis (Matth. XI) . In templo etiam cum hostia pauperum oblatus, parvo lacte, per quem nec ales esurit (Luc. II) , lactatus est et alitus, qui humilia, et humilibus verbis praedicavit, in vili patibulo passus, in sepulcro alieno positus (Matth. XXVII) .

Tu ergo quicunque es, exemplo Domini, «quanto major es, humilia te in omnibus (Eccli. III) ,» non tantum in verbis, sed etiam in operibus, et in omni membro tuo: in gestu, in habitu; ut ubicunque superbia potest habere domicilium, opponas humilitatis responsorium, dicens cum Propheta: «Asperges me, Domine, hyssopo (Psal. L) ,» etc.

[Col. 0062D] Ob hoc etiam monemur in psalmo tanquam pueri laudare Dominum; ibi scilicet: «Laudate, pueri, Dominum (Psal. CXII) ,» id est humiles. Sola enim «humilia respicit Deus (Psal. CXXXVII) ,» et ab illis solis digne laudatur, quia, «Non est speciosa laus in ore peccatoris (Eccli. XV) » et superbi, quia, «Dominus alta a longe cognoscit (Psal. CXXXVII) » Ad informandum etiam humilitatem, Deus a pueris Hebraeorum, non a Scribis et Pharisaeis, rex appellari et laudari voluit (Matth. XXI) . Quibus ei obviam procedentibus, super asinam, scilicet animal humile et mansuetum, sedit, ut omnia humilitatem resonarent: laudatores, quia, «ex ore infantium et lactentium perfecisti laudem tuam (Psal. VIII) :» [Col. 0063A] laudatus, quia in se, et in jumento, cui insedit, humiliavit se (Matth. XXI) . Ob hoc etiam a pueris, saltem aetate, in Ecclesia decantatur: Benedicamus Domino, ut ostendantur omnia opera nostra in humilitate compleri, eaque debere condiri, alioquin infructuosa et insipida ea reputari. Item: Jacobus in epistola canonica, IV: «Humiliamini in conspectu Dei, et ipse exaltabit vos.» Et Apostolus ait: «Non alta sapientes, sed humilibus consentientes (Rom. XII) .» Item idem: «Noli altum sapere, sed» magis «time (Rom. II) .» id est humiliare. Ubi enim superbia, ibi ruina, ubi vero humilitas, ibi modestia. Superbiam sequitur ruina et dejectio: humilitatem, gloria et exaltatio. «Melius est humiliari cum humilibus, quam dividere spolia cum superbis [Col. 0063B] (Prov. XVI) .» Item: «Melius est modicum justo super divitias peccatorum multas (Psal. XXXVI) .» Item Gregorius: Qui humilitatem non habet, hypocrita est (si de humilitate virtute, non politica, quod quidem verum est, hoc intelligitur); ergo omnis peccator non habens charitatem hypocrita est. Quod videtur maxime ob 39 hoc, cum quilibet appetat videri quod non est, et celari in se quod est. Talem «ponet Deus partem cum hypocritis,» qui in plerisque locis sacrae Scripturae, maxime in Evangelio, suggillantur. De quibus etiam Job ait: «Hoc scio, quod laus impiorum brevis est, et gaudium hypocritae ad instar puncti. Si ascenderit usque ad coelum superbia ejus, et caput ejus [Col. 0063C] nubes tetigerit, quasi sterquilinium in fine perdetur (Job XX) .» Hic hypocrita sterquilinio comparatur, qui est paries dealbatus, de quo dicitur: «Piger lapidabitur stercoribus suis (Eccli. XXII) .» Tales enim cum stercoribus suis, id est temporalibus, privantur, torquentur, et angustiantur pro amissis illis; sicque quae fuerunt illis oblectamenta, vertuntur eis in tormenta. Item: Hieronymus super Epistolam ad Galatas (ad cap. V, 26) castigans superbam humilitatem scholarium, ait: Quid est aliud Dei opus, quam Scripturas legere, in Ecclesia praedicare, sacerdotium cupere, ante altare Domini ministrare? Sed et haec, nisi quis «omni diligentia custodierit cor suum (Prov. IV) ,» de cupiditate laudis oriuntur. Videas plerosque (quod etiam [Col. 0063D] Tullius ait) libros suos de contemnenda gloria inscribere, et propter gloriam nominis sui titulos praenotare, et quasi de humilitate loquentes et inscribentes superbiunt, materiamque et sermonem humilitatis in gloriam convertunt. Interpretamur Scripturas, saepe vertimus stylum, quae digna sunt lectione scribimus, et nisi Christi causa fiant, sed memoriae in posteros, et famae in populos, totus labor irritus fiet, «et erimus quasi tympanum sonans et cymbalum concrepans (I Cor. XIII) .» Videas plerosque de Scripturis inter se contendere, et athleticum scomma Dei facere sermonem, invicem provocant, et si victi fuerint, invident. Inanis quippe gloriae cupidi sunt. Item ad Philippenses II. «Si qua ergo consolatio in Christo, si quod solatium [Col. 0064A] charitatis, si qua societas spiritus,» etc. Item II Corinth., IV: «Habemus thesaurum istum in vasis fictilibus, ut sublimitas sit virtutis Dei, et non ex nobis:» quia vas fictile es, et corruptibile, saccus stercorum et cibus vermium. Humiliare, quia thesaurum habes in hoc vase, animam scilicet, lumine vultus tui Dei insignitam. O homo! agnosce dignitatem tuam in qua «conditus es ad imaginem Dei (Gen. I) ,» sicque disce sanctam superbiam. Quam gloriosus enim ardor martyrii inerat Thebaeae legioni! Item: Ecclesiasticus humilitatem abjectionis et pusillanimitatis redarguens, ait cap. XIII: «Attende, ne seductus in stultitia humilieris. Noli esse humilis in sapientia tua, ne humiliatus in stultitiam seducaris.» Item de eadem Apostolus ad [Col. 0064B] Titum II: «Nemo te contemnat, sed argue cum omni imperio.» Super quem locum ait Hieronymus: Nihil est quod adeo destruat et corrumpat Ecclesiam, sicut quod dicitur laicos esse meliores clericis. Item: Ecclesiasticus humilitatem simulationis et fictionis corripiens cap. XIX, ait: «Est qui nequiter humiliat se, et interiora ejus sunt plena dolo.» Timeas ergo quod dicitur in psalmo XCIII: «Deus ultionum Dominus, Deus ultionum libere egit. Exaltare, qui judicas terram, redde retributionem superbis. Usquequo peccatores, Domine, usquequo peccatores gloriabuntur, effabuntur et loquentur iniquitatem, loquentur omnes qui 40 operantur injustitiam?» Timeas et videas illud quod [Col. 0064C] dicitur in psalmo LXXXVIII: «Tu humiliasti sicut vulneratum superbum, in brachio virtutis tuae dispersisti inimicos tuos.» Amplectere quod dicitur in alio psalmo: «Pauper sum ego, et in laboribus a juventute mea: exaltatus autem humiliatus sum et conturbatus (Psal. LXXXVII) :» ideo, «Exaudisti vocem orationis meae, dum clamarem ad te (Psal. XXX) .» Item: Attendas et illud Hieronymi dicentis: Qui virtutes sine humilitate congregat et coacervat, itidem facit ac si pulvisculum in supercilium montis portet, ad levis aurae flatum dispergendum. Item: Dominus, collectis discipulis sermonem faciens in monte, in eoque sedens septenam scalam Jacob contexens, humilitatem, quasi fundamentum sanctitatis, in primo gradu locavit, aperiensque os [Col. 0064D] suum dixit: «Beati pauperes spiritu (Matth. V) .» Paupertas spiritus est humilitas.

Contra pessimum ternarium, superbiae scilicet, invidiae, detractionis disputavimus, antidotum humilitatis opponentes, circa quod bonum est immorari: «Bonum est enim nos hic esse (Matth. XVII) ,» id est in ea; et de collactanea ipsius, virtute scilicet mansuetudine, aliquota sunt colligenda: quia non est mitis qui non est humilis, et e converso. Unde humilitati, quasi virtutem collactaneam, conterminam, et vicinam, adjungit Dominus in scala Jacob mansuetudinem statim post, dicens: «Beati mites, quoniam ipsi possidebunt terram (Matth. V) ,» scilicet viventium. Et alibi: «Discite a me quia mitis sum et humilis corde (Matth. XI) .» Haec commendatur ab origine vocabuli. Dicitur enim mansuetus, quasi manusuetus, homo scilicet associabilis, tractabilis et benignus in adversis, et contra injurias etiam proprias. Item, ab exemplo Christi, qui mitissimus apparuit: «Suavis Dominus et mitis,» etc. (Psal. XXXV.) Item: Haec commendatur in Moyse (Num. XII) , qui mitissimus hominum fuit, intellige praeter Christum. Item exemplo Andreae apostoli, qui mitissimus sanctorum fuisse legitur. Item auctoritate Scripturae: «Mansueti haereditabunt terram, et delectabuntur in multitudine pacis (Psal. XXXVI) . — Suscipiens mansuetos Dominus, humilians autem peccatores usque [Col. 0065B] ad terram (Psal. CXLVI) .» Et: «Diriget mansuetos in judicio, docebit mites vias suas (Psal. XXIV) .» Item auctoritate poetae:

Maxime ergo dissidere debet a studiis Christiani, si ita a studiis gentilis:

Item Jacobus in Epist. cap. I: «Suscipite in mansuetudine insitum verbum, quod 41 potest salvare animas vestras.» Item I Paral. cap. XVIII: «Porro filii David erant primi ad manum regis.»

Regimen coelestis doctrinae, «quod potest salvare animas vestras (Jac. I) ,» de humilitate et mansuetudine fuisse dicitur: «Discite a me, quia mitis sum et humilis corde (Matth. XI) ;» adjungit tertium, non virtutem, sed augmentum virtutum in scala Jacob, scilicet paupertatem, de qua verbo et exemplo rexit scholas, praecipue quia nutrix est custodia virtutum, dicens: «Beati pauperes, quia vestrum est regnum Dei (Luc. VI) .» Paupertatem autem loquor visibilem, qua, sicut et spirituali, respersa est tota sacra Scriptura, quam maxime redolent fere singuli psalmi: quam Dominus, non tantum verbo, sed exemplo, ut imitaretur et peteretur ad virtutum [Col. 0065D] custodiam, commendavit, sibique eum, et domui suae commendavit, vel dedicavit, dicens in Evangelio: «Vulpes foveas habent et volucres coeli nidos; Filius autem hominis non habet ubi caput suum reclinet (Matth. VIII) ,» nisi vile praesepiolum pauperculae et quaestuariae virginis uterum, crucis patibulum, sepulcrum, sed et hoc alienum. Inde est etiam quod Dominus mansuetos et pauperes piscatores elegit, in quibus fundaret Ecclesiam suam (Matth. IV) . Inde est etiam quod turbis volentibus eum rapere in regem, aufugit (Joan. VI) . Inde est etiam quod ter rogatus noluit intrare domum reguli, ne divitias honorare videretur, cum ad domum descenderit centurionis (Joan. IV) ; quia potius honoranda sit paupertas et amanda. Inde est etiam quod [Col. 0066A] ait cuidam adolescenti diviti: «Si vis perfectus esse, vade et vende omnia quae possides, et da pauperibus, et sequere me (Matth. VIII) ;» quod non possunt divites implere, ut testatur Hieronymus (epist. 150, ad Hebidiam) . Hi enim holocaustum offerre non possunt, intellige de facili. Unde alibi Dominus: «Facilius est camelum intrare per foramen acus, quam divitem in regnum coelorum (Matth. XIX) .» Utrum tamen verbum possibilitatis, cum negativa particula possibilitatem neget, vel facilitatem quaestio est. Hoc autem constat, ait Hieronymus (loc. cit.) , tutius esse divitias nec habere, nec amare, quia vix haberi possunt, et non amari. Item: Ad detestationem divitiarum, eaedem divitiae nomine cujusdam daemonis censentur; unde: «Facite [Col. 0066B] vobis amicos de mammona iniquitatis (Luc. XVI) » Mammon autem vel mammona, quod est nomen daemonis, divitiae interpretantur, vel quia vitiose acquiruntur, vel pessime distribuuntur, vel distribuendae non distribuuntur, vel distribuentem superbire faciunt. Item Hieronymus ( ubi supra ). Ad commendandam paupertatem, ad ejusque electionem, libet intueri illos versus Lucani:

[Col. 0066D] Juvenalis (sat. X):

Item, uxor Tobiae: «Nunquam esset pecunia ista, pro qua misimus te peregrinari, fili, lumen nostrorum, baculum senectutis nostrae. Sufficiebat enim nobis paupertas nostra, ut divitias computaremus hoc, quod videbamus filium nostrum (Tob. V) .» Item Hieronymus super illum locum: «Parasti in dulcedine tua pauperi, Deus (Psal. LXVII) ,» ait quod hujus versus explanatio nunquam melius elucesci quam in illo apologo Flacci Horatii dicentis:

[Col. 0068A] Item Gregorius: Quos morum et divitiarum infirmitas vulnerat, paupertatis medica curat. Item Hieronymus: Ob hoc amanda est paupertas, quod a quibus ameris ostendit. Item idem: Hoc unum deest omnia habenti, quod non est qui ei verum dicat, vel in corripiendo, vel in consulendo, vel poenitentiam injungendo. Sed et propter divites sumus hujus praecepti praevaricatores: «Si peccaverit in te frater tuus, increpa illum; et si poenitentiam egerit, dimitte illi (Luc. XVII) ;» quos bene confiteri, vel «dignos fructus poenitentiae facere (Matth. III) ,» difficile est. 44 Item: Exemplo Xerxis regis Persarum cum innumerabili exercitu in expeditionem contra Lacedaemones proficiscentis, ranae et palpones de penetralibus domus ejus eum per adulationes [Col. 0068B] excaecaverunt, dicentes nec ipsum aerem sufficere capacitati grandinis telorum, et similia in hunc modum. Tandem vocatus Domaratus exsul et pauper, etiam Lacedaemonius, ait regi: «Mentiuntur tibi, qui te victorem promittunt ob multitudinem exercitus. Sed non ita eveniet. Ipsa enim moles exercitus tui opprimet te, et a teipso vinceris;» et ita contigit. Item: Quod ii «qui reliquerunt omnia sedebunt judices (Matth. XIX) ,» ideo est, quia paupertas voluntaria saepius nutrix est, et signum majoris charitatis: licet tamen inter divitias esse pauperem. Item: Ad significandum divitias esse contemnendas, «adolescens relicta sindone aufugit nudus (Marc. XIV) .» Item: Ad idem figurandum, Joseph pallium reliquit meretrici Aegyptiacae (Gen. XXXIX) . Nisi enim multa etiam de necessariis relinquamus voluptati meretricum, ipsa involvet nos et obruet. Unde Apostolus: «Omnis qui in agone contendit, ab omnibus se abstinet (I Cor. IX) ,» etiam a licitis. Item Jeremias: «Nabuzardan,» rex Cocorum, «vinitores» pauperes «et agricolas reliquit» in terra propria, divites vero et potentes rapuit et transtulit in exsilium (Jer. LII; IV Reg. XXV) . Item David: «Parcet pauperi et inopi, et animas pauperum salvas faciet (Psal. LXXI) .» Item in Evangelio pauperem nomine Deus vocavit: «Erat autem mendicus nomine Lazarus;» nomen divitis tanquam indigni et ignominiosi non ponit, dicens: «Erat quidam dives, etc.» (Luc. XVI) . Item sanctus Bernardus [Col. 0068D] quaerens a quodam abbate religioso quomodo ei et conventui esset, respondit: «Bene, quia adhuc relicti sumus pauperes.» Item: «Exaudivit pauperes Dominus, et electos suos non despexit (Psal. LXVIII) .» Item Hieronymus: In hoc multum laudanda est paupertas, quia «vinctos ejus exaudit» et solvit. Sunt autem compedes naturae, compedes fortunae; paupertas scilicet, et illi adhaerentia. Sunt et compedes culpae, et compedes gratiae et perfectionis. De quibus Augustinus: Has nimis onerat, qui supra necessaria accumulat. Item philosophus: Memini Attalum cum magna admiratione omnium haec dixisse: «Diu, inquit, mihi imposuere divitiae. Stupebam ubi aliquid ex illis alio atque alio loco fulserat. Existimabam similia esse quae latebant, his [Col. 0069A] quae ostenderentur, sed in quodam apparatu vidi totas Urbis opes caelatas, et in argento et in auro, et in his quae pretium auri et argenti vincunt, scilicet exquisitos colores, lapides, et vestes, ultra, non tantum nostrum, sed ultra finem hostium advectas. Hinc puerorum perspicuos cultu atque forma greges; hinc feminarum et alia, quae res suas recognoscens summi imperii fortuna protulerat. Quid hoc est, inquam, aliud quam irritare cupiditates hominum per se incitatas? Quid sibi vult ista pecuniae pompa? Ad discendam avaritiam convenimus. At, me hercle, minus cupiditatis isthinc effero quam attuleram. Contempsi divitias, non quia sunt supervacuae, sed quia ab effectu pusillae sunt. Vidistine quam intra paucas horas ille divitiarum ordo lente dispositus [Col. 0069B] transierit? hoc totam vitam nostram 45 occupabit, quod totam diem occupare non potuit?» Accessit quoque illud dictum ejus, quod «tam supervacuae mihi visae sunt habentibus, quam fuerint spectantibus (SENEC., ep. 110) .» Hoc itaque ipse mihi dico, quoties tale aliquid perstrinxerit oculos meos, quoties occurrit domus splendida, culta cohors servorum, lectica formosis imposita colonibus. Quid miraris? Quid stupes? pompa est. Ostenduntur istae res, non possidentur; et dum placent transeunt. Ad veras potius te converte divitias, disce parvo esse contentus. Sed et illam vocem, magnus atque animosus, exclama: «Habeamus aquam, habeamus polentam.» Turpe est beatam vitam in auro et argento reponere; aeque turpe in aqua et polenta. [Col. 0069C] Quid ergo faciam, si ista non fuerint? Quaeris quod sit remedium inopiae? famem fames finit. Alioquin quid interest, magna sint an exigua, quae servire te cogant? Quid refert quantulumcunque sit, quod sibi negare possit fortuna? Haec ipsa etiam aqua et polenta in alienum cadit arbitrium. Liber est autem, non in quem parum licet fortunae, sed in quem nihil. Ita est, si nihil horum desideres. Natura dixit omnibus; haec si voles frequenter cogitare, id agis, ut sis felix, non ut videaris, et ut tibi videaris, et non aliis. Item ad idem poeta:

Sed huic objicit Augustinus, inquiens «:Non tantum si superflua, sed etiam si necessaria pauperibus non erogemus, raptores sumus.» Item Hieronymus «:Aliena rapere convincitur, qui ultra necessaria sibi retinere probatur.» Quasi diceret: Necessitatem retinere potes, dum de hac pro tempore, et loco, et inopia postulantis eroges. Augustinus etiam satietatem concedit divitibus dicens «:Divites utantur superfluis, dum ex eis pauperibus necessaria [Col. 0070C] erogent.» Contra vero bonum paupertatis videtur Salomon dicere, cum oravit, dicens: «Divitias et paupertatem ne dederis mihi (Prov. XXX) .» Respondetur quia paupertatem non abhorruit, sed occasionem ejus, scilicet ne occasione ejus furtum perpetraret. Sed nec divitias expavit, sed morbum earum, scilicet superbiam. Sed, si paupertatem patienter ferre non potes, eligas mediocritatem juxta poetam, qui ait

David auream mediocritatem commendans, ait: «Melius est modicum justo super divitias peccatorum multas (Psal. XXXVI) ;» quia, ut ait Augustinus, qui dives est, multis indiget; et ubi sunt multae divitiae, et ibi multorum indigentia; divitiasque, quas divites injuste congesserant, adsunt qui in puncto horae eas devorent. Item de hac mediocritate ait Sapiens quidam: «Melior est buccella panis cum gaudio (Prov. XVIII) ,» quam divitiae, et affluentiae, et epulae regum et principum. Item hanc commendans Seneca, ait (ep. 95, 98, 104) : Cives Romani simul coenaturi in honorem [Col. 0071A] Jovis in loco publico, cum alii vasa aurea, alii gemmea, alii argentea, et tapetia, vestesque sericas artificiosissime contextas afferrent, et in publicum sternerent, libet inter hos intueri concordam et similitudinem alterius Catonis domi forisque egregia facta; Tuberonis, qui ligneos lectulos, cum alii argenteos, 47 in publicum stravit, haedinasque prostragulis et tapetiis pelles, et ante ipsius Jovis cellam apposita convivis vasa fictilia. Quid aliud praeter paupertatem in Capitolio posset consecrare? Ut nullum factum ejus habeam, quo illum Catonibus inseram, hoc parum credimus? Censura fuit potius illa collatio coenae, non coena; quasi potius fuit schola et doctrina ad appetendum mediocritatem, quam coena ad explendum et saturandum [Col. 0071B] ventrem. O quam ignorant homines cupidi gloriae, quid illa sit, aut quemadmodum appetenda! Illo die populus Romanus multorum supellectilem spectavit, unius tantum miratus est. Omnium aliorum aurum argentumque fractum est, et millies conflatum et adhuc conflandum, per manus sordidas transiturum, contrectatum, et contrectandum, at omnibus saeculis Tuberonis fictilia durabunt. Item idem amplius determinans et circumcidens mediocritatem, etiam quam Augustinus (in cujus determinatione aliquid furti videtur latere, cum ait: Pro modulo personae tuae, et facultate, pro consuetudine Ecclesiae, et patriae in qua tibi vivendum est) ait: Illud te admoneo ne eorum more, qui non proficere, sed conspici cupiunt, facias aliqua, quae in [Col. 0071C] habitu tuo, aut genere vitae notabilia sunt. Asperum cultum, et intonsum caput, et negligentiorem barbam, et indictum argento odium, et cubile humi positum, et quidquid aliud ambitionem perversa sequitur via, evita. Satis ipsum nomen philosophiae etiam coelestis, etiamsi modeste tractetur, invidiosum est. Quid si nos hominum consuetudini coeperimus excerpere? Intus omnia dissimilia sint; frons populo nostra conveniat. Non splendeat toga, nec sordeat quidem. Non habeamus argentum in quo solidi auri caelatura descenderit, sed non putemus frugalitatis indicium auro argentoque caruisse. Id agamus, ut meliorem vitam sequamur quam vulgus, non ut contrariam. Alioquin quos emendari volumus, [Col. 0071D] fugamus a nobis, et avertimus. Illud quoque efficimus, ut nihil imitari velint nostri dum timent ne imitanda sint omnia. Hoc primum philosophia dimittit, sensum communiorem, humanitatem contumeliosam secundum mores hominum minus honestati congruos, et congregationem pecuniae, scilicet, a qua professione dissimilitudo nos separabit. Nempe propositum nostrum est secundum naturam vivere. Contra naturam est torquere corpus nostrum, et faciles odisse munditias, et squalorem appetere, et cibis non tantum vilibus uti, sed concretis et horridis. Quemadmodum autem desiderare delicatas res luxuriae est, ita usitatas, et non magno parabiles fugere, dementiae. Frugalitatem exigit philosophia, non poenam. Potest autem esse non incompta [Col. 0072A] frugalitas. Hic modus mihi placet; scilicet, temperetur vita inter bonos mores et publicos, suscipiant omnes vitam nostram, sed non agnoscant. Quid ergo? Eadem faciemus quae caeteri? Nihil inter nos et illos intererit? Plurimum quidem. Dissimiles nos esse vulgo sciat, qui nos inspexerit propius, qui domum nostram intraverit, nos potius miretur quam supellectilem 48 nostram. Magnus quidem est ille, qui fictilibus sic utitur quemadmodum argento: nec ille minor est, qui sic argento utitur, quemadmodum fictilibus. Infirmi animi est pati non posse divitias. Nunquid igitur appetendae sunt? Non: sed nec contemnendae juxta verbum Attali magni philosophi, qui divitias non contempsit, sed aliis habendas permisit (SEN., ep. 110) .

Sicut spiritualis paupertatis, hoc est humilitatis, nutrix est et fomentum ista sensibilis paupertas, ita oppositum ejus, scilicet divitiae, nutriunt et pariunt cupiditatem, Apostolo attestante, qui ait in Epist. I, ad Tim. VI, loquens contra laborantes in acquisitione divitiarum: «Est autem quaestus magnus pietas cum sufficientia,» scilicet, ut habeat homo, quantum necesse est vitae sustentandae, et quantum congruit personae suae, ut eis conveniat, cum quibus honeste vivendum est. Et addit (ibid.) : «Nihil enim intulimus in hunc mundum, haud dubium quia nec auferre quid possumus. Habentes alimenta,» simplicia, [Col. 0072C] non delectamenta, non gulae irritamenta, «et vestes, quibus tegamur,» non ornemur et luxuriemur, «his contenti simus. Nam qui volunt divites fieri;» non ait «sunt,» sed «volunt divites fieri;» ultra scilicet propositum, et fines, et terminos positos a natura, «incidunt in tentationes multas et laqueum diaboli, et in desideria multa inutilia et nociva, quae mergunt homines in interitum et perditionem.»

«Radix omnium malorum est cupiditas (I Tim. VI) ,» quae est plus habendi quidlibet quam satis est; quod Graece dicitur πλεονεξία. Hac enim cecidit [Col. 0072D] diabolus, qui non pecuniam, sed propriam potestatem amavit, et primi homines qui voluerunt esse sicut dii. Ergo cupiditas, secundum hoc, continere videtur quasdam species vitiorum, scilicet superbiam, elationem, gastrimargiam et quasdam alias. Ad quam quaestionem, et argumentum ad ipsam facit, quod supponit Augustinus (lib. III, De lib. arbitr. cap. 17, et in Ps. CXVIII.) . «Quidam libri habent, «Radix omnium malorum est avaritia,» quae specialiter intelligitur amor pecuniae. Unde in Graeco dicitur φιλαργυρία ; sed hic species ponitur pro genere. Avaritia enim est species cupiditatis: Gregorius (homil. XVI in Evang.) e contra, inter haec non distinguit, dicens: «Tribus modis tentavit diabolus primum hominem.»

[Col. 0073A] Primo gula, in persuasione cibi, cum dixit: «In quacunque die comederitis (Gen. III) .» Secundo, inani gloria, in promissione deitatis, cum ait: «Eritis sicut dii (ibid.) .» Tertio, 49 avaritia, in promissione scientiae, cum dixit: «Scientes bonum et malum.» Gula est immoderata cibi aviditas.

Vana gloria, amor propriae excellentiae. Avaritia immoderata est habendi cupiditas, quae non tantum est pecuniae, sed et altitudinis et scientiae, cum supra modum sublimitas ambitur, imo etiam quaecunque res, cum supra quam satis est, appetitur, secundum Augustinum. Item ad idem philosophus (SENEC. ep. 16) : Et quemadmodum aliarum rerum, ita et intemperantia litterarum laboramus. Non enim discimus vitae, sed scholae. Item philosophus: Non est [Col. 0073B] quod mireris animum meum; adhuc de alieno liberalis sum. Quare autem alienum dixi? Quidquid bene dictum est ab ullo, meum est, sicut id quod ab Epicuro dictum est: «Si ad naturam vivas, nunquam eris pauper; si ad opinionem, nunquam eris dives. Exiguum natura desiderat, immensum opinio.» Congeratur in te, quidquid locupletes multi possederunt: ultra privatum pecuniae modum fortuna te provehat, auro tegat, purpura vestiat, et ad hoc modus deliciarum opumque perducat ut terram marmoribus abscondas, non tantum habere tibi liceat, sed calcare divitias. Accedant statuae et picturae et quidquid ars ultra luxuriae elaboravit, et ab his majora cupere disces. Naturalia desideria finita sunt: ex falsa enim opinione nascentia, ubi desinant, [Col. 0073C] non habent, nullus enim terminus falso est: via eunti aliquid extremum est: error immensus est. Retrahe ergo te a vanis, et cum vis scire quod petis, utrum naturalem habeat aut caecam cupiditatem, considera si non possit alicubi consistere. Si longe progresso semper aliquid longius restat, scito id naturale non esse, quia,

Avaritiam speciem cupiditatis, licet Gregorius inter speciem et genus non distinguat ( Hom. in Ev. ), sugillat [Col. 0074A] et detestatur Ecclesiasticus c. X: «Avaro autem nihil est scelestius.» Et quia pro avaritia et pecunia cupide congregata saepe superbit avarus, addit: «Quid superbis, terra et cinis?» Deinde proponit de avaritia: «Nihil est enim iniquius quam amare pecunias. Hic enim et animam suam, non tantum linguam, venalem habet, quia in vita sua projecit intima sua,» seipsum eviscerans (sicut aranea quae texit inutiles telas) sollicitudine acquirendi et conservandi pecuniam. Unde David: Et «tabescere fecisti» invidia [ f. avaritia, aut sollicitudine], «sicut araneam animam ejus (Psal. XXXVIII) ,» quia

Item: Dominus in judicio super omnia monstra, solum monstrum avaritiae detestabitur; utpote causam damnationis nostrae; ejusque contrarium, scilicet misericordem largitatem vel liberalitatem super omnia opera nostra, quasi causam salutis nostrae approbabit, cum dicet: «Esurivi et non dedistis mihi manducare, sitivi et non dedistis mihi bibere (Matth. XXV) ,» et ita de caeteris. Et quae est causa quare non dederitis? Avaritia. Quae, quare dederitis? Liberalitas. Facilius est tamen dare (quia hoc [Col. 0077B] est se exonerare) quam opera caeterarum virtutum implere. Unde et modicum est poenitenti injungere, de substantia sua pauperibus erogare, nisi avaritia laboraverit, ut sic curetur ab ea. Item Hieronymus: «Eo detestabilior est avaritia quod ipsa vitium contrarium sibi nutrit et fovet: prodigalitatem enim semper fere comitatur avaritia.» Unde poeta Claudianus:

Quomodo ergo sunt contraria

Item Genesis XXXI Rachel fugiens cum Jacob a facie patris sui Laban furata est idola ejus, quae abscondit subter stramenta cameli et sedit [Col. 0077C] super. Quae Laban quaerenti ea, et non invenienti in tentorio ejus, ait: «Ne irascatur dominus meus, quod coram te nequeo assurgere, quia juxta consuetudinem feminarum nunc accidit mihi.» Jacob autem postea comperiens deos alienos esse in domo sua, scilicet idola Laban, licet aurea et argentea cum inauribus et ornamentis et phylacteriis suis infodit sub terebintho. Per Jacob Christus et perfecte poenitens intelligitur, qui omnem cupiditatem mundanam, antiquam, et philosophiam ejus, id est omnes occasiones et circumstantias avaritiae infodit sub cruce Christi; nudus nudum sequens Crucifixum, cujus paupertas maxime in cruce apparuit. Pendens enim in ea tantum cinctorium, velamen scilicet pudendorum, habuit. Quis cum Christo [Col. 0077D] dicere potest: «Venit enim princeps hujus mundi et in me non habet quidquam? (Joan. XIV.) » et cum Apostolo: «Mundus mihi crucifixus est, et ego mundo? (Gal. VI.) » Per Rachel, quae interpretatur ovis, molliter poenitens et imperfecte significatur. Cui juxta consuetudinem feminarum accidit, cum immunditiam avaritiae secutus, quasi muliebria patitur. De hac tamen poenitendo abscondit idola, hoc est avaritiam, et subter stramenta cameli, scilicet sub fimo, et sub stratorio cameli, hoc est humilitate poenitentiae, omnem tumorem, et sublimitatem, et avaritiam, quae est ex divitiis, tegens; ita quod sedit super fimum in quo abscondita erant idola, quia Deum praeponit omnibus, et si juxta se [Col. 0078A] divitias habeat: cui tamen res 54 suae servivit; non ille rebus, qui de se ait:

Item ad idem valet exemplum Joseph, qui non tantum pallium, sed et lasciviam ejus reliquit meretrici Aegyptiacae. Hoc est non tantum cupiditatem, sed et omnem occasionem ejus et circumstantiam relinquere debemus mundanae voluptati. Item ad idem valet exemplum «adolescentis, qui, relicta sindone, nudus profugit ab eis (Marc. XIV) ,» scilicet Judaeis. Item ad hoc valet exemplum de vitulo conflatili, quem Moyses praecepit redigi in minutissimum pulverem. Non enim tantum ipsam avaritiam, et substantiam peccati debemus condemnare, [Col. 0078B] per poenitentiam abolere, sed etiam omnes circumstantias ejus, et occasiones minutissimas penitus absumere, et fimo immundissimorum stercorum condemnare cum Apostolo, qui ait: «Omnia haec reputavi ut stercora, ut Christum lucrifacerem.» (Philip. III, 12, q. 2, Gloria) . Item Hieronymus ( Ex epist. ad Paulinum de institut. monachi ): Crates Thebanus, homo quondam ditissimus, proficiscens ad philosophandum Athenas, magnum auri pondus secum detulit. Qui in via secum deliberans, et considerans se non posse simul virtutes et divitias possidere, cum ad dediscendam avaritiam iret, divitiasque fomentum et nutrimentum esse avaritiae conspiceret, projecit a se aurum, inquiens: O divitiae, abite, procul sitis a nobis. Nunc vero sarcinati [Col. 0078C] auro et argento Christum pauperem sequimur, et sub praetextu eleemosynae pristinis opibus incubantes, quomodo possumus aliena fideliter distribuere, qui nostra timide reservamus? Item ad idem valet exemplum Cynici et philosophi illius, scilicet Diogenis, in dolio degentis, qui vacuus spei et timoris expers, locupletem transegit paupertatem.

Ad quem Aristippus quidam aulicus, cum mundaret et lavaret olera sua, accedens ait: Tu cum sapiens et philosophus sis, si regibus servire voluisses, olera tua non lavares. Cui respondens, ait: Si paupertate mediocri scires uti, non oporteret te regibus mendicando adulatione mentiri. Unde Horatius (lib. I, ep. 17) :

Non tantum exemplis ethnicorum detestamur et jugulamus avaritiam, et omnem acceptionem munerum, sed et exemplis plurimis sacrae Scripturae. Primo exemplo Abrahae, cui revertenti a caede quatuor regum, cum Loth et substantiam ejus reduceret, rex Sodomorum dixit: «Da mihi animas, caetera tolle tibi. Qui respondit ei: Leve manum meam ad Dominum Deum 55 excelsum, possessorem coeli et terrae, quod a filo subtegminis usque ad corrigiam [Col. 0079A] caligae non accipiam ex omnibus, quae tua sunt, ne dicas: Ego ditavi Abraham; exceptis his quae comederunt juvenes, et partibus virorum, qui mecum venerunt. Isti enim accipient partes suas (Gen. XIV) .» Item Genesis XXIII, Abraham, mortua uxore Sara, dixit ad filios Heth: «Advena sum et peregrinus apud vos, date mihi jus sepulcri vobiscum, ut sepeliam mortuum meum. Responderuntque filii Heth: Princeps Dei es apud nos: in electis sepulchris nostris sepeli mortuum tuum. Surrexit Abraham,» gratias egit, «et adoravit eos, et dixit: Si placeat vobis, ut sepeliam mortuum meum, intercedite apud Ephron filium Seor, ut pro pecunia digna det mihi speluncam duplicem quam habet in extrema parte agri sui, in possessionem sepulcri. Respondit Ephron cunctis [Col. 0079B] audientibus: Nequaquam ita fiet; sed gratis trado tibi agrum et speluncam quae in eo est. Respondit Abraham:» Non gratis accipiam, sed «dabo pecuniam pro agro. Suscipe eam, et sic sepeliam mortuum meum in eo. Et appendit pecuniam Abraham, quam Ephron postulavit, scilicet quadringentos siclos argenti probatae monetae et publicae.» Item Genesis XXXIII, exemplo Esau, qui Jacob fratre suo offerente ei munera in bobus, asinis, servis et ancillis, ait: «Quaenam sunt istae turmae quas obviam habui? Respondit Jacob: Ut invenirem gratiam coram domino meo. Et ille: Habeo, inquit, plurima, frater mi, sint tua tibi. Dixitque Jacob: Noli ita, obsecro; sed, si inveni gratiam in oculis tuis, accipe munusculum de manibus meis: sic enim vidi faciem [Col. 0079C] tuam, quasi viderem vultum Dei: sis mihi propitius; et suscipe benedictionem quam attuli tibi. Vix fratre compellente suscepit.» Ista tamen susceptio, licet coacta, in eo, et in similibus ejus, signum est divinae reprobationis. Quidam enim sunt qui volunt cogi accipere, et tamen accipiunt: «Grata est vis ista sibi, cogique meretur.» Item Exodi capitibus XXXIV et XXXV. Pro construendo enim tabernaculo omnes viri et mulieres mente devota obtulerunt donaria, ut fierent opera quae jusserat Dominus per manum Moysi, cunctique filii Israel voluntaria Domino dedicaverunt: «Cum autem artifices instarent operi, dixerunt Moysi: Plus offert populus quam necessarium est. Jussit ergo Moyses [Col. 0079D] praeconis voce cantari: Nec vir, nec mulier quidquam ultra offerat in opere sanctuarii, sicque cessatum est a muneribus offerendis, eo quod oblata sufficerent, et superabundarent.» Item Numeri cap. XVI, increpante Moyse Dathan et Abiron murmurantes contra Aaron, responderunt ei dicentes: «Nunquid parum est tibi quod deduxisti nos de terra, lacte et melle manante, ut occideres nos in deserto, nisi et dominatus fueris nostri? An et oculos nostros vis eruere? Iratusque Moyses valde ait ad Dominum: Ne aspicias, Domine, sacrificia eorum: tu scis quod nec asellum quidem unquam acceperim ab eis, nec afflixerim quempiam eorum.» Item Numeri cap. XXII: «Seniores Moab et majores natu habentes pretium divinationis in manibus, missi a Balac, [Col. 0080A] dixerunt ad Balaam: Sic dixit Balac, filius Sephor, rex Moabitarum: Ne cuncteris venire ad me paratum honorare te, et quidquid volueris dare tibi. Veni et maledic populo isti. Respondit Balaam: Si dederit 56 mihi Balac plenam domum argenti vel auri non potero immutare verbum Dei mei, ut vel minus vel plus loquar.» Item: Balac praebens et offerens ei munera, ait (Num. XXIII, XXIV) : «Maledic Jacob, detestare Israel. Qui respondit: Quomodo maledicam cui non maledixit Deus? Qua ratione detester quem Dominus non detestatur? Nunquid aliud loqui possum quam quod jussit mihi Deus? Qui benedixerit Jacob, erit et ipse benedictus, et qui maledixerit, in maledictionem deputabitur. Verumtamen pergens ad populum meum, dabo tibi consilium, quid populus [Col. 0080B] tuus huic populo faciat.» Quod et implevit, sicut Joannes in Apocalypsi (II) testatur dicens: Balaam, accepto pretio divinationis, licet coactus: «docebat Balac mittere scandalum filiis Israel,» scilicet «edere» de sacrificiis idolorum «et fornicari.» Item I Reg. XII: «Dixit Samuel ad universum Israel. Audivi vocem vestram juxta omnia, quae locuti estis ad me; et constitui super vos regem, qui graditur ante vos, et nunc senui conversatus coram vobis ab adolescentia mea usque in diem hanc. Ecce praesto sum. Loquimini de me coram Domino et coram Christo ejus,» scilicet Saule. «Utrum bovem cujusquam tulerim, an asinum. Si quempiam calumniatus sum, si oppressi aliquem, si de manu cujusquam munus accepi, et contemnam illud hodie [Col. 0080C] vobisque restituam.» Item exemplo David II Reg. ultimo: «Nequaquam fiet ut vis, sed emam pretio a te aream, ubi aedificetur Domino templum et non offeram Domino meo holocausta gratuita.» Item exemplo Addo prophetae III Reg. XIII: «Locutus est rex ad virum Dei: Veni mecum domum ut prandeas, et dabo tibi munera. Respondit vir Dei regi: Si dederis mihi mediam partem domus tuae, non veniam tecum, nec comedam panem, neque bibam aquam in loco isto.» Item II Esdrae quinto: «Ego et fratres mei, et pueri mei commodavimus plurimis pecuniam et frumentum; non repetamus in commune istud, aes alienum concedamus quod debetur nobis,» etc. Item Actuum apostolorum cap. [Col. 0080D] XX: «Vos scitis a prima die qua ingressus sum in Asiam, qualiter vobiscum per omne tempus fuerim conversatus, serviens Domino in humilitate et lacrymis.» Et texens sermonem moralissimum, ultimo annectit de officio praelatorum, docens eos cavere avaritiam exemplo sui, cum ait: «Argentum, et aurum, aut vestem non concupivi. Ipsi scitis quoniam ad ea quae opus mihi erant, et his qui mecum sunt, ministraverunt manus meae.» Item epistola Judae (c. V, 8, 9) : «Vae illis qui in via Cain abierunt, et errore Balaam mercede effusi sunt, et in contradictione Core perierunt.» Item II ad Corinth. XI: «Gratis evangelizavi vobis, et cum essem apud vos et egerem, nulli onerosus fui, sed in omnibus sine onere me vobis servavi, et servabo. [Col. 0081A] Est veritas Christi in me, quoniam haec gloriatio non accipiendi non infringetur in me, in regionibus Achaiae, quod facio et faciam, ut amputem occasionem» praedicandi eis, qui propter quaestum praedicant. Item Ezechielis cap. XXII: «Munera, usuram et superabundantiam accepisti, et avare proximos tuos calumniabaris, meique oblita es, ait Dominus. Ecce, complosi manus meas super avaritiam tuam quam fecisti.» Item Apostolus in Actuum apostolorum XX: «Omnia ostendi vobis, quoniam sic laborantes oportet 57 suscipere infirmos, et meminisse verbi Domini Jesu (quod ipse dixit,» et frequenter in ore habuit). «Beatius est,» inquit, «magis dare quam accipere.» Item: exemplo beati Thomae, qui cancellarium [Col. 0081B] suum instituens, sacramento jurisjurandi eum astrinxerat, ne unquam aliquid, usque ad canipulum, in administratione cancellariae acciperet. Item Ecclesiastici XX: «Exenia et dona excaecant oculos judicum, et quasi mutus in ore avertit correptiones eorum.» Corrupti munere, obmutescunt cessando a correptione. Item Isaias (cap. XXXIII) : «Quis ambulat in justitiis et loquitur veritatem, qui projicit avaritiam ex calumnia, et excutit manus suas ab omni munere? Iste in excelsis habitabit.» Nota verbum excussionis. Per laxationem manuum de facili labuntur in terram magna munera, sed minima nisi per excussionem, sed adhaerent manibus, ut pulvis. Item Strabus super Exodum: Cupiditas est ramunculus projectus in os canis, qui [Col. 0081C] facit eum obmutescere. Item: Cupidus est similis illi fatuo pastori Virgiliano, de quo:

[Col. 0082D] Acceptio munerum multiplex est. Prima simplex est, et licitorum munerum pro nulla causa injusta acceptorum, periculosa tamen, quia ea vendimus libertatem nostram, de qua supra disputavimus in fine capituli de avaritia (cap. 21) . Secunda est pro justitia facta, quod Gieziticum, vel facienda, quod Simoniacum: omissa vel omittenda, accelerata vel acceleranda, quod iniquum, pro injustitia etiam facienda, quod est diabolicum. Tertia est de rapina occulta vel manifesta: Puta, rapina violenta, usura, furto, exactionibus, extortionibus pecuniae, talliis citra stipendium praescriptum acceptis, et hujusmodi. Quarta est pro spiritualibus, ut ordinibus, sacramentis, beneficiis ecclesiasticis, officiis, et illis annexis [Col. 0083A] conferendis vel collatis, vel non dandis (cum aliquis digno proposuerit dare beneficium ecclesiasticum) etiam (quod magis crudelitas est) contumelia, etiam illata Spiritui sancto, et impedimentum quo minus currat gratia ejus. Quinta est cum quis accipit per dolos, curiositates, et artem mimicam et histrionicam, vel cum abundet nec egeat. Unde Hieronymus ( Ad Paulinum ): O monache, si eges et accipis, das potius quam accipis; 59 si accipias, et non eges, rapis. Sexta est de illicite acquisitis munera accipere, etsi in pias causas expendantur; puta, ut ex illis construantur grangiae et officinae monasteriorum et hujusmodi.

Contra secundum titulum haec colliguntur. Acceptores munerum pro justitia facta, facienda, acceleranda [Col. 0083B] et omittenda, vel pro injustitia facienda, si sunt pastores et praelati Ecclesiae, similes sunt Nabal stulto, qui tondens oves, non respexit David, nec est misertus super contritione Joseph. Hi non sunt pastores ovium, sed tonsores, excoriatores, depilatores, lupi et emunctores pecuniarum, lac et lanam in ovibus quaerentes, lucro inhiantes potius quam saluti animarum intendentes. Legitur enim in primo libro Regum cap. XXV, quod «cum David audisset in deserto, quod tonderet Nabal oves, vel gregem suum, misit decem juvenes ad eum dicentes: Quodcunque invenerit manus tua, da servis tuis, et filio tuo David. Qui respondit, dicens: Quis est David? Et quis est filius Isai? Hodie increverunt [Col. 0083C] servi» super terram «qui fugiunt dominos suos.» Hoc audiens David, iratus est valde, jubetque servos suos accingi gladio, quasi vindicaturus in eum. Quod audiens Abigail uxor ejus prudens et sapiens, nescio viro cum panibus et vino et arietibus coctis occurrit David, et descendens de asino, procidit ad pedes ejus et ait: «In me sit, domine mi, haec iniquitas, rogo ut suscipias benedictionem hanc, quam attulit ancilla tua tibi domino meo: malitia non inveniatur in te. Non veniat hoc tibi in singultum cordis et scrupulum, quod effuderis sanguinem viri mei, cum constituerit te Dominus ducem super Israel.» Suscepit ergo David quae obtulit, et ait: «Vade pacifice in domum tuam.» Dominus tamen post decem dies ulciscens David, percussit Nabal [Col. 0083D] tonsorem, et mortuus est (ibid.) . Item: Tales similes sunt Laban (Genes. XXIX) , qui circumvenit Jacob sibi servientem, decemque vicibus mutavit mercedem ejus, qui filias vendidit, et reputavit quasi alienas, comeditque pretium earum. Ob quam causam, cum ierat tondendas oves, Rachel furata est idola patris sui, quae inter omnia chariora habebat, et fugit (Genes. XXXI) . Item: Maximi tonsores ovium usque ad carnes, imo tonsores usque ad sanguinem, quod si nequiverint, depilatores sunt usque ad pellem, id est, in minoribus donis: exterius visi pulchri, sed in operibus et interius lupi rapaces. Hi similes sunt Absalon (II Reg. XIV) , (qui quanto magis tondedat capillos, tanto amplius surgebant; qui agrum Joab, ad se venire recusantis, [Col. 0084A] habentem messem hordei, jussit comburi), qui quod per se facere erubescunt, per officiales subtonsores suos, lenones et bajulos tonsurae scrutatoresque et indagatores rapinae suae adimplent. Quibus consultius esset mulierculas venales lenocinio circumducere, quam rapinae et participio peccati majorum studere, cum tamen de raptis nihil possint restituere. Item: Similes sunt tales Judae (Gen. XXXVIII) , qui, uxore mortua, ascendit ad tonsores ovium suarum. Quo ascendente ad tondendas oves, Thamar nurus ejus, mutato habitu viduitatis, in bivio itineris sedit. Quam videns Judas, suspicatus est esse meretricem, 60 cum qua, loco meretricis, datis ei muneribus, coiit. Item psalmo XIII: «Nonne cognoscent,» in futuro, «omnes qui operantur iniquitatem,» [Col. 0084B] multiplicem? Et qui sunt illi, et ob quam causam «operantur iniquitatem?» Ii scilicet «qui,» et quia «devorant plebem meam,» quotidiana rapina et multiplici, «sicut escam panis,» id est, qui ministerio suo utuntur propter capienda munera ab hominibus, non ad salutem hominum, vel ad gloriam Dei. Panis enim quotidianus cibus est et suavis: similiter et ipsi delectantur cum quotidiana rapina, ut simplices Christianos absorbeant. Qui, ut tales sint, inde provenit, quia «Dominum non invocaverunt,» sed temporalia. Item psalmo XXV: «Dextera eorum repleta est muneribus,» cum pro justitia, pretium pecuniae, laudis, timoris, injustae misericordiae quaeritur. Item psalmo CXLIII: «Quorum os locutum [Col. 0084C] est vanitatem, et dextera eorum, dextera iniquitatis,» quae potius sinistra dicenda est quam dextera, quia pro his quae sunt dexterae temporalia quaerunt, mutantque dexteram in sinistram, existentes non ambidextri cum Aod, sed ambisinistri; ideoque nec regem Eglon pinguissimum confodere possunt (Judic. III) . Item tales, hoc mandatum prae avaritia nequeunt implere: «Nesciat sinistra quid faciat dextra (Matth. VI) ,» cum ea, quae sunt dexterae, pro sinistra et temporalibus faciunt. Item nec hoc: «Laeva ejus sub capite meo, et dextera illius amplexabitur me (Cant. II) :» sed, «Laeva manus ejus sub capite meo,» et laeva ejus amplexabitur me, qui non habent, nisi laevam, pro laeva tantum operantes. Item: Tales in judicio cum hoedis fetidis collocabuntur a sinistris, [Col. 0084D] non cum agnis a dextris (Matth. XXV) suaviter redolentibus, qui hic nonnisi sinistram quaesierunt. Item Zachariae V: «Et dixit angelus ad me: Vide quid est hoc quod egreditur. Et dixi: Quidnam est? Et ait: Haec est amphora egrediens. Et dixi: Hic est oculus omnium in terra, et ecce talentum plumbi portabatur, et ecce mulier sedens in medio amphorae. Et dixit: Haec est impietas. Et projecit eam in medio amphorae, et misi massam plumbeam in os ejus.» Hieronymus (Comment. in Zachariam et Nah.): Olim sedit iniquitas super talentum plumbi, modo vero super talentum auri. Nunc impletum est poetae illud:

«Sapientes et timentes Deum in quibus sit veritas, et qui oderint avaritiam. Constitue ex eis tribunos, [Col. 0086B] centuriones et decanos qui judicent populum omni tempore (Exod. XVIII) » Praecipiasque eis, dicens: «Audite illos, et quod justum est judicate, sive civis sit ille, sive peregrinus. Nulla erit distantia personarum, ita parvum audietis sicut magnum, nec accipietis personam cujusquam, quia judicium Dei est. Quod si difficilius vobis visum fuerit aliquid, in causa scilicet, referte ad me (Deut. I) .» sicque dimittetis populum in pace. Item Deuteronomii cap. XVI: «Judices et magistros constitues» immobiles «in omnibus portis tuis, quas Deus dederit tibi per singulas tribus tuas, ut judicent populum justo judicio, nec in alteram partem declinent. Nec accipias personam vel munera, quia [Col. 0086C] munera excaecant oculos sapientum, et mutant verba justorum» coram hominibus. «Juste, quod justum est, exsequeris, ut vivas in aeternum.» Item in Sallustio Caesar: O vos omnes homines, qui justum judicium judicare debetis, necesse est vos ab amore privato, vel odio, timore, vel cupiditate, vel gratia singulari esse destitutos, alioquin rectum judicium de facili declinabitis. Item Tullius De Officiis (lib. III ante med.) : Maxime perturbantur officia in amicitiis, quibus et non tribuere quod recte possit, et tribuere quod non sit aequum, contra officium est. Sed hujusmodi generis totius (scilicet quae sunt tribuenda) breve et non difficile praeceptum est. Quae enim videntur utilia, honores, divitiae, voluptates, et hujusmodi haec amicitiae, nunquam anteponenda [Col. 0086D] sunt. At neque contra rempublicam, neque contra jusjurandum, justitiam ac fidem, amici causa, vir bonus aliquid faciet, nec si judex quidem erit de ipso amico. Deponit enim personam amici cum personam induit judicis. Tantum dabit amicitiae, ut veram amici causam esse malit, et ut exorandae litis tempus, quoad per legem liceat, accommodet, nihilque prorsus ei tribuat, nisi quod salva fide impleri potest. In danda, sententia solum Deum in mente habeat, non amicum. Nam, si omnia facienda sunt quae amici velint, non amicitiae tales, sed conjurationes dicendae sunt. Ergo is sit judex et talis, qui «dicat patri,» et cuivis homini: «Nescio vos (Deut. XXXIII) .» Item Amos, (cap. V) : «Quaerite [Col. 0087A] Dominum et vivetis, ne forte comburatur ut ignis domus Joseph. Vos qui convertitis in absynthium judicium vestrum, et justitiam in terra,» et pro terra, terrenis scilicet «relinquitis. Facientem,» Deum scilicet, «Arcturum et Orionem: qui subridet vastitatem super robustum,» scilicet, fortem et magnum deprimentem populum et depopulantem, «vel depopulationem super potentem affert.» Unde: «Potentes potenter tormenta patientur (Sap. VI) .» «Odio habuerunt in porta corripientem, et loquentem perfecte abominati sunt. Idcirco, pro eo quod diripiebatis pauperem, et praedam electam tollebatis ab eo, domos quadro lapide aedificabitis, et non habitabitis in eis. Vineas amantissimas 63 plantabitis, et non bibetis vinum earum; quia [Col. 0087B] cognovi multa scelera vestra, et fortia peccata vestra, hostes justi,» et injusti judicii, «accipientes munus. Ideo prudens in tempore illo tacebit, quia tempus est malum (Amos V) ,» quando quis non recipit correptionem, pro quo prudens tacet, «ne sanctum det canibus (Matth. VII) . Quaerite bonum et non malum, et Dominus erit vobiscum: Odite malum et diligite bonum et constituite in porta judicium, si forte misereatur Dominus reliquiis Joseph (Amos V) .» Item Amos: «Vidi Dominum stantem super altare, et dixit: Percute cardinem et commoveantur superliminaria. Avaritia enim in capite omnium, et novissimum eorum in gladio interficiam. Non erit fuga eis; fugiet et non salvabitur ex eis, qui fugerit. Si descenderint usque ad infernum, inde manus mea educet eos; [Col. 0087C] et si ascenderint usque in coelum, inde detraham eos.» Item idem cap. II: «Haec dicit Dominus: Super tribus sceleribus Israel, et super quatuor non convertam eum pro eo quod vendiderit argento justum, et pauperem, pro calceamentis quae conterunt super pulverem terrae capita pauperum, et viam humilium declinant, et super vestimentis pignoratis accubuerunt, et vinum damnatorum biberunt.» Item idem cap. III: «Nunquid rugiet leo in saltu nisi habuerit praedam? Nunquid dabit catulus leonis vocem de cubili suo nisi aliquid apprehenderit? Nunquid cadet avis in laqueum terrae absque aucupe? Nunquid auferetur laqueus de terra, antequam ceperit?» Item idem cap. IV: «Audite verbum hoc, vaccae [Col. 0087D] pingues, quae estis in monte Samariae, quae calumniam fecistis egenis, et confringitis pauperes, quae dicitis officialibus vestris: Afferte, afferte et bibemus. Juravit Dominus, quia vos, et reliquiae vestrae in ollis ferventibus projiciemini in Armon.» Item idem cap. VI: «Vae qui opulenti estis in Sion, et confiditis in monte Samariae; optimates capita populorum. Transite in Chalane: descendite in Geth, et videte, si latior terminus eorum termino vestro est.» Quasi diceret: Non tot facinorosa apud idololatras videbitis, quot apud vos «ingredientes pompatice domum Israel.» Verbum terribile. «Qui separati estis in diem malum, qui appropinquatis solio iniquitatis, qui dormitis in lectis eburneis, et lascivitis [Col. 0088A] in stratis vestris, comedentes agnum de grege, et vitulos de medio armenti; qui canitis ad vocem psalterii: sicut David putaverunt se habere vasa cantici, bibentes in phialis vinum, et optimo unguento delibuti, et nihil compatiebantur super contritionem Joseph (Amos VI) .» Haec dicit Dominus: «Quin in capite transmigrantium migrabitis (Joel. III) .» Item Joel cap. III: «Disceptabo cum eis in judicio, qui posuerunt puerum in prostibulo, et puellam vendiderunt pro vino, ut biberent,» demollientes scilicet et corrumpentes pro munere animas effeminatas, teneras et pueriles, quas vendunt in servitutem diaboli. Item Oseae (cap. IV) : «Non est veritas in terra, non misericordia, non scientia, sed maledictum, mendacium, furtum et homicidium inundaverunt, [Col. 0088B] oblita legis Domini Dei sui; et ego obliviscar eorum, et filiorum eorum: Gloriam eorum in ignominiam commutabo. Peccata populi mei comederent,» non dico comedentes tantum oblata pro peccatis, vel ea absorbentes et destruentes per orationem, doctrinam et confessionem 64 (quod bonum esset), sed justificantes impium pro muneribus, et pium condemnantes. Item idem (cap. V) : «Audite hoc, sacerdotes, et attendite, domus Israel, et domus regis auscultate, quia vobiscum judicium est, quoniam laqueus facti estis speculationi et rete expansum super Thabor,» ad capiendas aves, et utinam aviculas tantum. Item Amos (cap. VI) : «Vae vobis, qui convertitis in amaritudinem judicium et fructum justitiae in absynthium; qui laetamini in [Col. 0088C] nihilo.» Nihilum est acceptio personarum, timor, remissa misericordia, corruptio per munus, saccellum paupertatis, et hujusmodi. «Qui dicitis: Nunquid non in fortitudine nostra assumpsimus nobis cornua (Michae VI) ,» praelationis et dominationis? «Sed nemo sibi assumit honorem,» etc. (Hebr. V.) Item Oseae (cap. IV) : «Si fornicaris tu, Israel, non delinques saltem Juda; et nolite ingredi in Galgala,» scilicet volutabrum vitiorum, «et ne ascenderitis in Bethaven (ibid.) ,» scilicet in montem superbiae, «post Ephraim.» Quoniam, «calumniam patiens Ephraim, fractus judicio, coepit abire post sordes.» Item Malachiae (cap. I) : «O sacerdotes, qui despicitis nomen meum, qui offertis [Col. 0088D] super altare meum panem pollutum, et dicitis: Mensa Domini despecta est: Si offeratis caecum vel claudum, nonne malum illud est? Offer illud duci, si placuerit ei.» Et infra: «Quis est in vobis, qui claudat ostia, et incendat altare meum gratuito? Non est mihi voluntas in his, ideo nec munus suscipiam de manu vestra. Nomen meum polluistis, mensam meam contaminastis, dicentes: Ecce de labore; et intulistis de rapinis claudum et languidum, et intulistis munus (ibid.) ,» sed ego exsufflavi illud et contempsi. Item idem cap. II: «O sacerdotes, si non apponatis cor, ut detis gloriam nomini meo, mittam in vos egestatem, et maledicam benedictionibus vestris; projiciam vobis brachia» et armum [Col. 0089A] dextrum, «et dispergam super vultum vestrum stercus solemnitatum vestrarum. Pactum meum fuit cum Levi, et illud servavit,» et ita primitiva Ecclesia, praeceptum et Evangelium Domini, et caetera quae sequuntur induci possunt ad commendationem Ecclesiae primitivae, et blasphemiam modernae. «Et operiebatis» ita «altare Domini lacrymis et fletu; non accipiam placabile quid de manu vestra (ibid.) .» Item Michaeae (cap. II) : «Vae qui cogitatis inutile, et operamini malum in cubilibus vestris; in luce matutina faciunt illud, quoniam contra Deum est manus eorum. Concupierunt agros, et violenter tulerunt, et domos rapuerunt, et calumniabantur virum et domum ejus, virum et haereditatem ejus.» Item idem: «Nonne verba mea bona sunt cum eo [Col. 0089B] qui recte graditur? e contrario, populus meus in adversarium consurrexit, et desuper tunicam, pauperum pallium sustulistis, eos qui transibant simpliciter convertistis in bellum. Mulieres populi mei ejecistis de domo deliciarum suarum, a parvulis earum tulistis laudem meam in perpetuum.» Item (cap. III) : «Audite, principes Jacob, et duces domus Israel. Nunquid non vestrum est scire judicium, qui odio habetis bonum et diligitis malum, quia violenter tollitis pelles eorum desuper eos, et carnem eorum desuper ossibus eorum, qui comedunt diem populi mei, et pellem eorum desuper excoriaverunt, et ossa eorum confregerunt, et conciderunt sicut in lebete, quasi carnem in medio ollae, nequiter agentes in adinventionibus 65 suis.» Item idem: [Col. 0089C] «Haec dicit Dominus: Super prophetas qui seducunt populum meum, qui mordent dentibus suis, et praedicant pacem; et si quis non dederit in ore eorum quidpiam, sanctificant super eum praelium, quibus erit nox pro visione, et tenebrae pro divinatione, quia non est responsum Dei in illis (Mich. III) .» Item idem: «Audite hoc, principes domus Jacob, et judices domus Israel, qui abominamini judicium, et omnia recta pervertitis: Quia aedificatis Sion in sanguinibus, et Jerusalem in iniquitate. Principes ejus in muneribus judicabant, et sacerdotes ejus in mercede docebant, et prophetae ejus in pecunia divinabant, et super Dominum requiescebant, dicentes: Nunquid non Dominus in medio nostrum? [Col. 0089D] Non venient super nos mala (ibid.) .» Item cap. VI: «Audite, tribus: Et quis approbabit illud?» Quasi: Quis erit auctor horum verborum? supple Deus. «Adhuc ignis in domo impii, et thesauri iniquitatis et mensura minor irae plena. Nunquid justificabo stateram impiam; et saccelli pondera dolosa, in quibus divites ejus repleti sunt iniquitate, et habitantes in ea loquebantur mendacium et lingua eorum fraudulenta in ore eorum?» Item c. VII: «Periit sanctus de terra, et rectus cum hominibus non est. Omnes in sanguine insidiantur, vir fratrem suum venatur ad mortem. Malum manuum suarum dicunt bonum; princeps postulat, et judex in reddendo est, et magnus locutus est desiderium animae suae.» Item Epistola ad Hebraeos, cap. X; Amos cap. VIII, [Col. 0090A] Malachias cap. II; Epistola ad Laodicenses, cap. I.

De corruptione et avaritia judicum hucusque. Hinc prosequamur, verum utinam persequamur praelatorum fuscinulas, ostia, et mille alia fraudis commenta; quibus loculos pauperum exhauriunt, facti piscatores pecuniarum, non animarum. De fuscinulis his et tridentibus, legitur I Reg., cap. II, de filiis Heli qui fuscinulas et uncinos mittebant in lebetes, caldaria, et cacabum; et omne quod levabat fuscinula, tollebat sacerdos sibi; cujus puer dicebat immolanti: «Da mihi carnem, ut coquam sacerdoti. Cui immolans ait, Incendatur primum [Col. 0090B] juxta morem hodie adeps, et deinde tolle tibi quantumcunque desiderat anima tua. Qui respondens aiebat ei, Nequaquam, nunc enim dabis, alioquin tollam vi.» In quo percutiuntur praelati qui, stipendiis suis non contenti, per fuscinulas et officiales suos, retia sua in capturam pecuniarum laxant, mittentes rete in altum (Luc. V) , id est in profundum pecuniae, dicentes fuscinulis: «Exinanite, exinanite usque ad fundamentum loculorum (Psal. CXXXVI) .» Horum autem officialium tria sunt genera. Confessor, cui episcopus vices suas in spiritualibus, 66 in audiendis confessionibus et curandis animabus committit. Quaestor palatii sui, decanus, archipresbyter, et hujusmodi, qui incrementis et profectibus causarum et negotiorum episcopi [Col. 0090C] per fas et nefas invigilant. Praepositus ruralis primus, licet Deo dignior, episcopo tamen est vilior. Cum isto ei est rarus sermo, rara consultatio super reddenda ratione villicationis suae, super regimine animarum, in quo patet quantum amabat eas, et Redemptorem et summum pastorem earum. Cum tortore autem et praeposito frequens ei est sermo, ratiocinatio et consultatio. In quo patet quantum dilexerit pecuniam. Sed et, quod detestabilius est, primum mittit ad officii sui exsecutionem, sine magna fidelitatis ejus examinatione praehabita, sine sacramento jurisjurandi de fidelitate ei servanda in regimine animarum interposito. Secundum autem et tertium discutit usque ad unguem: [Col. 0090D] si bene noverint bursas pauperum emungere, et cum asportato lucro ad dominos suos redire, quibus tutelam pecuniae sine juramento interposito non committit, ut discant ei esse fideles in studio et lucro, pecuniae, rapinae, et, quod mirabilius est et exsecrabilius, illis quaesturam, torturam, et exactionem, et praelaturam vendit, ad pretium certum committit. Qui ne damnum et detrimentum propriae pecuniae incurrant, per omne nefas exactionum, calumniarum, rapinarum, «laxant retia sua in capturam (Luc. V) » pecuniarum, praedones effecti potius quam officiales. Horum autem duorum, scilicet questoris et praepositi, violentior est quaestor. Praepositus enim saepius poena certa et definita reum punit: quaestor vero, incerta et voluntaria, pro modica [Col. 0091A] culpa maximam poenam infligens. Cujus judicium et laquei solo auditu timentur: quippe immisericors apparet in omnibus viis suis. Et quia licet nobis undecunque proficere et doceri, tales sugillamus hoc exemplo. Quidam clericus, cum ad aleam omnia quae habuit, praeter quinque solidos, amisisset, coepit se devotare, Deumque blasphemare, et promittere hos quinque solidos homini, qui eum doceret, quomodo magis Deum offenderet. Aderat qui hoc doceret, sub testimonio omnium ejus doctrinam confirmante et approbante, dicens: Si Deum super omnem peccatorem volueris offendere, fias officialis, vel quaestor palatii episcopi. Item: Ministri et officiales praelatorum ostiola sunt abscondita, sub mensa Belis, subterranea per quae furtim ingrediebantur [Col. 0091B] sacerdotes ejus, ut asportarent et devorarent posita a rege super mensam: «Quos occidit rex Cyrus eorum fraudem comperiens, tradiditque Bel in potestatem Danielis, qui statim subvertit eum, et templum ejus (Dan. XIV) .» Ista ostiola abscondita, jam versa sunt in januas et fores patentes. Cum enim tunc bona pauperum et divitum clanculo subriperentur, nunc publice, et coram omnibus rapiuntur per commenta infinita, fraudes et novitates eorum extorquendi pecuniam inventas, locoque juris et consuetudinis jam habitas. Propter haec ostiola, officiales, scilicet praelatorum et ministros principum, ait Dominus per Joannem Baptistam 67 militibus et ministris principum: «Neminem concusseritis (Luc. III) .» Augustinus [Col. 0091C] (serm. 19, De verbis Domini) : Crimen concussionis est, cum per metum aut violentiam ab officialibus exigitur et extorquetur pecunia a subditis. Hujus criminis poena, secundum jus statuta est in quadruplum, quae utinam hodie in duplum statueretur. Item Hieronymus: Ob hoc militibus et ministris statuta sunt certa stipendia, ne dum sumptus quaeritur, praedo grassetur. Item: Propter hoc ait Dominus apostolis et ministris Ecclesiae: «Elegi vos, ut eatis,» sine mora, et non ut edatis, sed «fructum afferatis (Joan. XV) ,» non rapinam, non lucrum temporale, sed pacatissimum. Unde sequitur: «Et fructus vester maneat (ibid.) .» Sed nonne «dignus est operarius mercede sua?» (Luc. X.) Ita quidem; sed eo tantum quem definit Dominus: [Col. 0091D] «Edentes et bibentes quae apud illos sunt (ibid.) ,» non quae apud illos non sunt. Non ut in deliciis et ferculis exquisitis, cum singulis per singulos dies per vicarium suum sumant. Item: Cum anathemata Veteris Testamenti exsecrarentur, et ab omnibus usibus separarentur, ut anathema Jerichontinum de quo legitur in Josue VI capite; anathemata Novi Testamenti hodie consecrantur et laxantur in capturam pecuniae; sed et hodie excommunicatur ut pecunia extorqueatur. Quod Dominus detestans, ait ad Josue propter Achan: Pollutus est populus anathemate. «Tulerunt enim de anathemate, et furati sunt atque mentiti, et absconderunt inter vasa sua (Josue VII) .» Unde «nec poterit Israel stare [Col. 0092A] ante hostes suos, sed fugiet eos, donec deleatur ex te, qui contaminatus est hoc scelere (ibid.) .» Inventus est autem Achan reus pro pauculis quibusdam rebus asportatis: «Ad vocem Josue lapidatus est ab omni populo, cunctaque quae illius erant cum anathemate consumpta sunt (ibid.) .» Item et quod exsecrabilius est, hodie excommunicatus non absolvitur, nisi prius praestito sacramento, quod ad judicium praelati stabit satisfacturus de contumacia et transgressione. Qui absolutus statim condemnatur in poenam pecuniariam ad usus proprios; cum pactio pecuniae, sive in absolutione, sive ante, vel pro absolutione facta, pariat Simoniam. Absolutio enim est spirituale pertinens ad potestatem clavium. Si autem ei adjudicaret, ut anathema suum pauperibus [Col. 0092B] erogaret, hoc quidem tolerabile et bonum esset. Si objiciant non esse Simoniam, quia sic punire excommunicatos a saeculari potestate eis datum est; hoc quidem verum est quoad poenae illationem, non autem quoad absolutionem. Illa enim a Deo est. Sed nec infertur poena a principe tali, nisi separato ab Ecclesia per annum et diem. Quare ergo et ipsi hoc spatium anticipant; imo etiam suspensionem modicam in poenam pecuniariam convertunt? Item: Cum praesidi provinciae secundum leges inhibeatur, praeter procurationem necessariam, a comprovincialibus, exenia et munuscula, quae usque ad quantitatem muneris excrescunt, accipere; quanto magis hoc inhibendum esset ministris Ecclesiae? sed et aliquis praefectus communiae [Col. 0092C] alicui finita administratione ejus, nonne cogitur ad restitutionem illius, quod male in administratione accepit secundum leges saeculares? Quanto magis in administratione ecclesiastica hoc est observandum, 68 quae hodie venalis proponitur, et in rapinam commutatur? Item: Cum in crimine injuriarum, transactio partium et indulgentia a parte adversa concessa, apud forensem judicem, et litem sopiant, et omnem pecuniam tollant; quomodo immitius agitur apud ecclesiasticum; sed et solus metus archidiaconi hodie exsufflat ab Ecclesia transactionem, nisi praeuncta manu, et etiam indulgentiam et remissionem injuriarum, ad quam tenemur ex praecepto Domini dicentis: «Dimitte, et dimittetur vobis (Luc. VI) .» Item: Ut exsecrabile exemplum de [Col. 0092D] hujusmodi ostiolis ponamus. Quidam pro causa pecuniaria subire debuit judicium aquae. Aqua benedicta, eoque spoliato, ligato et sedente super tabulam cuppae, ut demitteretur in aquam, cum remitteret ei adversarius omnem injuriam et querelam, adfuit quaestor palatii postulans ab eo (nec commoto [ f. commonito], nec confesso) novem libras et dimidiam ad jus principis pertinentes. Quas dare renuens, diu litigatum est inter eos de summa pecuniae majore solvenda vel minore. Advertens autem se non libere abire posse, ait: Pecuniam tibi nec modicam dabo, sed judicium experiar, et justus inventus, dabo pauperibus quinquaginta solidos in pastum. Qui subiit itaque judicium, et mundus inventus est.

[Col. 0093A] A quo, cum a sacerdote quinque solidi pro benedictione aquae exigerentur, irrisus est ab omnibus, simulque quaestor palatii. Item Hieronymus: Adeo invasit pestis avaritiae Ecclesiam, quod timendum est ne de ea possit dici: «A planta pedis usque ad verticem (Isa. I) » capitis, hoc est a minimo usque ad maximum, a cupiditate, «non est in ea sanitas.» Item: Quod supra scelus sacerdotum Baal est (III Reg. XVIII) , hodie etiam a minoribus sacerdotibus juratur praelato, quod omnes causas, ex quibus potest extorqueri pecunia, referent ad ipsum, et quod nullam subticebunt, etiam cum possent per se pacem de facili inter partes componere. Sicque citati aliqui (infra cap. 52) , si supersederint citationi, ut contumaces excommunicantur, [Col. 0093B] si adfuerint se purgaturi, incurrunt perjurium. Sed estne tale juramentum sacerdotum licitum et discretum? Videtur, cum hoc Ecclesia pro majori parte sustineat, et cum administratio eorum pendeat de superiore praelato, et ita hujusmodi causae ad illum potius videntur spectare. Papa tamen Alexander in decretali quadam scripsit tale juramentum esse indiscretum et illicitum. Item: Ad haec ostiola occasionaliter pertinent canones quidam prohibentes aliquos in secundo vel in tertio genere affinitatis conjungi, conjunctos tamen non separari concedunt. Quibus abutentes, quasi fuscinulis et tridente in capturam pecuniae, pro libito nostro, quos volumus conjungimus, et quando [Col. 0093C] volumus eos separamus. Quod si in metis et terminis positis a Domino subsisteremus, non sic contra sacramentum matrimonii ad voluntatem nostram dispensaremus. Item: Ad hoc facit illud decretum biceps, ex utraque parte secans, quod est hujusmodi: Ne quis ducat uxorem sui compatris, vel commatris suae, nec prohibeo, nec concedo. Item: Haec ostiola sunt merguli, quos beatus Martinus circa finem vitae suae videns in flumine assiduis capturis piscium 69 intendentes, et inhiantes ait: Forma, inquit, haec daemonum est. Quibus praecepit, ut avolarent a flumine. Item: Hi sunt «muscae perdentes suavitatem orationis (Eccle. X) » et pacis ecclesiasticae, quas utinam Abraham abegisset flabello a sacrificiis (Genes. XV) ; sed nunc creverunt [Col. 0093D] usque ad corvos, et allecti cadaveribus non redeunt ad arcam (Genes. VIII) . Item: Hi sunt accipitres et quaecunque aves rapaces, quarum omnium caro prohibetur in lege (Lev. XI) . Accipiter enim dicitur ab accipiendo, id est rapiendo. Sic enim verbum accipitur ibi: «Non accipies in pignus aliam molam, nec vestimentum viduae (Deut. XXIV) ,» id est non rapies. Et in Apostolo: «Sustinetis, si quis devorat, si quis accipit (II Cor. XI) ,» id est rapit. Item: Adeo viri ecclesiastici hodie student avaritiae, quod non est Domini de illis dicere: «Funes ceciderunt mihi in praeclaris (Psal. XV) ,» sed in rapinis, fuscinulis et funibus peccatorum; qui pejores sunt furibus. Fures enim rapiunt et durantur sibi; isti vero, non sibi, sed lenones sunt [Col. 0094A] et bajuli alienae pecuniae et aliis abigentes feras et pecora in retia aliorum. Item: Hi sunt canes immundi, de quibus David ait in psal. LVIII: «Ipsi disperguntur ad manducandum,» et devorandum: «si vero non fuerint saturati et murmurabunt,» accusabunt, extorquebunt et rapient. Item: Quam detestabile est, quod sputa, flagella, lanceam, et clavos, et crucem Christi convertimus, conflamus in fornace avaritiae, in laqueos et retia pecuniae! Item: «Si seminaverimus vobis spiritualia; magnum est si carnalia vestra metamus?» (I Cor. IX) quasi haec seminatio illam messionem exigit sibi debitam. Quod si non seminaveris et acceperis debitum, etiam illud jam non accipis, sed rapis, et in sacrilegium debitum convertis. Si enim non seminaveris, [Col. 0094B] quomodo accipies? «In ratione dati et accepti (Phil. IV) » consistit pax Ecclesiae. Das spiritualia, et accipis temporalia. Ab hoc debito etiam Apostolus, cum posset accepisse, abstinuit, propter pseudo repellendos, propter curiosos amovendos, propter avaritiam subditorum, ne ab avaris et incorrectis, vel incorrigibilibus aliquid acciperet, et ne impunitatem peccandi, si acciperet, sibi emptam putarent.

Sed quare hodie nonnisi ab incorreptis et malis accipitur, a bonis nil nisi per calumniam? Item: «Dignus est operarius mercede sua (Luc. X) ,» quod si «non operatur nec laborat, nec etiam manducet (II Thess. III) ;» si vero operatur «dignus [Col. 0094C] est cibo suo (Matth. X) .» id est sibi debito et necessario, non superfluo et lautitia et multitudine ferculorum. Suo etiam, id est suae personae et familiae sibi necessariae pro modulo personae et administrationis sibi debitae, non sequelae garcionum, in quibus imminet calamitas et destructio, tum pauperis coenobii, tum pauperis sacerdotis. Item: Ad hoc valet exemplum, quod apostoli, cum praedicarent, videntes aliquos spiritualia et correptionem nolle accipere, «excutiebant pulverem de pedibus suis, in testimonum illis (Marc. VI) .» Quasi dicerent: Excussimus manus nostras, et pulverem pedum a manibus vestris, quasi nec etiam modicum aliquid et comparabile pulviculo, a vobis incorrigibilibus accipiemus. Item: «Non alligabis,» vel [Col. 0094D] infrenabis, «os bovi trituranti (I Cor. IX) ,» praedicatori scilicet, terram Ecclesiae vomere praedicationis excolenti, legem Dei ruminanti, in arca 70 Ecclesiae, separatione palearum a granis, trituranti; quia tali debetur pabulum. Sed utinam Deus infrenaret ora praedicatorum modernorum, non dico ut non comederent, sed ut non raperent et devorarent. Item praedicaturo Evangelium, cum supponitur Evangelio pulvinar, quasi diceret: «Laeva ejus sub capite meo, etc. (Cant. II) ,» praedicanti haec omnia adjicientur. Quare ergo pulvinar supponitur Evangelio? quare haec accipis, imo rapis, cum non annunties? Item: Officiales praelatorum non solum sunt sanguisugae illorum, qui intumescunt ut detumescant, sed et colatoria illis lac rapinae [Col. 0095A] colantes, sibique sordes peccati retinentes. Item: Ad hoc valet illud exemplum praelati, qui per ora omnium subministrorum suorum confessus est. Singulis enim singulas calumnias, rapinas, et alia peccata confitentibus, inquit: Omnium istorum reus sum. Ergo tales longa et multa manu peccant.

Justitia et administratio reipublicae non tantum in diffinitione causarum consistit, verum etiam in celebratione et collatione sacramentorum et exercitio ecclesiasticorum officiorum, seu quorumlibet spiritualium. Quae ne pro temporalibus fiant, prohibet sacra Scriptura, avaritiam sic illicite accipientium, [Col. 0095C] justitiamque et Deum, cum Juda, vendentium, in pluribus locis suggillans. Primo in Evangelio sic: «Spiritus est Deus, et eos qui adorant eum in spiritu et veritate (Joan. IV) ,» id est pro spiritualibus et veris bonis oportet adorare, ut adoratio spiritualium omnium exsecutionem complectatur. Non ait: Pro temporalibus, sed pro aeternis. Alioquin, nisi, «oculus tuus fuerit simplex, totum corpus tuum tenebrosum erit (Luc. XI) .» Item Tullius in Officiis (lib. II post medium) : Nullum vitium tetrius est avaritia in principibus et rempublicam gubernantibus. Habere enim quaestui rempublicam, non modo turpe est, sed sceleratum, nefarium, et sacrilegum. Itaque quod Apollo Pythius oraculum edidit, Spartam, nulla re alia, 71 nisi [Col. 0095D] avaritia, esse perituram; id videtur non solum Lacedaemoniis, sed etiam omnibus opulentis populis praedixisse. Nulla enim re facilius conciliare benevolentiam multitudinis possunt ii qui reipublicae praesunt, quam abstinentia et continentia.

Qui vero populares esse volunt, et administrationem reipublicae attentant, ut quaestui et gloriae studeant, fundamenta reipublicae labefactant. Item idem: Ex eodem utero naturae nati sunt continentia, et abstinentia, et caro. (Cato): Quanto magis ex eodem utero gratiae et evangelicae doctrinae nasci deberent continentia et abstinentia, et populus Christianus? Item Apostolus: «Quae sursum sunt [Col. 0096A] quaerite, non quae super terram (Coloss. III) ,» nec pro terrenis. Item Dominus: «Primum» et potissime, «quaerite regnum Dei, et haec omnia adjicientur vobis (Matth. VI) .» Non ait: Quaerite haec, et quaerite illa, sed hoc praecipue, «et illa adjicientur vobis.» Item: «Laeva ejus sub capite meo,» non super, «et dextera illius amplexabitur me (Cant. II) .» Dextera est beatitudo aeterna, et omnia quae viam et iter praeparant ad ipsam, quasi, laeva pro dextera fiat, non dextera pro laeva. Unde: «Nesciat sinistra tua quid faciat dextera tua (Matth. VI) .» Inde est etiam quod differentia constituitur inter Vetus et Novum Testamentum, quia hoc aeterna; illud, temporalia promisit. Hujus etiam lectio in fine, in signum hujus rei, acuitur, illius vero lectio [Col. 0096B] deprimitur. Item: Ob hoc sandalia apostolorum et episcoporum, inferius soleas habent, superius aperturas: quasi dicatur: Praedicatio, et quodcunque spirituale ei annexum, nunquam tangat et respiciat terrenum emolumentum, nec abscondatur sub terra in vase mundani timoris, sed solum coelestia consideret libere, et sine spe cujuscunque terreni commodi. Item: Ob hoc thuribulum in fundo soliditatem habet, in superiori vero parte foramina et aperturas, scilicet, ut fumus orationis ascendat, non descendat respiciens aliquod terrenum commodum. Quod si respexerit, invertuntur sandalia et thuribulum. Et nota quod triplici ex causa fiunt spiritualia. Causa propter quam, quae debet esse solus Deus, et causa sine qua non possent [Col. 0096C] fieri, et causa sine qua non fierent. Si spirituale fit ob temporale tantum, et non propter Deum, istud exsecrabile est et diabolicum. Si vero causa Dei, et causa terreni emolumenti, sine qua non fierent, cum possint, jam causa sine qua vertitur in causam propter quam. «Pallium enim meum breve est, etc. (Isai. XXVIII.) » — «Et stratum meum angustum est, etc. (Ibid.) » — «Non potestis Deo servire et mammonae (Matth. VI) .» — «Quousque claudicatis in duas partes? (III Reg. XVIII.) » Non potestis «ingredi terram duabus viis (Eccli. II) .» Tertiam vero causam necessitas humanae fragilitatis excusat. «Dignus est enim operarius cibo suo (Matth. X) .» Item Apostolus Epistola II ad Corinth. IV: «Non adulterantes verbum Dei.» [Col. 0096D] Augustinus: Pro quaestu, ut pseudo vel vana gloria praedicantes, «sed ex simplicitate et ex Deo,» causa Dei tantum, «et coram Deo loquimur (II Cor. II) » et operamur, ut in verbo, quodlibet opus bonum et spirituale intelligatur. Item: Duo fines sunt, inter quos debet concludi omne opus, timor poenae (Nec omnino finis indebitus, quia a peccato excusat et elongat; nec omnino debitus, 72 quia non immerito consummat) et amor Dei, scilicet oculus dexter. Sinister ad supplicium, oculus dexter ad diligendum Deum. Ubi est ergo tertius ad diligendum nummum, cujus causa operaris? Item, hi sunt fines, duae molae, de quibus Dominus in Deuteronomio cap. XXIV: «Non accipies loco pignoris» [Col. 0097A] alterutram molam, scilicet molam timoris, sed maxime molam amoris Dei a quocunque opere tuo non auferas. Cum ergo prima non sit meritoria sine secunda, imo sine ea quodammodo esse prohibetur, multo magis prohibita est tertia mola concupiscentiae, vel quarta variae gloriae ab omni opere, ut nec tertia alterutri duarum admisceatur. Quemadmodum enim mens divisa non impetrat; ita nec opus sic divisum, in quo non est divisio sub Deo, nec propter Deum, sed contra Deum; ita ut jam non sit divisio et participatio, sed toticipatio illius operis a diabolo. Sed cum opus dexterae operatum causa vel amore pecuniae acquirendae, vel novae recipiendae, pariat Simoniam: nunquid etsi causa et timore habitae jam perdendae, vel recipiendae [Col. 0097B] fiat, erit Simoniacum? Constat quod minus malum. Item: legitur (Exod. II) quod Amram vir de domo Levi genuit filium Moysen de uxore sua, et videns eum elegantem abscondit tribus mensibus. Et tu ergo absconde opera tua a cupiditate et vana gloria, ne rapiantur ab Aegyptiis et submergantur, et ne, facta muliebria admistione sinistrae, reserventur ad opus diaboli. Item: «Intra cubiculum tuum, et clauso ostio,» a cupiditate et vana gloria, «ora,» bene operando, «Patrem tuum (Matth. VI) .» Item: Cum duplex legatur invitatorium, Psalmus et classicum, tertium in Ecclesia efficacius caeteris invenitur donarium. Item: Dominus praecipit pascha celebrari «in azymis sinceritatis [Col. 0097C] et veritatis (I Cor. V) .» Augustinus: Sine omni corruptione vitiorum, in veritate bonorum operum, quae sunt dextrae. Cui si admisceatur sinistra, jam in fermento veteri celebratur pascha. Pascha celebrat sacerdos, quoties ad altare accedit, ut Agnum paschalem immolet. Item: «Ideo dilexi mandata tua super aurum et topazion (Psal. CXVIII) .» Augustinus (in hunc psal., .vers 1) : Non propter aurum et topazion, vel aliquod temporale, ut Judaeus alliciendus temporalibus: quo minor est Chrisistianus, si spiritualia egerit pro temporalibus, qui super ea, non propter ea tenetur diligere mandata Dei. Cujus vita debet esse crux et martyrium, ut illud hic attendat: «Plorabitis et flebitis vos (Joan. XVI) ,» non consolationem terrenam, ut exspectet [Col. 0097D] in futuro sibi conferendam beatitudinem aeternam. Item Augustinus ( Enchiridii c. 66 et l. II De peccat. merit. et remiss. c. 34): Ideo noluit Dominus per baptismum amoveri poenam sicut et culpam, ne delicate in Deum crederetur, potius, scilicet, intuitu amotionis poenae, quam amore fidei et justitiae.

A simili dico temporalia non esse ponenda allectoria in spiritualibus ut vel fiant, vel promptius et citius fiant, ne amore pecuniae potius quam zelo justitiae, curratur ad ea; et ad vocem jucundam promittentem temporalia, melius quam loquentem, [Col. 0098A] secundum horum opinionem, sanguinem Christi (Jerem. XII, XXIV) . Item Psalmo CXXXV: «Confitemini Domino quoniam bonus»: Augustinus: Haec est primaria causa confessionis. «Quoniam in saeculum misericordia ejus,» haec est secundaria. Mercenarius enim est, qui Deum ob aliud quam propter seipsum laudat. Item: «Confitebitur tibi cum benefeceris ei (Psal. XLVIII) .» Gregorius: Apud Deum despecta est hostia confessionis, quam facit prosperitas temporalis . . . Hieronymus: Sic confitens ore, cordis manducat iniquitatem, quam in suppliciis inferni digeret. Item Dominus in Evangelio: «Quaeritis me, non propter me, sed quia saturavi vos panibus (Joan. VI) .» Item: «Reges gentium dominantur eorum, et qui potestatem habent super [Col. 0098B] vos benefici vocantur (Luc. XXII) ,» propter beneficia ab eis sibi collata. «Vos autem non sic. Hoc enim faciunt et ethnici et publicani (Matth. V) .» Item: Ad hoc detestandum valet exemplum clericorum in alea ludentium, ad vesperas confugientium inordinate et indecenter, cum audirent nummos vespertinos vesperis decantandis adfore, et prius in ecclesia eos distribuendos esse. Item: Exemplum praelati petentis in ecclesia a choro festum S. Stephani duplex fieri in sericis et canticis ecclesiasticis, sed non impetrantis, nisi cum pastum et refectionem annuam clericis promitteret, insuper nummos matutinales illius noctis duplicandos; ut sic celebrarent potius festum nummi duplicati, quam festum S. Stephani. Item: Exemplum ploratorum et ploratricum [Col. 0098C] Longobardorum, in exsequiis mortuorum ad flendum et plangendum solo pretio conductorum. Quibus sunt similes quidam in ecclesia psallentes et pro pretio cantantes, quorum quivis:

Si venalitas, lepraque Giezi et simonia Simonis adeo turpis est et damnabilis in appendiciis sacramentorum, ut supra innotuit, quanto magis et in ipsis substantiis sacramentorum, praecipue in eucharistia? Totus enim 75 Christus ibi sumitur, fons et origo omnium gratiarum, cum aliis sacramentis [Col. 0099D] gratiae distribuantur.

Pro nulla turpitudine et enormitate peccati Dominus legitur ita iratus esse et inarsisse, sicut pro venalitate columbae, maxime eucharistiae. Ob hanc enim pestem purgandam, et ejiciendam de Ecclesia, legitur Dominus ardore Spiritus concitatus, ad horam innatam sibi et ineffabilem mansuetudinem et patientiam (quam tamen exuere non potuit, «quia multum misericors est [Joel. II] ,» etc.) quasi deponens, «cum flagello facto de funiculis, vendentes et ementes oves et columbas in templo, ejecisse de eo, et mensas nummulariorum evertisse (Joan. II; Matth. XXI) .» Altaria Dei sic vocat propter avaritiam sacerdotum. Item: Zelo domus Dei accensus, [Col. 0100A] de quo legitur: «Zelus domus tuae comedit me (Psal. LXVIII) ,» dicit eis: «Domus mea, domus orationis vocabitur, vos autem fecistis illam speluncam latronum (Matth. XXI) .» In spelunca et rapitur, et dividitur praeda rapta. Latro autem est, qui pro spiritualibus Ecclesiae sectatur lucra temporalia, qui et non dantes, nihilque offerentes prosequitur corporaliter, tentans quomodo ab eis munera accipiat et rapiat. Dantesque necat spiritualiter, qui dum laesionem et rapinam bonorum proximi cogitat, quasi latro sedet in spelunca. Item Augustinus (tract. 10 in Joann.) : Domus negotiationis faciunt Ecclesiam, «omnes qui quaerunt in ea, quae sua sunt, et non quae Jesu Christi (Phil. II) .» De qua etiam Augustinus ait: Nemo in oratorio aliquid agat, nisi [Col. 0100B] id ad quod factum est, unde et nomen habet. Item: Hoc eodem zelo domus Domini accensus Petrus, ut imitaretur magistrum in punitione rabiei et haeresis Simoniacae, ait Simoni Mago aestimanti gratiam Spiritus sancti esse venalem: «Pecunia tua tecum sit in perditionem (Act. VIII) .» Optavive dixit hoc, raptus in sublime Dei judicium, praevidens in eo pestem Ecclesiae futuram. Eodem zelo percussit Ananiam et Saphiram, iat ut efferrentur mortui coram eo, dicens adhuc viventibus: «Quomodo ausi estis mentiri Spiritui sancto?» Item: Notabiliter notandum est quod Dominus adhuc adolescens, nec habens potestatem publicae administrationis, sed satis abjectus et vilis inter eos, «Vendentes et ementes ejecit (Joan. II) ,» etc. In hoc dans omnibus formam [Col. 0100C] et exemplum accusandi, increpandi, et ejiciendi quoad possumus quamcunque speciem et pestem Simoniae, maxime venalitatem eucharistiae. Item: Bis legitur ejecisse vendentes et ementes in templo, dans nobis formam et exemplum quod non semel, sed semper quotiescunque columbam vendere viderimus, corripere et arguere debemus vendentem et ementem, ut haec pestis ejiciatur de Ecclesia (Joan. II, et Matth. XXI) . Item: Si Dominus ita figuram venalitatis columbae corporaliter punivit, quanto magis ipsam veritatem et lepram Simoniae puniet incomparabiliter magis? Item: «Si tunc cum flagello facto de funiculis (Joan. II) » punita est venalitas columbae, quanto magis nunc puniri deberet, non tantum cum flagello, sed etiam cum clavis, [Col. 0100D] gladiis, et etiam caeteris armis, totisque viribus impugnari? Item: Quanta sit enormitas hujus sceleris, patet ex eo quod cum Dominus aliis criminibus homines irretitos exspectaret ad poenitentiam, ut Judam proditorem, 76 nos instruens, ut sine ordine judiciario peccata proximorum alia non accusemus, non propalemus, sed tegamus et sustineamus, ut ipse proditionem Judae; hoc solum flagitium non potuit sustinere, quin illud statim et corporaliter puniret, cum caetera verbo corripuerit et puniverit. Item: In hoc quod vendentes columbas ejecit et mensas nummulariorum evertit, quos ibi avaritia sacerdotum posuerat, ut mutuo darent non habentibus hostias, ut eas sic paratiores invenirent. [Col. 0101A] Ostendit etiam omnes occasiones Simoniae, omnemque facilitatem accipiendi, etiam vilia munuscula pro spiritualibus, in Ecclesia eradicandam esse et exstirpandam. Item: Quid periculosius quam quasi caeci ipsum Deum pati, turpius vendi quam a Juda venditus fuerit, in aliis sacramentis venalitatem aperte cernentes, in hoc vero non? Ut cum quidam missam in die integre duplifaciant et duplicent, alii vero prae pudore et timore non audentes duas integrare, unam duplifaciant, trifaciant, et multifaciant, id est, multarum facierum celebrent. Item: Quid turpius quam, si ad primam faciem et primum introitum non offertur, aliam assumere faciem, imo tertiam et quartam, ut offeratur? Hi similes sunt cantantibus fabulas et gesta. Qui videntes cantilenam [Col. 0101B] de Landrico non placere auditoribus, statim incipiunt de Narciso cantare, quod si nec placuerit, cantant de alio. Quae autem sit causa quare caetera officia ecclesiastica in sua simplicitate, puritate et institutione maneant, et non duplicentur, et istud solum contra institutionem suam duplicetur, constat quod oblatio, quae ad hoc offertur et non de illa. Item: Ut adhuc insistamus radici, id est, cupiditati Simoniacae exstirpandae, «Sic benedicam te in vita mea, scilicet in nomine tuo,» non nummi, non cupiditatis, «levabo manus meas (Psal. LXII) ;» quas in honore et gloria Domini levat, qui bonis insistens, non suam, vel mundi, sed Domini gloriam quaerit. Quasi diceret: A me incipio, «quia me cum vitiis et concupiscentiis crucifigo (Gal. V) ,» crucifixum [Col. 0101C] praedico, crucifixum adoro, et, quod plus est, crucifixum sincere conficio, sumo, aliis manducandum distribuo. Quomodo ergo manus mundo crucifixas, te, Christe, conficientes, levabo ad alium quam ad te pretium mundi? Quomodo ad quaestum, maxime ad peccatum? Item Simon Magus, qui Christianus esse, et miracula facere voluit propter quaestum, repulsam passus est a Simone Petro: Ob quam ulciscendam quasi dixit ei: Tu repellis me, et ego triumphabo de te, imo de toto corpore Ecclesiae (Act. VIII) . In ipsis etiam altaribus «ponam solium, cubile, et thronum (Isa. XIV) ,» et dominium meum; ut etiam praesentibus angelis, et quasi coadunatis in uno angulo altaris conficere corpus Domini, ego in [Col. 0101D] alio cum ministro altaris, imo cum meo potius, illud pro pretio conficiam. Cupiditas dominatur in hoc sacramento, quod tamen impretiabile est. Item: Si ego ab altari repellor, non ideo minus sed magis Simoniaca cupiditas filia mea, filia summi sacerdotis irrumpet in Sancta sanctorum, omnia in altaribus proponens venalia. Et quod nefarium est, ex oblatis illis eriguntur 77 altaria, ornantur sancta, et construuntur monasteria religiosorum, sic abutentium hoc apostolico praecepto: «Nihil interrogantes propter conscientiam (I Cor. X) ,» cum Apostolus loqueretur ad illos tantum, qui cum idololatris quandoque manducabant, ut illis praedicarent. Item: Turpius Christum vendimus, quam Judas, eo quod deteriores sumus (Matth. XXVI) . Ille [Col. 0102A] enim quem purum hominem credebat, cum familia etiam ejus indigeret, vendidit: nos vero quem scimus verum Deum et hominem vendimus. Ille pro triginta argenteis, nos pro denario et pretio vilissimo. Item: Ille poenitens licet non vere, retulit et rejecit «triginta argenteos:» In Ecclesia autem inter nos non est, qui turpiter acquisita rejiciat. Item: Triginta argentei «cum pretium sanguinis essent, non sunt missi in corbonam (Matth. XXVII) ,» nunc ex turpius oblatis et acquisitis eriguntur altaria, construuntur ecclesiae et hujusmodi. Item: Cum omnia caetera vitia trepident et exsulent a locis sacratis Simonia ipsa altaria invasit.

[Col. 0102B] Ad eradicandam venalitatem et pluralitatem missarum quam peperit venalitas altarium, et cupiditas ministrorum: Si Christus tantum semel immolatus est pro nobis; et semel tantum ab unico ejus vicario in die repraesentetur immolatus (Hebr. IX) . Item: Si Christus, semel oblatus, sufficiens fuit hostia et redemptio generis humani, sufficit unico sacerdoti semel passum, semel in die repraesentare immolatum. «Quod amplius est, a malo est (Matth. V) .» Item: Bis in die conficientes, «rursum sunt crucifigentes in sibimetipsis Filium Dei, et ostentui habentes (Hebr. VI) .» Item Augustinus: Eucharistiae quotidie communionem sumere, nec laudo, nec vitupero; verumtamen hoc uniuscujusque conscientiae relinquo, ut si nullius sibi conscius fuerit, si [Col. 0102C] spiritus contribulati, si cordis contriti (lib. De eccles. dogmatibus, c. 53) . Si ergo Augustinus unicam sumptionem in die vix concedit, sic humiliato, et corde contrito, et devoto: nunquid interrogatus concessisset alicui bis in die conficere? Absit! sed totis viribus talem repulisset, et forte anathemate percussisset. Item: Sumere eucharistiam est omnium Christianorum, conficere paucorum; ergo majus est conficere, quam sumere; sed detestabile est et inordinatum nimis in die iterare, ut scilicet amplius corpus Domini in die detur alicui quam semel; ergo inordinatum et periculosum est, id quod majus est in die iterare, bis scilicet conficere, praesertim cum necessitas non cogit. Item: Sicut in [Col. 0102D] Exodo, praeceptum est filiis Israel, ut per singula capita tantum colligeretur unum gomor de manna quotidie, praeterquam in die sexto: «Tunc enim colligerent cibos duplices, id est duo gomor per singulos homines (Exod. XVI) ,» ut sufficeret gomor, in parasceve collectum, 78 in Sabbato, in quo non licebat eis colligere, vel aliquid operari. Qui vero amplius quam gomor, et ultra quod sufficiebat ad vescendum, collegerat, computruit et vermescebat collectum: ita timendum est ne sacramentum altaris bis in die ab unico confectum putrescat, non dico in sacramento, sed in conscientia conficientis propter peccata et scelera sua, illud sic duplicantis. In natali autem Domini propter solemnitatem et quasi Sabbatum, tum propter mysterium, [Col. 0103A] concessum est rurali sacerdoti ter conficere. Major autem praelatus in quadam ecclesia illa die semel conficit, in quadam bis; sed nunc multiplicando missas quotidie celebramus natale Domini. Item: Si praedicatio assidua non fructificat, sed vilescit, quanto magis et hoc sacramentum iteratum in die vilescit, et vertitur in taedium devotionisque detrimentum? Item: In illo tempore erat sermo Domini pretiosus quia rarus, ita et confectio eucharistiae quia rara: sed nunc vilis, quia toties iterata. Item: Si in figura unicus Agnus immolatus in unica domo, unica vice in pascha Domino offerebatur, immolabatur, totus comedebatur, et festinanter (Exod. XII) ; tu peccator, quomodo audes irreverenter et assidue ipsam veritatem figurae duplicare, [Col. 0103B] triplicare, multiplicare sub nota et specie venalitatis, «cum de hoc altari non habeant edere, qui tabernaculo,» corporis, «deserviunt? (Hebr. XIII.) » Item: Si legalis sacerdos semel in anno cum sanguine intrabat in Sancta sanctorum, semel quotidie cum incenso in sancta (Exod. XXX; Hebr. IX) : quomodo, tu, peccator, sacerdos evangelicus, quotidie, et, quod abominabile est, bis in die intrare audes in sanctissima sanctorum, omnium sanctorum sancta et coelestia pignora, sic irreverenter et minus timorate, quia assidue, et forsan sine sanguine et incenso? «Cum sanguine,» id est, cum fide passionis et dolore cordis, ab eo, quasi quodam sanguine per oculos emanante, «et cum lactucis agrestibus [Col. 0103C] (Exod. XII) ,» cum incenso orationis acceditur ad haec sancta. Hunc enim calicem lacrymae faciunt dulciorem. Item: Si sanctus ordo Chartusiensium in holocaustum, hic etiam oblatorum Deo, a labe mundi per abstinentiam et macerationem carnis purgatorum, «et jam volantium super pennas ventorum (Psal. XVII) ,» non nisi in festis et profestis, spirituali officio intitulatis, audet conficere, quomodo, tu peccator sacerdos, intrepidus audes tam sancta irreverenter (quia bis in die) tractare? Item: Quidam justus advertens et considerans quod Dominus in sexta feria positus fuit in monumento novo, et sindone munda (Matth. XXVII) , nec mutavit sepulcrum, sed quievit in illo per Sabbatum totum in Dominica et tertia die surrexit, proposuit, [Col. 0103D] quod tantum in tertio die conficeret, uno die, quasi requiei, interposito, in quo mundaret sindonem suam, id est, conscientiam, lacrymis et poenitentia; ut fortius et devotius resurgeret in tertia die ad corporis Domini confectionem. Item: Si in jejunio semel tantum in die acceditur ad mensam corporalem, quanto magis ad mensam spiritualem? Si tunc unica esca, spiritualis nunc spiritualiter multiplicatur per quaedam extrinseca condimenta 79 introitus, usque ad nauseam, usque ad ebrietatem. Item: Quidam male interpretantur illum locum Dominicae orationis: «Panem nostrum quotidianum da nobis hodie (Luc. XI) :» non ait bis «hodie.» Item: Hebraeus loco «quotidianum,» habet «sogolla,» quod interpretatur ἐπιούσιον, habetque duplicem interpretationem. [Col. 0104A] Unde Matthaeus interpretatus est sic: «Panem nostrum supersubstantialem (Matth. V) ;» Lucas, «quotidianum;» Marcus. «peculiarem,» quem non «supersubstantialem, et peculiarem, et quotidianum faciunt,» sed vilem quantum in se est, et venalem, biduanum, et triduanum.

Omnis falsitas angulos quaerit, etc.:

Sic dum quidam vitant pluralitatem missarum, refugium cupiditati suae et velamen quaeritantes, non in vitium tantum, sed in monstrum incidunt, monstruose missas bifacientes, trifacientes. Et, cum [Col. 0104B] apud Apostolum legatur Ecclesia constare ex personis multarum facierum, nusquam legitur missa duarum, vel trium facierum (II Cor. I) . Item: Apud poetas legimus Janum bicipitem, hydram septicipitem, Briareum centimanum, Geryonem bicorporem, alium tricorporem, nusquam legimus missam bicipitem, bifaciatam, multifaciatam. Monstruosius enim omni monstro est missas bifaciare, trifaciare, et hujusmodi, Item: Tales obviant mysterio missae quia:

Sed nunc in missa septies vel pluries triplicatur, mysteriumque et ordo missae confunditur. Item: Missa bifaciata utri introituum applicabitur, et ab [Col. 0104C] utro illorum denominabitur? Si a secundo, qui est pro fidelibus, ergo in ea non debet dari osculum pacis, vel si detur, obviabitur generali institutioni, et consuetudini Ecclesiae. Si a primo, qui est in memoriam missionis Spiritus sancti, ergo sic celebrans non celebrat missam pro fidelibus, sicque non absolvitur ab anniversario, vel tricenali celebrando; et si hoc confiteatur, dicens: Quia sub uno canone duas missas celebrat; sed cujusmodi? Num missam catechumenorum tantum? videtur; quia nondum hostia esse missa repraesentatur. Sic ergo potius dicendum esset, sub duobus canonibus unam missam, quia hostiae missae unam repraesentationem, celebrari, quam duas missas sub uno canone. Item: Tales obviant institutioni synodi vel concilii, provinciali [Col. 0104D] tamen, sed auctoritate legati Romanae sedis celebratae, in qua praeceptum fuit, quod nullus, nisi in maxima necessitate, bis in die conficeret, ut si corpus praesens adforet, vel 80 conjugata purificanda, vel alius casus necessitatis emergeret. Omnino autem inhibitum fuit, ne, aliqua necessitate urgente, ita bifaciarentur missae, sed deposita casula post hostiam missam, introitus missae catechumenorum inchoaretur, unus et alius pro libito sacerdotis. Item: Obviatur mysterio missae ab Ecclesia utiliter approbato. Sacerdos enim stans primo in missa ad dextrum cornu altaris, significat adventum Christi ad populum Judaicum dextrum et sibi peculiarem. Primo reditus ejus, a dextro cornu ad sinistrum, adventum Christi ad gentes idololatras in [Col. 0105A] quarum collectione adhuc immoratur. Reditus ejus a sinistro cornu ad dextrum significat collectionem reliquiarum ad fidem, quae erit tempore Eliae et Henoch, quam anticipat et maturat, imo factam ese figurat, sic rediens frequenter a cornu ad cornu, tamen nondum significat vel repraesentat hostiam esse missam. Item: Per missam passio Domini, «qui de sinu Patris (Joan. I) ,» quasi, de dextro cornu altaris, «venit in mundum sinistrum et malignum (I Joan. V) .» Qui «cum ejus hora veniret, ut de hoc mundo» per passionem «transiret ad Patrem (Joan. XIII) ,» missus est hostia pro nobis in coelum, «ascendensque Christus in altum captivam duxit captivitatem (Ephes. IV) .» Hanc figuram missae praecipuam tales destruunt, vel falsam et inanem esse [Col. 0105B] ostendunt, cum a cornu ad cornu redeant, ad sinistram a dextra, et ad dextram a sinistra nondum missa celebrata. Item: Visitationes vel insertiones missarum, non auctoritas Ecclesiae, sed cupiditas instituit. Cujus rei est argumentum, quod missae favorabiliores inseruntur, non aliae, ut missa de beato Lino, vel de Sebastiano, et hujusmodi. Item: Cum caetera officia ecclesiastica non inserantur, cur officium missae inseritur pro cupiditate? multiplicatio enim orationum non est insertio officiorum, quas in quibuslibet horis, non ideo insitis, licet multiplicari. Item: Missa sic inserta, similis est idolo Nabuchodonosor, de quo apud Danielem prima visione (Dan. II) . Cujus caput erat ex auro, pectus et brachia de argento, venter et femora ex aere, quaedam para pedum [Col. 0105C] ferrea, quaedam fictilis. Item: A bonis sumenda sunt exempla. Scimus quia Ecclesiae conventuales non habent hanc consuetudinem inserendi missas. Item: Exemplo de obventione primae missae debita quibusdam monachis, secundae sacerdotibus; ergo talem sacerdotem conficere bis in die compulit cupiditas monachorum? Item: Exemplum de matrona purificanda, quae ad secundum offertorium missae pro fidelibus obtulit instinctu sacerdotis, non ad primum, cum tamen sederet monachus in insidiis exspectans oblationes primi introitus, sicque delusus recessit. Item: Exemplum militum paulatim ad singulos introitus offerre resistentium; quorum unus sacerdoti sic missam inserenti, ait: Et si sic usque [Col. 0105D] ad vesperam singulas missas inchoaveris, non desistam ab oblatione, donec sanctam eucharistiam confeceris. Item: Exemplum de sacerdote, qui nondum casula indutus, coepit introitus multiplicare, ne populus congregatus recederet. Item: Sic injuriatur animabus. Fraudantur enim debito promisso, 81 cum habeat auctoritas, quia, quanto saepius et specialius pro eis offertur sacramentum altaris, tanto amplius refrigerium percipiunt. Item: Cum constet Ecclesiae, quod speciales orationes invenit super generales, ergo si tricennale unius vel anniversarium, tricennali alterius adnumeretur et aggregetur, injuriabitur alteri, imo utrique, cum non tantum generali oratione, sed et speciali utriusque anima ex promisso exspectet juvari? Item: Nunquid [Col. 0106A] missa sic inserta liberaretur a purgatorio anima justi de Aquis-granis, rogantis ut pro ea ajusto missa celebraretur, sicque liberationem consequeretur? Item: Exemplum magistri Fulconis decani Remensis, nolentis, ut anniversarium patris anniversario episcopi aggregaretur. Item: Exemplum matronae recusantis oblatas missas a sacerdote in quadragesima decantandas pro fidelibus, quas, licet sibi in poenitentiam injunctas, noluit tamen eas a sacerdote quadragesimali servitio obligato decantari.

Sed quid faciet sacerdos rogatus ab illo et ab illo tricennalia facere, si non suffecerit ad specialia tricennalia peragenda? Dicat rogantibus: Ergo memor charorum vestrorum in tot missis. Non dicat: Pro iis faciam tricennale, nisi speciale intenderit. Peragens [Col. 0106B] enim generalia, non est absolutus a specialibus, quae supplicans sibi intellexit promittit. Item: Si licita est hujusmodi insertio missarum et pluralitas, tenetur sacerdos cuilibet roganti missas quotaslibet, eas illi decantandas concedere, cum petitum, per hujusmodi insitionem, de facili possit implere. Item: Missa sicca, quae est sine gratia et humore confectionis eucharistiae, non celebratur pro fidelibus. Si ergo duo introitus praemittuntur hostiae, alter erit missa sicca et ita aeque juvabit post missam; sicut et praemissa hostiae. Quare igitur praemittitur hostiae in missa inserta? Propter cupiditatem et in fraudem animarum? Item: Praeter duplicitatem et insertionem missarum, invenit cupiditas novitatem missarum, sicut unicam missam de omnibus apostolis [Col. 0106C] decantandam. Item: Missam Epiphaniae, vel alterius solemnitatis omni die, etiam die Paschae decantandam (cum

Quia supradicta pluralitas, multiplicatio, et novitas missarum, procedit ex cupiditate et indevotione conficientium, restat dicendum de indigne conficientibus, et sumentibus corpus Christi. Contra igitur indignam confectionem, necnon et indignam sumptionem scribens Apostolus in Epistola prima ad Corinth. II, ait: «Probet autem seipsum homo, et sic de pane illo edat, et de calice bibat. Qui enim manducat [Col. 0107C] et bibit indigne,» etc. Augustinus: Sine devotione, vel aliter quam a Domino, vel ab Ecclesia mysterium hoc traditum est, celebrando, vel in voluntate peccandi manendo (AUG. De Eccles. dogm. c. 53) . «Judicium sibi manducat et bibit, non dijudicans corpus Domini,» hoc est debita veneratione, a cibis aliis non discernens, ex consuetudine conficiendi vel sumendi corpus Christi. Item: Gregorius de quolibet indigne conficiente vel sumente corpus Christi, sicut et de Juda dicit Dominus: «Verumtamen ecce manus tradentis me mecum est in mensa (Luc. XXII) .» Exemplo enim Judae «filium hominis tradit,» qui illud inviolabile Dominici corporis sacramentum violare praesumit. Non secundum ritum [Col. 0107D] Ecclesiae conficiendo, vel sumendo indigne, talis est proditor.

83 Vendit qui, ejus timore et amore neglecto, caduca amare convincitur et criminosa. Item Augustinus: Magis peccant qui tradunt Christum peccatoribus membris, quam qui illum tradidit crucifixoribus Judaeis. Item idem super psalmum LXVIII: «Et dederunt in escam meam fel, et in siti mea potaverunt me aceto:» quibus sunt similes indigne conficientes et sumentes. Gravius enim peccant Christum contemnentes in coelis regnantem, quam qui illum crucifixerunt in terris ambulantem. Illi enim jam veritate posita in meridie et manifesto inexcusabiles sunt. «Si non venissem, et locutus eis non fuissem, peccatum infidelitatis non haberent, [Col. 0108A] nunc autem,» etc. (Joan. XV) . Hi vero per ignorantiam Dominum crucifixerunt: Unde et pro eis oravit: «Pater, ignosce illis, nesciunt enim quid faciunt (Luc. XXIII) .» Item: Si a pueritia in eremo Joannes conversatus, in utero matris sanctificatus (Luc. I) ,» etiam a Domino invitatus, non ausus est illum tremendum angelis et reverendum verticem Domini tangere (Marc. I) : quomodo tu peccator et pollutus, non dico verticem, sed totum Christum Deum et hominem, non tantum tangere, sed in ergastulo corporis polluti, quasi includere et incarcerare praesumis? Vel si iste timuit Christum baptizare, a quo debuit baptizari, quomodo peccatrix anima, a quo tota debes inhabitari, illum totum in vili hospitiolo corporis tui non vereris includere? [Col. 0108B] Item: Si Mariae in tanto fervore Dominum diligenti, eique tam devote vivo et mortuo obsequenti dictum est: «Noli me tangere, nondum enim ascendi ad Patrem meum (Joan. XX) ,» in corde tuo. Si, inquam, non est ei permissum tangere «scabellum pedum ejus (Psal. CIX) » exteriorum, quia non credidit eum aequalem esse Patri, quod «a summo coelo egressio ejus (Psal. XVIII) :» quomodo tibi peccatori licitum esse credis et permissum, totum Deum, non tantum tangere, sed in toto corpore tuo immundo ponere? Time ne non tantum dicatur tibi: «Noli me tangere,» sed etiam: «Amice, quomodo huc,» scilicet ad coeleste convivium, «introisti, non habens vestem nuptialem (Matth. XXII) ,» hoc est charitatem? Item: II Reg. VI: Si Oza, quia manum extendit ad arcam figuralem, ne declinaret bobus recalcitrantibus, a Domino ad mortem percussus est, quanto magis percuti debeat a Domino, qui indigne veram arcam, scilicet corpus Domini, conficit vel sumit? Ille tamen ex debito officio, quia de Levi, scilicet genere erat et sacerdos, accessit ad sublevandam arcam, sed indigne. Tradunt enim Hebraei, quia nocte praecedenti concubuerat cum uxore. Quanto magis autem punientur accedentes ad corpus Christi, masculorum, concubinarum vel meretricum concubitores? Item, II Paral. XXVI: Ozias qui praesumpsit offerre incensum Domino contra officium sacerdotum, a Domino lepra percussus est; quanto magis lepra, imo morte [Col. 0108D] aeterna, percutietur a Domino, qui indigne hostiam coelestem Domino praesumpserit immolare? Item: Ex institutione primitivae Ecclesiae lecto Evangelio dicebatur catechumenis: Exite, exite. Si ergo membris Christi, habentibus scilicet charitatem, non licuit interesse confectioni corporis Domini, maxime timendum est 84 membris diaboli, et non habentibus charitatem tantum sacramentum conficere vel sumere. Indubitanter autem dico ministros altaris sic conficientes, vel sumentes, mortaliter peccare, vel etiam circa hoc in altari ministrantes. Scriptum est: «Mundamini qui fertis vasa Domini (Isa. LII) .» Utrum vero peccent mortaliter, qui sunt in suburbio et choro ecclesiae, qui tamen cum ministris altaris per devotionem et consensum debent [Col. 0109A] corpus Christi conficere, et spiritualiter, etsi non sacramentaliter, sumere, non diffinio. Multum tamen eis timendum est, cum adhuc sint membra diaboli, quod intersunt confectioni corporis Domini, cum catechumenis, etiam sanctificatis, non liceret interesse. Item: «Constituite diem solemnem in condensis usque ad cornu altaris (Psal. CXVII) .» Nota firmitatem et stabilitatem animi in bono. «Diem» virtutum, ut dicatis: «Haec est dies quam fecit Dominus (Psal. LXXV) .» — «Et solemnem,» ut «reliquiae cogitationis diem festum agerent Domino,» id est, in serenitate conscientiae, et hoc «in condensis» omnium articulorum fidei, virtutum, bonorum operum, lacrymarum, quae hunc potum faciunt dulciorem, abstinentiarum poenitentialium, qui accedere [Col. 0109B] cupitis «usque ad cornu altaris (Psal. CXVII) ,» id est ad corpus Christi conficiendum, vel sumendum. Item Exodi cap. XII. Si Dominus praecipit agnum paschalem et figuralem comedi «assum igni, et cum lactucis agrestibus,» et hoc a «succinctis renes, tenentibus baculos in manibus;» quanto magis praecipit ne ad esum veri Agni paschalis quis accedat, nisi cum amaritudine cordis, poenitentiae, decoctus etiam in clibano Spiritus sancti, castus, sibi nihil conscius, fortis, totus virtutibus indutus, ut nec in pedibus sit discalceatus (unde: «Calceati pedes in praeparationem Evangelii pacis [Eph. VI] ),» sed in fide, virtutibus, affectibus, operibus bonis solidus. Item: Ad terrorem incutiendum accedentibus ad eucharistiam valet exemplum [Col. 0109C] illius sanctae peccatricis Aegyptiacae, quae in deserto poenitentiam agens, semel in hoc sacramento per quadraginta annos visitata est a Domino, per Zozymam abbatem eremitarum illius deserti (Vita est in Sur. tom. II) . Cui primo confessa est; secundo accedens ad eam, ut ei daret eucharistiam, in adventu Dominici corporis tota est effusa in lacrymas. Licet enim singulis diebus lacrymata fuerit, tunc amplius et fere usque ad effusionem oculorum.

[Col. 0109D] Item: De indigne accedentibus ad hoc altare, conqueritur Dominus dicens: «Et dederunt in escam meam fel (Psal. LXVIII) ,» amaritudinem peccati sui, «et in siti mea,» qua seo sitivi ut biberem, eosque mihi, ut incorporarem, «potaverunt me aceto,» acredine pravitatis suae. Sed intuendum quod Dominus, «cum gustasset acetum noluit bibere (Matth. XVII) ,» ita nec tales sibi incorporat, etsi sacramentaliter eucharistiam sumant, qui de Ecclesia sunt nomine, sed non numine. 85 Item Augustinus: Qui non prius cum Christo crucifixus fuerit carni, mundo et concupiscentiis (Gal. V) ejus antequam accedat ad corpus Christi conficiendum, vel percipiendum, quantum in se est, rursus crucifigit Christum, illisque adnumerandus est, de quibus ait Apostolus: «Rursum [Col. 0110A] in se crucifigentes Dominum, et ostentui,» et in derisum «habentes (Hebr. VI) .» Item: Marcus abscidit sibi pollicem, ut reprobus esset sacerdotio, timens ne raperetur in sacerdotem: adeo enim reverebatur corpus Christi conficere, quod saepius tamen sacramentaliter sumpserat.

Nunc autem ordinandi non auferunt sibi naturalia, sed licita et illicita afferunt, ut ordinentur, et potius causa quaestus quam devotionis et obsequii divini. Item in Vitas Patrum: Quidam senior inter eremitas, cum ab illis eligeretur in sacerdotem, et vi quadam ordinatus ab episcopo Aegypti, ait: Ego, licet sacerdos sim, non conficiam in vita mea, indignum se reputans conficere corpus Christi, etsi illud, non conficiens, ab alio sumeret. Nunc autem [Col. 0110B] quidam nimis frequenter quasi epulum quotidianum corpus Christi conficiunt propter cupiditatem, quidam nimis raro propter acediam. Item in Psalmo: «Emitte lucem tuam et veritatem tuam, ipsa me deduxerunt et adduxerunt in tabernacula tua» prius; et ita, «introibo ad altare Dei,» corpus Christi conficiendo vel sumendo, «ad Deum qui laetificat juventutem meam (Psal. XLII) ,» id est, laetam juventam, scilicet gratiae, mihi tribuit in re, juventam etiam gloriae in spe. Juventus etiam naturae attendenda est in ordinando, nisi gravitas morum, et vitae sanctae suppleverit aetatem. Conficiens autem et assistens altari, dum conficit velut in paradiso est, posteriorum omnium oblitus. Item: «Lavabo inter innocentes manus meas,» et sic innocens et [Col. 0110C] mundus, exemplo et imitatione eorum quasi angelus, «circumdabo altare tuum, Domine (Psal. XXV) ,» ut conficiam corpus tuum. Item: Cum iret Josue in agro Jerichontino quidpiam meditans, «vidit angelum cum evaginato gladio,» cui ait: Quis es? «Noster es, an adversariorum?» Qui respondens ait: «Princeps sum exercitus coeli. Tolle calceamenta de pedibus tuis: Locus enim in quo stas terra sancta est (Jos. V) .» Cogites ergo qui accedis ad altare confecturus et sumpturus eucharistiam, quia «locus in quo stas, terra sancta est; locus terribilis, domus Dei, et porta coeli (Gen. XXVIII) .» Timeas «angelos ascendentes et descendentes ibi per scalam» gladio evaginato, ne demetant posteriora [Col. 0110D] tua (III Reg. XXI) : timeas ne «securis ad radicem arboris jam posita sit (Matth. III) , ex eo quod indigne accedis. Timeas chorum angelorum assistentium contra te ferentium testimonium injuriamque suam, et iram Domini vindicare paratorum, si indigne accesseris; vel sacrificium laudis et orationum tuarum ante conspectum Dei in sublime deferentium, si digne obtuleris. Unde:

Pluralitati et bifacialitati et trifacialitati missarum non absimilis, non absona est pluralitas personatuum, dignitatum, officiorum circa eamdem personam, sive in unica Ecclesia, sive in diversis. Sunt enim quidam, qui velut Geryones, Briarei, bicorpores, tricorpores, belluae multorum capitum monstruosae, contendunt Deo trino in personis, et uni in substantia, assimilari. Horum enim quilibet, cum sit unus in substantia et in persona, tamen appetit plures esse personae in personatibus et dignitatibus Ecclesiae. Hoc genus hominum monstruosorum, et cupiditatis monstrum, redarguit Dominus in lege et in Numeris cap. IV, distinguens et dividens officia ministrorum tabernaculi, alii officio [Col. 0113A] deputans Meraritas, alii Caaithas, alii Gersonitas, alii Levitas et Aaronitas. Quod si in Synagoga et in figura nulla potuit 88 fieri officiorum permutatio, nulla ordinis, vel vicissitudinis obumbratio, quanto magis in Ecclesia, ubi est veritas, haec permutatio et indistinctio officiorum, personatuum, dignitatum esset prohibenda et ab ea eliminanda, quam adeo deturpavit et confudit, ut ignoretur quomodo, vel sub quo titulo hujusmodi belluis sit scribendum. Item: Si distincta essent officia, dignitates et personatus, «vere terribilis esset locus (Gen. XXVIII) Ecclesia, et ut castrorum acies ordinata (Cant. VI) , adversus quam non praevalerent portae inferi (Matth. XVI) .» Si autem in acie et bello materiali non conceditur quod idem sit primipilus, et armiger, [Col. 0113B] et constabularius, et princeps militiae senescallus, quod idem sit custos dextri cornu bellici et sinistri, idem aquilonaris et australis, quanto magis in Ecclesia et bello spirituali, ubi pugnandum est, non contra hostes visibiles tantum, sed invisibiles, scilicet daemones et vitia, non debent permisceri officia? Ob hanc indivisionem personatuum et officiorum de facili triumphatur Ecclesia a diabolo, mundo, et vitiis, ut jam dicat: «Si consistant adversum me castra, non timebit cor meum (Psal. XXV) ,» propter membra mea confusa, indistincta et inordinata. Item Augustinus: «Si suspectus habeatur secundum leges saeculares, qui duas tutelas, vel plures, sibi peteret, unde et ab omni repellebatur: [Col. 0113C] quanto magis, qui in Ecclesia plura officia appetit et usurpat, repelli et suspectus haberi deberet, ne dum duorum officiorum, utrumque attentat, neutrum bene peragat. Item: Jethro, etiam gentilis, legitur in Exodo, et in Deuteronomio dixisse Moysi inter causam et causam a mane usque ad vesperam dijudicanti, ab omnibus ita habito, quod se ipsum non habuit. «Stulto, inquit, labore consumeris (Deut. I) ;» partire onus tuum in plures, etc. Ubi ait Augustinus: «Videtur quidem mihi animum pluribus actionibus humanis nimis intentum Deo quodammodo vacuari, quo tanto fit plenior, quanto in superna et aeterna liberius extenditur, quanto magis ergo Deo vacuatur, qui pluribus officiis est intentus? Quia

[Col. 0113D] Pluribus intentus minor est ad singula sensus.

Ob hoc ait Salomon: Fili, ne in multis sint actus tui (Eccli. XI) .

Quibus concludendum esset: Ergo, quia non taboratis, nec manducetis (II Thess. III) . Quorum uni talium ait quidam populus episcopo: Ne constituas super nos sacerdotem concubinarium, ut tu vageris et circumferaris per patriam deditus otio. Item: Si Jethro, consulendo, ait Moysi: «Partire onus tuum in plures,» etc. (Exod. XVIII.) Hodie dicitur in Ecclesia: [Col. 0114B] Congrega onera, et plura officia in unum, et Dominus recedet a te. Item in Numeris: Accesserunt principes familiarum Galaad de tribu filiorum Joseph ad Moysen, dicentes: «Dominus praecepit tibi ut terram divideres filiis Israel, et ut filiabus Salphaad fratris nostri dares possessionem debitam patri, quas alterius tribus homines ducere prohibuit in uxores, ne confundatur sortium distributio, et aliorum possessio ad alios transeat.» Quibus Moyses: «Nubant, inquit, tantum suae tribus hominibus, ne commisceatur possessio earum de tribu in tribum; quae ita maneant, ut a Domino separatae sunt (Num. XXVII, XXXVI) .» Quanto magis autem filii Ecclesiae deberent dicere Praelato: Da Ecclesiae [Col. 0114C] nostrae virum de tribu sua, et Ecclesia nostra, ne minister unius transferatur ad ministerium alterius; ut decanus in una ad archidiaconatum in alia, et deinceps: sicque confundatur distributio officiorum et personatuum, et qui utilis erat uni Ecclesiae, utrique fiat inutilis. Item: Vide quod Christus non habuit ubi caput reclinaret (Luc. IX) : Et tu diversa reclinatoria, personatus scilicet, in quibus caput reclines, in quibus quiescas requiris? Haec reclinatoria potius tibi sunt ad poenam aeternam, quam ad quietem. Item in Psalmo (Psal. LXVII) : «Rex virtutum dilecti, dilecti.» Dilecti dico, hoc est «ad dividendum spolia: speciei domus,» id est ad faciendam speciosam domum. Unde: «Domine, dilexi decorem domus tuae (Psal. XXV) .» Hanc etiam [Col. 0114D] divisionem spoliorum speciei domus, docet Apostolus in Epistola ad Ephesios cap. IV: «Et ipse Dominus dedit quidem quosdam apostolos esse, quosdam autem prophetas, alios vero evangelistas, alios autem pastores et doctores,» etc. Item Lucas in Evangelio cap. II: «Cum fortis armatus custodit atrium suum, in pace sunt omnia quae possidet. Si autem fortior illo superveniens vicerit eum, universa arma ejus auferet, in quibus confidebat, et spolia ejus distribuet.» Spolia ista, sunt animae fideles, dignitates ecclesiasticae, et officia. Item Isaias: «Laetabuntur coram te, sicut qui laetantur in messe, sicut exsultant victores capta praeda, quando dividunt spolia (Isa. IX) .» Item de Paulo legitur: «Benjamin [Col. 0115A] lupus rapax mane colligens praedam, et vespere dividens spolia (Genes. XLIX) .» Ipse enim quosdam ordinavit et secundum distinctos gradus hominum diversa eis officia assignavit in Ecclesia, ut Timotheo, Tito et aliis. Hanc jucundam varietatem et speciosam domum Domini attendens David, ait: «Astitit regina a dextris tuis in vestitu deaurato circumdata varietate, et ita in fimbriis aureis circumamicta varietatibus (Psal. XLIV) .» Sed hujus varietatem commendabilem facit varietas cantuum, lectionum, responsoriorum, antiphonarum, ornatuum. Maxime jucundam et speciosam efficit varietas consonantium personatuum et officiorum, ad quorum varietatem debet constitui varietas ministrorum. 90 Quibus observatis in Ecclesia, recte [Col. 0115B] vere dici poterit de ea. «Pulchra es et decora, filia Jerusalem, ut castrorum acies ordinata (Cant. VI) .» Item in Epistola Jacobi cap. III: «Nolite plures fieri magistri, fratres mei:» dicit interlinealis, id est plurium Ecclesiarum ministri, «scientes quoniam majus judicium sumitis.» Promiscuis enim actibus officia ecclesiarum perturbantur. Item (in appendice concil. Lateran. III, sub Alex. III) : Si prohibitum est ne una ecclesia, una praebenda, unus episcopatus in plures dividatur; a simili per contrarium, non plures uni personae assignentur, nisi forte propter penuriam ministrorum, et multitudinem causarum: et hoc propter turpes et ignominiosas, quae inde proveniunt, enormitates: imo una unius sit, non plures unius. Si pater tuus fuerit contentus [Col. 0115C] una uxore, quare non contentus es una Ecclesia? Attende quid Apostolus dicat: «Qui altario servit, de altario et vivat (I Cor. IX) .» Non ait: Qui altaribus servit, de altaribus vivat; nec dicit: Qui altaribus servit, de altario vivat; nec ait: Qui non servit altario vel altaribus, de altario vel altaribus vivat. Ait enim: «Qui non laborat, non manducet (II Thess. III) :» sic ergo ubi non laborat, vel quando non laborat, nec manducet. Si quis objiciat quod in pluribus servit ecclesiis, respondeo, quoniam uno et eodem tempore pluribus Ecclesiis non potest servire, et ita pro rata temporis, saltem a singulis ecclesiis, in quibus servit, et prout servit, beneficium recipiat. Consulat unusquisque conscientiam suam, [Col. 0115D] intellecta forma verborum dantis et accipientis beneficium ecclesiasticum, qualiter debeat se habere in ecclesia. Traditur enim ei liber, et dicitur: Do tibi hanc ecclesiam, vel praebendam, ad honorem Dei et obsequium hujus ecclesiae. Quasi diceret: Assiduus sis ecclesiae hujus officio. In quibusdam autem Ecclesiis expressius haec forma suppletur. Do tibi hanc ecclesiam, vel praebendam ad honorem Dei, et servitium hujus ecclesiae, ut residens sis et mansionarius in hac ecclesia. Item: Tales male videntur interpretari: «Apprehendent septem mulieres virum unum (Isa. IV) .» Videant ne incurrant illud jucundum figmentum adolescentis, qui cum diu moratus fuisset cum patribus conscriptis in Capitolio, et ab eo quaereret mater quid diffinitum [Col. 0116A] esset: nolens Patrum revelare consilium, novam adinveniens stropham, respondit matri suae, audisse, quod de caetero plures uxores erunt unius viri. Quo audito, mater, convocatis matronis ad ostium Capitolii, clamavit: Non duae uni, sed una duobus (Macrobius, l. I Sat.) . Sed non duae uni, sed duo uni: imo hodie plures quam duo, ut in ecclesia S. Mederici, et multis aliis. Item notandum, quod saecularibus jurisdictionibus non potest unus miles duobus dominis duas legiones facere nisi salva prioris legione, et sic alterius jurisdictio diminuitur: quanto minus potest aliquis se dividere, ut in pluribus ecclesiis Deo serviat, cum se totum et semper debeat exhibere, ut in singulis serviat? Quidam etiam improperavit alii, quod plurium [Col. 0116B] populorum tutelas susceperit, quam ipse habuit in sua parochia personas: Audivi, inquit, quod, cum quidam decanus vehementer argueret subditum suum super marrantiis 91 quas faciebat singulis horis, diurnis et nocturnis: ille contra respondit: Quid me arguitis, qui in tot ecclesiis, in quibus habetis dignitates, et a quibus redditus et obventiones quotidie recipitis, tot defectus et marranti asabsentia vestri facitis? Sic decanus ille obmutuit, nec eum, vel alium, super tali defectu et marrantia postea ausus est reprehendere, majorem in seipso causam redargutionis praesentiens. Audivi etiam, quod cum duo essent canonici duarum ecclesiarum, et unes esset decanus in una, et alter in alia, quaesitum est uter [Col. 0116C] pater esset spiritualis alterius, uter esset obedientiarius alterius. Responsum est quod quandiu sunt in aliqua illarum ecclesiarum, ille qui est decanus in ecclesia in qua sunt, est pater spiritualis alterius, et alter obedientiarius ejus.

Qui si non fuerint in una ecclesiarum illarum, sed forte in alia, vel aliis, uter esset pater, uter filius spiritualis? Contra naturam et monstruosa est talis paternitas et talis filiatio. Infamis etiam haberetur talis medicus, qui curam centum vel triginta aegrotorum in eadem villa, ne dum in diversis villis susciperet, multo magis ille, qui curas tot animarum, non in una villa, sed in diversis, non in una regione, sed in diversis suscepit, infamiae nota debet percelli. Item Joannes in Evangelio suo: «Bonus [Col. 0116D] Pastor dat animam suam pro ovibus suis; mercenarius, et qui non est pastor, cujus non sunt oves propriae, videt lupum venientem, et dimittit oves, et fugit,» etc. (Joan. X.) Si videt lupum venientem, ergo praesens est. Item: Si fugit, ergo praesens est. Saepe etiam non fugit, sed abducit oves et reducit ad caulas, praedicat quandoque; ergo mercenarius minus peccat, quam ille cujus est ecclesia, cum semper sit absens. Sed quo nomine censebitur ipse qui semper est absens? Non est pastor, quia non pascit oves; non mercenarius, quia mercenarius semper est praesens, iste vero non. Novo itaque monstro cupiditas monstruosa novum fingat vocabulum. Ad hoc monstrum sugillandum, sufficit [Col. 0117A] quod diversitatem donorum gratiae Spiritus sancti distribuit Dominus in spirituali corpore, quod docet Apostolus in Epistola I ad Corinthios, cap. XII: «Divisiones gratiarum sunt, idem autem Dominus,» etc. Et statim subjungit: «Alii quidem per Spiritum datur sermo scientiae, et alii sermo sapientiae,» etc. Non omnia contulit uni, ut singula membra sibi invicem subserviant. Similiter diversa officia assignat singulis membris Apostolus in humano corpore. Ita in eodem: «Si totum corpus est oculus, ubi auditus? Si totum auditus, ubi odoratus?» etc. Et statim subdit: «Non potest dicere oculus manui: Opera tua non indigeo; aut iterum caput pedibus: Non estis mihi necessarii.» Sic quoque in domo patris familias diversa sunt officia humanae [Col. 0117B] necessitatis. Alium enim constituit subulcum, alium bubulcum, alium aurigam, alium veredarium, et caetera, juxta propriam facultatem, ne aliquod incurrat damnum rerum suarum: quanto magis distinctio officiorum, dignitatum, in spirituali corpore (id est in Ecclesia) est facienda, ut charitas omnia conjungat, et diffusius dilatetur? Unde ille egregius versificator:

Pudeat quod quidam episcopi mutuantur ab aliis episcopis oculos. Et cum sint quatuor episcopi, qui [Col. 0117C] non habent nisi duos oculos, sic non solum caeci vel lusci, sed etiam monstruose oculis orbi sunt facti, cum debeant esse animalia plena oculis ante et retro, ut legitur in Ezechiele (c. I) . Quisque etenim deberet esse Argus, ut spiritualiter videret, et videre faceret. Quia juxta poetam:

Hanc etiam monstruosam pluralitatem dignitatum et hujusmodi in eadem vel diversis ecclesiis circa eamdem personam, redarguit triplex et sancta unicitas, ne talis cum David dicere possit: «Respice [Col. 0118D] in me et miserere mei, quia unicus et pauper sum ego (Psal. XXIV) .» Si ergo, a simili, opponas divitias; respondebo: Quia licet inter divitias esse pauperem. Non expavit Apostolus divitias, sed mores earum. Prima unicitas est fidei, sacramentorum et morum, qua caret distractos per haereses et schismata: «Una enim fides, unum baptisma, unus Dominus,» etc. (Ephes. IV.) «Unam petii a Domino,» etc. (Psal. XXVI.) «Una est columba mea (Cant. II) .» In uno cubito est consummata arca. Secunda unicitas est actuum. Unde Salomon: «Fili, ne in multis sint actus tui (Eccli. XI) .»

Est et quarta unicitas, scilicet mala, qua quis singularitatem appetit inter alios, statuens sibi justitiam, «reputans se aliquid esse, cum nihil sit (Gal. VI) supra modum, vel quod non habet sibi arrogans, singularis, ferus, unicornis, superbus. De quo dicitur: «Vae soli, quia si ceciderit,» per superbiam cadens, «non habet sublevantem se (Eccli. IV) .» Item: Omnia omnesque quaestiones, quae de duplici matrimonio uxorum Jacob, et de [Col. 0119C] subintroductis ei ancillis induci possunt, et de iis (Genes. XXIX) , et contra tales: Jacob tamen excusatur, eo quod duas duxerit ad procurandum sobolem ad cultum Dei, ad multiplicandum populum unius fidei. Viderint ipsi, si plures ecclesias, dignitates susceperint, ob fecunditatem et utilitatem Ecclesiae spiritualem, potius quam obventionem et fructum temporalem. Si haec susceperint ad multiplicandum populum in cultu Dei, ad multiplicandum filios et fructum bonorum operum in ea. Non videtur quidem verisimile, eo quod Rachel, Ecclesia aliqua scilicet, fecundior in obventionibus et temporalibus fructibus, praeponatur Liae, fecundiori tamen in fructu spirituali. Haec enim contemnitur, illa praeelegitur. Sed et Rachel Liae ait: «Da mihi [Col. 0119D] partem de mandragoris filii tui Ruben. Quae respondit: Parumne tibi videtur quod praeripueris maritum meum mihi, nisi etiam mandragoras filii mei tuleris? Ait Rachel: Dormiat tecum et quiescat hac nocte, pro mandragoris filii tui (Genes. XXX) .» Nunc autem attitulati duabus ecclesiis, cum una et in una earum, nec una nocte «pro pluribus mandragoris et obventionibus ejus, quas praecipiunt, dormire, quiescere, legere, et cantare curant. Sed et fecundior esset Ecclesia, si singulis ecclesiis singuli ministri assignarentur. Si objicias paucitatem clericorum et ministrorum; at hodie pluribus et indoctis, plures committuntur ecclesiae, et doctis viris et prudentibus pluribus nulla, cum nec una [Col. 0120A] uni talium deberet committi, et plures viro prudenti pro inopia bonorum, possent tradi. Sed nec uni medico plures infirmi, nec uni tutori plures tutelae committuntur cum difficultate et periculo, multo minus plures ecclesiae uni deberent committi, ubi vertitur periculum animarum: ibi corporum et possessionum. Item: In tales cadit maledictio Dei, de qua legitur in Deuteronomio cap. XXVIII: «Uxorem accipias, et alius dormiat,» quiescat, 95 cantet et ministret in ecclesia. Quod sequitur, illis non convenit, sed contrarium est eis: «Plantes vineam, et non vindemies eam, seras agrum et non metas fructus ejus (Deut. XXVIII) .» Isti autem e contrario non plantant, non pastinant, non paxillant vineam, nec laetamen apponunt, et [Col. 0120B] tamen vindemiant eam, et de vino ejus bibunt; non serunt agrum, et colligunt fructus ejus, ut ei assimilentur, de quo Dominus in Evangelio ait: «Austerus homo es, metis ubi non seminasti, et colligis ubi non sparsisti (Matth. XXV) .» Item: Si offensa generatur in ecclesia, pro marrantia et absentia alicujus per diem, qui legere vel cantare debet in ea; quanto major si absens quis fuerit per annum, imo per decennium, vel majus spatium ab ecclesia, in qua ministrare debet? Sed maxima offensa et marrantia, est, quod unus bis legit, vel cantat in una nocte in aliqua ecclesia; quanto major esse deberet, quod unus duabus deputaretur ecclesiis, cum in eis una die vel nocte legere, cantare, et ministrare non possit? Sed in quadam nobili [Col. 0120C] ecclesia, quod turpius est, quinque vel plures dignitates sunt ditissimae in obventionibus et redditibus, pro quibus perceptis in ea, nec per vicarium, nec per alium servitur. Non dico, non cantatur, non legitur tantum, sed nec etiam consiliis ejus assistitur. Quippe nulla personarum quinque, semel in anno praesens in ea invenitur. Item: Tales detestabiliores sunt Lamech, qui primus bigamiam introduxit (Gen. IV) . Isti enim, non tantum bigami, sed et trigami, et tetragami, pentagami inveniuntur, et deinceps. Sed et talis quam ecclesiarum suarum relinquit haeredem omnium congregatorum in una earum, difficile erit distribuere, et relinquere singulis quae sua sunt ecclesiis. Item Isaias cap. V: «Vae qui [Col. 0120D] conjungitis domum ad domum,» ecclesiam ecclesiae copulando, «et agrum agro usque ad terminum loci» majoris scilicet: «Nunquid habitabitis vos soli in medio terrae?» Quasi diceret: Nunquid vos soli sapientes estis, vel soli canere novistis in ecclesia propter quod plures usurpatis?

Pestem et lepram Simoniae, quae vertitur circa sacramenta interiora, etiam «usque ad cornu,» et sacramentum «altaris (Psal. XVII) » supra suggillavimus: speciem autem ejus, quae consistit circa exteriora: puta officia ecclesiastica, ecclesias, dignitates, redditus, personatus, et quaecunque annexa [Col. 0121A] spiritualibus, sic suggillat Dominus in Evangelio Joannis c. X: «Qui non intrat per ostium,» Christum; humilis scilicet, ne erectus offendat in humilem januam, scilicet Christum, alioquin casurus erit ex alto. «Et qui non intrat» (vocatus etiam a Deo canonica 96 electione, alioquin auditurus: Amice, «quomodo huc venisti, non habens vestem nuptialem?) in ovile ovium (Matth. XXII) ,» id est, in catholicam Ecclesiam, et in consortium fidelium, quodcunque videlicet collegium sanctorum: «sed ascendit aliunde,» quoquo modo praeter Christum, vel non bene de eo sentiendo, ut haereticus, vel «quae sua in Ecclesia non quae Jesu Christi sunt quaerendo (Philip. II) ,» ut pseudo, et mercenarius, vel Simoniacus, et:

(Vix enim bono medio exercentur, bonove fine concluduntur, quae malo sunt inchoata principio) «ille fur est (Joan. X) ,» quia quod alienum est, suum dicit, id est oves Dei suas dicit, si regimen animarum ei commissum est; si non: quod nor suum est, ut patrimonium crucifixi, et bona pauperum, sicut raptor absconditus, sibi usurpat, «hic est et latro (ibid.) ,» quia furatus est, scilicet oves Dei. Si regimen animarum habet, occidit seipsum, etiamsi non, et se occidit, et bona pauperum violenter rapit et detinet. «Qui autem intrat per ostium (Joan. X) ,» id est Christum, sincere, «non sua, sed quae Jesu Christi quaerendo (Philipp. II) , pastor est ovium. [Col. 0121C] Huic ostiarius,» id est sacra Scriptura, quae ducit ad Christum, et ab beatitudinem ejus aeternam: vel Spiritus sanctus, «qui docet omnem veritatem (Joan. XIV) , aperit» ampliorem viam ad beatitudinem, abscondita scripturarum, quaestionum, confessionum et consiliorum. «Qui enim sequitur me, non ambulat in tenebris (Joan. VIII) .» ignorantiae vel peccati: «Et oves,» id est, praedestinati ad vitam, subjecti ejus, humiliter et devote audiunt, obediendo voci ejus, quia Christum praedicat, et quaerit non aliud. Et hic «proprias oves vocat (Joan. X) ,» provocat, et exaltat in Ecclesiae officiis et dignitatibus, nominatim ex suo nomine, ex nomine scilicet meriti, praedestinationis, vel gratiae spiritualis [Col. 0121D] (Philipp. IV) .» De cujusmodi nominibus dicitur: «Gaudete, quia nomina vestra scripta sunt in libro vitae (Num. IV) .» Item: Vocavit Moyses unumquemque, scilicet ex nomine suo, non ex nomine vulgi, non ex nomine pecuniae numeratae, non carnalis affectus, non cujuscunque conditionis privatae, ut generis, et hujusmodi. «Omnis enim quicunque fecerit voluntatem Patris mei, qui in coelis est,» sive Graecus, sive Scytha, vel quicunque barbarus, «hic aptus est regno Dei (Matth. VII) .» Et poeta:

Hic «oves educit (Joan. X) » et emittit verbo et [Col. 0122A] exemplo, «de Aegypto (Exod. XIII) ,» de peccato: «Et ante eas vadit» perfectionis consilio, et vitae merito et exemplo. «Et oves illum sequuntur (Joan. X) » usque in regnum Dei, obediendo et perseverando usque in finem, quia sciunt vocem ejus «quocun que ierit (Apoc. XIV) . Alienum autem,» (in quo non scilicet non est vox Christi, sed lucri temporalis, etiamsi bonus alias videatur) «non sequuntur, sed fugiunt ab eo, quia non noverunt vocem alienorum (ibid.) .» Sicut autem Christus est «ostium» intrandi in Ecclesiam et militantem, et triumphantem, ita et «via. Ego sum via» in exemplo, «veritas» in promisso, et «vita» in praemio (Joan. XIV) , et pons 97 nobis pontem faciens, et viam intrandi in Ecclesiam praesentem et futuram, Unde Epistola [Col. 0122B] ad Hebr. IX: «Christus assistens pontifex futurorum bonorum, per amplius et manifestius tabernaculum non manu factum,» id est «non hujus creationis,» etc. Est autem quadruplex pons, via, vel modus intrandi in Ecclesiam, in coetum sanctorum per Christum. Primus fuit incendium aemulorum Aaron, floritio, et fructificatio virgae ipsius, quibus ostendebatur vocari a Domino. De cujus vocatione legitur in Numeris, cap. XVII et XVIII, et Epistola ad Hebr. V: «Nec quisquam sibi sumit honorem, sed qui vocatus fuerit a Deo tanquam Aaron.» Non dico miraculos a vocatione, sed signis operum, scientiae et virtutum, quibus Deo placere ostendatur. Secundus pons fuit vox de coelo lapsa, qua clarificatus est Filius a Patre: «Hic est Filius meus [Col. 0122C] dilectus in quo mihi complacui (Matth. III) .» Et per Prophetam: «Tu es sacerdos in aeternum (Psal. CIX) .»

Hac vocatione vocatus est Nicolaus, Tertius pons fuit jactus sortium, quo «Matthias accepit locum ministerii et apostolatus, de quo praevaricatus est Judas, ut abiret, in locum suum (Act. I) .» Et notabiliter notandum quod apostoli de discipulis Christi duos tantum elegerunt in apostolatus officio, quos magis idoneos esse cognoverunt, nec de his alterum apostolum nominare praesumpserunt, sed gratiae divinae hoc reliquerunt. Sed et Simon Petrus, si septem diaconos in dispensatores rerum pauperum (Act. VI) , privato amore, et carnis affectu, elegisset, [Col. 0122D] ut apostoli liberius vacarent orationi, procul dubio discipuli sic electos, quippe sibi inutiles, repulissent. Nunc autem ablatae sunt sortes de medio propter vicinitates sortilegii, quibus successit canonica electio, quae nisi pura et sincera, et sancta fuerit, praeter Christum erit et sacrilega. Sed cum modo non credatur sortibus, et caeco judicio ad eligendum aliquem in archidiaconum, et hujusmodi officia modica in Ecclesia ne indignus eligatur, quomodo eis creditur ad homicidium perpetrandum per peregrina et caeca judicia?

Sinceritatem et puritatem canonicae electionis impediunt et destruunt, lepra Giezi (IV Reg. V) , [Col. 0123A] cupiditas Simonis (Act. VIII) , violentia oritarum et majorum (Num. XVI) , aliaeque plures causae, de quibus prosequemur, quarum aliquas tangit Hieronymus in epistola sua, causa scilicet octava, quaest. I, ita inquiens: Moyses amicus Dei, «cui facie ad faciem locutus est Dominus (Exod. XXXIII) , potuit utique successores principatus filios suos facere, et posteris propriam relinquere dignitatem, sed extraneus de alia tribu eligitur Josue ut sciremus principatum in populos, non sanguini deferendum esse, sed vitae merito (Num. XXVII) . At nunc cernimus plurimos hanc 98 rem beneficium facere, scilicet, ut non quaerant illos in Ecclesia columnas erigere, quos plus cognoverunt Ecclesiae prodesse, sed quos, vel ipsi amant privato amore, vel quorum [Col. 0123B] obsequiis sunt deliniti, vel pro quibus majorum quispiam rogaverit, et, ut deteriora taceam, qui ut clerici fierent muneribus impetraverunt.

Addendum etiam quod nusquam legitur Dominus sic infrenduisse, incaluisse pro aliquo crimine, sicut pro monstro Simoniam. Contra hoc enim monstrum pugnaturus, ut illud de Ecclesia ejiceret, «flagello facto de funiculis (Joan. II) ,» armatus, nativamque mansuetudinem, quasi ad horam, secundum humanitatem, exuens, «vendentes columbas in templo ejecit, et mensas nummulariorum subvertit (Joan. X) .» Quasi diceret: Per me intrandum est in domum meam. «Ego» enim «sum ostium (ibid.) ,» non per vos acceditis ad Ecclesias, vel spiritualia, vel annexa spiritualibus. Sic enim «domum meam, [Col. 0123C] domum orationis, speluncam latronum, et domum negotiationis facitis (Matth. XXI) .» Si ergo ita incanduit et infrenduit Dominus contra figuram, quanto magis contra veritatem et monstrum Simoniae, quod ut hodie cum monstris, quae peperit, ejiceretur de Ecclesia, opus esset, non tantum funiculis, sed gladiis, contis et fulminibus de coelo cadentibus? Canonicam autem electionem praedictorum trium modorum eligendi, imitatricem quippe eis succedentem exprimens in Evangelio Dominus, ait: «Venite post me,» etc. (Luc. IX.) «Praecepta» sine quibus non est salus, «implendo, carnem vestram cum vitiis et concupiscentiis crucifigendo (Gal. V) .» Quia, «Si quis vult venire post me,» [Col. 0123D] necesse est «ut abneget semetipsum, et tollat crucem suam, et sequatur me (Luc. XVI) .» De crucifixis ergo eligendus est praelatus Ecclesiae. Et quia praedicta communia omnibus non sufficiunt eligendis, subdit: «Faciam vos,» per auctoritatem, et donorum, et virtutum infusionem, ut qui praeest dignitate, praesit morum honestate, et scientia polleat. Et sic, praedictis impletis et collatis, «faciam vos fieri» per ministerium, et canonicam electionem eligentium, «piscatores hominum (Matth. IV) ,» animarum, non pecuniarum. Aliter electi, vel spirituale beneficium adepti, similes sunt sacerdotibus Jeroboam, qui de novissimis et extremis populi fecit sacerdotes idolorum: «Quicunque enim volebat, implebat manum suam, et fiebat sacerdos excelsorum. [Col. 0124A] Propter hanc causam peccavit domus Jeroboam, et eversa est, et deleta de superficie terrae (III Reg. XIII) .» Sed nunquid hoc fuit Simoniacum? Constat quod vendere sacerdotium legale, Simonia fuit. Si sacerdotium idolorum, quaestio est. Nisi forte ob hoc dicamus ibi inesse siniam, quod etiam «sacerdotes excelsorum,» propter sacerdotii dignitatem, necesse habebant de officio praedicare, et morum honestatem habere, sicut et veri sacerdotes.

Item Dominus in Luca, cap. XII: «Quis putas est fidelis servus,» seu «dispensator et prudens? (Luc. XII) fidelis,» quae ad salutem sunt necessaria implens: Unde Apostolus: «Haec commenda fidelibus hominibus, qui idonei erunt et alios docere (II Tim. II) . Idonei» vita, et scientia et facundia.

[Col. 0124B] «Et prudens,» ne det «Sanctum canibus (Matth. VII) : Quem constituit Deus,» auctoritate sua et ministerio eligentium, canonica scilicet electione. Alioquin non mittitur a Domino, de quo, et consimilibus dicitur: «Quotquot venerunt,» scilicet non missi a Deo, «fures sunt et latrones (Joan. X) . Sequitur: «Super familiam suam,» ut sicut praeest dignitate, ita praesit morum honestate. «Ut det illis,» non ut accipiat ab eis lac et lanam, oleum et amurcam, constituitur super eos; sed potius, «ut det illum tritici,» divini verbi «mensuram,» secundum capacitatem auditorum, et hoc «in tempore. Omnia enim tempus habent. Est tempus tacendi, et tempus loquendi (Eccle. III) .» Praedictio vero si assidua fuerit, vilescit. Aliter autem constituti super familiam [Col. 0124C] Domini, similes sunt sacerdotibus Belis (Dan. XIV) , qui fracto vero ostio «Christo,» quantum in se est, per furtiva ostiola (ut sordida munera, pecuniam numeratam, carnis affectum et hujusmodi) intrant ad altare, in Sancta sanctorum, comedentes, et devorantes, et asportantes oblata principum et populorum.

Talibus etiam objici potest quod dicitur in Deuteronomio, cap. XX: «Quis est homo qui aedificavit domum novam, et non dedicavit eam? Vadat et revertatur in domum suam, ne forte moriatur in bello, et alius dedicet eam. Quis est qui plantavit vineam, et necdum fecit eam esse communem, de qua vesci omnibus liceat? Vadat et revertatur in [Col. 0124D] domum suam, ne forte moriatur in bello, et alius fungatur officio ejus. Vel quis est homo qui despondit uxorem, et non accepit eam? Vadat et revertatur in domum suam, ne forte moriatur in bello, et alius accipiat eam.» Isti autem ecclesias et ecclesiastica beneficia suscipiunt, et non dedicant eas aliquo opere, aliquo servitio, et ita moriuntur in bello. Saepe etiam in se plantant bonam conversationem et doctrinam, sed necdum fecerunt eam communem aliis exemplo, et verbo praedicationis, et ideo revertantur in domum, et ecclesiam suam, si haec non egerunt, antequam ad aliam eligantur. Nunc autem eliguntur qui paedagogis indigent; et cum deberent alios docere, indigent potius ab illis doceri: «Quasi modo geniti infantes,» qui despondent [Col. 0125A] sibi ecclesias, et alii cognoscunt eas, et ministrando, et praedicando in illis. Item: Quanta etiam debeat esse puritas et sinceritas canonicae electionis, patet ex verbis et figuris Veritatis ipsius. Vide quam pure et sincere electus sit Josue, quam pure et sincere alii judices (I Reg. X) : Saul, etiam reprobus, in regem, sed datus in ira Dei populo, etiam quia rogatus ab eo (II Reg. V) . Vide David sanctissimum, sincerissime «de post fetantes electum (Psal. LXXVII) ,» et cornu olei in regem inunctum. Vide Gedeon gastrimargos bovino more bibentes, et voluptuosos abjicere; paucos vero et sobrios (qui in virtute procederent ad bellum contra Amalecitas, et lingentes terram) eligere (Judic. VII) . Vide in Numeris viros a viginti annis et supra in virtute contra Madianitas [Col. 0125B] pugnaturos fuisse electos (Num. I) : quanto magis praelati viriles aetate, animo et morum gravitate, qui in virtute procederent ad bellum contra hostes invisibiles, in Ecclesia essent eligendi? Item ex verbo eligendi. Eligere enim est de inter bona, meliora legere. Aliter eligens potius 100 negligit, vel deligit, et dejicit quam eligat. Ut autem Simonia apertius suggillari doceatur, qualemcunque assignationem, qua radices ejus notificari valent, supponamus talem. Simonia est quotiescunque ab homine fit aliquid quo non gratis vel minus gratis detur spirituale beneficium. «Fit» dico, non «est.» Consanguinitas enim a natura, a Deo est, non fit ab homine. Cum autem naturae datur spirituale beneficium, non gratiae, «caro et sanguis hoc revelat [Col. 0125C] (Matth. XVI) » sic danti, non spiritus: nec est haec Simonia, sed peccatum alterius generis et mortale. Utrum autem, qui sic accipit spirituale beneficium, praepositus magis digno, in ecclesia, teneatur illud resignare, non diffinio. Maxima enim strages oriretur in ecclesia, hoc dicto. Fit dico aliquid indebitum, puta munus, vel obsequium sordidum praestitum, vel praestandum. Debitum obsequium excluditur, ut, cum quis vocatus in partem sollicitudinis ad sumptus episcopi militat Ecclesiae, ut sic constet episcopo de dignitate, scientia, virtutibus et bonis moribus ejus, quibus praedito confert ecclesiasticum beneficium, nec ideo minus gratis. Per adverbium autem excluditur ejus exspectatio muneris, vel obsequii, [Col. 0125D] vel beneficii spiritualis conferendi vel collati, sive intervenerit pactio, sive non. «Deus enim videt in corde (I Reg. XVI) ;» pactio autem et causa sine qua non posset officium sacerdotale exerceri in ecclesia, non excluditur. Paciscitur enim episcopus vel sacerdos cum patrono de necessariis naturae inveniendis ministris altaris ante dedicationem ecclesiae. Complectitur autem haec descriptio pestem Simoniacam et lepram Gieziticam, non autem Coriticam violentiam, quae frangit ostium ecclesiae. Pejor est duabus primis pestibus. Mallem esse fur quam latro, Simoniacus quam Corita per preces et extorsiones principum.

Sunt autem quatuor genera spiritualium. 1 ^o Sunt enim spiritualia per quae habetur vel habere praesumitur Spiritus sanctus, ut virtutes et miracula. 2 ^o Sunt etiam spiritualia, per quae confertur, vel collata augetur Spiritus sancti gratia in aliquo, ut ecclesiastica sacramenta ( vide notas ) praeter matrimonium, ordines, officia etiam ecclesiastica. 3 ^o Spiritualia sunt annexa spiritualibus, puta adjuncta personis ecclesiasticis vel ecclesiis, ut dignitates, decimae, primitiae agri, redditus ecclesiae. 4 ^o Spiritualia dicuntur vasa, et vestes ecclesiae consecrata. Prima impetrabilia sunt, et de jure, et de facto. Secunda, de jure, licet non de facto. Venduntur [Col. 0126B] enim, sed Simoniam pariunt. Tertia, impetrabilia sunt de jure, nisi in casibus, de quibus alias dicetur. Quarta, si conflari possunt, conflata omnibus vendi possunt; sin autem tantum personis 101 ecclesiasticis, non viris laicis. Prohibemur enim in consecratione distinctione quinta, Deo semel dicata, etiam tigna et lapides ecclesiae consecrata in communes usus redigere.

Quod temporalia pro spiritualibus offerri possunt, videtur ex Numeris cap. XXXI in fine: Accedentes filii Israel ad Moysen dixerunt: «Ob hanc causam offerimus in donariis Domini, singuli quod in praeda auri potuimus invenire periscrelides, armillas, annulos, dextralia, murenulas, ut depreceris pro nobis Dominum.» Ergo pro tricenariis, anniversariis, [Col. 0126C] et hujusmodi, licet exigere, et dare pecuniam? Non est ita. Hujusmodi solutio sumitur ex hoc quod sequitur: «Susceperunt Moyses et Eleazar sacerdos omne aurum oblatum, et susceptum intulerunt in tabernaculum testimonii, in monumentum filiorum Israel coram Domino.» Ex quo patet quia potest pecunia dari ecclesiae in memoriale et excitamentum ejus, in signum devotionis petentis suffragia Ecclesiae, et in exemplum aliorum; nec datur pro spiritualibus. Ita enim et Petrus in coelo orat pro aliquo, videns illum devotione et opere vicinari Deo, sicut Ecclesia, pro signo devotionis et operis sic petentis orationes, et suffragia ejus. Ergo ea ratione licet mihi dare Ecclesiae, ut in ea intituler, [Col. 0126D] praebendas et redditus accipiam? Non est ita. Alia enim ratio hinc inde reformat pactum. Suffragia enim et orationes Ecclesiae necessaria sunt ad salutem; citra autem ecclesiasticos redditus est salus; aeque autem aggregandus est suffragiis Ecclesiae, qui minus vel nihil dat, sicut et qui plus dederit, cum devote et ex affectu ea petierit, alioquin turpis quaestus et venalitas videbitur in ea. Secundo, datur pecunia ecclesiae in necessitatem, et sustentamentum naturae ministrorum et inventionem luminarium ecclesiae, et hujusmodi, sine quibus officium divinum in ea rite non celebrabitur. Tertio, quandoque datur in ecclesia pecunia (quae tunc expendenda est in pias causas, alioquin cupiditas eam exigit non justitia), non pro spiritualibus et absolutione [Col. 0127A] conferenda, sed pro poena peccati in supplicium. In primo casu excluditur omnis pactio et conditio. In secundo admittitur pactio, ut scilicet sacerdos paciscatur cum patrono de necessariis vitae inveniendis. Sic etiam sacerdos carens beneficio ecclesiastico, pacisci potest cum alio, ut ministret in ecclesia ejus, dum moram fecerit in scholis super necessariorum inventione sufficientium tali officio exsequendo; ut scilicet habeat non tantum unde vivat, sed unde pauperes pascat, ut quod praedicat ore, confirmet opere. Similiter in tertio casu admittitur pactio, quae tamen cum sit [ forte fit] sive in secundo casu, sive in tertio, sic fieri debet, ne propter eam infirmi scandalizentur. Turpis pactio, inhonesta et cupida semper excluditur. Cum autem [Col. 0127B] officia ecclesiastica sint de genere spiritualium, sicut sacerdos vendens officium suum, puta locando se, et operas suas, et opera sua, et instrumenta ecclesiae, etiam benedictione nuptiali committit, Simoniam. Sic qui dignitatem pauperem, personae suae insufficientem, pro emolumento temporali illi adnectendo, in ecclesia suscipit, alias 102 non submissurus collum jugo, oneri et officio dignitatis illius exsequendo, nisi propter augmentum reddituum extrinsece additum, vel addendum, notam et indicam, non tantum venalitatis officii, sed personae suae ad hoc exsequendum. Turpius autem est se ipsum vendere, onam aliquod extrinsecum. Item ad idem, causa 1, q. 2: «Quam pio mentis affectu,» [Col. 0127C] etc. Utrum autem sic habitam dignitatem, vel ecclesiasticum beneficium teneatur resignare, quaestio est. Sicut autem pactio vocalis in spiritualibus indica est venalitatis et effectiva Simoniae coram hominibus, ita et pactio mentalis coram Deo et angelis, qui nonnisi mentaliter loquuntur. Sic ergo consistit Simonia in exspectatione muneris accipiendi, et in conceptione ejusdem dandi, et in spe utriusque partis, dantis scilicet ecclesiasticum beneficium, et sperantis retributionem, et accipientis, vel in spe accepturi beneficium ecclesiasticum. Dare autem, est quandoque ita et accipere. Utrum autem sic adeptus beneficium ecclesiasticum teneatur illud resignare, quaeritur. Sed cum exspectatio et conceptio munerum pariant Simoniam, quae erit differentia [Col. 0127D] inter Simoniam et lepram Gieziticam in hoc casu? Simonia quidem committitur in voluntate, tum concipientis dare, tum exspectationis acciperes lepra vero Giezitica in opere tantum, scilicet cum datur, vel cum accipitur. Item: Si exspectatio tantum intervenerit dum accipiens ecclesiasticum beneficium, a tali sciverit per conjecturas eum exspectare retributionem, licet non conceperit ille dare, turpis est ingressus ejus in illud beneficium, quia non gratis est sibi collatum. Sed nunquid tenetur illud resignare? Si autem nesciverit quod munus exspectet, si indiguerit praelatus, poterit et debet ei dare, et subvenire. Sed nunquid particula, vel frustulum reddituum ecclesiasticorum collatum a sacerdote alicui, si ille illud vendiderit, Simoniacus erit? Non; cum talis [Col. 0128A] pecunia aeque competat laico, sicut et clerico. Ets enim pecunia ecclesiae a sacerdote detur alicui, quandiu viveret habet quasi in annuam pensionem, ille tamen non idcirco alligatur divino, vel ecclesiastico officio exsequendo.

Committitur autem Simonia fractura ostii, quod est Christus, tripliciter: Munere a manu, a lingua, ab obsequio. Quae distinctio ex Moralibus Gregorii (lib. IX, cap. 17) super illum locum Jeremiae (cap. XLVIII) haberi potest: «Maledictus omnis qui facit opus Dei fraudulenter,» scilicet, pro rei corporalis praemio, vel pro laudis verbo, vel humani judicii gratia. Est enim nummus vanae gloriae, [Col. 0128B] est nummus elationis, est nummus cupiditatis, est nummus sordidae obsecutionis. Sed de hoc ultimo quaeritur, si sine expressa pactione pariat Simoniam? Ita quidem. 103 Sed nunquid impensa obsequii honesti? Videtur quidem velle hoc philosophus, dicens (SENEC., epist. 42) : Hoc itaque in his quae affectamus, ad quae labore magno contendimus inspicere debemus, aut nihil in illis commodi esse, aut plus incommodi.

Quaedam supervacua sunt, quaedam tanti non sunt. Sed haec non providemus, et gratuita nobis videntur, quae charissime constant. Ex eo licet stupor noster appareat, quod ea sola putamus emi, pro quibus pecuniam solvimus; ea gratuita vocamus [Col. 0128C] pro quibus nos ipsos impendimus, quae emere nolemus, si domus nobis nostra pro illis esset danda, si amoenum fructuosumque praedium. Ad ea paratissimi sumus pervenire cum sollicitudine, cum periculo, cum jactura pudoris, liberatis et temporis. Adeo nihil est cuique se vilius. Idem itaque in omnibus consiliis rebusque faciamus, quod solemus quoties ad institorem alicujus mercis accessimus. Videamus hoc quod concupiscimus, quanti deferatur. Saepe maximum est pretium, pro quo nullum datur. Multa tibi possum ostendere, quae acquisita acceptaque libertatem nobis extorserunt. Nostri essemus, si ista nostra non essent. At videtur loqui de labore consequente collatum beneficium, non antecedente. Item: Nummus cupiditatis cum expressa [Col. 0128D] pactione, et sine expressa pactione, cum prava spe exspectationis et conceptionis dantis et, accipientis parit Simoniam. Usuram ergo et nummus obsecutionis citra pactionem? Ita quidem, si impensa obsequii sordida fuerit. Si honesta, puta, si dans beneficium ecclesiasticum in accipiente respicit gratiam, scientiam, probitatem, Christum scilicet potius quam temporalem utilitatem sibi praestitam per obsequium impensum, non erit Simonia; sed nec ipse hoc intuitu, ut temporale praemium recipiat, ei obsequatur. Item: Quaeritur, si pactio mentalis, cum spe utriusque partis dantis et accipientis scilicet, indebita saltem apud Deum, faciat in fraudem Simoniae, pariatque ingressum vitiosum in spirituale beneficium; verbi causa; [Col. 0129A] Si patruus senex nepoti suo probo, etiam honesto, dederit ecclesiam suam, alias non daturus nisi sub spe percipiendi obventiones et fructus illius ecclesiae quandiu vixerit, nec ille alias accepturus spiritualem, nisi dederit fructus illi annexos, danti (et si sic habens ecclesiasticum beneficium) teneatur illud resignare. Constat tamen quod juramento interposito, vel interponendo super concessionem perceptionis fructuum, et ita vocali pactione mediante ingressus talis sit vitiosus. Sed nunquid electio alicujus, si juraverit, vel se juraturum promiserit, quod consuetudines illius ecclesiae servabit, et hujusmodi? «Beatus autem qui fuerit pavidus in talibus (Prov. XXVIII) .» Item: Quid si aliquis administrationem dignitatis ecclesiasticae alicui [Col. 0129B] contulerit, alias non collaturus, nec ille accepturus, nisi redditus illius ei concesserit usque ad tres annos ad maritandum sororem accipientis beneficium illud, ut et sic accipiatur spirituale, et detur temporale? Item: Quid de resignante ecclesiam vel praebendam, ut eam conferat nepoti suo, quem praelatus cogit jurare, quod patruum non offendet, 104 sed ei necessaria vitae ex obventionibus ministrabit; quod multi approbant, eumque ingratum reputant, qui patruo aporiato necessaria ministrare renuit; quasi ea spe et eo intuitu ille hoc beneficium recepisset, et alius eodem intuitu ei contulisset? Item: Si praelatus non alias daturus nepotibus suis minoribus beneficia ecclesiastica, et [Col. 0129C] si ad hoc idem ei parumper cogat caro, nisi obventiones et fructus percipiat? In his omnibus casibus quaeritur si vitiosus fuerit ingressus, et Simoniacus? Item: Qui unum duorum spiritualis scilicet beneficii, et ei annexi vendit, neutrum invenditum derelinquit, et qui unum emit, neutrum inemptum relinquit; ergo qui unum dederit et reliquum, et qui unum acceperit et reliquum. Sed praelatus aliquis alicui confert dignitatem ecclesiasticam, alias non collaturus, nisi fructus ejus impignoraverit ad emendum, vel redimendum agros, vel redditus ecclesiae, vel in fabricam, vel sumptus ejus concesserit ad tempus; ergo alterum recipit, et non reliquum, quia non statim. Eadem est objectio de annalibus, biennalibus, triennalibus, et hujusmodi, quae [Col. 0129D] omnia videntur facere in fraudem Simoniae. Hic distinguunt quidam dicentes sequestrationem rerum ecclesiasticarum factam communi auctoritate Ecclesiae, et ob utilitatem ejus, licitam esse; provenientem autem ex propria utilitate, et cupiditate episcopi Simoniacam. Item: Hac eadem regula: «Qui unum vendit,» etc., convincitur alios percipere Simoniace, et ad minus injuste fructus praebendae alicujus per annum, et aliud spirituale, cui annexi sunt fructus, sive in illo anno servierit in ecclesia canonicus institutus, sive non. Si non servierit, ergo percipientes fructus sic, subtrahent ecclesiae illi perannum, et servitorem, et servitium? Si servierit, ergo subtrahunt annexum spirituali, et «alligant os bovi trituranti (I Cor. IX) ,» sicque [Col. 0130A] serviens altari, non vivit de altari, et seminans spiritualia, non metit carnalia? Credo autem quod sic coram justo judice ventilaretur haec causa; tali, saltem portionem reddituum, unde vivere posset, assignaret. Injustum enim est integritatem spiritualium aliquem habere ut cantandi in choro, intrandi capitulum, ministrandi ad altare, et non integritatem annexorum eis. Talia enim nec, etiam in pias causas, licet expendere. De communi autem portione ecclesiae, posset quidem eleemosyna hujusmodi annua monasteriis, vel aliis locis religiosis assignari; de portione autem spirituali, et singulari alicujus de ecclesia, non posset.

Cum autem pactio mentalis ex parte utriusque proveniens, faciat vitiosum ingressum, magis facit [Col. 0130B] vitiosum ex parte dantis ecclesiasticum beneficium. In manu enim ejus et voluntate est dare illud vel non. Ille est ostium per quod intratur bene vel male, videat ne corrumpatur, quo minus gratis detur. Si autem accipiens habuit voluntatem dandi munus per se vel per alium, dum non dederit, eique praelatus contulerit beneficium ecclesiasticum sincere et sine spe aliqua muneris, accipitet illud poenitentiam agens super prava voluntate sua, nec erit vitiosus ejus ingressus, cum sinceritas ostii maneat. 105 Gratis enim accepit, et ille gratis dedit. Et si enim pravam et Simoniacam, quo ad Deum, habuit voluntatem, poenitendo de illa, cum eam ad effectum non perduxerit, nihil Simoniace acquirit vel possidet.

[Col. 0130C] Quemadmodum si in voluntate haberem quod emerem a te filiam tuam mihi in uxorem; tu autem gratis eam mihi dares, gratis et sine emptione eam haberem uxorem. Item: Si furtum ecclesiae esset occultum judicio ejus secreto, judicio videlicet confessionis, simpliciter furtum est, sicque ablatum a confessore praecipitur restitui; ergo Simonia occulta mentalis, scilicet judicio ecclesiae interiori, non exteriori, Simonia est; et adeptum sic beneficium, furtive scilicet et occulte resignandum. Confessor enim judex interior judicare debet restituendum, cum Simonia, quo ad Deum, commissa sit; judex vero causarum et exteriorum non judicabit hoc esse Simoniam, nisi reus publice hoc confessus fuerit, vel super hoc convictus. Item: Sit, quod aliquis [Col. 0130D] accedens ad ecclesiam vel monasterium, dicat: Offero me et mea huic ecclesiae, vel monasterio ad serviendum in eo perpetuo, si sine distinctione recipitur, sanus erit ingressus ejus. Si autem plura quam oblata ab eo exigantur, vel si distinguatur inter sua et illum, ut sua scilicet sint causa cur recipiatur, vitiosus erit ingressus. Si autem inter sua et illum distinguatur, ut scilicet ille sit causa, cur sua cum ipso recipiantur, sanus et licitus erit ingressus. Si autem monasterium eguerit, ita quod offerentem se illi, sine pecunia recipere non possit vel sustentare, spiritualem fraternitatem ei concedat, non corporalem; vel in exceptionem paupertatis suae, et sustentationem vitae illius exigere potest ab eo, ut eum recipiat, et temporales redditus, quibus [Col. 0131A] tantum sustentetur dum vixerit. Quod si perpetuos exegerit, jam manifesta cupiditas vitiosum facit ingressum. Ex his autem liquet non debere construi, vel fundari aliquod monasterium, sine certo numero agrorum, pecorum et personarum. Cum enim ista augmentum susceperint, nonnisi difficile laqueos et cupiditates Simoniae vitare poterit. Quid si familiaribus episcopi mihi non benevolis dedero, ne famam meam apud eum laedant, sed sileant, nec juvent ut mihi conferatur beneficium ecclesiasticum? Signum taciturnitatis cum habeant consulere episcopo vitiosum facit ingressum. Quid si non sint familiares episcopi, et tamen eis dedero, ne famam meam incrustent? Non propter hoc erit vitiosus ingressus. Sed nunquid si dedero ostiario [Col. 0131B] episcopi, ut ingrediar in capellam ejus, ubi ordiner? Non, cum ordo jam mihi debeatur examinatione, meique susceptione in matricula quae praecessit, etiamsi non praecesserit examinatio, vel susceptio, et tamen hujus causa spe ordinandi si ingressus fuero, quia dignus sum ordinari, non erit vitiosus ingressus, si propter hoc ei dedero, quia nulla penes eum est cura de ordinibus. Extendit autem Simonia ramos suos ab altaribus in quibus radicata sedet, et nidificat usque ad fores et introitum ordinum conferendorum. Assistit enim capellanus ordinatoris, 106 ut, ordine collato, statim rapiat forcipes, et manutergium de manibus ejus, cur accipiat consuetudinem allegans; conquerens etiam quod non a singulis ordinatis singula manutergia [Col. 0131C] accipiat; et saepe quod mutuo accepit vidua, rapit manus ejus sacrilega. Archigallus etiam causa praesentandi ordinandum in subdiaconum tres solidos, in diaconum quinque vel quatuor, in sacerdotem septem in pastum exigit. Sicut autem emere vel vendere principale est Simonia, ita et accessorium, et omnia ei adjuncta ex officio ecclesiastico debita ei, cui confertur principale. Ergo vendere sigillum canipulum, justitiam, ceram, et hujusmodi, nisi paupertas excuset, Simonia est. Unde Gregorius (homil. 39) super Lucam (cap. XIX) ibi: «Et ingressus in templum coepit ejicere vendentes et ementes in illo.» Multi, dum pro religionis habitu, sacrorum ordinum locum percipiunt, religionis officium [Col. 0131D] in mercimonium terrenae negotiationis convertunt. «In templo columbam vendit (Joan. II) ,» qui hoc quod quibusdam jure competit ad praemium largitur. «Justitiam vendit,» qui hanc pro praemii acceptione servat. «Emit in templo,» qui cum hoc, quod proximo jure debet, negat, dato patronis praemio ut injustam causam foveant, emit peccatum. Quibus dicitur: «Fecistis domum meam speluncam latronum (Matth. XXI; Luc. XIX) .» Per malitiam enim et cupiditatem occidunt ubi vivificare deberent. Item: Quaeritur, si emere fraternitatem istam vulgarem a qua quis expellitur non soluto promisso, Simonia sit? Videtur quidem cum spiritualibus annexa sit, ut missarum solemniis, et suffragiis, et orationibus fidelium; hoc tamen non diffinimus. [Col. 0132A] Item: Si abbatem emere mitram, emancipationes, et hujusmodi, ne episcopo subjiciatur, Simoniacum sit. Videtur quidem, quia ista annexa sunt spiritualibus, quod quidem est. Cuilibet autem etiam in spiritualibus licet redimere jus suum. Unde projice pecuniam, ut emas tibi paradisum. Item: Quaeritur si Simonia est dare procurationem, vel redditus collegio, ut celebret festum sancti alicujus in duplicibus, quod prius nonnisi simpliciter celebrabat, vel etiam pro decantando hymno novo, insueto, et hujusmodi. Nec hic omnimoda puritas est. Beatus Thomas Cantuariensis, ut Simoniam a domo sua penitus amoveret, instituens magistrum Arnulphum cancellarium, cum juramento astrinxit, quod nec cum pactione, nec sine [Col. 0132B] pactione, usque ad canipulum pro officio cancellariae administrando acciperet.

Sequitur de poena Simoniacorum. Giezi pro immanitate criminis percussus est lepra (IV Reg. V) . Simon damnatus in gehenna. In praesenti damnationis ejus data est sententia. «Pecunia tua tecum sit in perditionem (Act. VIII) .» Quidam etiam pro libertate Ecclesiae redimenda vendens principibus jura, et beneficia ecclesiastica, 107 consueta privatus est praedicandi gratia. Alius dum conferret ordines, dicens: «In nomine Patris et Filii,» defecit in tertio signo. Obmutuit enim cum debuit invocare «Spiritum sanctum.» Quasi diceret ei: «Gratis [Col. 0132C] accepistis, gratis date (Matth. X) .» Accessorium etiam sicut et principale. Unde Cyriacus diaconus oblatis ei muneribus, ut veniret curare filiam Saporis regis, ait: Absit mihi Christi gratiam per me esse venalem! Praecedite, inquit nuntiis, non ascendam equum, sicut nec Christus, sed pedes sequar vos. Quaedam etiam mulier religiosa fere penitus nihil manducans, et in exstasim, et visionem angelicam saepe rapta, dum sub obtentu aedificandae capellae, et agrorum emendorum ad opus monasterii illius, dona ab offerentibus susciperet, gratiam pristinam, et spiritum propheticum, et allocutionem amisit angelorum. Et alii aliis modis plurimis a Deo graviter puniti sunt.

Sequitur de commutatione spiritualium, quae emptionis et venditionis contractui vicinatur. Unde et notam Simoniae facere videtur. Commutatio etiam mercium in quibusdam provinciis, ubi copia monetae non est, locum tenet contractus emptionis et venditionis, ut pro merce merx, pro animali animal accipiatur. Sic et commutatio in spiritualibus, emptioni et venditioni non multum videtur absimilis, et quod faciat Simoniam. Hac ratione, commercio, pactio commutationis (propter quam resignatur beneficium ecclesiasticum, propter quam etiam, et per quam aperitur ingressus in aliud) Simoniam facit, inter episcopum dantem, conscium tamen [Col. 0133A] hujus commutationis, et inter resignantem beneficium, quod episcopus proprio nepoti confert. Ergo et inter resignantes, etiam citra conscientiam dantis episcopi, in quo casu (scilicet episcopo inscio pactionis hujus commutationis) beneficium illud non Simoniace dabit nepoti suo, ille tamen Simoniace illud acquiret. Item: Per hujusmodi commutationem, praecipue decimarum redemptarum a manu laicali, et reddituum ex loculis provenientium, quodcunque ecclesiasticum beneficium haberi potest, et ita omnes praebendae ecclesiae alicujus per commutationem talium, non Simoniace comparari possunt, quod tamen falsum est. Item: Deuteronomii cap. XXII, «Si quis habuerit uxorem, et quaesierit occasionem dimittendi eam, postquam seniores civitatis hoc [Col. 0133B] cognoverint,» secundum legem eum punient, et adjudicabunt illam ei in uxorem, «ita ut non possit eam dimittere omni tempore vitae suae.» A simili ergo: Si iste legitime sortitus est ecclesiam, et quaerit occasionem ut eam dimittat, quia alia pinguior est et uberior, secundum poenam constitutam in canonibus puniri deberet, et in ea manere omni tempore vitae suae.

108 Nota tamen quod commutatio et personarum et beneficiorum, auctoritate Ecclesiae facta, et ob utilitatem ejus, admittitur: quae vero fit propter temporale commodum, ubi attenditur scilicet magis propria utilitas quam Ecclesiae, naevum habere videtur. Nolo tamen «os meum in coelum ponere (Psal. LXXII) ,» ut asseram hoc esse Simoniacum, [Col. 0133C] cum summus pontifex Alexander II hujusmodi commutationem fieri ex dispensatione concesserit, nescio sive in scripto, sive sine scripto. Item Dominus: «Gratis accepistis, gratis date (Matth. X) .» Et item idem alibi: «Si invitatus fueris ad coenam, recumbas in novissimo loco, exspectans quousque dicatur tibi: Amice, ascende superius (Luc. XIV) .» Et Apostolus. «Nemo sibi sumat honorem,» etc. (Hebr., V.) Ex his tribus colligitur, «quod gratia, nisi datur gratis, non est gratia (Rom. XI) .» Sed eritne medium inter: «A Deo vocari, et sumere sibi honorem?» (Hebr. V.) Absit! Non enim a Deo vocaris, nisi per eum ascendas, nisi gratis accipias, scilicet ut nihil tuum interpretans, tibi sumis honorem. «Aliunde intrans [Col. 0133D] quam per ostium (Joan. X) ,» aliunde ascendens, ab alio quam a Deo vocaris. Sed quid si fractura ostii tantum sit in voluntate, et non in opere? Poeniteas de voluntate et beneficium acceptum, licet cum voluntate mala, retineas, gratis tamen datum. Non minus enim accipiam codicem tuum, si gratis illum mihi dederis, licet proposuerim illum emere. Constat ergo ex his quod pactio super augenda pensione (maxime habita inter claustrales, cum curam animarum non habeant, et vicarium perpetuum institutum, vel instituendum) Simoniam facit; si inter clericum saecularem et vicarium perpetuum quaestio est. Tutius enim esset quod assignatae et certae pensiones essent utriusque. Pactio autem [Col. 0134A] inter talem et vicarium temporalem non facit Simoniam, quia necessitate excusatur.

Sequitur de Coritis. Cujusmodi sunt qui per preces et violentiam saecularium principum, sive ecclesiasticorum in Ecclesiam intruduntur: et hoc, vel quia damnum rerum temporalium timetur, vel damnum corporis, vel serviliter timentur principes. Sic autem intrusi majus peccatum habent, quam Simoniaci. Sicut enim latro pejor est fure, quia hic occidi, ille fustigari praecipitur, sic et Corita Simoniaco; quia hic in pace, scilicet data pecunia, intrat ecclesiam; Corita vero per violentiam, frangendo ostium. Si ergo, ubi non delinquimus pares [Col. 0134B] sumus, si jubetur nobis non dominari in clero, sed dicitur nobis: «Et dominamini piscibus maris et bestiis terrae (Gen. I) ,» id est bestialiter viventibus tantum, non illis qui recte vivunt, qui non commiserunt aliquid super quo corripi debent; cum etiam major dominus feuda minoris domini non possit dare, vel ei praecipere ut det, nec major praelatus minori, ut det ecclesiasticum beneficium. Sed nec dare, cum illius sit illud dare, nisi in casu, scilicet 109 in poena male dantis ecclesiasticum beneficium, tunc ei praecipere posset, ita ut meliori daretur. Aliter praecipientes et hujusmodi emancipationes et exceptiones ab obedientia minoris praelati procurantes, sanctitatem vel sinceritatem ostii, non videntur servare, sed particularia schismata inducere, [Col. 0134C] ex quibus conflabitur illud universale schisma, et separatio a Romana Ecclesia. De qua Apostolus: «Nisi venerit discessio primum, et revelatus fuerit homo peccati, filius perditionis, qui adversatur et extollitur super omne quod dicitur Deus, aut quod colitur, ita ut in templo Dei sedeat, ostendens se tanquam sit Deus (II Thess. II) .» Hoc autem dico potius timendo et dubitando, quam asserendo, «ne ponam os meum in coelum (Psal. LXXII) ,» maxime cum omnes res Ecclesiae sint in potestate majoris praelati, tunc tamen cum minor praelatus delinquit.

Sequitur de poena Coritarum. Core, igne de coelo [Col. 0134D] misso combustus est in signum aeterni ignis temporale secuturi (Num. XVI) , eo quod violenter sibi usurpavit officium sacerdotale. Ozias etiam, quia indebite tetigit thuribulum tanquam si sacerdos esset, lepra percussus est (II Paral. XXVI) : ita et Oza arcam (II Reg. VI) , et Maria soror Aaron ob solam detractionem (Num. XII) .

Sicut autem lepra Giezi (IV Reg. V) , sinceritatem ostii per quod intratur in Ecclesiam, et spirituale beneficium corrumpit, sic carni caro et sanguis. Cum enim datur et sanguini, non gratiae datur, sed naturae. «Gratia enim, nisi gratis detur, non est gratia [Col. 0135A] (Rom. XI) .» Sicut ergo impedimentum est lepra Giezi, quo minus datur gratis ecclesiasticum beneficium, ita et hic caro et sanguis videtur impedimento esse. Haec autem potius objiciendo et opinando induco quam asserendo. Sic dantibus objici potest quod similes sint Judae, qui loculos habuit duplices, Domini scilicet, in quibus erant res pauperum, et proprios in quibus mittebat quae asportabat uxori et liberis. Qui si propter furtum, quasi unius diei commisit sacrilegium, cujus merito meruit suspendi laqueo (Joan. XII) , quanto magis furtum et sacrilegium committit, qui patrimonium crucifixi, pauperibus erogandum, non dico ad horam, dat carni et sanguini, sed officium dispensandi res pauperum, dum vixerit, nepoti committit; quem etiam inde [Col. 0135B] 110 sumptus facturum esse novit, non in usus pauperum, sed in ambitionem, vanitatem, et saeculi luxus, sicque fraudaturum, et spoliaturum pauperes, imo Christum rebus, et bonis suis? Item: Cum de intrantibus in Ecclesiam per ostium dicatur: «Qui non ex sanguinibus, neque ex voluntate carnis, sed ex Deo nati sunt (Joan. I) :» de intrantibus per carnem et sanguinem dici potest: Qui ex sanguinibus, et ex voluntate carnis, non ex Deo, nati sunt, in ordinum et beneficiorum ecclesiasticorum perceptione. Plures autem sunt nativitates nostrae. Sicut enim nascimur in baptismo Deo, ita et in sacramentorum aliorum perceptione. Tales nequeunt dicere: «In manibus tuis sortes meae (Psal. XXX) .» Non enim consideratur voluntas et beneplacitum [Col. 0135C] Dominicum, sors et haereditas Christi eis confertur. Item: A talibus non jacitur sors super tunicam Domini inconsutilem, ut sortiantur cujus sit, sed scindunt eam, nec sortem requirunt (Joan. XIX) . Non enim jacitur sors cum relinquitur haereditas certa successori, et ii sanguine, et quasi jure haereditario, non sorte Domini succedunt in patrimonium crucifixi. Item: Ii quasi crucifigentes Dominum membris ejus pauca vel nulla erogando, utinam dividerent vestimenta sua, mittentes sortem super eis quis quid tolleret. De talibus ait Michaeas: Vae illis «qui aedificant Sion,» scilicet Ecclesiam, «in sanguinibus (Mich. III) ,» in peccatis: in carnalibus etiam affectibus dantes carni et sanguini, potius ad destructionem [Col. 0135D] Ecclesiae, quam ad aedificationem. Hi sunt velut upupae, quae nidificant in stercoribus suis. Sic danti ecclesiasticum beneficium potest objici: Quia «caro et sanguis revelat ei» sic dare, non «Pater meus qui in coelis est (Matth. XVI) .» Item: «Qui non odit patrem et matrem propter me,» id est, non postposuerit carnales affectus, quod non illi in dando spirituale naturae, et ideo «non sunt digni Deo (Luc. XIV) .» Item Dominus: «Qui sunt pater, et mater mea, et fratres mei? Et extendens manum in discipulos, ait: Hi sunt mater, et soror, et fratres mei (Matth. X) . Omnis enim qui facit voluntatem Patris mei, ipse est, et frater, et soror,» etc. (Matth. XII.) Quasi diceret: Vir spiritualis carnales nescit. Ac si diceret patri et matri: «Nescio [Col. 0136A] vos (Matth. XXV) ,» insinuans nobis se esse imitandum maxime in spiritualibus conferendis. Ob hoc etiam Petrum et de alia tribu genitum Joanni praefecit (Joan. XXI) . Item Hieronymus: Moyses amicus Dei, etc., supra in hoc eodem titulo fere in principio. Item: Si unus ex septem diaconibus, in septimana vicis suae non distribuisset pauperibus, «prout unicuique opus erat,» quorum «erant omnia communia (Act. IV) ,» sed reservaret ea vel partem illorum, quo minus pascerentur pauperes, uxori et liberis: Quis adeo mentis expers est, ut non credat illum statim esse percussum a Petro, eodem fulmine et terrore, quo Ananias et Saphira, eadem etiam maledictione, qua Simon Magus percussus est? (Act. V.) Nepotem ergo tuum in columnam [Col. 0136B] Ecclesiae non erigas, tamen ecclesiasticum beneficium, unde sustentetur, ei assignare potes. Sed quid si aeque honestus est, et dignus, ut extraneus? Sed et hoc periculosum est, nisi probitas ejus exigat, et excludat omnem infamiam, scandalum et malum exemplum, quod de facili non sit. 111 Non enim exemplum a bene gestis nostris sumitur, sed a cortice, specie et superficie illorum, non a veritate. Si enim dedi nepoti meo propter gratiam, alii meo utentur exemplo, ut dent suis propter naturam magis, quam propter gratiam, dicentes: Nonne meis, sicut et ille suis dabo? ego gratiae, ille det naturae. Ex praemissis patet, quantum recesserimus a cunabulis primitivae Ecclesiae in conferendo administrationem, et dispensationem rerum pauperum, consuetudinem [Col. 0136C] potius quam antiquos sanctos sequentes, quasi praescriptione nos tuentes. Sed sic adeptos ecclesiasticum beneficium, poteritne secure mori in eo, scilicet sine resignatione ejus? Non est meum hoc definire, ne «in coelis ponam os meum.»

Coritis similes sunt ii, qui quasi per quamdam violentiam eximunt, et subtrahunt se a jurisdictione et obedientia minoris praelati, auctoritate majoris (Psal. LXXII) . Quibus quasi schismaticis obviare videtur illud Apostoli in prima Epistola ad Corinthios cap. XII, de unitate, et mutua et debita officii exhibitione [Col. 0136D] membrorum humani corporis sibi invicem subministrantium. Cum enim plura membra sint in humano corpore sibi necessaria et subservientia, ne pereat corpus, quod fieret si omnia membra essent unum membrum, «non potest dicere oculus manui: Opera tua non indigeo; aut caput pedibus: Non estis mihi necessarii,» nec excellentius membrum inferiori potest praecipere, ne sit aliis necessarium, ne serviat et obediat mediis: ergo multo magis in membris Ecclesiae spiritualibus debet haec unitas observari, ne fiat exemptio et subtractio officii, vel obedientiae alicujus membri a jurisdictione, et servitute, et regimine minoris auctoritate et in utilitate majoris. Item: Sanctus Bernardus in libello authentico et utili, qui inscribitur De consideratione [Col. 0137A] (lib. III, in fin.) : Si Seraphim praecipere vellet thronis et dominationibus ne essent inferiores cherubim, nec illi ordini, ut superiori, subjecti, sed quasi prima fronte sibi responderent: Nunquid hoc sustineret ille monachus, qui eos sic ordinavit, scilicet, ut unus ordo alio esset inferior? Absit! sed gravius, sicut credo, vindicaret in illum, quam vindicatum sit in Luciferum, dominationem et exemptionem a jurisdictione Domini appetentem (Isa. XIV) . Qui cum primus esset «in deliciis paradisi (Ezech. XXVIII) ,» ob hoc dejectus manet novissimus in suppliciis inferni. Item: Refertur et legitur idem Bernardus in zelum hujus enormitatis et exemptionis ab Ecclesia eradicandae multum affectasse sedere in sede papatus per triennium propter tria maxime: scilicet propter revocandos [Col. 0137B] episcopos ad metropolitanum suum ut ei 112 subjicerentur et obedirent, et abbates exemptos ad episcopum suum, ut sub ejus jurisdictione militarent. Secundum erat, ne aliquis in Ecclesia duas haberet dignitates. Tertium, ne monachus in cella, vel alibi extra conventum degeret. Item: Moyses consilio Jethro constituit decanos, centuriones, quinquagenarios, millenarios super populum (Exod. XVIII) : omnia autem haec in figura Ecclesiae facta sunt. Nunquid Moyses si turbasset officia et jurisdictiones singulorum, non peccasset? Sed nec etiam, ut ab uno appellaretur ad alium, pati voluit, ne fraudarentur vel privarentur officiis sibi injunctis, nisi cum aliquid quaestionis natum fuerit, tunc quidem [Col. 0137C] illud praecepit referri ad se vel ad Hur, vel ad Aaron. Ergo multo magis debet in Ecclesia haec exemptio a jurisdictione praelati ordinarii vitari, ne turbatio et scissio officiorum per hujusmodi exemptiones pariant schismata, et unitatis ecclesiasticae scissiones. Item ad Rom. XIII: «Omnis anima potestatibus sublimioribus subdita sit.» Non ait potestati, sed «potestatibus ordinatis a Deo» in Ecclesia, quibus «qui resistit, ordinationi Dei resistit.» Item ad Hebr. XIII: «Obedite praepositis vestris, et subjacete eis,» minoribus vel majoribus. Quomodo igitur major praelatus aliquem emancipat a jurisdictione, et potestate minoris, ne ejus sit obedientiarius? Item: Si hujusmodi exemptio et emancipatio non licet saeculari potestati, multo magis [Col. 0137D] nec ecclesiasticae, cum spiritualia majorem debeant habere aequanimitatem, quam saecularia. Verbi causa: Non potest major princeps emancipare aliquem a jurisdictione, potestate, feudo et hominio minoris domini, nisi cum causae cognitione, ut si crimen dignum vel suspendio vel exsilio commiserit. Sed nec Ecclesia persona est ut personaliter puniatur, et si praelatus ejus deliquerit, etiamsi ipsa tota, non debet peccatum praelati, vel etiam praesentis Ecclesiae redundare in damnum Ecclesiae futurae vel praelatorum ejus futurorum, cum et ipsi boni possint esse. Ergo nec licita est hujusmodi emancipatio in spiritualibus, etiamsi praelatus deliquerit. Ergo cum ille obligetur hominio saeculari domino et minori, a quo non potest absolvi per majorem [Col. 0138A] nisi cognita causa, et iste obligatur obedientia minori praelato super eum ordinato, etsi major eum absolverit favore personae, vel hujusmodi alia de causa. Item: Non potest major praelatus privare Ecclesiam in aeternum officio, sacramentorum collatione, ut dicat: Nolo ut hoc, vel hoc sacramentum alicui conferas in aeternum: ergo nec jurisdictione, collatione ordinis, et maxime nobili membro ipsius Ecclesiae.

Item: Cum excommunicatus juste a minore ligetur, ita ut non possit absolvi a majore, non quoad Deum, nec quoad Ecclesiam, nisi cum causae cognitione, et digna satisfactione, et consensu minoris praelati, qui eum ligavit; ergo juste subditus alicui Ecclesiae ordinatione, non potest emancipari et [Col. 0138B] eximi a jurisdictione et potestate minoris, auctoritate majoris, nisi cum consensu minoris, et etiam Ecclesiae ejus, et certa ex causa, ut ob utilitatem utriusque. 113 Item Sapientiae, cap. I: «Diligite justitiam, qui judicatis terram,» id est, terrenitatem, in qua praepositi estis judices et majores super delinquentes, subditos et inferiores.

Quod enim coeleste et sanctum est, nec habetis, nec potestis judicare, in quo pares estis minoribus justis; quia ubi non delinquimus pares sumus; ergo nec major habet aliquid ordinare in dioecesi minoris, vel aliquem emancipare a jurisdictione ejus, nisi per desidiam, vel alio modo gravi deliquerit. Sed nec etiam tunc delictum personae redundat [Col. 0138C] in damnum Ecclesiae. Hanc etiam paritatem minoris ad majorem, nisi ubi deliquerit, minor ostendit nomen fraternitatis. Scribit enim major minori sicut confratri. Item (II Cor. XIII) : «Non possumus nos majores aliquid adversus veritatem, sed pro veritate.» Sed veritas habet Ecclesiam hanc illi fuisse vel esse subjectam, ergo contra hanc veritatem nihil potest major praelatus. Item Judicum VIII: Privatum Ephod quod fecit Gedeon de inauribus et praeda filiorum Israel, quam tulerant de Ismaelitis et Ammonitis, versum est Gedeoni et toti familiae ejus in ruinam. Hoc Ephod privatum, est annulus privatus, mitra privata, mitra abbatialis, et hujusmodi spectantia ad privatas exemptiones. Item Josue cap. XXII: Dominus praecepit filiis [Col. 0138D] Israel ut unicum altare sibi erigerent in terra promissionis; Rubenitae vero erexerunt aliud ultra Jordanem. Unde offensus Israel, direxit aciem contra fratres suos Rubenitas, dicens eis per sacerdotes nuntios: Cur erexistis altare sacrilegum contra altare Domini? Ob hoc pugnabimus contra vos, et altare sacrilegum dejiciemus. Qui responderunt: Altare memoriale Domini ereximus, non ut super illud immolaremus Domino, sed in testimonium quod Dominus sit nobiscum, et ut ibi invocaremus nomen ejus, quia taediosum est nobis ire toties in Silo, in Galgalis, ubi est illud altare modicum immolatitium compositum a Moyse, ad quod tamen accedebant cum immolare volebant. Nunc autem, non tantum unicum altare erigitur contra majus [Col. 0139A] altare et episcopale, sed tria vel quinque, ut pereat justitia, pereat et obedientia. Item: Cum quaelibet provincia suum habeat metropolitanum, quaelibet dioecesis suum episcopum, absurdum et enorme videtur Ecclesiam vel abbatem esse in episcopatu illius, et de episcopatu illius, et non sub episcopo illius dioecesis, non ei subjectus, licet sit de episcopatu, et in episcopatu ipsius. Item secundum ordinem et naturam rerum, non potest genus generalissimum imperare speciei specialissimae, quod non subjiciatur generi subalterno. Item de significatione mystica mitrae abbatialis quaeritur: Si enim cornua mitrae in capite abbatis significant Vetus et Novum Testamentum, ergo «si quid natum fuerit quaestionis (Exod. XXIV) ,» ad illum, ut ad [Col. 0139B] episcopum est referendum? Sic etiam dux gregis videtur esse qui ventilet inimicos cornibus Veteris et Novi Testamenti; si nihil significant; ergo mitra abbatis inanis est, et superflua, et puerilis, sicut mitra pueri in recitatione miraculi facta ex schedula? Si annulus 114 ejus eamdem significationem habet, quam et annulus episcopi, ergo sponsus et paranymphus est Ecclesiae? De lingulis etiam mitrae, et sandaliis ejus, quaeritur quam habeant significationem, necnon et de benedictione ejus, qua benedicitur in abbatem, qualis sit, et si repeti potest.

De hac ait magister Gilbertus episcopus Pictaviensis, quia simplex est, sicut benedictio super cibum facta; non enim confertur cum impositione [Col. 0139C] manus, unde et repeti potest; vel semel benedictus et depositus abbas, sine iteratione benedictionis exerceat officium abbatis. Sed quomodo manus imponit aliis, usque ad diaconatum? Fere videtur a se ordinatos mittere in vineam Domini (Matth. XX) , sicut et episcopus. Quomodo etiam habet potestatem super convocanda et celebranda synodo sacerdotum vel capitulo, sicut asserebat sanctus Bernardus, et alii viri religiosi? Verendum est ne hae exemptiones, et divisiones particulares, universalem faciant divisionem a Romano regno spirituali, quae facta est jam ex parte a Romano regno materiali, de qua Apostolus: «Nisi venerit discessio primum, et revelatus fuerit homo peccati, filius [Col. 0139D] perditionis, qui adversatur et extollitur super omne quod dicitur Deus,» etc. (II Thess. II.) Hujusmodi abbates exemptos Magister Gilbertus schismaticos esse dicebat. Sed dicetur mihi: «Os tuum ponis in coelum (Psal. LXXII) .» Respondeo: Non. Hoc autem non asserendo, sed opponendo induco. Non enim licet mihi dicere domino papae, Cur ita facis? Sacrilegium enim est opera ejus redarguere et vituperare. Verumtamen horum solutionem, vel qua ratione eis obvietur, non video. Scio autem quia auctoritate canonis veteris vel novi non sit hujusmodi divisio, et exemptio in Ecclesia, sed speciali auctoritate sedis apostolicae, quam non patitur Dominus errare. Forte enim instinctu et familiari consilio Spiritus sancti legeque privata ducta hoc [Col. 0140A] facit, sicut Samson se cum hostibus occidit (Judic. XVI) , sed sic sublati sunt consules et proconsules de medio, ut pauca vel nulla imperent, et omnia Caesar sit, qui omnia sicut omnibus imperet.

Attestante Gregorio (lib. XII Moral. c. 25) , sicut nummus muneris et pecuniae effectus est simoniae, ita et nummus obsecutionis vel exsecutionis sordidae, puta adulationis. Munus enim gratis collatum est, sed nec donum gratiae est, quod confertur tam culpae quam pecuniae, vel naturae. Pestem itaque adulationis Propheta sugillans, ait psal. CVIII: «Et induit maledictionem sicut vestimentum, et intravit [Col. 0140B] sicut aqua in interiora ejus, et sicut oleum in ossibus ejus.» Adulatio, inquit Augustinus, et oleum, et maledictio est, quia et delectat, et tormenta parat. Et psal. CXL: «Corripiet me justus in misericordia et increpabit me, oleum autem peccatoris 115 non impinguet caput meum.» Augustinus: Oleum autem est falsa laus adulatoris, et simulata dilectio, quae mentes a rigore veritatis emollit. Hi sunt venditores olei, qui verba cadentia tollunt. Seneca (epist. 20) : O quando erit illa dies, quando nemo mentietur in honorem tui? Ob hoc autem amanda est paupertas quae non invenit adulationem, quam fovent divitiae. Unde David psal. CIV: «Edidit terra eorum ranas in penetralibus regum ipsorum.» Ranae sunt adulatores garruli et loquaces; quorum [Col. 0140C] garritum et adulationem exsecrans poeta, ait:

Dictum est (cap. 21 et 22) de principalibus et primariis acceptoribus munerum illicitorum, et etiam licitorum, quibus libertas vendi videtur, restat dicendum de secundariis, iis scilicet, qui a primis aliquid accipiunt. Ut autem proponenda melius pateant, distinguendum est inter illicite acquisita. [Col. 0144B] Quaedam enim illicite acquiruntur, et injuste detinentur, quae nec etiam in pias causas expendi possunt. In quibus enim aliquod non habemus jus dominii, in alios transferre nequimus. Quae enim tenemur restituere, quomodo aliis conferemus? Non dimittitur peccatum, nisi restituatur ablatum; nec agitur poenitentia dum ista detinentur, sed fingitur (AUG. ep. 54, ad Macedon. et habetur 14, q. 6: Si res aliena) . Talia sunt per simoniam, furtum, usuram, rapinam acquisita. De quibus prima causa, quaestione 1 «Non est putanda.» Et causa 14, quaestione 5, capitul. 1, 2, 3, 4. Quaedam autem injuste acquiruntur, et non injuste detinentur purgato vitio, scilicet cum poenitet quis super eo quod male acquisivit. Cum [Col. 0144C] 119 ergo res vitiosa non sit, quia Domino voluntario et sciente acquiritur, purgato malo modo acquirendi, sicque cessante causa, cessabit effectus, quo minus scilicet expendatur in pias causas. Ubi enim turpitudo est ex utraque parte, dantis scilicet et accipientis, potior est pars possidentis, quia nec danti competit repetitio, nec accipienti restitutio. Sed etiam secundum humanas leges: si quis paciscitur cum meretrice, vel advocato et hujusmodi, dare ei decem solidos, a judice civili cogitur ei solvere. Quae ergo acquisita sunt ab histrione, mimo, meretrice, advocato, medico et milite, conditione ludi vel militiae secundum artem; et sine fraude sequente, expendi possunt in pias causas. Sed si acceperit [Col. 0144D] quis decem, ut aliquem interficiat gladio, vel ei venenum propinet, licet mihi de sic accepto munere accipere? Videtur per illam regulam: In pari turpitudine potior est pars possidentis, maxime purgato vitio. Sed et sic videtur posse accipi a simoniaco. Non est ita; sed nec similiter in homicidio, vel propinatione veneni, et hujusmodi atrocissimis sceleribus. Nemini autem licere accipere a secundariis acceptoribus munerum illicitorum, quorum restitutio praecipitur, sic constabit. Primo exemplo Stephani abbatis secundi in ordine Cistertiensi. Qui cum fratres sustentationem una die non haberent, cum uno converso perrexit ad villam vicinam, in qua illis divisim mendicantibus, cibumque fratribus quaeritantibus, quidam placentas converso, [Col. 0145A] quidam caseos, quidam cadum vini dabant. Quae abbas ab eo accipiens, et super asinum, cui insidebat, imponens, cum essent in reditu, inter psallendum et orandum diligenter quaesivit a converso a quibus eleemosynam accepisset, qui multos enumerans, dixit se a sacerdote illius villae eleemosynam accepisse. Quod audiens abbas, pastoribus et pauperibus sibi factis obviis, statim ea omnia distribuit. Cui conversus: Absit! mi abbas, ut hanc rem facias. Fratres enim domi moriuntur fame. Cui abbas: Sacerdos ille Simoniacus est, nec debemus quidquam accipere a talibus exemplo Tobiae, qui in extrema etiam paupertate audiens vocem hoedi balantis, quem uxor ejus domum attulerat, ut inde ei pulmentarium faceret, dixit: «Vide ne furtivus sit, [Col. 0145B] sed redde eum dominis, filii enim sanctorum sumus, nec licet nobis aliquid de furto edere, vel contingere (Tob. II) .» Nunc autem moderni religiosi passim a quovis munera oblata recipiunt, abutentes illa auctoritate apostolica: «Nihil interrogantes propter conscientiam (I Cor. X) .» Ut autem melius suggilletur haec species avaritiae, inspicienda est radix ejus, quae in acquisitione rei primo vitiose acquisitae vel detentae consistit. Cujusmodi primarios acceptores Dominus in Luca per Joannem Baptistam redarguens, ait publicanis venientibus ad eum, ut baptizarentur ab eo. Qui dixerunt ad illum: «Magister, quid faciemus, ne excidamur et in ignem mittamur? Nihil amplius quam quod constitutum est vobis, faciatis (Luc. III) .» Ambrosius et Beda aliam [Col. 0145C] legunt translationem, scilicet hanc: «Nihil ultra praescriptum exigatis,» sive pecuniae, sive augariae, vel per angariam. 120 Sed quomodo ultra praescriptum vel constitutum? An praescriptum constitutum legis divinae vel humanae intelligis? Si divinae, ut ibi, «Ut faciant judicium conscriptum (Psal. CXLIX) , omnes possessores domorum, et villarum, et agrorum transgressores constitues. Si humanae, quae fit auctoritate principis cum assensu populi, metam et terminum in hujusmodi jure non invenies sed avaritiam nostram et pravas consuetudines, laqueosque et retia avaritiae in jus convertes. Quod etiam hodie factum est. Interrogabaut autem et milites, dicentes: «Quid faciemus et nos?» Et ait illis: [Col. 0145D] «Neminem concutiatis (qui hoc potestis, quod non turba), neque calumniam faciatis. et contenti estote stipendiis vestris (Luc. III) ,» constitutis militiae. Ne praedam per calumniam vel exactionem quaeratis, «sed estote contenti stipendiis vestris.» Turbis autem dixit: «Qui habet duas tunicas, det unam non habenti (ibid.) .» Quasi diceret: Nullum officium, sexus, conditio, vel aetas ab agenda misericordia excluditur. Omnibus enim hoc praecipitur. Haec ergo erit tibi forma et regula discernendi a quibus liceat accipere, vel non. Nihil ab aliquo accipias quod supra praescriptum eum accepisse cognoveris. Sed nec ab aliquo etiam a manu centesima translatum, dum vitiosum fuerit et restituendum; quod verbo Tobiae probari videtur, ubi ait: «Vide ne furtivus [Col. 0146A] sit, sed redde eum dominis (Tob. II) .» Non ait: Vide ne eum furata fueris, sed «ne furtivus,» furto scilicet per te, vel quemcunque alium primo sublatus. «Filii enim sanctorum sumus, nec licet nobis aliquid de furto edere, comedere, vel contingere (ibid.) .» Exemplo etiam beati Fursei, qui tunicam funebrem acceperat a quodam. Sed nunquid non accipiam stipendia a Domino meo, vel solutionem debiti de pecunia mista, vitiosa scilicet et non vitiosa mistim? Videtur quod non, exemplo beati Launomari, unde supra in primo titulo de avaritia. Item Hieronymus: Nihil accipiendum ab iis quos scimus de lacrymis pauperum vivere, ne dicatur tibi: «Si videbas furem, currebas cum eo (Psal. XLIX) .» Et illud Isaiae: «Vae genti peccatrici, populo gravi iniquitate, semini [Col. 0146B] nequam, filiis sceleratis; dereliquerunt Dominum, blasphemaverunt Sanctum Israel, abalienati sunt retrorsum (Isa. I) .» Excludit itaque Hieronymus cum ait: «Quos,» non «quae» scimus esse de lacrymis pauperum, sed «quos,» etc. Immensum vitiosum datorem, qui nisi in modica oblatione excluditur; quandoque etiam ab eucharistia et privata communione inter alios non repellitur, nisi institerit. Si vero nec pecuniam magnam esset oblaturus, excluderetur, sicut et infamis et nominabilis, per quem, si quid acceptum fuerit, scandalum oriretur. Item: Exemplo magistri Petri Abailardi, qui a comite Theobaldo aliqua sociis distribuenda, nisi ex redditibus meris sumpta essent, noluit accipere; sed dixit se illa alias provenientia daturum canibus, bestiis, et [Col. 0146C] avibus coeli. Item Ecclesiastici cap. XXXIV: «Immolantis ex iniquo lucro oblatio est maculata, et non sunt beneplacitae Deo subsannationes injustorum,» id est oblationes pro quibus eos subsannat Dominus, quia, «dona iniquorum non probat Altissimus, nec respicit in oblationes iniquorum. 121 Quia qui offert sacrificium ex substantia pauperum, quasi qui victimat filium in conspectu patris sui.» Glossa: Quam detestabile est sacrificium, quod orbati dolori patris comparatur!

Item Hieronymus (epist. ad Nepotianum De vita cleric. cap. 11) : Qui a raptoribus simoniacis, foeneratoribus, munera accipiunt, similes sunt iis qui minores pisces devoratos a magnis devorant et comedunt. [Col. 0146D] Sicut enim sic devorati nulli usui sunt apti, ita nec oblatio talium ulli usui, ullive religioni apta est. Item: Tales similes sunt Achan et sociis ejus, qui contra praeceptum Domini furati sunt regulam auream de anathemate Jerichontino (Josue VII) . Quod enim injuste acquisitum est, non est offerendum, sed anathematizandum, id est suspendendum, et ab usu humano removendum, quia restituendum. Usus enim bonus non justificat male acquisita. Hieronymus (q. 5. Neque enim) : Diligenter discutiendum est et cavendum, ne quis aliquid tulerit de aliquo anathemate, ne propter illud multi perdantur. Item: Tales sub praetextu religionis vel paupertatis a talibus munera accipientes, similes sunt Gedeoni, qui accepit a populo inaures, et quaecunque [Col. 0147A] aurea de praeda Madianitarum, ut inde faceret Ephod et Theraphim, «et factum est hoc Gedeoni et omni domui ejus in ruinam (Judic. VIII) .» Item: Similes sunt illi Sauli, quem «projecit Dominus a facie sua, ne esset rex in Israel (I Reg. XV) ,» eo quod contra praeceptum ejus reservasset Agag regem pinguissimum, et quaeque potiora de praeda Amalecitarum, ut immolaret ea Domino. Item Isaias (cap. I) : «Quo mihi multitudinem victimarum vestrarum, dicit Dominus? Plenus sum. Holocausta vestra nolui.» Hieronymus (in c. I Isaiae) hunc locum duobus modis exponens, ait: Potest et hoc de illis accipi, qui rapinam vel avaritiam in altaribus offerunt, vel pauperibus tribuunt Item: «Honora Dominum de tota substantia tua (Prov. III) ,» id est licite acquisita. Tua enim non est illicite acquisita, quia restituenda. Sed nec licite acquisita tua est, cum tibi alias non sit salvum, quod pro ablatis restituas. Id enim tantum in bonis alicujus computatur, quod deducto aere alieno, residuum est ei. Est ergo regula, quia nunquam illicite acquisitum est accipiendum ab aliquo, nisi causa praedicationis, qua convertatur, vel nisi in extrema necessitate; sed nec licite acquisitum, nisi salvum et residuum sit ei, unde ablata restituat, vel debita persolvat. Contra hanc enim regulam accepta, credo, ab eo qui accipit, esse restituenda. Si autem objiciant auctoritatem Apostoli, scilicet: «Nihil interrogantes propter conscientiam (I Cor. X) ,» dicimus, quia de idolothytis intelligenda est. Sed et hi [Col. 0147C] similes sunt sedentibus et manducantibus in idolo, quia, cum scandalo fratrum, rapinas et hujusmodi illicite acquisita ab offerentibus accipiunt, cum potius essent restituenda. Item: Agentes et consentientes pariter peccant, parique poena puniendi sunt consentientes, qui a talibus incorreptis accipiunt. Item ad Ephes. IV: «Qui furabatur, jam non furetur; magis autem laboret operando manibus suis, quod bonum est, ut habeat unde tribuat necessitatem patienti.»

Quod non licet accipere illicite acquisita sub praetextu religionis vel paupertatis, disputatum est. Nunc autem quod non indigenti accipere etiam licite [Col. 0147D] acquisita, vel tali dare non liceat, ostendetur. Quae duo, quoniam adjuncta sunt, primo monstrabimus non esse dandum non indigentibus. Unde Prosper in libro De contemplativa vita (lib. II, c. 10) : Pastor Ecclesiae istis, quibus sua sufficiunt, non debet aliquid erogare, quandoquidem dare habentibus, nihil aliud est quam perdere. Item Hieronymus (epist. ad Pammachium Sanato vulneri) : Sacrilegium est res pauperum dare non pauperibus. Et item (epist. ad Nepotianum in fine) : Pauperibus dandum est, non ructantibus, non phasianas aves lentis vaporibus coquentibus, non gnathonibus, non permenonibus, non in otio, et cibo alieno viventibus. Cibus alienus est, qui non est proprii laboris. Item [Col. 0148A] Propheta de Christo: «Dispersit, dedit pauperibus, justitia ejus manet in saeculum saeculi (Psal. CXI) .» Et beata Virgo in cantico suo ait: «Esurientes implevit bonis, et divites dimisit inanes (Luc. I) .» Item exemplo Elisaei, qui vasa vacua implevit, quousque stetit oleum, quousque sufficienter scilicet viduae exhibuisset misericordiam (IV Reg. IV) . Nunc autem vasa repleta implemus, non ut oleum stet, sed ut effluat et emanet, conferentes eis misericordiam qui non indigent, sed abundant in temporalibus, quod est addere ligna silvis et aquas mari. Item Dominus in Luca cap. XIV: «Cum facis prandium aut coenam, noli vocare amicos tuos, neque fratres tuos, neque cognatos, neque vicinos divites, ne forte et ipsi te reinvitent, et fiat tibi retributio. [Col. 0148B] Sed cum facis convivium, voca pauperes, debiles, claudos, caecos, et beatus eris, quia non habent retribuere» tibi. Item in eodem cap. XIV: «Exi cito in plateas, et vicos civitatis, et pauperes, debiles, caecos et claudos introduc huc, et compelle intrare.» Divites ad nuptias Domini intrare volunt, sed non per angustam portam. Quidam enim se excusat, dicens: «Villam emi, et necesse habeo exire et videre illam; rogo te, habe me excusatum,» etc. «Uxorem duxi,» etc. Item Joannes in canonica epistola tertia: «Charissime, fideliter facis quidquid operaris in fratres, et hoc» maxime «in peregrinos» et pauperes, a quibus nullam exspectas remunerationem, «qui testimonium reddent charitati tuae in conspectu Ecclesiae.» Item exemplo monachi [Col. 0148C] ditissimi coenobii consulentis cuidam volenti claustrum suum intrare cum multa pecunia, quod intraret claustrum pauperis monasterii, ut haberent pauperes Christi, ibi degentes, quibus pascerentur. Ob quod consilium datum correptus a fratribus, veniam accepit a Deo. Nemo est hodie qui offerenti munera dicat: Da indigenti, non mihi. Non enim indigeo, quia sufficiunt mihi mea. Item Isaias c. I: 123 «Subvenite oppresso,» eum sustentando cibo, ab oppressione sua eripiendo. «Judicate pupillo, defendite viduam, et venite, et arguite me, dicit Dominus.» Nunc autem divitibus dant munera, sequuntur retributiones, vel vicissitudines in remunerando et ulciscendo, «pupillo» et egeno [Col. 0148D] «non judicant,» sed diviti. «Causa viduae» vel miserabilis personae «non ingreditur ad eos (Ibid.) ,» ut causam ejus foveant, juvent patrocinio, et illi quod justum est, adjudicent vel indigentem pascant. Item David: «Edent pauperes et saturabuntur (Psal. XXI) .» Et alibi: «Viduam ejus benedicens benedicam, pauperes ejus saturabo panibus (Psal. CXXXI) ,» non ructantes. Item Apostolus I Tim. V: «Viduas (quae vere viduae sunt,» id est sicut a viris, ita et a curis et auxilio mundi exutae et desolatae) «honora,» necessaria praebendo, et solatiis fovendo. «Si qua autem vidua filios aut nepotes habet, discat primum domum suam regere.» Quasi, si alicui utilis est, vel si habet unde sustentetur, sive de propriis, sive de bonis parentum, non pascatur rebus Ecclesiae. [Col. 0149A] «Si autem vere vidua est et desolata,» tunc rebus Ecclesiae alatur, ita quod monasterium non intret, nisi aetas ejus ad hoc competat sexaginta annorum. «Si quis autem fidelis habet viduas» aliquas sibi consanguinitate pertinentes, vel juniores, «subministret illis, ne gravetur Ecclesia, ut iis quae vere viduae sunt, sufficiat.» Ecce quod Apostolus gratis, et sine omnimoda recompensatione temporalium admittit viduas in consortium Ecclesiae, «quae vere viduae sunt,» et aetatis competentis, aliis veris viduis, citra aetatem, non concedit ingressum, sed praecipit eis de bonis Ecclesiae alimoniam exhiberi. Item psalmo CII: «Faciens misericordias Dominus, et judicium omnibus injuriam patientibus.» Interlinealis: Misericordia ergo in omnes est facienda. [Col. 0149B] Unde alibi: «Omni petenti te tribue, et omni petenti da (Luc. VI) .» Et item: «Si esurierit inimicus tuus, ciba illum (Prov. XXV) .» Sed objicit sibi Augustinus (lib. III De doctrina Christ. cap. 16) illud Ecclesiastici c. XII: «Da bono, et ne receperis peccatorem; bene fac humili, et non dederis impio.» Sed in hoc verborum conflictu, duo, imo tria attendes: naturam et gratiam, quae naturam vitiatam reparat et vitium. Da naturae, quia homo, si indiget scilicet. Naturam autem quandoque carnalitatem et sanguinem vocamus; et consanguineis dabis de proprio, de patrimonio tuo, non Christi sanguine acquisito, cujus dispensatio credita est viris ecclesiasticis, ut illud pauperibus distribuant. Ob hoc enim praecepit Dominus in lege, ut talis eligeretur [Col. 0149C] sacerdos et Levita, qui dicerent patri et matri: Non novi vos (Deut. XXXIII) . Sed nunquid consanguineo meo bono et probo, non dabo de patrimonio crucifixi? Non, ut erigas eum columnam in Ecclesia, propter perniciem exempli. Non enim consideratur quod bono dederis, sed quod consanguineo, ut trahant in exemplum. Gratiae da et praecipue de patrimonio crucifixi. Gratis enim confertur. Unde et potius gratiae, imo soli gratiae debet conferri, non naturae, id est carnalitati. Unde in Vitis Patrum (lib. V, libello 10, num. 101) : Mi abba, dabone eleemosynam parenti, filio vel consanguineo? Respondit abbas: Non. Cur, mi abba? Quia modicum sanguinis te trahit.

[Col. 0149D] 124 Vitio nunquam dederis, quia paria sunt, et dare peccatoribus, et immolare daemonibus. Sic enim diligendi sunt peccatores, ut non diligantur, vel foveantur eorum errores. Item: Si dispensatores rerum multitudinis, cujus «erat cor unum et anima una (Act. IV) ,» lautius quibusdam, quia consanguineis, distribuissent, credo quod eodem fulmine percussi essent a Petro, quo Ananias et Saphira (Act. V) . Item: Si, secundum philosophos (SENECA, De benef. l. IV, c. 10) , in saecularibus beneficiis conferendis, videndum est quid des, et cui, quare, et qualiter, multo magis in ecclesiasticis beneficiis, et obventionibus eorum. Quid? In quo intelligas, et quantum, attendendum est quia dandum et secundum illud, quod «unicuique opus est (Act. II) .» [Col. 0150A] Quod non considerans Alexander, reprehensibilis fuit. Cum enim ad eum accederet miles senex et stipendiarius, et emeritus, rogans stipendia militiae suae, eo quod diu cum eo militasset, et gloriam triumphi saepius ejus auxilio ab hostibus obtinuisset, ait illi (lib. II, c. 16) : Do tibi civitatem illam. Qui respondit: Non sum dignus tanto munere. Cui Alexander: Non quid te accipere conveniat, sed potius quod me dare deceat, attendo. Seneca (in libris De beneficiis ): O animal tumidissimum, animal gloriae, qui te totum commetiri debueras personae et modicitati accipientis, ut te munusque tuum pro competentia illius temperasses. Item (ibid.) : Quidam accedens ad alium petiit munus modicum ab eo. Qui respondit: Majori dignus [Col. 0150B] es, nec me tam modicum dare decet. Qui cum petiisset majus, respondit: Non tantum meruisti, ideo nec tantum tibi dabo. O animal avarum, qui et minus et majus munus captiose subtrahis (ibid., c. 17) . Cui etiam des, considerandum, juxta illud poetae:

Contra accipientes, cum non indigeant, sic scribit Hieronymus (1, 4, 2 Clericos autem, et 16, q. 1) ad [Col. 0152B] Damasum papam: Clerici qui ex bonis et opibus parentum sustentari possunt, si quod pauperum est, accipiunt, sacrilegium profecto committunt, et per abusionem talium, «Judicium sibi manducant et bibunt (I Cor. XI) .» Item Prosper in libro De vita contemplativa (cap. Quoniam in fine): Habentes unde sustententur, non sine grandi peccato suo, unde pauper victurus erat, accipiunt. Item idem (lib. II, c. 10) : De clericis quidem dicit Spiritus sanctus: «Peccata populi comedunt (Ose. IV) ,» sed sicut nihil proprium habentes, non peccata, sed alimenta quibus indigere videntur, accipiunt: ita possessores non alimenta, quibus abundant, sed aliena peccata suscipiunt. Item Hieronymus [Col. 0152C] in quadam epistola; O monache, si indiges et accipis, potius das, quam accipis: si non indiges et accipis, rapis, quia distribuenda pauperibus tibi usurpas. Item idem: Multi mentientes faciunt quod non veris pauperibus creditur, dum sub obtentu paupertatis vel religionis munera accipiunt. Sed notandum quod triplex est genus hominum sub obtentu paupertatis munera accipientium. Quidam enim sunt, qui tempore famis, cum habeant unde sustentari possunt, habita abscondunt: clamitant per plateas sub specie pauperum, qui deprehensi esse tales puniuntur, quia abscondita eis auferuntur.

Sed quaero cur haec diligentia non adhibetur in clericis, ut, deprehensi supra necessitatem accipere, [Col. 0152D] similiter punirentur? Major hinc videtur esse ratio et causa punitionis. Item: Sunt alii omni tempore calamitosi et inimici trivialiter se inflantes, tremulosi, et varias figuras aegrotantium induentes, vultum sicut Protea mutantes. Horum quidam sunt absconditi, quia nolunt ab hominibus deprehendi. Alii sunt qui acceptis muneribus statim exhibent se tales quales fuerunt, pristinum et nativum sumentes vultum, deridentes etiam sibi dantes, et ii excusabiliores sunt, et minus mali absconditis, in eo quod turpitudinem suam et trutanniam detegunt.

127 Tertium genus hominum est pseudopraedicatorum, et hoc duplex. Quidam enim sunt mercenarii [Col. 0153A] quaeritantes munera per mendacia, per falsas reliquias, sigilla et litteras; per falsa etiam miracula alii fingunt se esse Nicolaos, vel quoscunque sanctos a Deo missos, ut deludant homines, et eis sic sua furentur. Tales omnes duo mala faciunt in Ecclesia, quod scilicet res pauperum furtim surripiunt, saepe etiam a pauperibus, et quod veris pauperibus non creditur.

De his quaeritur utrum sic accepta teneantur restituere. Primi deprehensi puniuntur: quod si deprehensi non fuerint, laudo quod restituant, vel pauperibus distribuant. Idem consulo, et absconditis mimis, et quasi joculatoribus: Defraudant enim pauperes veros. Hoc idem dico de iis quae mendaciis sunt acquisita.

[Col. 0153B] Nunquid igitur ecclesia constructa mendaciis destruetur? Non; quia lapides, et hujusmodi minoris sunt pretii, nec possunt fieri communia, Deo semel dicata. De cappis et aliis, quae pretiabilia sunt sic acquisitis, laudo quod vendantur, et restituantur accepta, si memoriae occurrunt, quae, et a quibus accepta fuerint. Quod autem ita sit faciendum, videtur ex hac regula (Reg. 66, in sexto) : Ubi turpitudo est ex utraque parte, potior pars est possidentis, quia non competit tibi repetitio, si histrioni, vel meretrici dederis, cum sciens et prudens dederis, quia turpius agis dando, quam illi accipiendo. A simili: Ubi turpitudo est tantum ex altera parte, potior est pars reliquae partis. Si ignorans dedi sic mendicanti, recipiens eum in nomine [Col. 0153C] prophetae, ergo turpitudo versatur tantum ex parte, ergo sic acceptum tenetur restituere. Hic enim turpitudo est tantum ex parte accipientis. Item: Nemini debet dolus suus, vel mendacium, vel fraus patrocinari; ergo sic accepta tenetur restituere, saltem in manus episcopi, ut consilio ejus erogentur pauperibus.

His addendum est de histrionibus, meretricibus, mimis, joculatoribus, magicis, aleatoribus, tyrocinatoribus. De corripiendis histrionibus et curiosis rogat Apostolus ita prima ad Thessalon. cap. V: «Rogamus, fratres, corripite inquietos,» id est curiosos, a quo, qui cessat ne perdat, quod illi dare [Col. 0153D] solebant, mercenarius est. Item II ad Thessal. III, de excommunicandis et vitandis eisdem in communione: «Confidimus autem de vobis, fratres, in Domino, quoniam ea quae praecipimus vobis,» de curiosis et magicis vitandis, «et facitis, et facietis,» quod si quis noluerit obedire vobis, excommunicetur. Et ad ultimum canonem latae, vel ad minus dandae sententiae contra eos scribit, dicens eadem 128 epistola cap. III: «Denuntiamus autem vobis, fratres,» de curiosis «in nomine Domini nostri Jesu Christi,» per Jesum Christum Filium Dei praecipimus, cui honor est, si morbida ovis, excluditur «ut subtrahatis vos,» non communicetis eis. «Subtrahatis» scilicet «ab omni fratre ambulante inordinate,» [Col. 0154A] contra id quod exigit ordo naturae, vel gratiae, «et non secundum traditionem quam acceperunt a nobis. Ipsi enim scitis quemadmodum oporteat vos imitari nos» scilicet, «quoniam non inquieti,» ut qui aliena negotia curant, vagantes hac illac, «fuimus inter vos, neque gratis,» sine labore scilicet, «panem manducavimus» sumptum «ab aliquo, sed in labore et fatigatione nocte et die operantes, ne quem vestrum gravaremus. Non quasi non habuerimus potestatem,» accipiendi a vobis necessaria vitae, ut a subditis, «sed ut nosmetipsos formam daremus vobis ad imitandum nos.» Contra curiosos non laborantes, Augustinus (lib. De opere Monachorum cap. 2) : Vult servos Christi, Apostolus, corporalia opera operari, ut non compellantur [Col. 0154B] egestate ab aliquo necessaria petere. Nec est contra illud Dominicum praeceptum: «Nolite solliciti esse quid manducetis,» etc. (Matth. VI.) Patet enim ex continentibus hoc ideo dictum esse, ne propter hoc evangelizarent, non ut ista, quantum necessitati sat est, non procurent; quasi: Operabar apud vos, ad exemplum vestrum, sic enim faciendum docebam. «Nam et cum essemus apud vos haec denuntiabamus vobis, quoniam si quis non vult operari» corporaliter, et propriis manibus, «nec manducet (II Thess. III) .» Ideo autem hoc praecipio: «Audivimus enim quosdam inter vos ambulare inquiete,» scilicet, «nihil operantes, sed curiose agentes,» de alienis laboribus in otio victitantes. «Iis autem qui ejusmodi sunt denuntiamus et obsecramus in [Col. 0154C] Domino Jesu Christo, ut cum silentio [ Glossa: non rumorosi, non ridiculosi, non murmuriosi, non cantilenosi] «operantes, panem suum,» proprii laboris, manducent (ibid.) .» Et ne hac occasione cessarent ministrare pauperibus, addidit: «Vos autem, fratres, nolite deficere, benefacientes» pauperibus. «Quod si quis non obedierit nostro verbo,» huic scilicet quo praecipimus, ut operetur, etc., «hunc per epistolam» vestram mihi significate, ut ego eum excommunicem, vel per «epistolam» meam, hanc scilicet, «notate [ Glossa: corripite, vel notatum sententia denuntiate]. Et ne commisceamini cum illo» in convictu, «ut confundatum,» erubescat abjectus, «et tamen nolite quasi inimicum existimare, sed corripite ut fratrem,» ex dilectione [Col. 0154D] scilicet. Nota quia quinque ex causis abstinuit Apostolus, ne quid a subditis acciperet, scilicet, ne aliquem illorum gravaret, unde supra; tum propter avaritiam eorum, tum propter pseudo repellendos, tum propter impunitatem peccandi, ne dando sibi praedicationem emptam sperarent, tum propter curiosos amovendos ab otio: ut sic, exemplo ejus, cibum labore manum suarum quaeritarent. Item I Thessal. IV: «Rogamus autem vos, fratres, ut abundetis magis et operam detis, ut quieti sitis [ Glossa: a curiositate], et ut vestrum negotium agatis,» dimissis alienis, scilicet «ut operemini manibus vestris, sicut praecipimus vobis,» ne otio torpeatis, ex quo maxime curiositas venit, «et nullius [Col. 0155A] aliquid desideretis.» Item Ecclesiastici cap. XII: «Si bene feceris, scito cui feceris, et erit tibi gratia 129 multa. Da bono, et ne receperis peccatorem. Bene fac humili, et ne dederis impio, prohibe panes illi dari.» Item Tobiae cap. IV: «Panem tuum et vinum tuum super sepulturam justi constitue,» ut sepeliatur justus, «et noli ex eo manducare et bibere cum peccatoribus et histrionibus,» id est pro eo quod peccatores sunt noli communicare eis, sicut ii qui nutriunt histriones et desides, cum esuriant Christi pauperes. Item Seneca, epistola 29: «Ante, inquit, circumspiciendum est cum quibus edas et bibas, quam quid edas et bibas. Nam sine amico visceratio leonis ac lupi vita est. Hoc autem non continget tibi, nisi secesseris; [Col. 0155B] alioquin habebis convivas, quos ex turba salutantium nomenclator digesserit. Errat autem qui amicum in atrio quaerit, in convivio probat. Nullum habet majus malum occupatus homo, et bonis suis obsessus, quam quod amicos sibi putat, quibus ipse non est; quod beneficia sua efficacia judicat ad conciliandos amicos, cum quidam, quo plus debent, magis oderint. Leve aes alienum debitorem facit; grave, inimicum. Quid ergo? Beneficia non parant amicitias? parant si accepturos licuit eligere. Si collata, non sparsa sunt. Itaque dum sanae mentis es, hoc consilio sapientium utere, ut magis ad rem existimes pertinere quis, quam quid acceperit. Item Hieronymus: Paria sunt histrionibus dare, et daemonibus immolare, si quia [Col. 0155C] histriones sunt dederis, non quia homines. Item versificator quidam:

Si dicas quod aptum est ad laudem alicui comparandam, absit hoc; quia non minus turpe est laudari a turpibus, quam ob turpia laudari. Item: Hoc [Col. 0155D] genus hominum indixit naturae bellum et mundo, cui nihil satis est, quod omnia devorat, sibi et alii inimicum, et ideo maxime repellendum. Item Hieronymus non solum tales, verum fautores eorum promoveri prohibet, inquiens: Heri in foro, hodie in choro; heri fautor histrionum, hodie consecrator virginum. Imo hodie, et omni die vitae, simul fautor histrionum et consecrator virginum. Item: Hi narratione sua quasi propriis jaculis confodiuntur. Ait enim quidam ex eis: Jactantur illum divitem singulis annis sibi servire in tanta summa nummorum, quasi pro redditibus, sibi debitorum, illum alium, et tertium in tanta; deinde omnibus, maxime clericis divitibus, imprecatus est, eo quod pessimis moribus ejus favissent, sumptus eis superfluos exhibendo, rhythmos, fabulas, et gestus [Col. 0156A] ejus laudando sic, et non corripiendo eum, sed a poenitentia arcendo. Item alius receptus in domo pauperis, rogavit eum, ut necessaria 130 coenae ei emeret et praepararet, qui necessariam, non superfluam comparavit. Videns hoc victitans de constante nihil satur histrio, scilicet de alieno, ait: Nescis quos in hospitium receperis. Lautiores et superfluos cibos quaerimus, supra id quod sat est nobis, et familiae tuae, compara nobis. Qui respondit: In hoc cognovi quod ganeo et leccator es. Et expulit eum, super humeros ejus carnes emptas jactans. Qui recedens benedixit ei, dicens, se nonnisi unum hospitem virum invenisse, exemplum cujus, si alii imitati essent, jam pridem ab arte ludibriosa recessisset, et poenituisset. Item alius accipiens a potente [Col. 0156B] quindecim libras, miles vero ab eodem sexaginta solidos vilissimae monetae, probato tamen primo, quod miles, et quod captivatus esset, inquit: Mihi ludibrioso, et sine contradictione, et probatione dedisti tantam summam, viro autem ingenuo ejusdem conditionis, cujus et tu, strenuiori te et utiliori forte Reipublicae si in apice regiminis esset constitutus, dedisti tam modicam summam cum indigeat, nec sine probatione? indignatusque dedit militi quindecim libras quas acceperat. Item natura apum, quae explodit burdones, monstrat tales a domibus esse arcendos. Unde Virgilius:

Post praedictas species cupiditatis pessimum genus ejus, hoc est usuram, in praesenti titulo sugillabimus. Unde David: «Ex usuris et iniquitate redemisti animas eorum (Psal. LXXI) .» Talentum naturae, et talentum gratiae praecipit Dominus multiplicare, dando illud ad usuram (Matth. XXV) , et ideo, ut centuplum accipiamus, et vitam aeternam possideamus (Matth. XIX) . Unde Augustinus (In psal. XXXVI, concione 3, ad ver. 26) : Miser homo, cur feneraris homini? Fenerare Deo et centuplum accipies, et vitam aeternam possidebis. Ne sis servus nequam abscondens talentum Domini tui, sicut advocatus linguam, vel scientiam suam vendens, [Col. 0156D] quod pejus est, quam abscondere. Si enim servus increpatur a Domino sicut nequam, qui abscondit talentum Domini sui (Matth. XXV) , multo majori increpatione dignus est, et nequior, quia male erogat vendendo illud. Talentum vero fortunae vel pecuniae, sicut et talentum culpae, prohibet Dominus dari ad usuram, necnon et talentum poenae. Augustinus (in psal. LIV ad ver. 12) : Usura enim est cum plus exigitur in poena, quam commissum sit in culpa. Ex usuris autem poenae et culpae «redimet Dominus animas eorum (Psal. LXXI) ,» qui redemerint animas suas per abstinentiam ab usuris pecuniae, et poenae supra quantitatem culpae illatae: a quibus qui non abstinuerint, diabolo assimilantur. Sicut enim diabolus homini mutuo dat peccatum, ut ab eo aliud recipiat, quia «sanguis sanguinem tetigit [Col. 0157A] (Ose. IV) ,» et peccatum quod statim non diluitur per poenitentiam, 131 suo pondere ad aliud trahit; sic homo fenerator talentum pecuniae dat ad usuram (Psal. XIV) , ut aliud recipiat.

Et sicut diabolus talentum peccati non vult sibi reddi (quia quanto diutius detinetur, tanto amplius multiplicatur), sic nec fenerator talentum pecuniae creditum proximo, qui etiam dando ad usuram pejor est exactore diabolo, quia diabolus auctor omnis malitiae talentum suum, non alienum, mutuum dat; fenerator vero dando mutuum talentum pecuniae, non suum, sed Dei, et quo proximus gratis esset juvandus, et ob hoc sibi collatum nequiter dat ad usuram, qui etiam tempus vendit, ut propter dilationem temporis majorem, plus lucri recipiat. [Col. 0157B] De quo etiam David: «Mutuabitur peccator,» a Deo, talentum naturae, gratiae; talentum culpae a diabolo, «et non solvet. Justus autem miseretur et retribuet (Psal. XXXVI) ;» quia «jucundus homo qui miseretur, et commodat (Psal. CXI) ,» gratis disponit, etc. «Egenus» autem a feneratore «mutuabitur,» talentum pecuniae, «et non solvet,» quia non habet unde, nec creditor vult, ut solvat, putans quod amplius recipiet. Et cum pejus non possit imprecari alicui, quam ut incidat in manus diaboli, Propheta majorem existimans imprecationem, qua imprecatur alicui, ut incidat in manus et laqueos feneratoris, ait: «Scrutetur fenerator omnem substantiam ejus, et diripiant alieni labores ejus (Psal. CVIII) .» Unde Isaias (cap. V) : «Alieni comedent labores eorum.» Alienus est, qui gratis non dat mutuum proximo. Cum itaque summe accrescit aliquid ex dilatione temporis, vel cum poenae adjicitur supra culpam, usura committitur, quae serpenti et cancro comparatur, quia serpit, et paulatim crescit, ut totum corpus occupet. Unde poeta:

Secunda poena eorum est, quod vix poterunt ablata restituere. Adeo enim hoc peccatum super omnia alia vitiosum est et tenax, vel si habent unde restituere possint, donatores malunt esse quam ablatorum restitutores.

Tertia poena erit eis in gehenna: quod aurum bulliens super ipsos entes cum Nerone effundetur abundanter, et ex omni parte.

Quarta poena (Vide infra c. 52) , quod pater, qui male feneratus est pro filio, et filius, qui in rapinam ejus eo mortuo introiit, sibi in dialogo improperabunt, [Col. 0159C] imprecabuntur, se invicem lacerabunt, et uterque in alterum involabit. Crudele etiam est et periculosum a feneratore fenebrem pecuniam accipere, vel quamcunque aliam, dum eum talem esse cognoverimus exemplo beati Tobiae, qui ait (cap. VIII) : «Filii sanctorum sumus, et non possumus ita conjungi, sicut gentes quae ignorant Deum.» Et auctoritate B. Hieronymi dicentis: Cavendum est nobis maxime, ne ab illis accipiamus munera, quos novimus vivere de lacrymis pauperum, ne dicatur nobis: «Si videbas furem, currebas cum eo (Psal. XLXI) .» Exemplo etiam B. Fursei (t. I Surii, die 16 Jan.) macula leprae, vel morpheae percussi, eo quod a feneratore acceperat tunicam, quem tamen [Col. 0159D] talem esse ignorabat, sicut in legenda ejus legitur.

Supradicto generi hominum, scilicet feneratorum, simile est aliud genus hominum in cupiditate, hoc est advocatorum. Sicut enim multiplex talentum «mutuatur peccator, et non solvet (Psal. XXXVI), ,» sic advocatus gratis talentum naturae, talentum scientiae et gratiae a Deo accipit, et nullum gratis solvit, sed linguam venalem facit, licet sit modicum membrum in udo situm, et de facili labile. Quod tamen officium suum vendere possit advocatus testatur Augustinus, dicens (epist. 54 ad Macedonium) : Non debet judex ideo vendere justum judicium, [Col. 0160A] aut testis verum testimonium, quia advocatus vendit justum patrocinium, et jurisperitus verum consilium. Si judex es, vide ut habeas unde vivas. Vendere enim judicium, etiamsi indigeas, cum judicium adjunctum sit officio judicis et justitiae, Simoniacum est. Si patronus es, et salarium habes ab ecclesia, ecclesiae stipendiis milites; vel si non eges, non licet tibi vendere patrocinium, quod gratis tunc est conferendum.

Si eges, «dignus est operarius mercede sua (Luc. X) ,» moderata tamen, non superflua. Prosequor ergo vitium quod circa officium advocationis exercetur, non ipsum officium, non artem quia:

Hoc genus hominum non solum pro cupiditate sui, verum etiam pro vilitate officii sui antiquitas redarguit. Sicut enim pugiles, cursores, praecones et hujusmodi alii officiales viles erant et abjecti, ita et advocati; nec fiebat aliquis advocatus, nisi in paupertatis suae remedium, ut officio cibum quaeritaret. Hodie autem hoc genus hominum maxime reprehendendum est, de cupiditate et negligentia sui. Omissis enim artibus liberalibus, coelestibusque disciplinis, omnes codicem legunt, et forensia quaerunt ut foris et in exterioribus appareant, sicque gloriam et lucrum mendicent. Hos Apostolus de vilitate officii redarguens, in prima Epistola ad Corinthios [Col. 0160C] cap. VI, ait: «Saecularia igitur judicia si habueritis, contemptibiles,» et viles, «qui sunt in ecclesia, illos constituite ad judicandum;» prudentiores vero et subtilis venae ingenii, praedicationi, lectioni, contemplationi et orationi vacent. Item ad haec poeta:

[Col. 0160D] Item: In Tripartita historia legitur (lib. X, c. 3.) , quod Joannes Chrysostomus vocatus fuit ab amicis suis ad officium advocationis, forte propter lucrum, et quia ad officium idoneus fuit, id est natura, facundia, scientia, quod officium, ceu pestem et injustum, vitaeque contrarium, statim respuebat. Item Sidonius: Hi sunt qui timent etiam qui timentur; hi sunt, qui soliti sunt inferre calumnias, afferre minas, auferre substantias. Hi sunt, qui causas morantur admissi, impediunt praetermissi, fastidiunt admoniti, obliviscuntur potati, dedignantur locupletati. Hi sunt qui emunt lites, vendunt intercessiones judicanda dictant, dictata convellunt, attrahunt litigaturos, pertrahunt audiendos, trahunt [Col. 0161A] addictos, retrahunt transigentes, retractant transactiones. Hi sunt qui invident reverentiam clericis, originem nobilibus, concessum prioribus, congressum aequalibus, cinctis jura, discinctis privilegia, scholas instituendis, honorarium instituentibus, honorem institutis. Hi sunt in exactionibus harpyiae, in collationibus statuae, in quaestionibus bestiae; ad intelligendum sapei, ad judicandum lignei, ad succendendum flammei, ad ignoscendum ferrei, ad fallendum vulpes, ad irascendum tigres, ad saeviendum tauri, ad consumendum minotauri. Quorum si nares afflaverit uspiam rubiginosi aura marsupii, quod si dolosi species refulgeat nummi, mox videbis et oculos Argi, et Sphingum ungues, et Briarii manus, et perjuria Laomedontis, et 135 [Col. 0161B] Ulyssis argutias, et Sinonis fallacias, et fidem Polymnestoris, et pietatem Pygmalionis, et Achitophel consilia (II Reg. XVII) , et Absalonis oscula (II Reg. XV) .

Parabolarum cap. XXIII: «Veritatem eme, et noli vendere sapientiam, et doctrinam, et intelligentiam;» sed «gratis date, quia gratis accepistis (Matth. X; Rom. III) .» Ne dicatis sicut superba fides: Si justificationem habeo ex fide, quomodo gratis?

Item: Sicut legitur in tragoedia quadam Senecae: Visum est cuidam quod videret Neronem apud inferos [Col. 0161C] balneantem, ministrosque circa eum aurum fervens infundere, dicentemque, cum videret chorum advocatorum ad se venientem: Huc, inquit, venale genus hominum. O advocati amici mei accedite, ut mecum in hoc vase balneetis: adhuc enim superest locus in eo, quem vobis reservavi. Item: Ex eo quod turpe et ignominiosum est alicui exprobrari ejus linguam esse venalem, vel quodcunque membrum. Meretricum enim est venalitati membra sua exponere, membra habere venalia. Item: Ex verbo sapientis tractantis causas, sed impediti videre verum propter turbam advocatorum garrientium. Bene, inquit, principibus sic qui cerebellos amoverunt ab ecclesia, qui si eam a coterellis advocatis mundassent, opus melius et utilius peregissent. [Col. 0161D] Item: Hi in novissimis suis maxime inveniuntur insipientes, turpique morte decedentes. Quidam enim quia linguam venalem habuerunt, muti et elingues mortem antecesserunt. Cuidam etiam morienti visa est lingua celerius aura moveri, quasi diceret: Graviter et de facili, sicut arundo vento agitatur, peccavi in lingua. Cuidam visum est inferius labium moveri citius labio crocodili. Quidam etiam cum offerretur eucharistia in extremis, ait: Judicetur prius utrum rectum sit quod accipiam. Cui astantes: Nos quidem et rectum et justum judicamus. Quibus ille: Non est, inquam, rectum judicium. Non enim, cum non sitis mihi pares, habetis me juste judicare. Item: Advocatus, vel [Col. 0162A] advocat intuitu Dei, vel gratia amici, vel causa lucri, sed qui intuitu Dei hodie rarus invenitur; ob quam causam, si advocaret, licite et meritorie hoc posset facere. Unde Dominus: «Causa viduae intret ad te (Deut. X; Isa. I) ,» judicem; audienda vel terminanda: «Ad te,» advocatum defendenda. Job etiam fuit advocatus pauperum in causis. Unde: «Fui pes claudo, oculus caeco. Pater eram pauperum, et causam, quam nesciebam, diligenter investigabam. Conterebam molas iniqui, et de dentibus illius auferebam praedam (Job XXIX) .» Similis ei qui ait: «Eripiens inopem et egenum de manu fortiorum ejus,» etc. (Psal. XXXIV.)

136 Hodie cum paucae, vel nullae miserabiles personae veniant in quaestionem litigii, sed divites [Col. 0162B] quaestionem super praediis et inutilibus agitantes, cum etiam advocare in causa intuitu Dei periculosum sit? quippe gloria et ambitio fori saepe excaecant nos. Adeo timemus cadere à causa etiam injusta, ne videamur inscii, penitus desistendum esset a patrocinio causarum, cum honestioribus et utilioribus studiis vacare possimus, nisi causa viduae, vel alicujus miserabilis personae (quam Dominus praecipit tueri) intraret ad te judicem, vel advocatum. Gratia autem amici advocare, periculosius est.

Licet enim gratiam amici tibi sic compares, unde forte ad tempus tibi concilias; ex parte autem adversarii, cum multos sollicites, plurimum odii et perpetui colligis. Si dixeris Tueor causam amici, ut eum et adversarium moneam ad pacem. Sed quid [Col. 0162C] erit, si causam ejus injustam cognoveris? Tunc monebo ad pacem. Per transactionem ergo mones eum, ut paciscatur de alieno, ut alienum recipiat, et ita ut rapiat, et cum aliena jactura dicetur; tuque si conductitius fueris, salarium et stipendium tuum accipies ex rapina, cum de sic extorto et acquisito aliquid sumpseris. Sed et vir quidam justus et prudens, et comperiens causam amici sui, injustam quam prius foverat, reliquit, transferens se ad partem adversarii tuendam, non tamen sicut proditor. Si autem causa lucri advocas, si indiges, in exceptionem et remedium paupertatis tuae licet tibi, dum tamen secundum proportionem justi pretii recipias, ne plus media parte justi pretii, ne pro modico labore, plurimum stipendii exigas. Si vero non indiges [Col. 0162D] et accipis, mortaliter peccas; quia justitia est, quae unicuique gratis tribuit quod suum est.

Si consilium huic debitum vendideris ei, praesertim cum non occuperis honestiori vel utiliori studio, ergo jus suum, rem sibi debitam vendis. Sic igitur furtum vel rapinam committis, cum non gratis conferas, quod gratis tribuere debueras; sicut legitur Parabolarum cap. XXIII: «Veritatem eme, et noli vendere sapientiam, et doctrinam, et intelligentiam.» Ille autem non peccat, quia redimit quod suum est.

Ad periculum hujus officii accedit, quod advocati [Col. 0163A] potius positivae justitiae hominum (quae nihil habet soliditatis) innituntur quam divinae, cum David, in persona cujuslibet fidelis, per Spiritum sanctum dixerit: «Juravi et statui custodire judicia justitiae tuae (Psal. CXVIII) .» Et item: «A judiciis tuis non declinavi (ibid.) .» Item Dominus Moysi Deuteron. cap. XVI: «Judices et magistros constitues per 137 singulas tribus, ut judicent populum justo judicio,» legis scilicet divinae, non Justinianae. Item Dominus in Exodo cap. XX, et Levitico cap. XVIII, dedit leges Moysi per quas sufficienter judicaret inter proximum et proximum in casibus suis. Non ergo ab eis recedendum in casibus maxime spiritualibus earum, cum non sint de caeremonialibus, sed ad litteram observanda, sicut manifeste probatur ex [Col. 0163B] glossa super illum locum Numeri cap. XXVII: «Dalis eis possessionem inter cognatos patris sui, et ei in haereditatem succedant.» Origenes (initio. hom. 22, in Num.) : Haec secundum historiam, palam est omnibus, quid vigoris habeant, qui sciunt leges istas, non solum apud filios Israel custodiri, sed apud omnes homines, qui tamen legibus vivunt. Unde apparet, quod libertas filiarum Salphaad, non solum eis haereditatem contulit, sed perpetua vivendi jura saeculo dedit. Vides quanta sit historiae utilitas. Quis igitur potest leges istas dissolvere, quibus universus mundus utitur?

Item in Numeris cap. XVIII: «Ecce dedi tibi custodiam primitiarum mearum, omnia quae sanctificantur a filiis Israel tradidi tibi, et filiis tuis pro [Col. 0163C] officio sacerdotali, legitima sempiterna.» Horum, quae ad litteram in his observanda sint, et quae non, auctoritate Scripturarum proferemus. (ORIG., hom. 11, in Num.) : Scriptum est enim: «Lex Domini immaculata,» irreprehensibilis, «convertens animas, testimonium Domini fidele, sapientiam praestans parvulis (Psal. XVIII) ;» non est, «Praeceptum Domini lucidum illuminans oculos: Timor castus Domini sanctus permanet in saeculum saeculi: Justitiae Domini rectae laetificantes corda: Judicia Domini vera, justificata in semetipsa.» Nisi essent haec singula diversa, non proprias differentias Scriptura unicuique dedisset. Aliud ergo est lex, aliud praeceptum, aliud testimonium, aliud justificatio, aliud judicium. [Col. 0163D] Unde alibi: «Haec» est lex, «et mandata, et justificationes;» et praecepta, et testimonia, «et judicia, quae praecepit Dominus Moysi (Num. XXXVI) .» Omnia autem quae sub legis titulo scribuntur, ut: Haec est lex paschae, lex circumcisionis, lex leprae, et deinceps, «umbra sunt futurorum (Hebr. X) ,» nec ad litteram servanda. «Christus autem nos redemit de maledicto legis (Gal. III) ,» non de maledicto mandati, vel testimonii, vel judicii, volens nos, non legi, sed umbratilibus judiciis et mandatis ejus esse subditos. Item Levit. c. XXIII: «Postquam autem messueritis segetem, etc.» Glossa: Quae pietate plena sunt ad litteram custodiri praecipiuntur. Item cap. XVIII: «Custodite leges meas, etc.» Glossa: Non sufficit partem legis custodire. Necesse enim [Col. 0164A] habemus omnia praecepta observare et judicia; non solum autem Judaeis, sed omnibus gentibus haec observanda sunt, si Deo militare volunt.

Quod autem nihil solidum habeat positiva justitia, liquet ex eo, quod Dominus certas leges de matrimonio dederit et inviolabiles, duodecim tantum personas excludens a matrimonio (Levit. XX) : quibus addimus in exceptionem quintum, sextum et septimum gradum (Vide 35, q. 3, Contradicim.) . In eis tamen ad libitum nostrum conjungentes quosdam et conjunctos separantes; sed in sexto gradu legitime sunt conjuncti, ergo non sunt separandi nisi causa fornicationis. Si vero matrimonium non est inter eos, et 138 scienter toleramus aliquos sic conjungi, auctores sumus fornicationis eorum, cum [Col. 0164B] eos possumus separare. Item (Supra cap. 23) : His addimus secundum et tertium genus affinitatis, quibus plures laquei et doli dantur pluribus ad conjungendum, vel separandum captiose, quos voluerint. Item (30, q. 3. Illud etiam) : Ad hoc valet illud decretum captiosum, hoc scilicet: Quod aliquis ducat filiam compatris sui, nec laudo, nec vitupero, nec prohibeo, nec praecipio, sed si eam duxerit conjunctos non separabo. Item: Quia periculosum est generalitati, et diffinitionibus judiciorum astringi. Frequens enim est aliquid extra regulam et generalitatem inveniri. Item: Patet decreta esse mobilia ex eo quod in corde domini papae sint, ut scilicet ea interpretetur ad libitum suum. Quod si secundum ea judicaverit, juste judicabit; si contra ea, similiter [Col. 0164C] juste judicasse dicetur. In ejus enim potestate est condendi, interpretandi, et abrogandi canones. Item: Asseritur Alexandrum (III) papam dixisse se (si paribus rationibus et aequis probabilitatibus moveretur) paratum esse judicare pro negativa, quoties judicatum est ab eo pro affirmativa. Ergo positiva justitia tota pendet de voluntate judicis, dum tamen pie et rationabiliter judicaverit. Ob quam causam, quia adeo mobilis est positiva justitia, et in singulis casibus alia et alia ratio reformat pactum, quod in ea plene instrui non poteris. Ex indignatione magister Ivo Carnotensis librum decretorum ad pedes suos projecit, quasi vilem et inutilem. Item Agellius: Leges urbium sunt telae aranearum, quae fortiora [Col. 0164D] animalia transmittunt, minus fortia et debiliora retinent.

Succisis dictis speciebus cupiditatis, nunc maximo et praecipuo ejus ramo succidendo, hoc est ambitioni, securim apponamus. De qua suggillanda Ecclesiasticus cap. VII ait: «Noli quaerere ab homine ducatum, neque a rege cathedram honoris, et penes [Col. 0165D] regem noli velle videri sapiens. Noli quaerere fieri judex, nisi valeas virtute tibi data et sapientia, irrumpere iniquitates populi; ne forte extimescas faciem potentis, et ponas scandalum in agilitate tua» et officio. «Non pecces in multitudine civitatis, nec te immittas in populum; nec alliges» et colligas «tibi duplicia peccata, ita quod nec in uno eris immunis. Primum quod in populo non invenitur aliquod peccatum unum a quo sis immunis, sed pertabis iniquitates omnium, qui cum deberes esse hircus emissarius ad ferenda singulorum peccata extra civitatem, singulorum singula fers in civitatem, aliquo (de contingentibus officium tuum, per incuriam, vel ignorantiam) omisso, quia pro singulis iniquitatibus subditorum punieris (Levit. XVI) . Unde Apostolus [Col. 0166A] I Timoth. V: «Nemini cito manum imponas, neque communicaveris peccatis alienis.» Glossa: Omnibus, quaecunque faciet postea ordinatus a te citra diligentem, discretam et diutinam examinationem. Suggillatur etiam vitium ambitionis in capite libri: «Beatus vir qui non abiit in consilio impiorum, et in via peccatorum non stetit, et in cathedra pestilentiae non sedit (Psal. I) :» nec appetiit sive saecularem, sive ecclesiasticam dignitatem et temporalem, vel doctrinam in cathedra, quae sicut pestilentia et morbus serpens omnes et totum gregem invasit, per quam, et se et alios irrident, et fallunt. Unde Hebraica veritas habet: «Beatus qui non sedit in cathedra derisorum,» quibus erit vae. Quoniam enim et se et alios derident, 140 «non [Col. 0166B] per ostium (Joan. X) » intrantes in sanctuarium Dei, «sed aliunde,» deridebuntur. «Vae qui depraedaris, quoniam depraedaberis (Isa. XXXIII) .» Item episcopus Cenomanensis:

Ambitione destructa est respublica, interfectus senatus. Haec maxime cavenda est in ecclesiasticis, et ne praerupte ad honorem ecclesiasticum ascendatur. Unde Dominus apostolis: «Accipite Spiritum sanctum, quorum remiseritis peccata, remissa sunt; et quorum detinueritis, detenta sunt (Joan. XX) .» Quasi diceret: Quomodo sacramenta Spiritus sancti aliis ministrabitis, nisi ipsum prius receperitis? Vel: Quomodo dona ejus aliis conferetis [Col. 0168A] nisi ea habueritis? Item: Multi promoti, in extremis cum lacrymis poenituerunt de susceptis honoribus, quia, cum maximo periculo acquiruntur, cum majori possidentur et reguntur, dicentes se malle vixisse omnibus diebus vitae suae simpliciter sine apice dignitatis. Item: Galfridus Peronensis prior Clarevallensis, electus in Tornacensem episcopum, cum a papa Eugenio, et abbate suo sancto Bernardo cogeretur onus episcopatus subire, prostratus in modum crucis ad pedes abbatis, et clericorum eum eligentium, ait: Monachus fugitivus, si me ejicitis, esse potero, episcopus vero nunquam ero. Cui laboranti in extremis assidens quidam monachus, ejus amicissimus, factus custos aegrotanti, ait: Chare mi frater, quia nunc corpore separabimur, [Col. 0168B] oro te ut in pace et salva voluntate Dei, si esse poterit, statum tuum post mortem mihi reveles. Cui oranti post mortem 142 ejus in oraculo secreto coram altari, apparuit ei in visione anima Galfridi dicens: Ecce, inquit, adsum Galfridus frater tuus. Cui ille: Mi chare, quomodo est tibi? Qui ait: Bene. Sed revelatum est mihi a sancta Trinitate, quod si promotus fuissem in episcopum, procul dubio fuissem de numero reproborum.

Malum ambitionis sequitur stultorum, imperitorum, inutilium, et ut uno verbo dicam, indignorum promotio. Contra quam scribens Hieronymus ait: [Col. 0168C] Non praecedit armentum degener taurus, sed qui magnitudine et toris alios superat. Elephantorum gregem elephas ducit excellentissimus. Adeo autem humana natura desipuit, quod vertens tergum suum ad solem justitiae, «declinans judicium, statuens declinare oculos suos in terram (Psal. CXVIII) ,» non observat pro salute aeterna animarum in eligendo ducem et rectorem earum, quod fit in brutis pro salute corporali natura duce. Item Salomon: «Sicut qui mittit lapidem in acervum Mercurii, sic qui dat honorem insipienti (Prov. XXVI) .» Item: Debet Ecclesia esse «sicut castrorum acies ordinata (Cant. VI) ;» ut fortissimi scilicet ejus, et discretiores ponantur in fronte, et in extremitate cunei, imbelles [Col. 0168D] in medio. Alioquin nec terribilis erit, nec ordinata, sed portae inferi praevalebunt adversus eam (Matth. XVI) . Item Levitici cap. XXI: «Homo de semine Aaron, qui habuit maculam, non offerat panes, vel hostias Deo suo, nec accedat ad ministerium ejus; si caecus fuerit, vel claudus, si parvo vel grandi vel torto naso, si fracto pede, vel manu, si gibbus, vel lippus,» etc. Si ergo in levita ordinando ad ministerium in lege sine dispensatione prohibebatur et cavebatur macula corporalis, quanto magis et macula spiritualis prohibita est a Domino in ministerio evangelico? Item: Hieronymus (lib. Apol. adversus Ruffinum, c. 4) introducens versus Horatii in derisionem promotorum indignorum ait:

Sic et modo currimus docti, indoctique ad regimen animarum, dicentes:

Item Hieronymus ad Pammachium monachum. Hodie clarus honor vilescit in turba, et apud bonos viros fit indigna dignitas, quam multi mali possident.

[Col. 0169B] 143 Hujus autem indignae promotionis indignorum quatuor sunt causae: amor carnis, stemma generis, favor adulationis aures principum demulcentis, avaritia, quae est causa praedictarum causarum, quia «radix omnium malorum (I Tim. VI) .» Pone enim amoveri ab Ecclesia regalia regum, et principum beneficia magna illi collata, non invenietur qui accedat ad ejus labores et opera. Quare? quia omnes qui in dignitate ecclesiastica sunt, honorem non onus, delicias non opus, lac et lanam, non curam animarum quaerunt. Item idem Hieronymus: Joseph nonnisi probata sapientia ejus, factus est dominus Aegypti (Gen. XLI) . Ps. CIV: «Eloquium Domini inflammavit eum,» et ideo «misit rex,» [Col. 0169C] Pharao, «et solvit, princeps populorum et dimisit eum. Constituit eum dominum domus suae, et principem omnis possessionis suae.» Et ad quid? Non ad necessitates regias praeparandas, non ad movendum arma, non ad vivendum et equitandum in pompatico apparatu vel habitu, non ad otiandum, et deliciandum, sed «ut erudiret principes ejus sicut semetipsum, et senes ejus prudentiam doceret,» nedum juvenes. Quantam ergo maturitatem et prudentiam oportet esse in rectore? Si ergo Joseph, non nisi probata sapientia ejus praeficitur regimini Aegypti temporali, quanto magis non nisi probatae sapientiae et vitae, dominio et spirituali regimini Ecclesiae? Item: Non nisi post trinam confessionem dilectionis [Col. 0169D] Domini, Petro commissus est principatus apostolatus. Quasi diceret ei Dominus, et in ipso aliis praeficiendis Ecclesiae regimini: «Quia diligis me plus his.» Diligis me scilicet plus quam tuos, diligis etiam me plus quam tua: diligis etiam me plus quam te: «Pasce oves meas, pasce agnos meos, pasce haedos meos (Joan. XXI) :» ideo «Dabo tibi claves regni coelorum (Matth. XVI) ,» id est, constituam te principem populi. Item: Philisthaei Dagon (quod pretiosum habebant) posuerunt juxta arcam Domini (I Reg. V) : promoventes autem indignos, et e contrario similes, imo pejores Philisthaeis, ponunt arcam Domini juxta Dagon, Ecclesiam committentes idolo surdo, et muto, et debili, cum committenda esset arca his, qui eam portare essent idonei, regere [Col. 0170A] et revelare eam per sacramentorum Ecclesiae dignam administrationem. Unde caveant sibi ne mures extales eorum corrodant similique poena Philisthaeorum percutiantur promoventes indignos, sicque promoti timeant ne corruant sicut Dagon capite truncato, et abscissis summitatibus manuum et pedum ipsorum, ut omnino sint inutiles. Item: Timendum est hodie ne accidat, quod tempore judicum accidit. Si enim tunc procuraverunt Philisthaei ne esset faber ferrarius in Israel, qui fabricare sciret lanceam vel gladium usque ad aculeum bovis (I Reg. XIII) , qui etiam nunc deest, quia non est qui excitet vel stimulet proximum, sed et [ f. sibilus stimulus] (non tantum lancea et gladius doctrinae) deest hodie bobus Ecclesiae, et quae, si aliqui habuerint, timent [Col. 0170B] eis uti, facti «muti canes non audentes latrare (Isa. LVI) » vel mutire coram principibus, ne sarcinas inutiles amittant.

Sed objicies: Sunt equidem in Ecclesia multi ferrarii, scilicet personae privatae, 144 ut pote scholares, et magistri scholarum. Sed quorsum haec objicio? Tales modo tanquam viles et inutiles non eliguntur in fabros Ecclesiae, et ideo vel modicum, vel nullum habent locum in ea, ut ei prodesse possint. Item Ecclesiastes (cap. X) : «Est malum quod vidi sub sole, quasi per errorem egrediens a facie principis: positum stultum in dignitate sublimi, et sapientes sedere deorsum.» Item: Quomodo dici potest de praelatis Ecclesiae: «Ubi est videns? ubi est domus Domini videntis?» (I Reg. IX.) Timendum est [Col. 0170C] ne peccatis nostris exigentibus privemur videntibus, sicut Judaei prophetis. Item: Si Baltassar (quia abusus est vasis figuralibus apportatis a templo Domini a Nabuchodonosor patre suo ponens ea in templo idoli sui, in eis etiam ipse temulentus, et optimates et concubinae ejus diebus convivii bibentes vinum) punitus est in destructione civitatis suae, et amissione regni (Dan. V) : quanto magis punientur qui vivis vasis Domini abutuntur, committentes animas sanctas regendas, ecclesiasticaque sacramenta administranda indignis? Item Matthaei, cap. XXIV: «Cum videritis abominationem desolationis» (idolum scilicet surdum et mutum, quod est causa et signum destructionis Jerusalem, et sanctae Ecclesiae, maxime ejus, qui praesidet,) «stantem in [Col. 0170D] loco sancto» (Marcus [XIII]: In templo Dei, «ubi non debet),» tunc: «Vae praegnantibus et nutrientibus. Erit enim tunc tribulatio magna, qualis non fuit ab initio mundi (Matth. XXIV) ,» procedens ex ambitione dignitatum et honorum quae inchoata est tempore legis; quando Judaei a principibus Romanis ambierunt summum sacerdotium. Sed nec in illa faece temporum, tempore scilicet perversae medietatis, «sederunt» passim, non quilibet «super cathedram Moysi,» sed tantum «Scribae,» doctores legis «et Pharisaei,» divisi ab aliis, signum religionis saltem exterius habentes, maturi aetate. Unde Dominus: «Super cathedram Moysi sederunt Scribae et Pharisaei: Omnia quae dicunt facite, quae [Col. 0171A] autem faciunt, facere nolite (Matth. XXIII) .» Nunc autem in cathedra Moysi sedent juvenes et fatui, ut quae dicunt faciatis, nec quae faciunt velitis facere.

Si peritus, licet ambitiosus, vel alias malus, promovetur, spes tamen de ipso habetur, quia, «quis scit si convertatur (Joel. II) ?» et poeniteat, fiatque bonus hodie, qui heri malus, sed de fatuo et inscio promoto, nulla spes est. Raro enim Dominus de insipiente et inscio suscitat et facit sapientem, sicut de peccatore poenitentem. Item Levit., cap. IV: «Si peccaverit» Synagoga «per ignorantiam,» vel populus, vel princeps, vel privata persona,» haec et haec faciet, «et rogante pro eis sacerdote propitius erit ei Dominus.» Hinc, inquit Augustinus, patet differentia inter peccatum sacerdotis et peccatum populi, [Col. 0171B] quia scilicet sacerdos non dicitur peccare per ignorantiam. Non enim licet ei ignorare mandata Domini, quia non legitur quis orare pro sacerdote, quia, sicut ait Salomon: «Si percussus fuerit incantator a serpente; quis medebitur ei?» (Eccli. XII.) Item Dominus pro Petro et successoribus ejus, inquit: «Duc in altum rete (Luc. V) ,» id est in profundum disputationis sacrae Scripturae intellectum et inquisitionem, si 145 dubii casus emerserint, ut sic videas quid agendum sit, quid non. Item: Idem apostolis: «Colligite fragmenta ne pereant (Joan. VI) ,» id est minutias fragmentorum, id est subtilium sententiarum et secreta mysteria, quae rudes capere nequeunt, et etiam quae subterfugiunt manus prandentium, [Col. 0171C] hoc est intellectum et inquisitionem disputantium, investigate et memoriter tenete, sicut cophini et perfecti pleni edulio verbi Dei, ut pro tempore et loco ea pauperibus, etiam insciis, erogetis. Item: Dominus distinguens ministros Ecclesiae in «apostolos, evangelistas, etc., pastores et doctores (Ephes. IV) » conjungit. Ob hoc etiam Apostolus describens «pastorem» Ecclesiae, in fine descriptionis ejus (quasi vitalem et substantialem differentiam) ponit «doctorem,» qui sciat scilicet contradicenti sanae fidei resistere, et paratus sit «omni poscenti reddere rationem, de fide et spe (I Petr. III) ,» et bonis moribus Ecclesiae.

Item: Hieronymus de Helvidio (epist. De perpetua virginitate B. Mariae) , qui unicum et horrendum [Col. 0171D] monstrum in Gallia, solus in universo mundo sacerdos laicus fuit, qui tamen quoad ordinationem dictionum congrue, quoad intellectum vero impie scripsit quaedam de beata Virgine Maria: Item: Si ex praecepto Domini, hospes unius noctis cum tanta diligentia est eligendus, ne fama praedicationis maculetur infamia hospitis, quanto diligentius eligendus est sacerdos, non hospes, sed rector Ecclesiae futurus, per plura tempora? Qui cum tanta maturitate et sollicitudine est ordinandus, cum quanta est deponendus?

Ad indignam autem promotionem indignorum, imo verius intrusionem repellendam et confutandam, [Col. 0172A] intueri libet officium praelatorum (quo nomine ruralis sacerdos etiam comprehendatur). Quod attentare cum timeant viriles et perfecti, desinant ad id exsequendum intrudi, vel etiam canonice eligi, indigni praesumptuosi. De hoc ait Moyses, Numer. cap. XXVII: «Provideat Dominus Deus spirituum omnis carnis, virum qui sit super multitudinem hanc, et possit exire, et intrare ante eos.» Exire, ut pastor, pro ipsis contra hostes visibiles et invisibiles; intrare, tabernaculum et ecclesiam, ut pro eis oret. «Et ducere illos,» ad bellum «contra spiritales nequitias (Eph. VI) ,» verbo et exemplo, sicut dux eorum; «et introducere eos,» tandem in Jerusalem supernam: «ne sit populus Domini, sicut oves sine pastore.» Item, ibidem: [Col. 0172B] «Tolle Josue filium Nun, virum in quo est Spiritus Dei, et pone manum tuam super eum, qui det praecepta vitae filiis Israel; quo consulente Dominum, ad verbum ejus egredietur ad bellum, et ingredietur tabernaculum, ipse primo, et omnes filii ejus cum eo, et caetera multitudo.» Item Genesis cap. XLVI: «Dixit Joseph fratribus suis: Cum vocaverit vos Pharao et dixerit: 146 Quod est opus vestrum? respondebitis: Viri pastores sumus ab infantia. Ad peregrinandum in terram tuam venimus (Gen. XLVII) .» Ecce quia ubique virilitas praecedit gradum praelationis. Maxima enim pars religionis animo constat; animositas enim valde necessaria est praelato, qui si timet, actum est [Col. 0172C] de eo. Horatius:

Item psal. CII: «Benedicite Domino, omnes angeli ejus,» ministri et praelati Ecclesiae «potentes virtute, facientes,» non tantum praedicantes, «verbum illius.» Ad quid? «ad audiendam vocem sermonum [Col. 0173A] ejus.» Hoc est, ut vita bona vestra, praecepta illius audibilia faciatis. De facili enim auditur praedicator, qui facit et vivit ita ut praedicat; qui aliter vivit et aliter praedicat facit ut verbum Dei non audiatur, vel ei credatur. Jerem. c. I: «Tu ergo accinge lumbos tuos, et surge, et loquere ad eos omnia quae praecipio tibi. Ne formides a facie eorum, nec enim timere te faciam vultum eorum,» sed sicut Ezechieli cap. III: «Dedi tibi frontem» aeneam, «duriorem frontibus eorum, ut adamantem et silicem:» faciemque «dedi tibi valentiorem faciebus eorum.» Et Jeremias (cap. I) : «Ego quippe dedi te hodie in civitatem munitam, et in columnam ferream, et in murum aereum super omnem terram Juda.» Notabiliter notandum quod Job, Elias, Jeremias, Joannes, [Col. 0173B] nonnisi accinctis lumbis, quidam tunicis pelliceis, quidam corrigiis, quidam asperitate vitae et maceratione carnis missi sunt ad praedicandum. Hoc idem praeceptum dedit Dominus apostolis, dicens: «Sint lumbi vestri praecincti,» et post, «lucernae ardentes (Luc. XII) .» Ituro enim ab bellum, primo est infrenandum jumentum corporis, crucifixione illius «cum vitiis et concupiscentiis (Galat. V) ,» abstinentia et continentia, ne homo ruat in praecipitium, et ut composito gradu vehat tantum insessorem, id est Spiritum sanctum. Ad quod rigida et austera vita decet praedicatorem, non mollis et enervis. Praelatus autem civitas est munita virtutibus, columna 147 sustentans Ecclesiam; murus, eam tuendo, ad quem, sicut ad civitatem refugii, [Col. 0173C] confugiendum subditis, quia: «Gloriosa dicta sunt de te, civitas Dei (Psal. LXXXVI) .» Haec est civitas, scilicet praelatus, quae non expugnatur.

Item: Accedens ad officium pastorale attendat, quod inter judices nullus judicare voluit populum, nisi prius suscitato spiritu ejus a Domino ad hoc exsequendum. Unde suscitavit Dominus spiritum Othonielis (Judic. I) , spiritum etiam Deborae prophetissae, antequam judicaret populum (Judic. IV) . Spiritum etiam Gedeonis, qui nisi dato sibi signo velleris compluti et areae aridae, deinde econtrario, areae complutae et velleris siccati voluit judicare populum (Judic. VI) . Nec tu ad hoc officium accedas, nisi prius datis tibi, non dico signis miraculorum, sed signis virtutum et bonorum operum. Item, Exodi [Col. 0173D] III, ait Dominus Moysi: «Veni, mittam te ad Pharaonem, ut educas populum meum de Aegypto.» Cui Moyses: «Qui ego sum,» scilicet insufficiens, et nihil, «ut vadam ad Pharaonem, et educam filios Israel de Aegypto?» Cui Dominus: «Signum habebis quod misero te,» scilicet mutationem virgae in colubrum, et vice versa colubri in virgam: signum etiam manus in sinum et factae leprosae, extractae et mundatae: signum etiam mutationis aquae in sanguinem. Cui Moyses: «Obsecro, Domine, non sum eloquens ab heri et nudiustertius, et ex quo locutus es ad servum tuum impeditioris et tardioris linguae sum.» Obsecro, inquit, «Domine, mitte quem missurus es (Exod. IV) ,» scilicet digniorem et eloquentiorem [Col. 0174A] me, Aaron. Augustinus (lib. II, q. in Exod.) : Secundum Hebraeos gracilem et tenuem vocem habuit Moyses, et necesse erat, clamosa voce uti, quia propter regium fastum prope accedere non permittebatur; et est summa, quia nec tardus lingua erat, nec se ineloquentem profitebatur, cui Dominus «dedit verba sua in os ejus.» Erat autem, quantum ad Aegyptios, sonorae vocis et eloquentiae incomparabilis, sed se reputabat ad hoc officium insufficientem. Qui autem credit se esse sufficientem, insufficiens est; et qui putat et credit se esse insufficientem, sufficiens est, et benepatiens, et humilis, ut annuntiet: «Quod enim sapientius et fortius est hominibus,» stultum est Deo; «et quod stultum est Deo, sapientius et fortius quolibet homine (I Cor. I) .» Item: II Tim. II: «Sollicite autem cura teipsum [Col. 0174B] probabilem exhibere Deo operarium,» id est merito vitae te talem apud Deum exhibeas, ut tibi populus obediat. «Inconfusibilem,» ut dictis opera consonent; nec erubescas, vel timeas evangelizare. Idem in prima ad eumdem: «Attende tibi» primo, «et doctrinae» post. Quo nomine officium totum praelati intellige. Et in Act. apost. cap. XX: «Attendite vobis et universo gregi, in quo posuit vos Spiritus sanctus episcopos, regere Ecclesiam Dei. Recte tractantes veritatis verbum,» recte docentes proximum, verbo, et exemplo scilicet, et pro competentia singulorum, ut ita baculus pastoralis convertatur in se, «et os turturis retorqueatur usque ad ascellas (Levit. I) .» Unde Dominus in Evangelio [Col. 0174C] (Luc. XII) : «Quis putas est fidelis servus et prudens, quem constituit Dominus super familiam suam,» et nihil privati amoris, scilicet timoris, vel lucri «super familiam suam, ut illis in tempore» 148 (quia praedicatio, si assidua sit, vilescit) «tritici det mensuram,» secundum capacitatem auditorum vel singulorum. «Beatus ille servus,» etc

Augustinus (In expositione inchoata Epist. ad Rom. ante medium): Quid sibi vult quod Apostolus in salutatione praelati tria ponit, scilicet «Misericordiam,» id est peccatorum remissionem, «et pacem,» id est tranquillitatem mentis, et quasi quamdam praelibationem pacis aeternae; «et gratiam.» In salutatione autem (ut in utraque Epist. ad Tim.) personarum privatarum, duo prima tantum; ideo, [Col. 0174D] inquam, quia praeter illa, gratia ad robur et fortitudinem praelato est necessaria. Cui sicut Josue successori Moysis ter dicitur: «Confortare et esto robustus (Josue I) .» Item: Cum Ecclesia traditur indigno, potest Heli cum filiis Israel conqueri et dicere: «Heu! translata est gloria Domini de Israel, quia capta est arca Domini. Philisthiim enim asportaverunt eam a lapide adjutorii in Azotum (I Reg. IV) ,» id est ignis patris mei, in ignem concupiscentiae, «et intulerunt eam in templum Dagon» (I Reg. V) , piscis tristitiae, in Ecclesia negotia et lucra saecularia quaeritantes. Tunc Jacob defleat Joseph venditum et vinctum in carcerem Putiphari eunucho, (Gen. XXXIX) , cum Ecclesia et sacramenta ecclesiastica eunuchis [Col. 0175A] mollibus, sterilibus et indoctis dispensanda committuntur. Hoc idem deflet Jeremias in Threnis, dicens (cap. X) : «Egressus est a filia Sion omnis decor ejus. Facti sunt omnes principes velut arietes non invenientes pascua, et abierunt absque fortitudine,» pastoris scilicet, «ante faciem subsequentis,» diaboli fugantis eos. Unde, quia «facti sunt hostes ejus in capite, parvuli ejus ducti sunt in captivitatem ante faciem tribulantis.» Percusso pastore, dispergensur oves gregis (Matth. XXVI) . Item idem: «Manum suam misit hostis ad omnia desiderabilia ejus, quia vidit gentes,» id est gentiliter viventes, «ingressas sanctuarium suum,» id est promotos in Ecclesia, «de quibus praeceperat Deus ne intrarent in Ecclesiam tuam.» In qua, «quoniam erectus est [Col. 0175B] inimicus, deposita est vehementer, non habens consolationem vel consolatorem (Thren. I) ,» adeo ut jam cum Propheta pro indignorum promotione dicat lugendo: «Deus, venerunt gentes in haereditatem tuam, polluerunt templum sanctum tuum, posuerunt Jerusalem,» sanctam Ecclesiam, «in pomorum custodiam (Psal. LXXVIII) .» Imo, ut minor sit cura hodie de adhibendis custodibus animarum regendarum, quam de adhibendis custodibus pomorum vilium (de quibus hoc hodie porcis comedendum relinquitur) non eorum de quibus in Canticis (cap. VII) : «Omnia poma nova et vetera reservavi tibi, dilecte mi,» ut minor sit sollicitudo de clavibus Petri, quam de clavibus cellarii. Item ad Rom. I: «Desidero videre vos, ut aliquid vobis impertiar [Col. 0175C] gratiae spiritualis.» Praelati enim potius interest dare subditis quam accipere ab eis, in quibus tamen, si bene militaverit, pro se auream, pro illis custoditis aureolam accipiet. De qua gratia subdit: «Veniam ad vos,» scilicet ad confirmandos vos in fide, id est simul consolari in vobis per eam quae invicem est fidem vestram atque meam. Item in eadem, c. I: «Proposui venire ad vos, ut aliquem fructum habeam in vobis, sicut et in caeteris gentibus,» potius dando vobis quam accipiendo. Quod confirmans Dominus in Evangelio, ait: «Non vos me elegistis, sed ego elegi vos, ut eatis, et fructum afferatis, et fructus vester maneat (Joan. XV) .» Quasi 149 diceret: Fructum quaerite vobis, in subditis, aeternum [Col. 0175D] et permanentem, non temporalem, qui non permanet. Item in eadem: «Graecis ac barbaris debitor sum sapientibus et insipientibus; ita, quod in me promptum est et vobis, qui Romae estis, evangelizare.» Apostolus promptus fuit evangelizare, antequam ad hoc officium accederet. Non accessit ad hoc ut postea promptus fieret ad illud, sicut ii qui applicandi sunt doctrinae, cum deberent docere.

Item IV Reg. XI: «Pepigit igitur Joiada pontifex foedus inter Dominum et regem, inter Deum et populum; inter regem et populum, ut esset populus Domini,» obediens Deo et regi. Praelatus enim mediator est inter Deum et praedictos, qui pacisci habet, et componere pacem inter Dominum et subditos. Sed quis sit mediator ejus, si conversus [Col. 0176A] fuerit in lupum et mercenarium, non legitur, sed sine custode, sub praetextu officii frivolis quibusdam rationibus se tuens, desaevit in subditos, qui tamen successit in locum et ministerium Eliae. Cui cum igneo curru insistente quatuor rotis raperetur in coelum, ait Eliseus: «Pater mi, pater mi, currus Israel et auriga ejus (IV Reg. II) . Geminatio dictionis notat paternum affectum, et officium paternum exhibendum filiis. Debet enim praelatus inniti et subvehi quatuor rotis, id est, quatuor cardinalibus virtutibus. Oportet enim praelatum esse justum, fortem, temperatum, prudentem, qui est currus Dei et Ecclesiae, non Pharaonis.

Habet enim eam regere, portare et sustentare exemplo sanctae conversationis, verbo praedicationis, [Col. 0176B] beneficio temporalis consolationis, suffragio obsequii et devotae orationis; qui, ut auriga Ecclesiae, sibilum, et cantum, et alia lenimenta habere debet, quibus demulceat et consoletur eam. Unicum etiam aculeum in manu, ut boves (id est caro) cum recalcitrant, stimulet et flagellet; ut composito gradu vehat sessorem suum, id est spiritum suum, quod et in baculo pontificali notatur. Nunc autem bubulci nostri plures habent stimulos et causas pungendi, et nullum lenimen. Unde quidam:

Apostolus scribens contra negligentiam praelatorum I Tim. IV ait: «Attende,» pastor, «lectioni,» et post, «exhortationi» jam volentium «et doctrinae» nescientium: et «noli negligere [Col. 0176D] gratiam» officii tui, «quae in te est, quae data est tibi per prophetiam,» id est sanctorum canonicam electionem, in qua ex praeteritis videntur dicere qualis futurus sis. Et in eadem Epist. cap. I: «Et hoc praeceptum,» de informanda et regenda Ecclesia Christi, vigilanter, sollicite et strenue, «tibi commendo, fili, o Timothee, secundum praecedentes in te prophetias,» id est, secundum quod te novi habere ante hanc scientiam sacrarum litterarum, quae dicuntur prophetiae, vel secundum quod Spiritus sanctus ostendit mihi de te per inspirationem vel gratiam exponendi eas, quam novi te habere, quoniam ab infantia sacras litteras nosti, et secundum etiam praecedentem vitam tuam, quae debuit esse quasi prophetia, qualis futurus esses, si postmodum [Col. 0177A] promotus esses: «ut milites,» actu, «in illis bonam militiam, habens fidem,» sanam doctrinam, «et bonam conscientiam.» Item I Machab. c. V: «Si Judas Machabaeus,» potestas saecularis, «erat congregans extremos exercitus, hortatusque populum per totam viam, donec venirent in terram Juda, et ascenderent in montem Sion cum gaudio et laetitia, et offerrent holocausta, eo quod nemo ex eis cecidisset, donec reverteretur in pace in Jerusalem;» quanto magis praelatus ecclesiasticus debet ex officio congregare debiles et infirmos de Ecclesia, et hortari per totam viam hujus vitae, vigilanterque et strenue eos custodire et regere, quousque ascendant in montem Domini coelestem Jerusalem, laudentque sponsum in saecula [Col. 0177B] saeculorum in pace, eo quod nemo ex eis cecidisset, cum cecidissent a latere ejus per custodiam pastoris tuto itinere minantis eos per desertum in terram Juda? IV Reg. XXII et XXIII: Si Josias rex Juda adhuc puer, auditis verbis legis Domini, perlecto coram eo Deuteronomio, perterritum habuit cor, «scindens vestimenta sua,» humiliatus sedens et flens coram Domino, eo quod praecepta ejus non observasset, «percussit foedus coram Domino, ut ambularet post eum» in omnibus praeceptis ejus, in toto corde et in tota anima, «suscitaretque verba foederis et legis lectae» coram eo, praecipiens etiam omnia immunda vasa ejici a templo, seminifluos et immundos a civitate, altaria et lucos destrui, ritumque legis in omnibus observari: [Col. 0177C] quanto sollicitius et vigilantius spiritualis praelatus (ad cujus pertinet officium) in praedicta Ecclesia Dei curare debet, et non negligere, vel quasi surda aure transire, ad tonitrua et verba Domini non evigilans? Item Jeremias comminans praelatis propter socordiam, torporem et negligentiam ipsorum cap. L, ait: «Grex perditus factus est populus meus: pastores eorum seduxerunt eos, feceruntque vagari in montibus» 151 superbiae, «de monte in collem,» de peccato in peccatum, «transierunt. Obliti sunt cubilis sui,» a quo tria hominem expellunt, fumus, stillicidium et litigiosa uxor. «Omnes qui invenerunt, comederunt eos, et hostes eorum dixerunt: Non peccavimus, [Col. 0177D] pro eo quod peccaverunt Domino decori justitiae.» Item: Dominus totam Galilaeam circuibat praedicans, et curans languores populorum, docens in hoc officium praelati, in quo exercendo debet esse vigilans, utilis, sollicitus, impiger et strenuus (Matth. IV) . Item Isaias, cap. LII: «Ablatus est populus meus gratis,» per incuriam pastorum: «Dominatores ejus inique agunt, dicit Dominus, et jugiter tota die nomen meum blasphematur.»

Unde Ezech. cap. XXXVI: «Propter vos jugiter nomen meum blasphematur inter gentes,» quia populus hodie, non sicut, imo plusquam sacerdos, et sacerdos minus, non sicut populus. Contra cujusmodi sacerdotes Apostolus scribens I ad Tim. cap. IV, ait: «Nemo contemnat adolescentiam [Col. 0178A] tuam, sed exemplum esto fidelium in verbo,» et praedicatione, «et conversatione,» ut videntes tuam, etiam a licitis pluribus, continentiam, ipsi sancti comparatione tui indignos se esse judicent. Nihil enim est, quo magis laedatur Ecclesia, quam quod laicos videt esse meliores clericis. Item Isaias, c. XXVIII: «Audite verbum Domini, viri illusores, qui dominamini super populum meum. Dixistis enim» (opere, si non verbo): «Percussimus foedus cum morte,» (unde Salomon: «Sponsiones fecerunt usque ad mortem [Sap. I] ,») «et cum inferno fecimus pactum. Flagellum inundans cum transierit non veniet super» eos, vel «nos.» Isaias hoc de iis dicit: «Quia posuimus mendacium spem nostram, et mendacio protecti sumus: sed vae vobis, qui [Col. 0178B] prae ebrietate,» indiscretione et negligentia «erravistis. Sacerdos et propheta nescierunt, prae ebrietate absorpti sunt a vino,» luxuria et jucunditate, et delectatione temporalium. «Erraverunt in ebrietate,» indiscretione et superfluitate, aliosque errare fecerunt. «Nescierunt videntem, ignoraverunt judicium. Omnes enim mensae repletae sunt vomitu sordibusque, ita ut non esset ultra locus.» Usque enim ad os repleta est Ecclesia in praelatis stercoribus temporalium, desidia, avaritia, adeo ut laicis locum in his non relinquant, sed eos superent. Propterea: «Vae vobis desertoribus populi mei, qui fecistis consilium, et non ex me; et ordiremini telam, et non per Spiritum meum; qui additis [Col. 0178C] peccatum super peccatum, qui ambulatis,» pompatice,» ut descendatis in Aegyptum, et os meum non interrogastis, sperantes auxilium in fortitudine Pharaonis, habentes fiduciam in umbra Aegypti (Isa. XXX) :» Divitiis et pompa saeculari. Unde Amos, cap. VI: «Vae qui opulenti estis in Sion, optimates capita populorum, ingredientes pompatice domum Israel.» Propter quod emittam famem in terram, non famem panis, neque sitim aquae, sed audiendi verbum Dei.» Quia parvuli petierunt panem, et non erat qui frangeret eis (Thren. IV) .» Imo adest qui panem spiritualem verbo et exemplo, corporalem etiam rapina auferat. Unde et ps. CIV: «Et vocavit famem super terram, et omne firmamentum panis contrivit. Misit ante eos virum, in [Col. 0178D] servum venundatus est Joseph. Humiliaverunt in compedibus pedes ejus, ferrum pertransiit animam ejus, donec veniret verbum ejus.» Ecce, quae 152 praelatus pati debet pro populo, ut ei veniat, et antequam ei veniat, verbum quod praedicet eis. «Eloquium Domini inflammavit eum (Psal. CIV) ,» quia qui non ardet, non incendit: «Ignitum eloquium (Psal. CXVIII) » non capit frigidum pectus. Spiritus sanctus in igneis linguis descendit super apostolos antequam praedicarent (Act. II) . Basilio etiam praedicante, visa est lingua ignea egredi de ore ejus; et Sebastiano praedicante angelus videbatur ei tenere librum, de quo universa ejus praedicatio procedebat. Post hoc autem: «Misit rex, et solvit eum princeps populorum, et dimisit eum. Constituit eum dominum domus [Col. 0179A] suae, et principem omnis possessionis suae, ut erudiret principes ejus sicut semetipsum, et senes ejus prudentiam doceret, etc. Post quem: «Misit Moysen servum suum, Aaron quem elegit ipsum (Psal. CIV) .» Nemo assumit sibi honorem, sed qui vocatus est a Deo tanquam Aaron (Hebr. V) . Qui enim gladium acceperit, gladio peribit (Matth. XXVI) . «Posuit in eis verba signorum suorum et prodigiorum in terra Cham (Psal. CIV) .»

Nota in his omnibus ordinem, gradus et officium praelati, qui ut Joseph in Aegypto pascere debet populum Dei (Gen. XLI) , et ut Moyses ab Aegypto educere (Exod. XII) . Item Lucas in sermone Apostoli habito ad episcopos et sacerdotes in Asia convocatos Miletum (qui scribitur in Actis apostolorum cap. XX) breviter comprehendente curam omnem, et pastorale officium habendum circa subditos, ait Apostolus, «Ne mora fieret sibi in Asia. Festinabat, si possibile esset, ut diem Pentecostes faceret Jerosolymis.» Ergo praelatus in majoribus solemnitatibus non debet abesse ecclesiae suae. «A Mileto autem mittens Ephesum, vocavit majores natu,» senes, «Ecclesiae. Qui cum venissent, et simul essent, dixit eis: Vos scitis a prima die qua ingressus sum in Asiam, qualiter per omne tempus vobiscum fuerim, serviens Domino in omni humilitate, et lacrymis, et tentationibus quae acciderunt mihi» ex Judaeis: «quomodo nihil subtraxerim utilium, quominus annuntiarem vobis» incognita salutis, «et docerem vos publice,» in Ecclesia, «et [Col. 0179C] per domos testificans Judaeis et gentibus poenitentiam et fidem,» et alios mores «in Dominum Jesum Christum. Et nunc alligatus a Spiritu vado in Jerusalem, quae in ea ventura sunt mihi ignorans, nisi quod Spiritus sanctus per omnes civitates protestatur mihi, dicens: Quoniam vincula et tribulationes me manent. Sed nihil horum vereor, nec facio animam» vel vitam meam «pretiosiorem quam me:» Multo minus sua, qui nulla habuit,» dummodo consummem cursum meum et ministerium quod accepi a Domino Jesu, testificari Evangelium gratiae Dei.» De quo ministerio Apostolus II ad Tim. c. IV ait: «Tu vero vigila, et in omnibus labora,» tam perversos quam bonos recte docendo, «opus fac [Col. 0179D] evangelistae,» confirma opere, quod praedicas ore, «ministerium tuum, imple» sic: «sobrius esto,» discretus in omni opere tuo, carens omni superfluitate, etiam licita abjiciendo. «Omnis enim qui in agone contendit, ab omnibus se abstinet (I Cor. IX) .» Sequitur: «Et nunc scio quia amplius non videbitis faciem meam vos omnes, per quos transivi, praedicans regnum Dei. Quapropter contestor vos hodierna die, quia mundus sum a sanguine omnium vestrum. Non 153 enim subterfugi,» id est dimisi, «quo minus annuntiarem vobis omne consilium Dei.» Aliquem sermonem doctrinae necessarium ad salutem. Ergo si quo minus annuntiasset eis reus esset animarum ipsorum. Si enim frater fratris, proximus proximi, tenetur esse custos [Col. 0180A] (alioquin vox sanguinis fratris clamabit ad Dominum de terra [Gen. IV] ), multo magis et praelatus custos animarum esse tenetur, pro quibus spopondit, quod oves infirmas, etiam super humeros portans introducet in ovile coeleste, omnia praeponens, imo proprium corpus exponens morti propter illas.

De eodem Jerem. cap. XLVIII: «Maledictus qui prohibet gladium suum a sanguine,» a peccati mactatione. Gregorius (part. III Curae pastoral. Admonit. 26) : Potest haec maledictio et omnibus convenire, quanto magis praelatis? Gladium a sanguine prohibere, est praedicationis verbum, a carnalis vitae interfectione retinere. Item III Reg. cap. XX: «Haec dicit Dominus: Quia dimisisti virum dignum [Col. 0180B] morte de manu tua, erit anima tua pro anima illius, et populus tuus pro populo illius.» Sequitur: «Attendite vobis et universo gregi, in quo vos Spiritus sanctus posuit episcopos regere Ecclesiam Dei, quam acquisivit sanguine suo. Ego scio quoniam intrabunt post discessionem meam lupi rapaces in vos, non parcentes gregi. Et ex vobis ipsis exsurgent viri loquentes perversa, ut abducant discipulos post se. Propter quod vigilate, memoriter retinentes, quoniam per triennium nocte et die non cessavi cum lacrymis monens unumquemque vestrum. Et nunc commendo vos Deo, et verbo gratiae ejus (Act. XX) ,» Verbo incarnato, qui vobis praedicavit, vel verbo quod ipse, et ego per eum vobis praedicavi, ut sit custos vestri. Unde, II Petri [Col. 0180C] cap. 1: «Habemus propheticum sermonem firmiorem, cui bene facitis attendentes, quasi lucernae lucenti in caliginoso loco, donec dies elucescat, et Lucifer oriatur in cordibus vestris. Argentum et aurum, aut vestem nullius concupivi (Act. XX) .» Glossa. In hoc agnoscuntur et dignoscuntur lupi, quod hujusmodi concupiscunt et exigunt, quod non veri praelati. «Vos ipsi scitis, quoniam ad ea quae mihi opus erant, et iis qui mecum sunt, ministraverunt manus istae» Exemplum operandi, signum est episcopis, quo discernuntur a lupis. «Omnia ostendi vobis, quoniam sic laborantes oportet suscipere infirmos ac meminisse verbi Domini Jesu (quoniam ipse dixit): Beatius est magis dare, quam [Col. 0180D] accipere. Et cum haec dixisset, genibus positis oravit cum omnibus illis.» commendans illos Deo. «Magnus autem fletus factus est omnium, et procumbentes supra collum Pauli osculabantur eum, dolentes maxime in verbo quod dixerat, quoniam amplius faciem ejus non essent visuri, et reducebant eum ad navem (Act. XX) .» Bonus princeps et rector est, in cujus discessu subditi dolent et flent, maxime non visuri eum amplius.

Praecipua virtus et ornamentum praelati est patientia, quam commendans Apostolus sicut valde necessariam praelatis in II Epist. ad Cor. c. XII., ait: «Et si nihil sum inter vos, signa tamen apostolatus [Col. 0181A] mei facta sunt super vos in omni patientia.» Nota, «Omni.» Item Dominus: «Ecce ego mitto vos sicut oves in medio luporum, estote ergo prudentes sicut serpentes, et simplices sicut columbae.» Et iterum: «Qui percusserit te in una maxilla, praebe ei et aliam; et qui abstulerit tibi tunicam, praebe ei et pallium (Matth. X) ;» et ablato equo, cum eremita dicas: Quin etiam et scuticam tene. Item IV Reg. II, Eliseus ad Eliam: «Pater mi, currus Israel et auriga ejus,» id est sustentator et rector. Super hoc Greg. lib. Moral. XX et in hom. 21, lib. II (in dial. ver. 12, lib. XX, c. 28) , super Ezech. ait: Amica potestati pene semper est impatientia, eique male subjectae imperat, quia quod ipsa sentit, potestas facile exsequitur. Sed sancti praelati plus [Col. 0181B] se interius patientiae jugo subjiciunt, quam foris hominibus praesunt. Et ideo plus aliquorum seditiosorum tumultus tolerant, quo se de eis ulcisci amplius possunt, et ne unquam ad illicita transeant, plerumque etiam nolunt pro se exsequi quod licet, subjectorumque strepitus sufferunt, per amorem increpant, quos per mansuetudinem portant, etiam docere non cessant; scientes scriptum esse: «Doctrina viri per patientiam dignoscitur (Prov. XIX) .

Si itaque doctrina in patientia est, tanto quisque doctus ostenditur, quanto amplius patiens fuerit. Hinc est quod bonus discipulus, magistrum in aere tolli videns, clamat: «Pater mi, pater mi, currus Israel, et auriga ejus (IV Reg. II.) Quid est quod [Col. 0181C] currus et auriga dicitur, nisi quod auriga agitat, currus portat? Doctor ergo qui mores populi per patientiam sustinet, et sacri eloquii verbis docet, et «currus» dicitur et «auriga.» «Currus,» quia mala tolerando portat; «auriga,» quia exhortando agitat et excitat. «Currus,» quia mala sustinet; «auriga» quia populum bonis admonitionibus exercet.

De sollicitudine et humilitate pastorali, quarum nutrix est paupertas, quae contempta multum obest, observata vero maxime prodest. Unde Dominus praecipiens apostolos et eorum successores [Col. 0181D] exoneratos esse a curis saeculi, et divitiis temporalibus, ait: «Nolite possidere aurum vel argentum, neque 155 pecuniam in vasis vestris (Matth. X) .» Praedicatori enim, qui ad contemptum divitiarum hortari debet, amputatio prope necessaria est, ne portans opera saeculi, et onus saecularium negotiorum minus vacet officio suo. Tanta enim fiducia debet illi esse in Deo, ut praesentis vitae sumptus, etsi non praevideat, tamen sibi non defuturos certissime sciat. Quare autem haec eis praecipiat, subdit (quia omnia necessaria eis debentur, ab iis quibus praedicant): «Dignus est operarius cibo suo (ibid) .» Nota, suo. Et cujusmodi suo? Audi Lucam hoc determinantem. «Edentes et bibentes, quae apud illos sunt (Luc. X) .» Et ne lautiora et [Col. 0182A] pretiosiora, quam «quae apud illos sunt,» quaerantur, subinfert: «Quae apponentur vobis.» Si ergo cibum quaeris, necesse est ut modicitatem apostolicae praedicationis amplectaris, ut observes principium mandati, scilicet: «Ne possideas aurum vel argentum (Matth. X) .» Si tibi, ut successori apostolorum, expetis a subditis, quibus operaris, cibum erogari, quomodo finis mandati observabitur (imo multis etiam canonibus observatur vel confirmatur) sine principio ejusdem? Incivile est partem legis aperire, et observandam esse asserere, partem vero abscondere, vel de ea, quasi non observanda, disputare. Vel qua auctoritate derogabitur primae parti praecepti? si dixeris consuetudine et usu utentium in contrarium, localia, et temporalia, et [Col. 0182B] personalia esse asserens praecepta ecclesiastica, nihil soliditatis habebit Evangelium, cui obviat Dominus, dicens: «Quod uni dico, omnibus dico (Marc. XIII) .» Si dixeris quia hoc non possideas, sed ad usus pauperum reserves, ita et laicus. Nihil amplius ergo tibi in hoc praecipit, quam laico. Item Dominus: «Quam difficile, qui pecuniam habent, intrabunt in regnum coelorum (Luc. XVIII) : Facilius est camelum intrare per foramen acus, quam divitem intrare in regnum coelorum (Matth. XIX) .» Mirantibus autem et obstupescentibus discipulis in verbis ejus, dixit ei Simon Petrus: «Ecce nos reliquimus omnia;» etiam voluntatem habendi. In numero enim divitum computatur, qui divitias concupiscit, etsi eas non habeat. Sequitur: «Et secuti [Col. 0182C] sumus te. Quid ergo erit nobis?» Respondit: «In regeneratione, cum sederit Filius hominis in sede majestatis suae, sedebitis et vos super sedes duodecim judicantes duodecim tribus Israel (ibid.) .» Pro quo praemio Joannes, relicta sindone, profugit ab eis; Joseph, relicto pallio (Gen. XXXIX) ; Matthaeus etiam relicto telonio, et ratiociniis vectigalium relictis etiam cum periculo, secutus est Dominum. Ille etiam vir evangelicus volens sepelire patrem, praecipitur a Domino relinquere sepulturam patris sui, et sequi eum (Matth. VIII) . Ergo multo magis praelato praecipitur relinquere strepitus belli, et onus, et curam temporalium. Sed quomodo praelati (successores apostolorum) hujus temporis [Col. 0182D] dicunt: «Ecce nos reliquimus omnia, et secuti sumus te,» cum temporalibus abundent etiam supra laicos, cum «omnia ea inquirant, quae gentes (Matth. VI) ,» cum thesaurizent sic contra praeceptum Domini multiplicantes aurum et argentum, equos et phaleras, et pompam saeculi quod etiam regibus Israel prohibitum erat, ne reducerentur in Aegyptum? (Deut. XVII) . Si dixerint quia «omnia reliquerint,» eo quod patrimonium et propria 156 non habeant, sed tantum dispensationem rerum pauperum sibi creditam, sic reliquerunt omnia imperatores multi et reges, ut illi qui ex electione succedunt in regnum, non ex haereditate. Si dixerint: «Ecce nos reliquimus omnia,» quia Deo omnia postponimus; similiter ad hoc tenentur [Col. 0183A] et conjugati. Vel quomodo praedicabunt subditis dispergere, et erogare bona sua pauperibus, qui dispersa non cessant congregare et reponere? Tutius esset, nec habere unde aliis erogarent. Vel si non reliquerunt omnia, quomodo cum Domino judices venient? Item in Evangelio Joannis: «Reliquit mulier Samaritana hydriam suam, et abiit in civitatem, annuntians omnia, quae dixit illi Jesus (Joan. IV) .» Discant hinc evangelizaturi, prius hydriam, id est cupiditatem relinquere, et onus et curam saeculi deponere, antequam curent evangelizare. Item in Evangelio Luc. cap. XXII: «Facta est contentio inter discipulos, quis eorum videretur esse major.» Quibus Dominus: «Reges gentium dominantur eorum, et qui potestatem,» largiendi, [Col. 0183B] «habent super eos, benefici vocantur. Vos autem non sic.» Quia etiam eorum, quae distribuitis, non auctores, non domini, sed dispensatores estis. Si ergo praelatus ecclesiasticum alicui confert beneficium, et digno et gratis, potius accipit, quam dat: si autem indigno vel non indigenti, furatur res pauperum, defraudat, et ille eas rapit. Quomodo igitur praelati eos quos promoverunt sibi obligatos esse putant ad obsequendum in omnibus, et se eis fuisse beneficos turpiter improperant? Si digne dant, id est assignant beneficium ecclesiasticum, potius accipiunt quam aliquid dent. Vel, quomodo principes saeculares amplius dominantur, quam Ecclesiarum praelati? Si dixeris, quia dominabiles sunt, et non [Col. 0183C] dominantur: Nunquid, et servos, et ancillas, et feuda, et onera, et nomina dignitatum non habent in actu, sicut et divites saeculi? Nonne militant Caesari, sicut et Deo? Imo magis quam Deo. Sed et de his hodie verius dicitur per infandam subtractionem negativae particulae: «Reges gentium, vos autem plus quam sic,» quia et in saecularibus et in spiritualibus, accincti sunt gladio materiali, sicut spirituali.

Post gradum sacerdotalem pauca perstringenda sunt de dignitate diaconorum et gradu. Ad quos (quales esse debeant ostendens Apostolus) transit a gradu episcoporum, nomine episcoporum reliquos [Col. 0183D] sacerdotes dans intelligi. Scribens itaque de diaconibus in I Epist. ad Timoth. cap. III, ait: «Diaconos» semper oportet esse continentia corporis et mentis «pudicos,» ut episcopos, «non bilingues, non multo vino deditos,» non ebriosos, «non turpe lucrum sectantes,» non 157 ementes, ut carius vendant: «habentes mysterium fidei in conscientia pura,» sane credentes, et opera fidei habentes. De quibus repeti possunt, quae praedicta sunt de episcopis, cum eis eadem conveniant. «Et hi:» non ait simpliciter «Hi,» sed: «Et hi,» scilicet diacones, sicut et episcopi, «probentur primum» antequam ordinentur: et ordinati in vita, scientia et facundia, «et sic» probati, et ordinati «ministrent, nullum crimen habentes.» Unde Ambrosius (libro I Officiorum, c. 50) : [Col. 0184A] Sanctum et honestum praecipit Apostolus eligi in sacerdotem et levitam. Et Hieronymus (ep. 128, ad Fabiolam, quae incipit: Usque hodie) : Non nisi perfectus scientia et moribus in sacerdotem et levitam est eligendus. Et Dominus Moysi (Num. III) : Demum is eligatur sacerdos et levita, qui dicat patri: Non novi vos. Levitae enim vigiles et excubiae sunt templi, et portitores vasorum ejus. Itaque «Mundamini, qui fertis vasa Domini (Isa. LII) .» Item Apostolus I ad Tim. cap. V; «Manus nemini,» etsi sapiens et religiosus videatur, «cito,» sine praejudicio, et examinatione praevia, «imposueris.» Prima autem manus impositio debetur, diaconibus ordinandis. De novo enim institutum est subdiaconatum esse sacrum ordinem. Cur autem nemini cito [Col. 0184B] imponenda sit manus, subdit, «Neque communicaveris peccatis alienis;» consensu, omnibus quaecunque faciet nisi semel et iterum probaveris. Cum tanta enim maturitate est ordinandus cum quanta est deponendus, imo majori. Quia;

Ad reverentiam sacerdotalem maxime necessaria est aetas, et quasi de substantia gradus sacerdotalis. Unde Cenomanensis episcopus electo cuidam scribit: Est aetas, quam rigor canonicus, quia in consecratis metuit, a consecrandis excludit. Haec [Col. 0185B] si ita se habent, infinitus labor tibi incumbit, nec facile bonos exitus invenient, quae malo inchoata sunt principio. In summis enim sacerdotibus aetas integra postulatur; unde nec periculum religio metuat, nec reverentiam dignitas sacerdotalis amittat. Inde est quod Ezechieli in trigesimo anno coeli aperiuntur, et videt visiones Dei, et prophetat; prius aetas prophetae describitur, ut quibus annis praedicatio committi debeat ostendatur (Ezech. I) . Christus quoque Joannem supra Petrum dilexit: Petro tamen, non Joanni licet virgini et forte litteratiori, concessa est potestas ligandi atque solvendi (Joan. XXI) . Qui enim per Isaiam (cap. LVII) dixit: «Auferte offendicula de via populi mei:» coram discipulis [Col. 0185C] offendiculum ponere noluit, nec majoribus anteponere juvenem, quamvis eum praerogativa castitatis sibi prae caeteris fecerit familiarem. Detulit igitur aetati, non meritis, nec praetulit conjugatum virgini, sed provectiorem juniori. Denique Luca docente didicimus, quod beata Virgo Christum invenerit in templo sedentem in medio doctorum, audientem illos, et interrogantem (Luc. II) .

Donec igitur annorum defuit integritas, doctor omnium, fines discipuli non excessit. Ubi vero pleni dies accesserunt, factus est magister pro debito, qui fuerat discipulus pro exemplo. His omnibus expressa Ecclesiae forma, quam sequatur, certusque limes apponitur aetatis, infra quem fieri non licet episcopum: facto, cedit ad judicium.

[Col. 0185D] Sed objicitur de Salomone, qui duodennis inunctus est in regem (I Par. XXIX) : sed de Jeremia (Jer. I) , Daniele (Dan. XIII) , Timotheo (II Tim. IV) , qui pueri et citra aetatem virilem facti sunt prophetae et doctores Ecclesiae, nulla est objectio. Ob hoc enim et Salomon 159 forte in regno bonos non habuit exitus. De aliis dicimus quod privilegia paucorum non faciunt legem communem, unde nec trahi deberet in consequentiam, vel si trahere hoc volueris in consequentiam, trahantur, et eligantur similes praedictis. Item Isa. cap. II, III: «Quiescite ab homine, cujus spiritus est in naribus, quia excelsus reputatus est ipse.» Si surrexerit, percutere terram pro peccato Ecclesiae. «Ecce enim dominator Dominus exercituum auferet a Jerusalem et a Juda validum et fortem, [Col. 0186A] omne robur panis spiritualis et robur aquae,» doctrinae, «et fortem, et virum bellatorem, et judicem, et prophetam, et senem; principem, honorabilem vultu, consiliarium, sapientem et prudentem eloquii mystici. Et dabo pueros principes eorum, et effeminati» (id est, lascivi, fluxi et imbecilles), «dominabuntur eis: et corruet [ Vulg. irruet] populus, vir ad virum, et unusquisque ad proximum suum. Tumultuabitur enim puer contra senem,» id est, sine ratione disceptabit, «et ignobilis contra nobilem. Apprehendet vir fratrem suum, domesticum patris sui, et dicet: Vestimentum tibi est,» id est, omnia necessaria, «princeps esto noster, ruina haec,» scilicet generis nostri, «sub manu tua est,» id est sub tua defensione fiat quasi, si [Col. 0186B] vis ascendere, poteris genus nostrum relevare. «Respondebit,» non sufficiens ad onus, sese excusans: Qui mihi non sufficio, quomodo aliis sufficiam? «Non sum medicus, et in domo mea non est panis, neque vestimentum; nolite me constituere principem populi.»

Ita excusat se Jeremias c. I; Moyses Exodi c. IV. Ideo Apostolus praecepit eligi, «non neophytum, ne electus extollatur in superbiam (I Tim. III) .» Unde Ecclesiastes c. II: «Aufer iram et malitiam de corde. Adolescentia enim et voluptas vana sunt.» Et quid aliud adolescentibus committere regimen animarum, nisi Joseph, id est Christum, vendere et tradere eunuchis sterilibus, mollibus et effeminatis? (Gen. XXVII.) Arcam etiam Domini relinquere Philisthaeis idololatris, ut locetur juxta Dagon? (III Reg. V.) Sed et vasa Domini tradere concubinis, et pueris Baltassar, ut in illis bibant? (Dan. V.) Ob quam rem interfectus est rex, et destructa est Babylon. Roboam, derelicto consilio senum, acquievit juvenibus, ideo amisit regnum (III Reg. XII) . Unde Ecclesiastes, c. X: «Vae tibi, terra, cujus rex puer est, et cujus princeps mane comedit.» Item in I libro Regum, dicit Dominus ad Heli: «Loquens locutus sum, ut domus tua et domus patris tui ministret mihi in aeternum. Nunc autem dicit Dominus: Absit hoc a me! sed quicunque glorificaverit me, glorificabo eum; qui autem contemnunt me, erunt ignobiles. Ecce dies veniunt, et praecidam brachium tuum, et brachium [Col. 0186D] domus patris tui, ut non sit senex in domo tua. Hoc autem erit tibi signum: Duo filii tui in una die morientur ambo, et suscitabo mihi sacerdotem fidelem, qui juxta cor meum et animam meam faciat (I Reg. II) .» Item Isaias (cap. XXII) : «Ingredere, ait Dominus, ad eum qui habitat in tabernaculo, ad Sobnam praepositum templi, et dices ad eum: Quid tu hic? aut quasi quis hic? Quia excidisti tibi hic sepulcrum» (aestimabat enim se usque in loco perseveraturum). «Ecce Dominus, inquit, asportari te faciet, sicut asportatur gallus gallinaceus.» Gallus est, qui bene praeest templo, alios excitans a somno. 160 Iste quasi gallinaceus muliebria sectatus, voluptatum magis amator, quam Dei. «Et quasi amictum sublevabit te: quasi pilam mittet te in [Col. 0187A] terram latam et spatiosam.» — «Lata est via et porta, quae ducit ad mortem (Matth. VII) .» Item Hieronymus in cap. III Isa.: Effeminatos et adolescentes, Septuaginta vocant illusores, quales scilicet illuserunt concubinae levitae in Gabaa (Judic. XIX) , scilicet effeminati, deliciosi, fracti in feminam. Magistri quoque populorum illusores sunt, qui «devorant plebem Dei sicut escam panis (Psal. XIII) ,» nescientes Scripturas, vel eas perverse interpretantes. Sequitur in Isaia (cap. III) . «Et ignobilis genere vel vita, tumultuabitur contra nobilem. Apprehendet enim vir fratrem suum et domesticum patris.» Alii alios non eligent communiter, sed apprehendent ex carnali affectione charos suos intrudentes, et dicent: «Vestimentum tibi est, ideo [Col. 0187B] princeps noster esto. Ruina autem haec sub manu tua.» Item Hieronymus ( ubi supra ): Non statim judicio multitudinis nos eligentis acquiescamus, sed electi ad principatum mensuram virium nostrarum noverimus, quia, «Deus superbis resistit, humilibus dat gratiam (I Petr. V) .» Multi esurientes et nudi, cum non spiritales cibos, nec Christi tunicam (id est virtutes) habeant, aliis vestimenta promittunt, et alimoniam, et ulcerosi medicos se jactant, nec timentes quod dicitur in Ecclesiastico (cap. VII) : «Ne quaeras judex fieri, ne forte non possis auferre iniquitatem populi.» Sed cum episcopatus onus erat et labor; Respondebat electus. «Non sum medicus,» qui sufficiam mederi miseriis vestris, «et in domo mea non est panis, neque [Col. 0187C] vestimentum; nolite me constituere principem populi.» Simili legitur I quaestion. I. Sed horum exempla electi moderni non imitantur.

Item. «Juvenes et virgines, senes cum junioribus laudent nomen Domini (Psal. CXLVIII) .» Omnium commune est, laudare corde, ore et opere. Laudare vero in cathedra et in regimine, tantum senum est. Unde: «Exaltent eum in ecclesia plebis, et in cathedra seniorum laudent eum (Psal. CVI) .» Qui autem «in cathedra» seniorum laudaverit, carens senectute aetatis, praesumptuose innuit se habere senectutem morum, et gravitatis. Quasi diceret: Ego sum alter Daniel, alter Timotheus: talis, cui debeat propter vitam et merita spirituale jus concedi, et generale [Col. 0187D] jus canonum confringi. Item Dominus ad Heli: «Quia remissus fuisti in correctione filiorum, praecidam brachium tuum et brachium domus patris tui, ut non sit senex in domo tua omnibus diebus tuis. Verumtamen non auferam virum penitus ab altari meo, et videbis aemulum tuum, «id est juvenem,» in templo in universis prosperis Israel (I Reg. II) .» Item I ad Tim. c. V: Si Apostolus praecipit «adolescentiores viduas» (quia in eis fervet sanguis, et cito luxuriantur pastae cibo alieno) «vitari,» ne admittantur ad alimoniam Ecclesiae, ut de rebus Ecclesiae pascantur, quanto magis juvenes et adolescentes prohibet non admitti in regimen Ecclesiae, ut pascant alios, praesertim cum proniores sint luxuriari in rebus Ecclesiae, eo quod divitibus omnia [Col. 0188A] licent, omnia possunt? Item: Minor annorum viginti quinque lege humana excusabat se, ne tutelam alterius susciperet; hodie eadem lege, talis ad 161 tutelam non tantum non admittitur, sed arcetur, ne (quibus opus est tutore et defensore) fiant administratores et custodes rerum alienarum; ne turpiter objiciatur illud comicum talem instituentibus: Cui opus est patrono, mihi parant defensorem; et cui opus paedagogo, mihi instituunt doctorem. Et quid indecentius et indiscretius, quam aliquem citra maturam aetatem admitti in rectorem et custodem animarum, cum Apostolus nonnisi soxagenariam admittat in administrationem rerum temporalium et custodiam virginum? (I Tim. V.) Quomodo, qui opus habet fractione panis, aliis [Col. 0188B] panem franget? (HIER. in fine epist. ad Oceanum quae incipit: Nunquam, fili Oceane ): Quomodo lactantes et indigentes lacte, fiunt lactantes, aliis lac praebentes? Quomodo fiunt magistri, qui non noverunt esse discipuli? Quam turpiter objicitur Ecclesiae, quae talem admittit, qui heri in theatro, hodie in choro; heri in circo, hodie in altari; heri fautor histrionum, hodie consecrator virginum.

Timeant tales factum Marci, qui sibi abscidit pollicem, ut reprobus esset sacerdotio. Item: Praecipit Dominus in lege (Deut. XX) ne minor viginti annorum, ne pusillanimus, ne uxorius, ne qui aedificaverat domum, et nondum eam dedicaverat, nec qui vineam plantaverat, et nondum ex ea biberat, procederet ad bellum corporale. Quanto magis haec [Col. 0188C] cavenda et inhibenda essent procedentibus ad bellum spirituale, pugnaturis «contra spirituales nequitias in coelestibus (Ephes. VI) .» Lubricum enim minoris aetatis reverentiam frangit, et destruit ordinis sacerdotalis.

Item: Moyses et Aaron nonnisi octoginta annorum missi sunt a Domino loqui ad Pharaonem (Exod. VII) . Item: Si aetas personarum attenditur in representatione miraculorum quasi jocosa, tamen movente hominum affectus; si in comoediis, et si in tragoediis, cur non in seriis et in exhibitione veritatis, in veris scilicet Ecclesiae pastoribus eligendis? Item Isaias (cap. I) : «Quiescite agere perverse, discite bene facere.» Hieronymus: Ad hoc, inquit, [Col. 0188D] terenda sunt magistrorum limina. Qui vero magistrorum limina non frequentavit, et officium praedicationis assumit, quodammodo dicit: «Non ab homine, sed a Spiritu sancto» cum Paulo «edoctus sum Evangelium (Galat. I) ;» credite ergo mihi, quia sum alter Paulus. Item: Si apud Hebraeos prohibita est lectio principii Geneseos, finis Ezechielis, et Cantica amoris, minoribus triginta annorum, quanto magis apud Ecclesiam viva lectio totius sacrae Scripturae, quae videlicet potius consistit in opere quam sermone, minoribus aetate esset inhibenda? «Barbato crede magistro.» Haec etiam intorqueri possunt in ambitionem magistrorum colligentem turbam, senes, milites ogeriligneos, ad theatrum et spectaculum suum, qui, adhuc pueri, [Col. 0189A] senes docere praesumunt. Item I Reg. cap. I: Samuel nonnisi ablactatus adductus est a matre, ut appareret in conspectu Domini, manens et serviens jugiter in templo. Unde Glossa: Non vult Anna ducere puerum ad domum Dei antequam ablactetur, quia Ecclesia nullum ad sacerdotium provehit, dum «lactis» infantiae particeps est «non solidi cibi,» scilicet intelligentiae spiritualis. Quasi diceret: Nonnisi ablactatum a lacte pueritiae, a lacte adolescentiae, et a lacte tenerioris doctrinae. Item Job, c. XXXII de Eliu.

[Col. 0189B] Officium praelatorum maxime roborat, sicut de substantia ejus, latratus eorum, quo arceantur lupi a grege, ne sint «canes muti, non valentes latrare, (Isa. LVI) , non opponentes se murum pro domo Israel (Ezech. XIII) .» Contra quorum pessimam taciturnitatem clamans Isaias, cap. LXII, ait: «Propter Sion,» id est reges et principes, «non tacebo; propter Jerusalem,» levitas et sacerdotes, «non quiescam, donec egrediatur, ut splendor justus ejus.» Et iterum: «Super muros tuos, Jerusalem, constitui custodes, tota die» prosperitatis, «et nocte» adversitatis, perpetuo «non tacebunt. Qui reminiscimini Domini, ne taceatis, et ne detis silentium ei» Domino, «donec stabiliat et donec ponat [Col. 0189C] Jerusalem,» id est Ecclesiam, «laudem in terra,» qualem et quantam in sacra Scriptura (nondum enim stabilita videtur Ecclesia, quia fere nusquam invenitur, sed talis est vel esse debet, qualis, non videtur, sed qualis sentitur) depingi video, non sentio in opere. Et iterum, cap. XL: «Vox Domini dicentis: Clama, ne cesses. Super montem excelsum ascende tu, qui evangelizas Sion; exalta in fortitudine vocem tuam, qui evangelizas Jerusalem; exalta, noli timere.» Et iterum: «Quam pulchri super montes pedes annuntiantis et praedicantis pacem, annuntiantis bona, praedicantis salutem!» Item idem, cap. VI: «Vae mihi, quia tacui! Vae mihi, quia vir pollutus labiis ego sum, et in medio populi polluta labia habentis ego habito!» Pollutus non mendaciis, [Col. 0189D] non scurrilibus, non contumeliis, sed taciturnitate. In cujus peccati poenam: «Volavit ad me unus de seraphim, et in manu ejus ignitus calculus, quem forcipe tulerat de altari, et tetigit os meum,» et combussit mihi labium, «et dixit: Ecce tetigi hoc labia tua, et auferetur iniquitas tua, et peccatum tuum» ex taciturnitate «mundabitur.» Item Jeremias alphabeto secundo Iod (cap. II) : Heu, heu, «sederunt in terra,» principes, in terrenitate ad vineam colendam, ad regalia et stercora defendenda et possidenda, «et conticuerunt senes filiae Sion, consperserunt cinere capita sua, accincti sunt ciliciis, abjecerunt in terram capita virgines Jerusalem, quia defecit parvulus lactens in plateis.» Item apostolorum Actus, cap. XX: «Contestor vos hodie, [Col. 0190A] quia mundus sum a sanguine omnium. Non enim subterfugi, quo minus annuntiarem omne consilium Dei vobis.» Item psal. XXXIX: «Annuntiavi et locutus sum, et multiplicati sunt super numerum. Annuntiavi justitiam tuam in Ecclesia magna, ecce labia mea non prohibebo, Domine, tu scisti. Justitiam tuam non abscondi in corde meo; veritatem tuam, et salutare tuum dixi. Non abscondi misericordiam tuam et veritatem tuam a consilio multo.» Item: «Pone, Domine, custodiam ori meo, et ostium,» non claustrum, «circumstantiae labiis meis (Psal. CXL) .» Item Proverb., cap. I: «Sapientia foris praedicat, in plateis dat 163 vocem suam, et in capite turbarum,» id est in praelatis, «clamitat; in foribus portarum urbis profert verba [Col. 0190B] sua,» dicens: «Usquequo parvuli,» sensu, «diligitis infantiam, et stulti ea, quae sunt noxia cupient, et imprudentes odibunt sapientiam?» Item Jerem., cap. XXVI: «Sta in atrio domus Domini, et loqueris ad universas civitates Juda universos sermones, quos ego mandavi tibi, ut loquaris ad eos. Noli subtrahere verbum, si forte audiant, et poeniteant, et convertantur a via sua mala.» Et cap. III: «Vade et clama sermones istos. Revertere, adversatrix Israel, dicit Dominus, et non avertam faciem meam a vobis, nec irascar tibi in perpetuum. Scito iniquitatem tuam, quia praevaricata es, et convertimini filii revertentes ad me, quia ego vir vester, et assumam vos.» Apost. item Act., cap. [Col. 0190C] XX: «Vos scitis a prima die qua ingressum habui ad vos, quomodo nihil utilium subtraxerim vobis, quo minus annuntiarem vobis, et docerem vos publice, et per domos, testificans Judaeis et gentibus in Deum poenitentiam, et fidem in Dominum Jesum Christum.»

Item: Joannes etiam in carcere, nec habens spem de correctione Herodis vel Herodiadis, invehens potius in crimen, quam in hominem, in exemplum posteris (ne minus detestarentur crimen adulterii vel incestus, si tacuisset) clamavit saepe: «Non licet tibi habere uxorem fratris (Marc. VI) ,» qui si cessasset, ei caput amputatum non esset. Clamavit malens periclitari apud regem, quam immemor esse divini praecepti, «qui missus fuit in virtute Eliae [Col. 0190D] (Luc. I) ,» contra Herodem et Herodiadem, sicut Elias contra Achab et Jezabel (III Reg. XVIII) . Item legitur in ecclesiastica Historia, quod exsulante Athanasio papa pro fide catholica, a principibus faventibus Ario et Arianis, ait quidam eremita intra se et sibi (lib. X) : «Vae mihi, quia taceo (Isa. VI) . — Ut quid panem otiosus comedo?» (Prov. XXX.) Cur non magis exsulo cum Athanasio justo, vago et sancto? Cur non contra principes pro illo proclamo? Et egrediens eremum et speluncam suam, injungens sibi hoc in poenitentiam, clamavit per civitates, castra et vicos et plateas: Justus catholicus et sanctus est Athanasius; veritatem docet, quam constanter assero et affirmo. Item David: «Credidi propter quod locutus sum (Psal. CXV) .» Et Dominus in [Col. 0191A] Evangelio: «Qui me confessus fuerit coram hominibus, confitebor et ego eum coram Patre meo (Matth. X) .» Et Apostolus: «Corde creditur ad justitiam, ore autem confessio fit ad salutem (Rom. X) ,» tempore et loco. Unde in Socratico decreto: Non minor est impietas tacere veritatem tempore et loco, quam dicere falsitatem. Qui autem eam tacuerit, similis est cataro, «qui loquitur veritatem in corde suo (Psal. XIV) ,» dicens: «Jura, perjura, secretum pandere noli,» cum necesse et utile sit proximo ea revelari et non abscondi. Item Jeremias clamat: «Fugite de medio Babylonis, et salvet unusquisque animam suam. Nolite tacere super iniquitatem ejus, quoniam tempus ultionis est Domino (Jer. LI) . Cum autem complesset loquens omnia, [Col. 0191B] quae praeceperat ei Dominus, apprehenderunt eum sacerdotes, dicentes: Morte moriatur homo iste, quia prophetavit contra civitatem. Et ait Jeremias ad omnes principes, et ad populum: Misit me Dominus dicens: Bonas facite vias vestras et studia vestra, et audite vocem Domini Dei vestri, et poenitebit eum mali quod locutus est adversum vos. 164 Ecce ego in manibus vestris: facite mihi quod bonum et rectum est in oculis vestris. Verumtamen scitote et cognoscite quod si occideritis me, sanguinem innocentem tradetis contra vosmetipsos, et contra civitatem istam, et habitatores ejus. In veritate enim misit me Dominus ad vos, ut loquerer in auribus vestris omnia verba haec (Jer. XXVI) .» Item Gregorius super illum locum: «Erat Jesus ejiciens daemonium, et illud erat mutum (Luc. XI) » ab effectu: Praesident enim quidam daemones quibusdam, ut faciant eos obmutescere quando opus esset loqui. Unde et daemonia muta dici possunt. Quidam similiter daemones praesunt garrulitati, facientes garrulos de quibus philosophus: Quid refert an superius, an inferius intonent? Quidam etiam silentes cum toto mundo fabulantur.

Et Susanna (Dan. XIII) tacens clamavit, et Anna, et Moyses (I Reg. I) .

Tacetur autem male in quatuor. Ad confitendum peccata et laudes: «Quia a mortuo, velut ab eo qui non est, perit confessio (Eccli. XVII) . Non me demergat tempestas aquae, neque absorbeat me [Col. 0191D] profundum (Psal. LXVIII) . Confitemini alterutrum peccata vestra (Jac. V) : In hymnis confitemini illi. (Psal. XCIX) .

Tacetur etiam male ad increpandum proximum, si videris iniquitatem proximi, et eum non argueris: «Sanguinem ejus de manu tua requiram (Ezech. III) . Si peccaverit in te frater tuus, corripe eum (Matth. XVIII) , etc.» Augustinus (ep. 19, c. 4.) : Correptio fratris praecipitur a pari in parem, a minori in majorem, a majore in minorem, cuilibet in quemlibet.

Tacetur etiam male ad praedicandum. Unde Dominus: «Quod in aure auditis, praedicate super tecta (Matth. X) .» Et Apostolus: «Insta et praediea, opportune, importune (II Tim. IV) .»

[Col. 0192A] Tacetur etiam male ad consulendum proximo, cum indiget. Unde Job: «Oculus fui caeco, et pes claudo (Job XXIX) .» Item: «Alter alterius onera portate (Galat. VI) .»

Sed taceturne male ad advocandum? Ita, in causa viduae, pupilli et orphani. Unde propheta: «Causa viduae intret ad te. Pupillo non judicant, et causa viduae non ingreditur ad illos. Quaerite judicium, subvenite oppresso, judicate pupillo, defendite viduam (Isa. I) .» Male autem advocatur ex cupiditate. Tunc melius taceretur. Ad disputandum, ad litigandum bene tacetur. Sed objicitur: Nihil ad plenum intelligitur, nisi dente disputationis frangatur? Sed disputationem vocat collationem, qualis decet sanctos.

[Col. 0192B] Sunt autem quinque causae pessimae taciturnitatis: Timor humanus vel mundanus, quo Petrus pressus negavit (Matth. XXVI) . «Nolite timere eos qui occidunt corpus (Matth. X) .» Episcopus si timuerit, actum est de eo.

B. CYPRIANUS. Secunda causa est cupiditas, quae comitatur timorem. Nihil enim timet, nisi qui concupiscit. Cupiditas est ranunculus, qui projectus in os canis facit eum obmutescere. Hic projectus in os Demosthenis, qui erat viva vox juris, eum mutum fecit cum orare et advocare debuit cum Romanis pro republica, cum Atheniensibus contra Philippum regem Macedonum patrem 165 Alexandri. Unde et quidam senatorum illi, cum sileret a bonis, improperans, [Col. 0192C] ait: Demosthenes non squinancem, sed arginancem patitur. Hic ranunculus projectus in ora judicis, in ora etiam magistrorum a pueris, facit remitti poenas, et terrores, et minas propter hunc, quia munera excaecant oculos, et vim auctoritatis inclinant. Paulus abstinuit etiam a subditis, ne ab eis sumptus et necessaria acciperet, manibus victum quaeritans (I Cor. IX)

Tertia causa est pigritia vel negligentia. «Circuibat Jesus civitates, praedicans, et curans omnes languores in eis (Matth. IX) . Ideo praelatus impiger et strenuus esse debet.

Quarta causa est simplicitas, et quaedam quasi naturalis verecundia, qua Jeremias se excusans ait (cap. I) : «A, a, a, Domine Deus: Abecedarius sum et [Col. 0192D] nescio loqui.»

Sed nullus praelatorum hodie hoc dicit, quasi in eis prudentia suppleat aetatem, quod falsum est; sed potius favor humanus, vel generis nobilitas. Hoc autem vitium est in praedicatore et oratore. Unde Quintilianus (Libro Institutionum oratoriarum ): Verecundia amica virtutis, in oratore vitium est, licet pro tempore amabile.

Quinta causa est et pessima, ignorantia. Unde Hieronymus (in ep. contra Helvidium ): Praedicationis nescius, quam dabit vocem praeco mutus? O pastor idolum surdum et mutum, idolum desolationis Ecclesiae, stans in loco sancto Sion, quod non valens loqui, quasi per daemones et porcellos conductos, dat populis responsa. Quod comparabile [Col. 0193A] Gallicano monstro Helvidio; qui in Gallia, quae caruit monstris, solus inventus sacerdos est et laicus, non quia litteras multas non sciret, sed tropos loquendi ignoravit. Unde ignorans diversas acceptiones hujus nominis, «primogenitus,» circa beatam Virginem erravit. Est ergo vox poenitentiae. Unde: «Discedite a me, omnes qui operamini iniquitatem, quoniam exaudivit Dominus vocem fletus mei (Psal. VI) .»

166 Prima voce: Sedes cum Maria ad pedes Domini (Luc. X) .

Secunda: Surgis ad osculum manuum.

Tertia: Ad osculum capitis.

Quarta: Ad totum Christum inungendum. Cujus quinque sunt species: «Correctionis.» Haec scholarium in malis moribus, et modis vivendi sacrae Scripturae contrariis. «Eruditionis,» praelatorum, et sanctorum «exhortationis, excitationis et consolationis.» Vocem vocationis ad fidem habuerunt [Col. 0193D] apostoli et apostolici viri in Ecclesia primitiva. De his vocibus David ait: «Mihi autem adhaerere Deo bonum est, ponere in Domino Deo spem meam, ut annuntiem omnes praedicationes tuas in portis filiae Sion (Psal. LXXII) .» Sunt enim plures modi praedicandi, quos diximus, in quibus male tacetur, maxime a praelato. Si quis autem modus alius a praedictis superadditur, a malo curiositatis, ostentationis et delectationis est. Unde Apostolus: «Omnis sermo malus non procedat de ore vestro, et si quis bonus, nonnisi ad eruditionem (Ephes. IV) .» Et David: «Os meum loquetur sapientiam,» de fide, «et meditatio cordis mei prudentiam (Psal. XLVIII) ,» de bonis moribus.

Sugillato vitio malae taciturnitatis, commendemus bonam taciturnitatem. Aperiat os praelatus ad Deum laudandum, adorandum, confitendum, consulendum, consolandum, praedicandum, docendum. Est enim «tempus tacendi, et tempus loquendi (Eccle. III) .» Unde: «In corde meo abscondi eloquia tua, ut non peccem tibi (Psal. CXVIII) .» Augustinus: Fundamentum religionis est bona taciturnitas. Scio enim te praecepisse Sanctum Dei non esse dandum canibus, nec margaritas spargendas esse ante porcos (Matth. VII) , ne secreta Dei indignis ostendantur, ne Babyloniis thesauri domus Dei revelentur (Jer. XXVI) , quae tamen quis divulgat, ut ei, cui loquitur, placeat per adulationem, [Col. 0194B] vel propter cupiditatem, vel propter vanam gloriam, vel curiosam loquacitatem. Assumenda est itaque disciplina silentii, ut prius taceat quis quam loquatur, juxta illud: «Sit omnis homo velox ad audiendum, tardus ad loquendum (Jac. I) .» Sunt autem bonae taciturnitatis quatuor causae, penes auditores scilicet, quia canes sunt detractores, obstinati et infideles, vel quia porci sunt fastiditi verbo Dei, et immundi.

Malus detractionis prolator, pejor relator, pessimus auditor. Unde Ezechielis, cap. III: «Fili hominis, linguam tuam adhaerere faciam palato tuo, et eris mutus, nec quasi vir objurgans, quia domus exasperans est. Tertia causa est assiduitas. Praedicatio [Col. 0194C] enim, si assidua est, vilescit.

Quarta causa, incapacitas auditorum. Unde Apostolus: «Non potui vobis quasi 167 spiritualibus loqui; lac vobis potum dedi, non escam (I Cor. III) .» Similiter duae causae attenduntur circa praedicatorem peccati scilicet conscientia, unde: «Peccatori dixit Deus: Quare tu enarras justitias meas, et assumis testamentum meum per os tuum? tu vero odisti disciplinam (Psal. XLIX) .» Et muta facundia, cui aegra subest conscientia. «Medice, cura teipsum (Luc. IV) .» Rebus loquaris prius quam verbis, et incapacitate divini eloquii, vel verecundia bona. Unde: «A, a, a, Domine Deus, ecce nescio loqui [Col. 0194D] (Jer. I) .» Si ergo utile et necesse fuerit loqui; vide quae, quot, quanta, qualia, quando loquaris, cui vel quibus, ubi et qualiter. Vide etiam, si tibi opus fuerit uti communi praedicatione, vel privata, quae fit ad privatam personam, et in loco secreto. Ubi quandoque cessandum est a correctione. Unde Apostolus: «Haereticum hominem post trinam admonitionem devita (Tit. III) ,» ita et incorrigibilem hominem et incorrigibilem principem. Unde Hieronymus in prologo super Esdram ( epistola ad Domnionem et Rogatianum ): Frustra quidem niti, et nil aliud, nisi fatigando vel corripiendo odium incurrere, extremae dementiae est. Unde etiam Paulus, ne provocaret iram Caesaris, ita caute, et sub involucro [Col. 0195A] praedixit destructionem Romani imperii, quod non praedixit; ita edidit, quod non edidit: «Ut qui nunc tenet, teneat, donec de medio fiat (II Thess. II) .» Ita etiam Jeremias cap. XXV, caute et prudenter praedixit, et comminatus est destructionem Babylonis, ut ait Hieronymus, ne regem Babylonis provocaret in iram hoc nomen «Sesach» posuit pro hoc nomine «Babylon,» quae destruenda erat. De quo etiam idem Hieronymus ait ( in commentar. illius loci ): Principibus et pseudoprophetis, et sacerdotibus accusantibus, et crimen mortis in eum intendentibus loquitur ad populum, quem illi concitaverant adversus illum, prudenter, humiliter et constanter. Prudenter, provocans eos ad poenitentiam, ut Dominus mutet sententiam suam de [Col. 0195B] destructione civitatis. Humiliter, dicens: «Servus vester etiam in manibus vestris sum.» Constanter, dicens: «In veritate misit me Dominus ad vos, et haec evenient, nisi poenitentiam egeritis (Jer. XXVI) .» In communi autem praedicatione nequaquam tacendum est. Unde Jeremias cap. XXVI: «Sta in atrio domus Domini, et loqueris ad omnes civitates Juda,» etc. Sed nec in privata, si malum exemplum timetur. Unde nec Joannes etiam in carcere tacuit (Marc. VI) .

Malae autem loquacitatis, vel garrulitatis, quatuor sunt causae: adulatio, jactantia, cupiditas, [Col. 0195C] incauta loquacitas. Loquacitas itaque contraria est bonae taciturnitati, contra quam clamat Propheta dicens: «Pone, Domine, custodiam ori meo, et ostium circumstantiae labiis meis. Non declines cor meum in verba malitiae (Psal. CXL) ,» cujusmodi sunt et otiosa. Unde abbas Serapion in Vitas 168 Patrum: Non est membrum in corpore meo, quod ita timeam sicut linguam. «Si quis putat se esse religiosum, non refrenans linguam suam,» a malo, «sed seducens cor suum, hujus vana est religio (Jac. I) .» Item idem: Diu flevi, multos labores sustinui, et diu in eremo vixi, nunquam tamen ad mensuram humilitatis et taciturnitatis, quam habuit filius meus Zacharias, potui pervenire. Item abbas pastor: Nunquam praesente sene emisi verbum, [Col. 0195D] sed quod dicebat laudabam. Item idem cuidam quaerenti: Quomodo quietus habitabo in loco in quo habito? Respondit: Inter quos vivis, vive sicut advena, non dominus, et nunquam potestatem habeat verbum tuum coram te. Item idem: Si vis amari et quietus vivere, multum tace. «In multiloquio enim non deerit peccatum (Prov. X) .» Ideo et poeta (CATO) proclamat:

Quidam etiam Patrum ne peccaret in lingua, fere semper quasi frenum, calculum in ore detulit. Item: Sicut tutius est peccare in remissione misericordiae, quam in rigore justitiae, sic et in taciturnitate magis quam in loquacitate. Item: «Quis est homo qui vult vitam, et diligit dies videre bonos? Prohibe linguam tuam a malo, et labia tua ne loquantur dolum (Psal. XXXIII) .» Quia: «Vir linguosus,» qui praeter necessitatem etiam vera loquitur, «non dirigetur in terra (Psal. CXXXIX) .» Nam, sicut ex frequenti juratione saepe labimur in perjurium; ita et ex frequenti verbo otioso in verbum malum. «In multiloquio enim non deerit peccatum; [Col. 0196B] qui autem moderatur labia sua prudentissimus est (Prov. X) .» Nam: «Stultus caeditur labiis suis (ibid.) . Labor labiorum ipsorum operiet eos (Psal CXXXIX) .» Qui verum dicit non laborat. «Amicus autem sponsi, cum gaudio stat, et audit vocem sponsi (Joan. III) .» Augustinus (In Psal. L, ad illud: Auditui meo dabis) : Sit ergo tibi in necessitate docere, loqui et praedicare; in voluntate autem audire, tacere et discere. Tutius auditur verum quam dicatur. Qui enim exterius tumet, glorians prorumpere in vocem, dicetur ei: «Ligate ei manus et pedes, et mittite eum in tenebras exteriores (Matth. XXII) .» In justo igitur, cor loquitur, os meditatur, manus vel opus intelligit. Unde: «Os [Col. 0196C] justi meditabitur justitiam, et lingua ejus loquetur judicium (Psal. XXXVI) .» Ne sic «velut aes sonans et cymbalum tinniens (I Cor. XIII) ,» ut voces ejus habeant fundamentum, non de summitate labiorum procedant. De cujusmodi dicitur: «Et in intellectibus manuum suarum deduxit eos (Psal. LXXVII) .» Operare enim et intelliges. Ut autem distinguatur inter utentes malo, vel bono verbo, vide quod duplices et dolosi, «In corde et corde loquuntur (Psal. XI) ;» garruli, in ore et ore; detractores et contumeliosi, in dente et dente; contemplativi in corde tantum; activi, in corde et ore ad proximum. Ut autem vitium linguae vitetur, nota quod tripliciter utitur quis 169 verbo malo scilicet. Vel contra se per arrogantem jactantiam: «Fili, ne te laudent [Col. 0196D] labia detractoris (Prov. IV) .» Vel contra proximum et hoc tripliciter; vel verbo malitiae et contumeliae manifestae; vel verbo detractionis occultae; vel verbo adulationis fictae. Contra Dominum, verbo infidelitatis, verbo blasphemiae, verbo pravitatis haereticae, verbo inquisitionis stultae, verbo curiositatis vagae. «De omni otioso verbo reddituri sunt homines rationem in die judicii (Matth. XII) .» Otiosum verbum est, quidquid dicitur praeter utilitatem dicentis, vel audientis: «Terribilis est in civitate sua vir linguosus, et temerarius in verbo suo odibilis erit (Eccli. IX) . — Qui vult vitam, diligit et videre dies bonos, prohibeat linguam suam a malo (Psal. XXXIII) , etc.» Non dicit, a verbo otioso, sed malo: quia lingua in udo est, et facile labitur in otiosum, [Col. 0197A] avaritiam, «superbiam, viam pravam, et os bilingue detestor (Prov. VIII) . Sapiens corde praecepta suscipiet (Prov. X) ,» propter imperitos loqui aliquando necesse est. Qui semper desiderat docere, semper vult imperitos habere. Veritas non quaerit, an cor, os, manus concordent: «Intellectus bonus omnibus facientibus eam (Psal. CX) . A mandatis tuis intellexi (Psal. CXVIII) .» In Ecclesiastico, cap. XXVIII. «Susurro,» etc. Fere totum contra vitium linguae, et finis Epist. Jacobi, c. III: «Nolite plures magistri fieri,» etc.

Ut officium praelati prosequamur, pleniusque ejus [Col. 0197B] incautam loquacitatem persequamur, credimus adjungendum esse praemissis, «De temperantia et modestia praedicationis:» quae quidem temperanda est secundum qualitatem et quantitatem dicendorum, secundum qualitatem etiam et capacitatem auditorum. Unde David: «Dies diei eructat verbum;» id est spirituale spirituali, ut major majori: «Verbum,» quod est «in principio apud Deum (Joan. I) ,» quod semel locutus est Deus: «Et nox nocti indicat scientiam (Psal. XVIII) ,» infirmus, imperfectus, imperfecto aperte demonstrat minorem scientiam. Augustinus: Ut historialia de Christo. Non enim omnia omnibus, sed discrete spiritualia spiritualibus, sapientiam sapientibus.

Carnalibus vero minora, ut historialia, debet praedicator [Col. 0197C] annuntiare. Item: «Ascendunt montes (Psal. CIII) ,» apostolici viri: «In principio erat Verbum (Joan. I) ;» — «descendunt campi,» minores minoribus, «Verbum caro factum est.» Item Apostolus I ad Cor., cap. II: «Non veni ad vos per sublimitatem sermonis vel sapientiae. Non enim judicavi me scire aliquid inter vos, nisi Christum Jesum et hunc crucifixum. Sapientiam autem loquimur inter perfectos et spirituales, in quibus charitas omnia credit in doctrina Spiritus, spiritualibus spiritualia comparantes. Idem, cap. III: Vobis autem non potui loqui quasi 170 spiritualibus, sed quasi carnalibus tanquam parvulis in Christo lac vobis potum dedi non escam. Si quis [Col. 0197D] videtur esse sapiens inter vos in hoc saeculo, stultus fiat, ut sit sapiens. Item, cap. IX: Infirmus infirmis factus sum, ut infirmos lucrifacerem. Et quid plura? Omnibus omnia factus sum, ut omnes salvos facerem.» Unde ad Rom., cap. I: «Debitor sum sapientibus et insipientibus. I ad Cor., cap. IX: Omnium me servum feci.» Idem, II ad Cor. V: «Sive enim mente excedimus (contemplando ea quae non licet homini loqui, et sapientiam quam loquimur inter perfectos) Deo» est. «Sive sobrii,» vel temperantes, «sumus» (inter incapaces, «nihil scire vos vidi, nisi Jesum Christum et hunc crucifixum,)» hoc «vobis,» id est ad utilitatem vestram est. «Charitas enim urget nos (II Cor. V) ,» ut minus capacibus condescendamus. Ob hoc etiam figurandum, [Col. 0198A] «salivae,» id est salivaria et infantilia verba, «defluxerunt per barbam David (I Reg. XXI) .» Praelatus enim infantilia verba minoribus, et virilia verba majoribus habere debet. Item significatum est in Jacob vidente angelos ascendentes et descendentes per scalam (Gen. XXVIII) . Summitas ejus coelum tangebat, pedes terram. Idem etiam Dominus praefiguravit, cum ait: «Amodo videbitis angelos ascendentes et descendentes super Filium hominis (Joan. I) .» Unde etiam Augustinus super illum locum, «In principio erat Verbum,» etc., ait: Praelatus debet esse sicut gallina, quae crocitat, raucescit et macrescit super pullos suos, alis eos tegendo et fovendo. Debet etiam esse sicut orator, ut Tullius, Hortensius, ut in concione, et in [Col. 0198B] capitolio robusto eloquio, et tubaliter intonet. Cum vero ventum est domum inter parvulos, incipiat balbutire, et verba frangere, puerilia verba habens, ut illis conformatus intelligatur. Item Dominus: «Quis putas fidelis est servus, quem constituit Dominus super familiam suam, ut det illis in tempore tritici mensuram (Matth. XXIV) ?» quae in numerositate, et qualitate, et quantitate dicendorum attenditur. Super hunc locum ait Gregorius in Pastorali (part. III adm. 36, cap. 5 et 6) : Rarus est fidelis servus; rarior prudens, qui non adulterina opinione aliquid divinis eloquiis admisceat; rarissimi, qui noverunt familiae suae dispensare tritici mensuram secundum capacitatem auditorum, et qualitatem dicendorum. Qui non dispensatores, sed exstirpatores [Col. 0198C] sunt divini eloquii, qui abscondenda irreverenter revelant, secreta coelestia passim omnibus profundunt; qui inebriant vino eos, quibus opus est lacte, quaerentes potius suum ostentare ingenium quam proximis prodesse. Item idem (Exod. XXV) : In templo Domini erant acetabula, phialae, et cyathi (lib. XX Moral., cap 2) ; sic in Ecclesia mordax interpretatio, larga praedicatio, et minor, et suavis. Non enim omnibus omnia indifferenter proponere debemus, sed quasi ad quamdam praegustationem majora majoribus, et minora minoribus offerre. Praedicator iste et medicus, publicus est servus, jumentum (super quod Samaritanus imposuit vulneratum (Luc. X) , de quo etiam dicitur: [Col. 0198D] «Producat terra herbam jumentis (Psal. CIII) ,» a juvando dictis) cophinus et vas stercorarium; stabulum est Ecclesia. Cujus officium describens Jeremias, cap. I, ait: «Constitui te super gentes, ut evellas et destruas, disperdas, 171 dissipes, aedifices et plantes.» Quatuor verba ponit pertinentia ad ejiciendum peccata (quod fit per vitiorum increpationem, per judicii comminationem, per confessionis auditionem et satisfactionis impositionem); duo tantum ponit ad inserendum virtutes, quod fit per praedicationem et exemplum. Sunt ergo praelati cophini, quibus extra portari debent peccata, non inferri, ut colligant quisquilias, paleas et stercora ad conficiendum lateres Pharaoni, quos lavantes et conficientes amplius coinquinantur. [Col. 0199A] Habeat autem confessor vinum et oleum Samaritani: vinum ut per increpationem mordacem confitens a timore Domini concipiat et pariat Spiritum salutis; oleum, per consolationem, ut non absorbeatur a tristitia, sed «tristitia ejus vertatur in gaudium (Joan. XVI) .» Exhibeat se confitenti mitem, suavem et dulcem, et quasi in amplexibus suis eum foventem, dicens ei: Soli Deo confiteris, cujus ego sum vicarius, ut nec verbo, nutu, vel signo ei revelata possim detegere. Qui mihi confiteris, tibi obligor in paternitate spirituali, ut peccata tua, sicut et filii supportem, pro illis doleam, et tecum pro illis satisfaciam. Confide ergo, et age poenitentiam, quod si consilium meum egeris, promittoque me super hoc fidejussorem, dabo, quod ex toto [Col. 0199B] liberaberis.

Nunquam autem confitentem supportet in cupiditate sua, in detentione rei alienae; sed si obtulerit secreto oblationem, rejiciat; nunquam personam confitentis accipiat, vel ei aduletur: sed juste judicet, ut sanet. De his cophinis dicitur: «Manus ejus in cophino servierunt (Psal. LXXX) .» Hi sunt cophini, quos jussit Dominus impleri fragmentis, quae superaverant comedentibus, quae subterfugiunt manus prandentium (Joan. VI) . In confessione autem tria praecipua maxime necessaria debet confessor injungere poenitenti, ut pro posse vitet occasionem peccati, ut fugiat dilationem confitendi, si recidivum passus fuerit, et ut negligentiam pro peccatis satisfaciendi non incurrat; ut occasionem peccati fugiat, [Col. 0199C] quia sola loca nocent, et occasio quandoque dat materiam peccandi; ut dilationem confitendi expellat, quia dilatio est magna ruina. Unde postquam commissum est peccatum, statim currendum est ad confessorem. Unde Augustinus: Cur dubium exspectat cras, hodierna salus? Ubi negligentia satisfactionis incurritur, quia «maledictus qui facit opus Dei negligenter (Jer. LXVIII) .» Nec hoc est praetermittendum quod quidam, nescio quo animo, dixit Alexandro tertio: Domine, bonus papa es. Quidquid facis papale est. Et respondit Alexander in vulgari suo dicens: Si scirem, «Bien jujar, et bien predicar, et penitense donar, je seroie boene pape.» Et ita his tribus expressit totum officium [Col. 0199D] praelati.

Tripartitum officium praelati, scilicet judicare, poenitentiam dare, praedicare, maxime impedit acceptio personae. Quam redarguens Apostolus ad Rom. II, ait: «Gratia et pax omni operanti bonum» in Deum, «Judaeo primum et Graeco. Non est enim personarum acceptio apud Deum.» Augustinus: Non enim propter merita patrum, Judaeos male operantes recipit, nec propter peccata parentum gentes conversas respuit.

Ut autem liqueat quid sit acceptio personae, videndum quid sit honorificentia, quam praecipit Deus, [Col. 0200A] ut contrarii unius suo contrario comparetur doctrina et notitia. Est autem honorificentia, reverentia exhibenda alicui ex causa debita; puta propter religionem et honestatem vitae, aetatem. (Unde: «coram cano capite [Levit. XIX] , etc.) scientiam, dignitatem, praelationem, principatum, praeposituram, officium necessarium Ecclesiae generis nobilitatem, ut quia filius regis, obligationem honestam. Abusus autem hujus reverentiae est acceptio personarum. Ista non est apud Deum. Notandum itaque quod circa hujusmodi honorificentiam quaedam sunt causae. Prima causa debita est et honesta, aliae subhonestae, et quasi appendices honestati. Sed quis habens unam istarum praeponendus sit alii habenti aliam earumdem, quaestio est. Acceptio vero personae, est [Col. 0200B] quaedam fatua reverentia exhibita alicui ex causa non debita et illicita; puta propter timorem, cupiditatem, divitias, vel quamcunque turpitudinem, ut quia concubina, et hujusmodi. Quandoque autem non exhibetur alicui reverentia ex causa debita cum esset exhibenda, et hoc est abjectio personae.

Sunt autem quaedam mediae, personae acceptionis causae, quia nec prorsus debitae nec omnino illicitae, ut carnalis affectus. Quaedam autem in discreta benevolentia, qua ditiorem praepono pauperi, in colligendo eum, et hujusmodi. Ad hujus vitii objurgationem recole exemplum de magistro Garnerio grammatico; exemplum de M. Petro Abaelardo; exemplum etiam de praelato infulato colligente feneratorem ditissimum; exemplum etiam lenonis [Col. 0200C] irridentis quosdam potentes, et detegentis nates contra illos, quia assurgerent et venerarentur burgensem [ id est civem] quemdam divitem. Item Jacobus, cap. II. «Nolite, inquit, fratres mei, in personarum acceptione habere fidem Domini nostri Jesu Christi gloriae. Etenim si introierit in conspectu vestrum vir annulum aureum habens in veste candida et pauper in sordido habitu, et intendentes in eum, qui est indutus veste praeclara dixeritis ei: Sede hic bene; pauperi autem dicatis: Tu sta illic, aut sede super scabellum pedum meorum, nonne judicatis apud vosmetipsos, et facti estis judices iniquarum cogitationum? Nonne Deus elegit pauperes in hoc mundo, 173 haeredes regni? Vos autem pauperem [Col. 0200D] inhonoratis. Peccatum operamini transgredientes legem Domini.» Augustinus ( super hunc locum ): Si hanc distantiam sedendi ad honores ecclesiasticos referimus, non est putandum leve peccatum esse «in personarum acceptione habere fidem Domini gloriae (Jac. II) .» Quis enim ferat eligi divitem ad sedem honoris Ecclesiae, contempto paupere instructiore et scientiore? (Glossa ex Beda, qui sua desumpsit ex Augustin. In Jac. II) . Si autem de quotidianis consessibus loquitur, quis hic non peccat? Non tamen hic peccat, nisi cum apud semetipsum intus ita judicat, ut dives paupere tanto sit melior quanto est ditior, quod significare videtur eum praeponendo. Sed in quotidianis consessibus, credimus esse acceptionem personae; praesertim [Col. 0201A] cum exhibetur alicui honor ex certa deliberatione, non per ignorantiam, non per obreptionem, sed per conscientiam, et tantum propter divitias, non ob aliquam causam debitam, quae in eo sit; cui imo potius divitiis ejus, potest dici:

Item alia ratione: Si secundum Augustinum, quis apud se judicat quod dives tanto sit melior quanto ditior, et ideo honorandus. Hoc potius est error et ignorantia, quam acceptio personae. Item: Hunc praeponendo alii propter divitias, videris dicere quia melior est illo. Item: Quod hoc generaliter de quotidianis, ut de ecclesiasticis consessibus, imo [Col. 0201B] potius de quotidianis, debeat intelligi, videtur. Tempore enim sancti Jacobi non erant dignitates et honores in Ecclesia distributi, ut modo. Item, Deuteron., cap. I: Deus per Moysen: «Quod justum est judicate, sive civis sit, sive peregrinus. Nulla erit distantia personarum; ita parvum audietis, ut magnum; nec accipietis personam cujusquam, quia Dei judicium est.» Sed nec in consessu quotidiano accipienda est, nisi pro causa debita, sicut nec in judicio. Item, Job XXXII: «Non accipiam personam viri, et Deum homini non aequabo.» Et in Ecclesiastico dicitur (cap. XXXV) : «Non accipiet Dominus personam in pauperem, et deprecationem laesi exaudiet.» Item in Epist. Judae canonica dicitur: «Hi sunt murmuratores et garruli, ambulantes secundum [Col. 0201C] desideria sua, loquentes superbiam, et mirantes personas hominum quaestus causa.» Ergo in aliis attenditur acceptio personae, sicut et in judicii perversione.

Item per exempla. Phinees zelo Dei armatus Madianitidem, licet filiam principis, coeuntem cum Hebraeo nobili de tribu Simeon, transfixit (Num. XXV) . Moyses etiam pro vitulo conflato dixit: «Qui vir Dei est, jungatur mihi, accingatur mecum gladio, et transeat unusquisque per medium castrorum, interficiens gladio omnes qui adoraverunt vitulum, ita ut nec parcat oculus ejus patri, filio, fratri vel amico (Exod. XXXII) .» Hoc peracto «ait» eis Moyses «:Hodie,» inquam, «consecrastis manus vestras Deo.» Item Dominus Moysi: «Suspende [Col. 0201D] omnes principes in patibulo, et nemini parcas, ut ita avertatur furor meus a populo (Num. XXV) .» Quod etiam factum est. Boamundus etiam constitutus judex in expeditione quando primo liberata est terra promissionis ab haeresi Mahometica, eo quod comes Sancti Aegidii spoliaverat 174 mercatores quosdam transeuntes, nec ad citationem ejus trinam vellet restituere ablata, ait ei: «Qui vir Dei est, accingatur mecum gladio.» Et veniens coram comite, ait exserto gladio: «Vel ablata restitues, vel huic gladio cervicem subjicies amputandam. Tibi enim, sicut nec ignobili de plebe parcam.» Cui ait comes: «Recte judicasti.» Et restituit ablata. Item (SEVERUS SULPITIUS, in Vita ipsius, cap. 23) : Beatus Martinus poculum porrexit [Col. 0202A] sacerdoti pauperi sedenti a latere ejus, non principi sedenti ex alia parte. Item, I Reg., cap. XIV: Jonathas contra decretum patris et populi intinxit summitatem virgae in favum mellis et comedit; statimque illuminati sunt oculi ejus et exhilarati. «Cui,» per sortem deprehenso et capto, «ait Saul: Haec faciat mihi Deus, et haec addat, quia morte morieris, Jonatha. Cui populus: Ergone Jonathas morietur, qui fecit hanc salutem magnam in Israel? Hoc nefas est. Vivit Dominus, si ceciderit capillus de capite ejus in terram, quia cum Deo operatus est hodie. Liberavitque populus, et excussit de manibus patris Jonatham ne moreretur.» Ecce quantum vitaverit Saul acceptionem personae, ut nec etiam filio, sicut nec alii praevaricanti, parceret. Item, Exodi cap. [Col. 0202B] XXXII super illud verbum: «Si quis est Domini, jungatur mihi: ponat vir gladium super femur suum, et transeat per medium castrorum,» ait Gregorius (part. III Pastor., admon. 26). Per medium castrorum transire, est tanta aequitate intra Ecclesiam vivere, scilicet judicare, arguere et praedicare, ut qui delinquentium culpas redarguit, in nullius resideat favore; sed occidat vir fratrem suum, amicum et proximum. Quos interficit, qui, cum punienda invenit, increpationis gladio ferit; nec eis, quos per dilectionem carnis diligit, parcit. Si ergo ille vir Dei tantum dicitur, qui ad ferienda vitia zelo divini amoris excitatur, profecto se esse Dei negat, qui quantum sufficit, vitam carnalium increpare recusat.

[Col. 0202C] Item (Glossa in hunc locum): Aman, cui rex Assuerus praecipit honorem et reverentiam exhiberi a populo, transiens quadam die laetus et alacer coram Mardochaeo sedente ante fores palatii, Mardochaeus ei nec assurrexit, nec motus est de loco sessionis suae (Esther V) . Item Joannis, cap. IV: «Quidam regulus rogavit Dominum ut descenderet, et sanaret filium ejus.» Ad filium reguli non vadit Dominus, etiam rogatus, ne divitias honorare videatur.

Saepe dum quis vitat acceptor fieri personarum, «fit canis rabidus, torvusque Procrustes,» et abjector earum, incurrens ingratitudinem, vitansque cujusdam urbanae societatis sobrietatem, effectus [Col. 0202D] ebrius potius quam sobrius, quia:

Etiam in risu modus servandus est. Unde Ecclesiastici, cap. XXI: «Fatuus in risu exaltat vocem suam, vir autem sapiens vix tacite ridebit.» Et Parabolarum, cap. XV: «Cor» sanctorum «gaudens exhilarat faciem; os vero stultorum pascitur imperitia.» Sanctus Bernardus de S. Malachia archiepiscopo ( in serm. de festo ipsius ): Vultum ejus non [Col. 0203C] fuscavit moeror, nec levigavit risus. De abbate Igniacensi, ait ( in serm. in obitu Humberti monachi ): In ore ejus risus nunquam apparuit, qui assistentium gratia quandoque faciem serenavit; sed, si bene recolitis, risum integrum non admisit. Et Dominus ter flevisse legitur, sed nunquam risisse, qui ait: «Vae vobis, qui hic ridetis, quoniam lugebitis (Luc. VI) .»

Sectemur ergo mentis hilaritatem, sic ut non comitetur lascivia: «Jucundemur secundum faciem sanctorum, habentes faciem euntium (Judith. XVI) » in Jerusalem. Sed nunquid potuit Deus bene risisse? Videtur quidem quod habita causa interiore laetitia bona, quod eam exterius in opere ridendi monstrare [Col. 0203D] possit, maxime cum omnes defectus nostros praeterquam culpae assumpserit; etiam cum risibile, vel risibilitas proprium sit hominis a natura datum. Quomodo ergo eo uti non potuit? Forte potuit, sed non legitur eo usus fuisse. Item quaeritur: Si homo 176 dicitur risibilis, vel a proprietate et a natura animae, vel a proprietate aliqua corporis, vel a composito ex utroque; etsi hoc primum risibile qualitas sit, an actio, vel passio? Risus autem moderatus, si continuus fuerit, suspectus tibi habeatur. Potius enim hujusmodi risus proditionis est quam exsultationis. De sic ridente dicitur: «Maledictus homo absconditus in civitate (Jer. XXXVIII) ,» paratus semper blando fraudem contexere risu. De quo etiam Isaias (cap. XXIX) : «Vae qui profundi [Col. 0204A] estis corde, ut a Domino et proximo abscondatis consilium;» et Ecclesiastici XIII: «Ne credas verbis illius, qui subridens interrogabit te de absconditis tuis, cujus animus immitis non parcet de malitia.»

Huic meditationi bonorum morum et operum, vivendique modis obviat mala singularitas; ideo eam exstirpemus, ut bonae singularitatis amputato contrario, virtus, id est bona singularitas elucescat. Singularitas, ut habet B. Bernardi auctoritas, parit notam et admirationem, et ex superbia oriuntur adinventiones novae. Item Hieronymus (Epist. ad Eustoch. De custod. virginit, c. 2, post Senecam) : Nec affectatae sordes, nec acquisitae deliciae, vel in [Col. 0204B] cibo, vel in veste conveniunt Christiano. Item Augustinus: Quisquis rebus praetereuntibus restrictius utitur quam sese habent mores eorum cum quibus vivitur, aut intemperans, aut suspiciosus est; quisquis vero eis sic utitur, ut metas consuetudinis bonorum, inter quos conversatur, excedat, aut aliquid significet, aut flagitiosus est. In omnibus enim talibus non usus rerum, sed libido cupidinis in culpa est. Item idem: Non interest quid cibi vel vestis, quantum, vel quale sumas, salva tamen honestate vitae, et dummodo his (cum quibus est vivendum in generibus alimentorum vel vestium pro modo personae tuae, et valetudinis tuae) necessitate congruas, ut dicere possis cum Apostolo: «Scio abundare (Philip. IV) ,» etc. Sic enim: «Justificata est sapientia [Col. 0204C] a filiis suis (Matth. XI) .» Non est ergo a communi vita, ut ait Hieronymus, recedendum, ne «singularis ferus (Psal. LXXIX) » factus, si egressus fueris in publicum, semines murmur in populo, et spectantibus parias admirationem, merearisque «diceri: Hic est.» Item: «Vae soli,» singulari videlicet, adinventiones, et novos usus, et modos vivendi ex superbia, vel superstitiosa praesumptione invenienti, «quia, si ceciderit, non habet sublevantem (Eccle. IV) .» Item: Exemplo Apostoli, qui «omnia omnibus factus est, ut omnes Christo lucrifaceret (I Cor. IX) ;» abstinens a licitis, circumcidens Timotheum (Act. XVI) , offerens in Cenchris (Act. XVIII) , abstinens etiam a quadam perfectione, [Col. 0204D] ut perfectior esset. Item: Exemplo «mediatoris Dei et hominum Christi Jesu (I Tim. II) ,» praeter culpam, defectus nostros assumentis, et in conversatione et modo vivendi discipulos infirmos supportantis, jugumque leve et portabile, regulamque vivendi verbo 177 et exemplo eis tradentis. Item Seneca epistola ad Lucilium quinta. Illud autem te admoneo, ne eorum more, qui non proficere, sed conspici cupiunt, facias aliqua, quae in habitu tuo, aut genere vitae notabilia sint. Asperum cultum, et intonsum caput, et negligentiorem barbam, et indictum argento odium, et cubile humi positum, et quidquid aliud ambitionem perversa via sequitur, evita. Satis nomen ipsum philosophiae, etiamsi modeste tractetur, invidiosum est. Quid si nos hominum [Col. 0205A] consuetudini coeperimus excerpere? Intus omnia dissimilia sint, frons nostra populo conveniat. Non splendeat toga, nec sordeat quidem. Non habeamus argentum in quo solidi auri caelatura descenderit; sed non putemus frugalitatis indicium auro argentoque caruisse. Id agamus, ut meliorem vitam sequamur quam vulgus, non ut contrariam. Alioquin quos emendari volumus fugamus a nobis, et avertimus. Illud quoque efficimus, ut nihil imitari velint nostri, dum timent, ne imitanda sint omnia. Hoc primum philosophia promittit, scilicet sensum communem, humanitatem, socialitatem et congregationem, a qua professione dissimilitudo nos separabit. Videamus ne ista, per quae admirationem parare volumus, ridicula et odiosa sint. Nempe propositum [Col. 0205B] nostrum est secundum naturam vivere. Hoc contra naturam est, torquere corpus suum, et faciles odisse munditias, et squalorem appetere, et cibis non tantum vilibus uti, sed tetris et horridis. Quemadmodum desiderare res delicatas luxuriae est, ita usitatas, et non magno artificio parabiles fugere, dementiae est. Frugalitatem exigit philosophia, non poenam.

Potest autem esse non incompta frugalitas. Hic mihi modus placet. Temperetur vita inter bonos mores et publicos. Suspiciant omnes vitam nostram, sed non agnoscant. Quid ergo? Eadem faciemus, quae caeteri? Nihil inter nos et illos intererit? Plurimum. Dissimiles esse nos vulgo, sciat qui propius [Col. 0205C] inspexerit; qui domum nostram intraverit, nos potius miretur quam supellectilem nostram. Magnus ille est, qui fictilibus sic utitur, quemadmodum argento; nec ille minor est, qui sic argento utitur, quemadmodum fictilibus. Infirmi autem animi est, non posse pati divitias.

Item S. Bernardus sedens in capitulo Pontiniacensi pro tribunali, cum quaestio ei proponeretur a fratribus de singularitate cujusdam monachi, ait ei: «Crederesne verbo Domini, vel verbo angelico non contrario verbis Domini?» Et ille: «Crederem quidem.» Tunc abbas: «Et ego dico tibi in verbo Domini, licet peccator, ut singularitatem tuam deponas, quamvis in ea videaris quosdam sanctos imitari, magisque mereberis communi modo vivendi [Col. 0205D] fratrum.» Qui statim acquiescens abbati, exuit singularitatem omnem, vixitque sicut ovicula communiter in grege. Summopere ergo cavenda est singularitas in congregatione. Ibi enim peccatur magis, quam in privato loco, maxime illa quae scandalum parit infirmis.

Bona singularitas, quae familiarius dicitur bona solitudo, commendatur in pluribus sacrae Scripturae locis. Unde Sara filia Raguelis, cap. III Tobiae: «Tu scis, domine, quod nunquam cum ludentibus me miscui, neque cum his, qui in levitate ambulant participem me praebui.» Et Jeremias (Thren. III) : [Col. 0206A] «Sedebam solitarius et tacebam.» Et philosophus (SENEC. epist. 7) : Fuge turbam. Nondum enim illi tuto commiseris. Ego quidem confiteor imbecillitatem meam, scilicet nunquam mores quos extuli in turbam, refero. Semper aliquid ex eo quod composui, turbatur; aliquid ex iis quae fugavi, redit. Quod aegris evenit, quos longa imbecillitas usque adeo affecit, ut nunquam sine offensa proferantur, hoc accidit nobis, quorum animi ex longo morbo reficiuntur; quia inimica est multorum conversatio. Nemo non aliquod nobis vitium, aut commendat, aut imprimit, aut nescientibus allinit. Utique quo major est populus, cui commiscemur, hoc periculi plus est. Nihil enim tam damnosum bonis moribus, quam in aliquo spectaculo residere. Tunc enim per [Col. 0206B] voluptatem facilius crimina subrepunt. Quid me existimas dicere? Avarior redeo, ambitiosior, luxuriosior? imo vero crudelior et inhumanior, quia inter homines fui. Subducendus itaque est populo tener animus, et parum tenax recti, facile transitur ad plures. Socrati, et Catoni, et Laelio excutere mentem suam dissimilis multitudo potuisset. Adeo nemo nostrum est, qui cum maxime concinnamus ingenium, ferre impetum vitiorum tam magno comitatu venientium potest. Unum exemplum luxuriae, vel avaritiae, multum mali facit. Convictor delicatus paulatim enervat et emollit. Vicinus dives cupiditatem irritat; malignus comes, quamvis candido et simplici animo, rubiginem suam affricuit. Quid tu accidere his moribus credis in quos publice factus est impetus? [Col. 0206C] Necesse est, aut imiteris, aut oderis. Utrumque autem evitandum est, ne vel similis malis fias, si te eis conformes, quia multi sunt; neve inimicus multis, si eos oderis, quia dissimiles sunt. Recede in teipsum, quantum potes; cum his conversare, qui te meliorem facturi sunt. Illos admitte, quos tu meliores facere potes. Mutuo ista fiunt, et homines dum docent, discunt.

Item Hieronymus: Rarus in publico, honestus in domo. Quoties enim inter homines fui, minus homo redii. Est autem triplex solitudo: Loci, quae fortium est; pectoris, quae cujuslibet esse debet; et solitudo operis, quae cavenda est in omnibus, praesertim cum parit scandalum. Item Jerem. cap. XV: [Col. 0206D] «Non sedi cum consilio ludentium, et gloriatus sum a facie manus tuae; solus sedebam quoniam amaritudine replesti me.»

Bona solitudo maxime pendet ex bonorum societate. Unde Cato: (lib. I) Ambula cum bonis, quia a convictu mores formantur. Et Apostolus dicit: «Corrumpunt bonos mores colloquia mala (I Cor. XV) .» Qui tangit picem coinquinabitur ab ea (Eccli. XIII) . Et psalm. C. «Perambulabam in innocentia cordis mei, in medio domus meae.» Et quomodo? «Non apponebam ante oculos meos rem injustam, facientes praevaricationes odivi. Non adhaesit mihi [Col. 0207A] cor pravum, declinantem a me malignum, non cognoscebam, detrahentem secreto proximo suo hunc persequebar. Superbo oculo et insatiabili corde, cum hoc non edebam.» Qualis ergo tibi familia? audi: «Oculi mei ad fideles terrae ut sedeant mecum,» in judicio, in convivio: «Ambulans in via immaculata, hic mihi ministrabat,» in altari, in mensa, in domo, in qualibet administratione mea et praefectione. «Non habitabit in medio domus meae, qui facit superbiam; qui loquitur iniqua, non direxit in conspectu oculorum meorum.» Et psal. XXV: «Non sedi cum concilio vanitatis, et cum iniqua gerentibus non introibo. Odivi ecclesiam malignantium et cum impiis non sedebo. Lavabo inter innocentes manus meas, et circumdabo altare tuum, [Col. 0207B] Domine.» Ecclesiasticus, cap. IX: «Viri justi sint tibi convivae.» Et Philosophus (SENECA, ep. 19) : Ante, inquit, circumspiciendum est, cum quibus edas et bibas, quam quid edas et bibas. Et Augustinus: Decet, inquit, praelatum tales habere cubicularios quos timeat, ne, si malos, eorum videatur approbare vitam, quorum habet conversationem. Unde Apostolus: «Domui suae bene praepositum (I Tim. III) ,» non ut opes augeat, sed ut filios, domum et familiam in omni castitate et sobrietate sibi subditos habeat. Sed dicet aliquis quasi se excusando, habens tamen familiam malam: Mihi quidem natura est cum bonis, sed vita cum malis. Sed eo ipso malus est, quod malos in domo fovet, et [Col. 0207C] vita et natura ejus cum malis. Qualis enim judex, vel rector populi, tales et ministri ejus, et econtra: Et qualis sit dominus domus, familia ejus probat, et monstrat. Unde Ecclesiasticus, cap. XIII: «Omne animal diligit simile sibi, sic et omnis homo diligit similem. Omnis caro ad similem sibi conjungetur, et omnis homo simili sui sociabitur. Si communicabit lupus agno aliquando, sic peccator justo. Quae communicatio sancti hominis ad canem?» Et cum Dominus hospitem unius noctis praecipiat eligi, tum propter infamiam, tum propter corruptionem et perniciem exempli; quanto magis et ille eligendus est, cum quo tibi diu vivendum est? Maxime itaque cavenda est malorum conversatio. Vix enim in sicco stamus, nedum in lubrico curramus. Abraham [Col. 0207D] (Genes XVII) etiam, audito mandato Domini, omnes vernaculos et mares domus suae statim circumcidit. 180 Nota, quia non effeminatos habuit in domo, sed mares, quos etiam circumcidit. Et tu exemplo Abrahae familiam domus tuae in omnibus habeas circumcisam. Quem etiam commendans Origenes (homil. 4 in Genesim) , de eo ait: Vide diligentiam Abrahae angelos ad convivium invitantis. Abraham, inquam, senex cursitat, Sara uxor ejus accelerat, puer festinat. In domo sapientis, nullus piger est. Item juxta verbum beati Thomae Cantuariensis, quo utebatur ex poeta:

[Col. 0208A] Et Cato de Pompeio ait:

Casta domus, luxuque carens, corruptaque nunquam Fortuna Deum.

Et Parabolarum cap. XIII: «Qui cum sapientibus graditur, sapiens erit; amicus stultorum similis eis efficitur.» Et illud. Ignis in sinu, serpens in gremio, mus in pera, perniciosi sunt vicini. In Psalmis quamplurimis arguitur societas malorum, commendatur societas bonorum. «Beatus enim vir qui non abiit in concilio impiorum, etc. (Psal. I.) — Domine, quis habitabit in tabernaculo tuo, aut quis requiescet in monte sancto tuo? Qui ingreditur sine macula et operatur justitiam,» etc. (Psal. XIV) . «Confitebor tibi in ecclesia magna, in populo gravi laudabo te (Psal. XXXIV) ,» — «timentes autem [Col. 0208B] Dominum glorificat (Psal. XIV) .» — «Congregate illi sanctos ejus qui ordinant testamentum ejus (Psal. XLIX) .» Alioquin pro congregatione et societate malorum dicetur tibi: «Si videbas furem currebas cum eo, etc. (ibid.) .» Et in domo tua implebitur hoc, scilicet: «Vidi iniquitatem, et contradictionem in civitate. Die ac nocte circumdabit eam. Super muros ejus iniquitas, et labor in medio ejus et injustitia (Psal. LIV) .» Pro quo etiam Prophetam imprecatur talibus, dicens: «Veniat mors super illos, et descendant in infernum viventes. Quoniam nequitiae in habitaculis eorum, in medio eorum. Non enim est illis commutatio, et non timuerunt Deum, etc. (ibid.) .» Et Augustinus: In hoc quilibet fidelis imitari Deum debet, ne malos secum socios habeat, [Col. 0208C] nisi causa et spe correctionis, scilicet quos si incorrigibiles viderit, eos saltem in privata communione post multam admonitionem devitet, et a se, si potest, expellat. Sed dicet aliquis: Boni quidem multi sunt in se, sed latera mala habent. Absit! Morum enim similitudo, juxta verbum cujusdam sapientis, societatem parit, et cognata studia facile connectuntur. Et illud: Principesque bonos habentes mala latera Scriptura Scyllae et Harpyiis comparat. Describitur Scylla humanam quidem habere faciem, sed cincta caninis capitibus; Harpyiae virgineam faciem, sed ungues rapacissimos. Et ii, ut plures superficietenus humani homines, et mansueti videntur, sed stipati lateribus et ministris pravis, odoratu praedae Scyllae, rapacitate vero unguium, [Col. 0208D] Harpyis similes. Ob hoc ergo constat, quod res divitum et potentum in loco periculoso posita est. Quia, ranae «in penetralibus regum (Psal. CIV) ,» viri scelerati et socii furum maxime in domibus potentum inveniuntur, qui peccatores fiunt propter divites 181 illos decipientes, a quibus decipiuntur, cum nec repelluntur, qui «laqueos paraverunt pedibus» potentum, et «foderunt ante faciem» ipsorum «foveam, et inciderunt in eam (Psal. LVI) .» Haec via illorum scandalum ipsis, et tamen postea «in ore suo complacebunt (Psal. XLVIII) .» Et Josephus ait: Ob hoc maxime status potentum meticulosus et periculosus est, quod eos moles rerum mediocriter malos esse non sinit, qui non simplici [Col. 0209A] et proprio ore, sed alieno et multiplici, quia longa manu peccaverunt, habent peccata sua confiteri; nequeuntes, ut pauper, dicere: «Domine, tibi soli,» et in me solo, «peccavi (Psal. L) ,» sed tibi et multis proximis in me, et multis satellitibus meis. Omnem igitur malorum societatem, omne impedimentum, quo minus in via Dei procedas, fugias. Unde Dominus: «Qui non oderit patrem et matrem non potest meus esse discipulus (Luc. XIV) .» — «Et si oculus tuus scandalizat te, projice eum a te, etc. (Marc. IX) .» Et Hieronymus (ep. ad Heliodorum De laude vitae solitariae ). Per calcatum perge patrem, per calcatam perge matrem, ubera etiam quae suxisti. «Patri et matri dic: Nescio vos (Deut. XXXIII) » Juxta etiam consilium Domini, cum Abraham «exi [Col. 0209B] de terra, et de cognatione tua (Gen. XII) ;» antequam subvertaris dicas cum Propheta. «Ecce elongavi fugiens, et mansi in solitudine.» Item psalm. CV. «Et commisti sunt inter gentes, et didicerunt opera eorum,» etc. Et psalm. XLII. «Judica me, Deus, et discerne causam meam a gente non sancta, ab homine iniquo et doloso erue me.» Item: (I Reg XIV.) «Nam quemcunque viderat, Saul virum fortem, et aptum ad praelium, etc.» Et (I Reg. XIX.) «Nuntiatum est Saul a dicentibus,» etc.

Item: «Confitebor tibi, Domine, in toto corde meo, in concilio justorum et congregatione (Psal. CX) ,» eorum, non injustorum.

Sicut mala societas, ita et carnalis affectus bonam impedit solitudinem, ob quam suggillandam et amovendam ab utilioribus operibus, Dominus praedicationi vacans, nuntio fratrum et matris quaerentium eum foris, ait: «Qui sunt fratres, mater et soror; et extendens manum in discipulos dixit, etc. (Matth. XII) .»

Item disputans in synagoga relictus a patre et matre, eisdem eum quaerentibus ait: «Nesciebatis, quia in his quae Patris mei sunt oportet me esse?» (Luc. II.) Docens opera ex carnali affectu procedentia, sicut minus utilia, esse postponenda spiritualibus et utilioribus.

Item, matri in nuptiis, vino deficiente, ait: «Quid [Col. 0209D] mihi et tibi, mulier? (Joan. II) » quasi, nihil ex te habeo in spiritualibus operibus. Idem: «Qui non oderit patrem et matrem (Luc. XIV) ,» id est qui spirituales affectus non praeposuerit carnalibus. Idem: «Cum facis prandium, noli vocare divites, sed pauperes, debiles et claudos (ibid.) », in quibus non habeas carnis affectum, sed divini amoris incendium. Hieronymus: Ob amorem 182 Christi omittenda est sepultura patris, pro cujus amore nullus relinquendus est inhumatus. Et Moyses, non de tribu sua, sed de alia tribu elegit Josue in rectorem populi (Num. XI, XIII) . Idem: Sacerdos et levita nunquam exeant de Sanctis, sed habeat sacerdos caput velatum cidari (Levit. XVI) , «qui dicat patri et matri: Nescio vos (Deut. XXXIII) .» Sacerdotibus [Col. 0210A] etiam in veteri lege (Num. XIX) prohibitum erat interesse funeribus mortuorum, etiam parentum; ut in hoc instrueremur carnales affectus esse postponendos, maxime cum simus et debeamus esse sacerdotes «secundum ordinem Melchisedech (Psal. CIX) .» De cujus patre et matre Scriptura subticet in figuram sacerdotum Evangelii, ut in spiritualibus «dicant patri et matri: Nescio vos (Deut. XXXIII) .» Alienum enim est patrimonium illis commissum, Christi scilicet et pauperum, non illorum, vel parentum eorum. Joseph etiam (ad cujus nutum omnia fiebant in Aegypto) vix passus est, ut suis daretur terra Gessen (Gen. XLVII) ; quos etiam noluit sublimari, sed in officio consueto et pastorali permanere. Ne tamen caninos habeamus mores, odiendo [Col. 0210B] parentes, ita docet eos Gregorius (hom. 37 in Evangel.) moderari debere. Arca Domini capta a Philistaeis super plaustrum novum imposita est, vaccis fetis trahentibus et ducentibus illam in Bethsamis, non reflectentibus quidem colla in via, sed mugientibus post vitulos (I Reg. VI) . Debemus enim carnalem affectum habere in mente, non in opere, praesertim in spiritualibus. Qui enim post vitulos, carnali affectu ducti, colla reflectunt, similes sunt uxori Lot, quae respexit et mutata est in statuam salis (Gen. XIX) . Similes sunt mittenti manum ad aratrum, et respicienti retro (Luc. IX) . Similes sunt etiam Hebraeis respicientibus in Aegyptum ad ollas carnium, et pepones, et alia Pharaonis (Num. XI) . Videant [Col. 0210C] hi, ne poena simili poenae Judae puniantur, qui ea, quae mittebantur in loculos Domini et pauperum, asportabat, dans ea uxori et liberis, carnali affectu ductus, ob quam meruit tradere et crucifigere Dominum, sibique suspendium et aeternum supplicium (Matth. XXVII) . Levit. XXI: «Sacerdos summus ad omnem mortuum non ingreditur omnino, super patre suo et matre non contaminabitur, nec egredietur de sanctis.» Hieronymus super hunc locum ait ( Epist. ad Fabiolam De vestitu sacerdotum ): Quamvis sit potens et dives, et multitudinem offerat victimarum; si mortuus est, non tangitur a pontifice, nec videtur; si autem reviviscit, et ad vocem Salvatoris de sepulcro egreditur (Joan. XI) , et fasciis peccatorum solutus incedit, intrat ad eum pontifex, [Col. 0210D] cum eo manet et prandet. Multa nos facere cogit affectus carnalis; et dum corporum propinquitates respicimus, corporis et animae Creatorem offendimus. «Qui autem amat patrem et matrem super me, non est me dignus (Matth., X) .»

Multi monachorum, dum parentibus miserentur, animas perdunt. Illum attendamus Patrem, qui nunquam moritur, aut qui pro nobis moritur, qui Deo vivens mortuus est, ut nos mortuos vivificaret (Rom. VI) . Si quid habuimus de Aegypto, quod princeps mundi suum possit agnoscere, tenenti meretrici Aegyptiae cum pallio relinquamus (Gen. XXXIX) . Sindone opertus adolescens vinctum Dominum sequebatur (Marc. XIV) ; incurrisset in laqueos, nisi expeditus et nudus persequentium 183 impetus declinasset. [Col. 0211A] Reddamus parentibus quae parentum sunt, si tamen Deo vivunt (I Tim. V) .

Sed hoc de summo pontifice, minoribus aliquid indulgetur. Ad teneritudinem carnis etiam eradicandam dictum est Abrahae: «Exi de terra et de cognatione tua (Gen. XII.) » Exi, mente, hoc quo ad necessitatem praecepti; exi, corpore, hoc quo ad cautelam consilii. Dum enim inter propinquos tenemur corpore, saepe tenemur et mente. Ob hoc Benedictus, Aegidius et quamplures sancti natale solum reliquerunt, et sancta agmina pallidorum eremum ingressi sunt. In libro etiam Numerorum (cap. 25) praecipitur Levitis occidere omnes propinquos suos initiatos Beelphegor, sicut et initiatos vitulo. Ministrum enim altaris et viventem de patrimonio [Col. 0211B] Crucifixi, nihil carnale, nullus affectus carnalis tangere debet, quominus testamentum sibi creditum, secundum voluntatem testatoris beneplacentem et perfectam, dispenset. Item Judicum IX. Contra consilium Joathae (proponentis Sichimitis parabolas de olivis, ficubus, et vite, et rhamno) contribules et fratres Abimelec ipsum Abimelec, eligunt in regem sibique praefecerunt, propinquitate carnis ducti. Qui promotus, sicut ignis de rhamno egressus, urbem Sichem combussit, et septuaginta fratres, multosque de Sichimitis qui illum promoverant, interfecit. Item Dominus Matthaei cap. XVII: «Ut non scandalizemus» exigentes tributum: «O Petre, vade ad mare, et mitte hamum, [Col. 0211C] et eum piscem, qui prius ascendet tolle, et aperto ore ejus, invenies staterem. Illum sumens da eis pro me et pro te,» etsi sim filius regni. Ubi ait Augustinus: Miro modo in hoc instruimur et aedificamur, dum Dominus tantae paupertatis fuit, ut unde daret tributa non haberet. Judas quidem habebat communia in loculis, sed Dominus res pauperum in suos commutare usus, vel convertere nefas duxit; id ipsum dans exemplum nobis, maxime iis qui de patrimonio ejus vivunt. Si ergo Dominus in suos usus necessarios duxit nefas res pauperum convertere, quanto magis illas in superfluis expendere? Ex hoc etiam conclude debita illicita, licet juramento confirmata, de patrimonio Crucifixi non esse solvenda, sed potius, ut in turpi causa, rescindatur [Col. 0211D] juramentum. Item: Bruta fetus suos imbecilles et adhuc parvos nutriunt, omnique cura fovent et amplexantur, factos autem grandiusculos et adultos, eos sibi relinquunt. Nos autem, etsi homines, non tantum in pupillari, sed in omni aetate; nec tantum fetus nostros, sed a latere descendentes fovemus, imo illos superfluis oneramus supra necessitatem, conferentes eis plurima, et juxta verbum Alexandri [III] papae: «Deus abstulit nobis filios, et diabolus dedit nobis nepotes.» Item Hieronymus ad Heliodorum monachum (epist. De laude vitae solitariae ): Audi edictum Regis tui: «Qui non est mecum, adversum me est; et qui non colligit mecum, spargit (Luc. XI) .» Recordare tirocinii tui diem, quo Christo [Col. 0212A] in baptismate consepultus, in sacramenti verba jurasti, pro nomine ejus parciturum non esse patri, nec matri. Licet parvulus ex collo pendeat nepos, licet sparso crine et scissis vestibus ubera, quibus te nutrierat, mater ostendat; 184 licet in limine pater jaceat, per calcatum perge patrem, siccis oculis ad vexillum crucis avola. Solum pietatis genus est, in hac re esse crudelem. Veniet, veniet dies postea, quo victor revertaris in patriam, quo Hierosolymam coelestem vir fortis coronatus incedas. Nescio cur dicas nunc compede praepediri. Non est nobis ferreum pectus, nec dura praecordia. Non ex silice natos Hyrcanae nutriere tigrides: et nos per ista transivimus. Nunc tibi blandis vidua soror haeret lacertis; nunc illi cum quibus adolevisti vernulae [Col. 0212B] aiunt: Cui nos servituros relinquis? Et gerula quondam, jam anus, et nutritius secundus post naturalem pietatem Pater, clamitat: Morituros exspecta paulisper et sepeli Forsitan et mater laxis uberum pellibus, arata rugis fronte antiquum referens mammae lallare congeminet. Dicant si volunt et grammatici:

Facile rumpit haec vincula amor Christi, et timor gehennae. At contra Scriptura praecipit obsequendum parentibus (Exod. XX) ; sed quicunque eos supra Christum amat, perdit animam suam. Gladium tenet hostis ut me perimat, et ego de matris [Col. 0212C] lacrymis cogitabo? Propter patrem militiam Christi deseram? cui sepulturam Christi causa non debeo, quam etiam omnibus ejus causa debeo? Domino passuro timide consulens Petrus scandalum fuit (Matth. XVI) . Paulus retinentibus se fratribus ne Hierosolymam pergeret, respondit: «Quid facitis plorantes, et conturbantes cor meum? Ego enim non solum ligari, sed mori in Jerusalem paratus sum pro nomine Domini Jesu Christi (Act. XXI) .» Aries iste pietatis, quo fides quatitur, Evangelii retundendus est mucrone: «Mater mea,» inquit, «et fratres mei hi sunt quicunque faciunt voluntatem Patris mei, qui in coelis est (Matth. XII) .» Si credunt in Christum, faveant mihi pro nomine ejus pugnaturo; si non credunt, mortui sepeliant mortuos suos [Col. 0212D] (Matth. VIII) .

Moyses etiam ad consilium Jethro (Exod. XVIII) , non cognatos elegit judices et rectores, sed viros gnaros, sapientissimos et prudentissimos odientes omnem avaritiam. In illa etiam sancta communione non est dictum dispensatoribus, ut meliora et lautiora darent propinquis, sed, «unicuique prout opus erat (Act. II) .» Item: Si res testamenti alicujus privati propter suspicionem parentelae non committitur alicui parentoso, quanto magis nec testamentum Christi talibus debet committi?

Item exemplo Templariorum deberent praelati instrui, ne haberent amicos suos sibi collaterales. Ipsi enim Templarii nunquam habent consanguineum [Col. 0213A] sibi servientem, ne communia bona fratrum ei distribuant. Ad hoc etiam valet exemplum episcopi consanguineos et nepotes suos tantum in ecclesiam suam vocantis, ut ex eis praelatus ei successurus quasi jure haereditario eligeretur et institueretur; quod et factum est, cum controversia tamen magna et sumptibus non modicis et gravamine aeris alieni. Cum autem electus successor veterani aegrotaret, aiunt ei sui sub dialogo: Unde pecunia ista solvetur, quam, ut promovereris, expendimus? Interfecisti nos per quem sperabamus 185 nos vivere et exaltari. Quibus ille: «Vae vobis, quia me occidistis, quando me in apicem promovistis.» Item IV Reg. IV: «Mitte in omnia vasa haec,» etc. Et Habacuc II; Vae qui aedificant [Col. 0213B] Sion in Sam. Item David (Psal. XLIV) : «Audi, filia, et vide, et inclina aurem tuam, et obliviscere populum tuum, et domum patris tui.»

Post solitudinem pectoris, et solitudinem operis, sequitur solitudo loci, quae nutrix est, et saepe mater solitudinis. Duo quippe sunt genera vitae solitariae, coenobitarum et anachoretarum. Prima securior, propter infirmitatis nostrae imperfectionem. Secunda excelsior vel excellentior, propter charitatis perfectionem. Ad quam (sicut ad altiorem secundum Regulam beati Benedicti) transitur a prima, cum transiens plene roboratus, et «indutus [Col. 0213C] est virtute ex alto (Luc. XXIV) .» Horum solitudinem loci commendans David, ait: «Factus sum sicut passer solitarius in tecto (Psal. CI) .» Et Salomon: «Regem locustae non habent (Prov. XXX) .» Et Hieronymus a scholis liberalium artium convolans ad eremum, sic scribit cuidam conscholari suo, eum ad eremum et mundi contemptum invitans (Epist. ad Heliod. De laude vitae solitariae). O desertum Christi floribus vernans! O solitudo, in qua nascuntur illi lapides, de quibus in Apocalypsi civitas magni regis exstruitur? O eremus familiarius Deo gaudens, quid agis, frater, in saeculo, qui major es mundo? Quandiu tectorum umbrae te premunt? Quandiu fumosarum urbium carcer includit? Crede mihi, in eremo nescio quid [Col. 0213D] plus lucis aspicio. Libet, sarcina carnis abjecta, ad purum aetheris volare fulgorem. Paupertatem times? Sed beatos pauperes Christus appellat (Matth. V) . Labore terreris? Nemo athleta sine sudoribus coronatur. De cibo cogitas? Sed fides famem non timet. Supra nudam metuis humum exesa jejuniis membra collidere? Sed jacet Dominus tecum. Squalidi capitis horret inculta caesaries? Sed caput tuum Christus est. Infinita eremi vastitas terret? Sed tu paradisum mente deambula. Quotiescunque illuc cogitatione transcenderis, toties in eremo non eris. Scabra sine balneis attrahitur cutis? Sed qui in Christo semel lotus est, non habet necesse iterum lavari. Et breviter ad cuncta audias Apostolum respondentem: «Non sunt condignae, [Col. 0214A] inquit, passiones hujus temporis ad futuram gloriam quae revelabitur in nobis (Rom. VIII) .» Delicatus es miles, charissime, si hic vis gaudere in saeculo, et postea regnare cum Christo.

Item ad Ruffinum ( Epist. De laude Bonosi, incipit: Plus Deum timere ): Indicabimus tibi quiddam, ut si nescis, discas; si autem cognovisti, pariter gaudeas. Bonosus tuus, imo meus, et ut verius dicam, quia Christi, noster: «scalam Jacob (Genes. XXVIII) » jam scandit, portat crucem (Matth. XVI) , non post tergum respicit (Luc. IX) ; «seminat in lacrymis, ut in gaudio metat (Psal. CXXV) ;» et sacramento Moysi 186 serpentem in eremo suspendit (Num. XXI) . Cedant huic veritati tam Graeco quam Romano stylo, mendaciis ficta miracula. [Col. 0214B] Ecce puer honestis saeculi nobiscum artibus institutus, cui opes affatim, dignitas apprime inter aequales erat, contempta matre, sororibus et charissimo sibi germano, insulam pelago circumsonante naufragam, cui asperae cautes et nuda saxa, et solitudo terrori est, quasi quidam novus paradisi colonus insedit. Nullus ibi agricolarum, nullus ibi monachorum (ne parvulus quidem, quem nosti, Onesimus, quo velut fratre in osculo fruebatur) in tanta vastitate adhaeret lateri comes. Solus ibi, imo, Christo comitante, non solus, vidit gloriam Dei, quam etiam apostoli, nisi in deserto, viderant. Non quidem conspicit turritas urbes, sed in novae civitatis censu factus est tributarius, ejusque [Col. 0214C] civis dedit nomen suum. Horrent sacco membra deformi? sed sic melius «obviam Christo rapietur in nubibus (I Thess. IV) ,» Nullo Euriporum austro perfruitur? Sed de latere Domini aquam vitae bibit. Nullo terra gramine viret, nullus vernans campus densatur umbraculis. Abruptae rupes, quasi quemdam horroris carcerem claudunt. Ille securus, intrepidus, et totus de apostolo armatus (Ephes. VI) ; nunc Deum audit, dum divina relegit; nunc Deo loquitur, aut Deum rogat. Et fortasse ad exemplum Joannis, qui in deserto Apocalypsin vidit, aliquid Dei videt, dum in insula moratur.

Idem (Epist. ad Marcellam, incipit: Ambrosius): Intremus, inquit, solitudinem, quasi quaedam secreta ruris, ibi cibarios panes, et olus manibus [Col. 0214D] nostris irrigatum, lac deliciae rusticanae, viles quidem, sed innocentes cibos praebent. Ita viventes, non ab oratione somnus, nec saturitas a lectione revocabit. Si aestus est, secretum arboris umbram praebebit. Si autumnus, ipsa aeris temperies, et strata subter folia, locum quietis ostendit. Vere ager floribus depingitur, et inter querulas aves psalmi dulcius cantabuntur. Si frigus fuerit et brumales nives, ligna non emam, calidus vigilabo, vel dormiam certe, quod sciam utilius, non algebo. Habeat sibi Roma suos tumultus, arena saeviat, circus insaniat, theatra luxurient, rumoribus vacet, salutationibus gaudeat: «Nobis adhaerere Deo bonum est, et ponere in Domino Deo spem nostram (Psal. LXXII) » ut cum paupertatem istam coelorum [Col. 0215A] regna mutaverint, erumpamus in vocem: «Quid enim mihi est in coelo, et a te quid volui super terram? (Psal. LXXII.) »

Item Maximinus episcopus: Sic et anachoretarum singulare propositum, vel certamen martyrio non privatur, sicut nec hac solemnitate, qui per singula eremi loca in speluncis et exiguis cellarum tuguriis modico contenti pabulo demorabantur. Alii bestiis sociati, alii avibus subministrati, ciborum spernentes delicias, luxus saeculi calcantes, laudem temporalem non amantes, visum hominum fugientes, angelorum assueti loquelis, plurimis virtutum effulsere signis «circuierunt in melotis, in pellibus caprinis, egentes, angustiati, afflicti, quibus dignus non erat mundus: In solitudinibus errantes, [Col. 0215B] in montibus et speluncis, et in cavernis terrae (Hebr. XI) ,» etc. Item Hieronymus (Epist. ad Eustoch. De custod. virginitatis): O quoties in eremo constitutus, 187 scilicet in horrido monachorum habitaculo, putavi me Romanis interesse deliciis, «sedebam solus, quia amaritudine repletus eram (Jer. XV) .» Horrebant sacco membra, deformis et squalida cutis, sicut Aethiopicae carnis, obduxerat; quotidie lacrymae, quotidie gemitus; et si quando repugnantem somnus imminens oppressisset, nuda humo vix (ossa haerentia collidebam. Sic ob gehennae metum tali me carcere ipse damnaveram, et socius factus scorpionum et ferarum, saepe choris intereram puellarum. Pallebant ora jejuniis, et mens desideriis aestuabat. Ad «Jesu» [Col. 0215C] pedes jacebam, rigabam lacrymis, crine tergebam, et repugnantem carnem vigiliis et jejuniis cibo crudo utens et aqua frigida, cum in cocto aliquid sit luxuriae, mihi subjugabam.

(SENECA, ep. 7) . Si igitur imperfectus es, fuge turbam, quia non tuto illi committeris; si perfectus es, pro necessitate fratrum redire potes ad turbam. Unde Stilpon: (Idem, ep. 9, 10) : Sic est scilicet quod omnis stultitia laborat fastidio sui. Non muto sententiam. Fuge multitudinem, fuge paucitatem, fuge etiam unum. Non habeo cum quo te communicatum velim; et vide quo judicium meum abeat; audeo te tibi credere. Hujus Stilponis discipulus Crates, cum vidisset adolescentulum secreto ambulantem, [Col. 0215D] interrogavit: Quid illic solus faceret? «Mecum, inquit, loquor.» Cui Crates: «Cave, inquit, rogo, et diligenter attende, ne cum homine malo loquaris.» Lugentem timentemque, iratum et furibundum, custodire solemus, ne solitudine male utatur. Nemo est ex imprudentibus, qui relinqui sibi debeat. Tunc enim mala consilia agitant, tunc aut aliis, aut ipsis futura pericula struunt, tunc cupiditates improbas ordinant, tunc quidquid, aut pudore aut metu animus celabat, exponit; tunc audaciam acuit, libidinem irritat, iracundiam instigat. Denique, quod unum solitudo habet commodum, scilicet nihil ulli committere, non judicem timere, perit stulto. Ipse enim se prodit. Vide ergo quid de te sperem, imo quid spondeam mihi. Spes enim incerti [Col. 0216A] boni nomen est; non invenio tamen cum quo te malim esse quam tecum.

Item Seneca (epist. 11) : Aliquis vir bonus eligendus est, ac semper ante oculos habendus, ut sic tanquam illo spectante vivamus, et omnia, tanquam illo vidente, faciamus. Nec immerito. Magna pars quippe peccatorum tollitur, si peccatori testis assistit. Aliquem habeat animus quem vereatur, cujus auctoritate etiam secretum suum secretius faciat. O felicem illum, qui non aspectus tantum sed etiam cogitatus emendat! O felicem, qui sic aliquem vereri potest, ut ad memoriam quoque se componat atque ordinet! Qui sic aliquem vereri potest, cito erit verendus. Elige itaque Catonem (O Christiane Paulum). Si hic tibi nimis rigidus videtur in religione, elige [Col. 0216B] remissioris animi et vitae virum sanctum alium, cujus vita, mores et oratio placeant. Illum semper tibi ostende vel custodem, vel exemplum. Opus est, inquam, aliquo, vel ad quem mores nostri pravi erigantur. Nisi enim ad regulam, prava 188 nec corriges, vel torta non diriges.

Sunt autem tria genera monachorum, et ducentium vitam solitariam. Primum est eremitarum, anachoretarum, vel reclusorum. Hanc vitam dedicavit Dominus, quando tentandum a Satana, spiritus expulit in desertum, eratque cum bestiis: «Et accesserunt angeli et ministrabant ei (Matth. IV) .» socio struthionum, serpentum, et ferarum. Hanc sanctificavit et Joannes Baptista, de quo ( In hymno Pauli diaconi ):

Primum genus perfectum est; secundum temperantius extremis, et appetibilius. Excludit enim per societatem adjunctam, periculum primi, quod est in singularitate: «Vae soli, quia, si ceciderit, non habet sublevantem se (Eccl. IV) .» Paucitas enim secura est; quia ventres bene instructi et pauci, modico contenti sunt. Excludit et periculum tertii, in numero personarum et certo agrorum, in pondere [Col. 0217B] et mensura operum omnium distincta. In omnibus circumcisi paucitate et paupertate, excludit litigium, quia «non oportet servum Dei litigare (II Tim. II) .» Excludit et invidiam, et rapinam potentum et divitum. Non enim invidetur nihil habentibus; non eis lites suscitantur calumniosae:

[Col. 0217C] Achan peccante pollutus est populus anathemate (Josue VII) . Gaditis et Rubenitis, et dimidiae tribui Manasse aedificantibus altare in terra Chanaan, dictum est: Quia contra praeceptum Dei erexistis altare magnum et sacrilegum, cras ira Dei desaeviet in populum (Josue XXII) . Plebecula etiam Judaica non eripiente Christum «inopem et egenum de manu fortiorum ejus (Psal. XXXIV) ,» mortis Dominicae rea facta est. Et Moyses ait: «Non sequeris turbam ad faciendum malum, nec in judicio acquiesces sententiae plurimorum, ne a vero devies (Exod. XXIII) .» Et Apostolus: «Expurgate vetus fermentum,» et ejicite, «quia modicum fermentum totam massam corrumpit (I Cor. V) .» Non minus peccas, [Col. 0217D] quia cum multis, sed magis peccas, nec minus ardebis quia cum pluribus. Unde et illud generale proverbium sane intelligendum est: «Quod peccatur a multis inultum est,» quod est ab homine, sed non a Deo. Et item: Qui non corripit, cum possit arguere et impedire, consentit. Qui autem per multitudinem, vel praelatum excusari a peccato credunt, similes sunt Pilato lavanti aqua manus suas, et dicenti: «Mundus sum a sanguine hujus, vos videritis (Matth. XXVII) ;» non Danieli, qui ait: «Sanguinem innocentem condemnastis; viri Juda, redite ad judicium (Dan. XIII) . Qui etiam assimilantur primis parentibus, culpam in Deum refundentibus, quam et isti in multitudinem et abbatem, quia mulier,» vel serpens, «dedit mihi et comedi (Gen. III) .» Abbas hoc praecipit, vel conventus hoc facit; unde nec contradico,

«Ne sequaris turbam ad faciendum malum (Exod. XXIII) .» Vir enim sanctus et timens Deum pro quantulacunque occasione praestita, se reum peccati constituit, quod tamen manu vel verbo expresse non implevit. Unde David, interfectis sacerdotibus domini octoginta quinque, et viris Nobe a Saule, eo quod Achimelec sacerdos summus panes propositionis, et gladium Goliae dederit sibi famelico et fugitivo, ait: «Reus ego sum omnium istarum animarum (I Reg. XXII) .» Idem II Reg. XXIII, cum statio et castra Philisthinorum essent in Bethlehem, sitibundus ait: «O, si quis mihi daret potum aquae de cisterna, quae est in Bethlehem juxta portam! [Col. 0219A] irruperunt ergo tres fortes castra Philisthinorum, et hauserunt de aqua illa, et attulerunt ad David; at ille noluit bibere, sed libavit eam Domino, dicens: Num sanguinem istorum hominum, qui profecti sunt, et animarum periculum bibam?» Gregorius (lib. IX Registri, ep. 39, et Glossa ord. ad c. 23 II Reg.) : Qui alienam uxorem concupiscere non timuit, post flagellum eruditus, quia aquam concupiit, expavit, reprehendens se super periculo militum. Et Apostolus in Act. apost. cap. XX, ait: «Quapropter contestor vos hodie, quia mundus sum a sanguine omnium» vestrum. «Non enim subterfugi, quo minus annuntiarem omne consilium Dei vobis.» Si ergo aliquid de contingentibus omisisset, se reum animarum omnium illorum constituisset.

[Col. 0219B] Dominus per Moysen in Deuter. cap. XIX, ait: «Separabis tibi tres civitates in terra promissionis, et tres ultra Jordanem in medio terrae, ut sint aequalis spatii inter se; ad quas diligenter sternes vias, ut e vicino, et sine difficultate, et impedimento viae, qui propter homicidium profugus est, habeat quo possit evadere et confugere. Has civitates refugii sic divides, et praeparabis, ne sis reus sanguinis alicujus, scilicet, qui ad aliquam harum non potuit confugere propter longitudinem, vel impedimentum viae.» 191 Ergo, o praelate, nisi omnem amoveris difficultatem, nisi omnem adhibueris facilitatem, nisi omnem Ecclesiae servaveris munitionem, ut confugiens ad eam liberetur, reus eris sanguinis [Col. 0219C] illius si effusus fuerit. Item cap. XXII: «Cum aedificaveris domum novam, facies,» ruticulas et apodiationes, «murum tecti,» etsi planum sit, «per circuitum, ne effundatur sanguis in domo tua, et sis reus labente alio et in praeceps ruente.» Illud etiam fabulosum, damnabilem esse modicam occasionem mali, ostendit, ubi dicitur:

Sanctus etiam Maurilius Andegavensis episcopus vocatus ad baptizandum puerum (qui obiit antequam ad eum forte accedere potuisset) se ab officio suspendit, et fugit in Angliam, clavibus ecclesiae projectis in mare, Deo vovens se amplius officium sacerdotis [Col. 0220D] non fore exsecuturum, antequam per signa viderit quod ei remissum fuerit peccatum, quo se ligatum putabat ex facili occasione. Cui, facto hortulano in Anglia, claves inventae in ventre piscis empti, oblatae sunt; qui tamen non statim, sed peracta poenitentia rediit, reversusque puerum resuscitavit et baptizavit.

Justus non solum perpetrandi mali a se amputat levem occasionem, sed et radicem temerarii judicii, hoc est suspicionem. Unde, ut faciat quod per eloquia Dei doceatur, orans ait: «Amputa opprobrium meum quod suspicatus sum (Psal. CXVIII) .» Augustinus [Col. 0221A] (in eumd. psal. concione 12) , id est fac, ne de bonis, vel malis aliorum, malam vel falsam habeam opinionem, quae est «opprobrium meum;» quia saepe aliter quam res sit esse puto, et ita culpam, quam in aliis suspicor, meam esse ostendo. Cujus enim oculus de facili videt vanitatem, os loquitur, manusve operatur, quod in se agitur, hoc de alio suspicatur, ut etiam propter quod bona facit, propter hoc credat et alterum facere, bona aliorum pura, ex animo suo solo aestimans superficialia suisque similia. Item Augustinus super eumdem locum. Sciendum quod quia occulta hominum non videntur, datus est suspicionibus locus, quas Dominus in Evangelio (Matth. VI) , cum de fine operum praecepisset, ne scilicet justitiam suam facerent, [Col. 0221B] vel propter laudes hominum, vel propter pecuniam, vel etiam victum vel vestitum, quia poteramus eam suspicari propter hoc factam, prohibuit dicens: «Nolite judicare» alios, ex suspicionibus, «et non judicabimini (Luc. VI) ,» non condemnabimini, nec ab aliis suspicione judicabimini. Judicia enim nostra de occultis temeraria sunt; de quibus suum tantum est judicare, cujus judicia vera et occulta. Judicium autem rerum manifestarum cuilibet conceditur; judicium vero personarum soli judici, et nonnisi convictarum in judicio, vel confessarum.

Ad haec sic objicitur: Dubia in meliorem partem interpretanda sunt. Iniquum enim et diabolicum est [Col. 0221C] in aliam partem declinare, et magis pronum esse ad mala quam ad bona. Unde Apostolus ad 193 Rom. XIV: «Infirmum,» caute «in fide assumite, non in disceptationibus,» et suspicionibus, «cogitationum.» Glossa: De operibus enim ejus, quae bono et malo animo fieri possunt, cum ignoretur quo animo fiant, judicare prohibemur. Quod si erraverit, et scienter etiam malo animo fieri ab eo, patienter feras, errorem oratione, vel quovis alio modo cures. Unde ad Galatas, cap. VI. «Fratres, si praeoccupatus fuerit homo aliquo delicto, vos, qui spirituales estis, instruite,» vel perficite, «hujusmodi hominem,» cui non desunt universa, sed aliqua; non utique proterve exagitando, vel peccantem irridendo, vel bona, quae habet, per temerarium [Col. 0221D] et suspiciosum judicium incrustando, vel superbe tanquam insanabilem detestando, «sed in spiritu lenitatis,» de bonis, quae habet, gratias Deo agendo, de malis veniam et salutem a Christo promittendo, «considerans teipsum ne et tu tenteris.» Augustinus (lib. II De baptismo contra Donatist, c. 5) : Si aliter de re sapias quam se habet, humana tentatio est. Nimis autem amare propriam sententiam, et in judicium temerarium prorumpere, et melioribus usque ad praescindendae communionis, et condendi schismatis sacrilegium invidere, diabolica praesumptio est. In nullo autem aliter sapere, quam res se habet, angelica perfectio est: quandiu igitur non habemus perfectionem angeli, non habeamus praesumptionem diaboli, potius «alter alterius onera [Col. 0222A] portemus (Gal. VI) ,» dimittentes debita in invicem, malis proximorum compatientes, ne, si non compatiaris, tua fiant. «Si quis autem existimat se aliquid esse (ibid) ,» arrogantiae vanitate, stulta suspicione, et spiritualium comparatione, «cum nihil sit (ibid) ,» fingens se habere quod non habet, alio temerarie judicans non habere quae habent, «ipse se seducit. Opus autem suum probet (ibid) ,» potius et judicet «unusquisque in se ipso, et non in altero (ibid) ,» id est, non ex malorum, vel minus perfectorum suam metiens laudem, sic se vane commendans, et alios stulte judicans. Item Epist. I ad Corinthios cap. IV: «Nolite ante tempus judicare, quoadusque veniat Dominus et illuminabit abscondita tenebrarum,» id est nota faciat peccata damnatorum, «et manifestabit [Col. 0222B] consilia cordium, et tunc erit laus unicuique a Deo.» Augustinus (Tract. 90 in Joan.) : Perniciose erratur in rebus, ut qui malum putat bonum, et bonum malum, qui virtutes non approbat et vitia non detestatur. Profecto si aliqua suspicione erratur in hominibus, venialis est et humana tentatio, de quibus saepe nostra credulitas fallitur. Nec mirum, quia et de eisdem nonnunquam historia, et multo magis fama mentitur. Quod si de his tentemur, judicia saltem, et definitivas sententias contineamus.

Idem ad Romanos XIV: «Tu quis es, qui judicas servum alienum? suo Domino stat, aut cadit. Non ergo amplius nos invicem judicemus, sed hoc judicate magis, ne ponatis offendiculum fratri vel scandalum.» Augustinus De civitate: Quod ad nos non [Col. 0222C] pertinet, nobis non usurpemus. Non reprehendamus ea quae, quo animo fiant, nescimus; vel si etiam aperta sint mala, de sanitate non desperemus. Qui enim hodie malus, cras bonus. In his ergo duobus temerarium judicium est, quod ex vitio superbiae vel invidiae illorum est, qui magis amant vituperare 194 quam emendare. Quibus dicitur: «Nolite judicare, ut non judicemini (Matth. VII) .» Item II Corinth. I: «Gloria nostra haec est testimonium conscientiae nostrae.» Augustinus: Non consideres gloriam istam ex aliquorum comparatione, quia non ait Apostolus: «Gloria nostra est testimonium,» alienae vel malitiae, vel minoris gratiae, sed ait: «Testimonium conscientiae nostrae;» quae, quoniam [Col. 0222D] est occulta, non est ipsa quoque alieno subjecta judicio, et ideo nullus praesumat contra eam, vel proferre, vel cogitare sententiam dicens: Quis servat castitatem, vel illud, vel quodlibet aliud mandatum? Si enim putat quod nemo, ipse sit nemo.

Item: hujusmodi suspiciosi et temerarii judices de occultis cordium judicantes (cum solus «Deus sciat cogitationes hominum, quoniam vanae sunt [Psal. XCIII] ;» solus scrutetur renes et corda [Psal. VII] , solus judicabit, et non secundum auditum aurium, neque secundum visum oculorum arguet [Isa. XI] ) divinum officium sibi praesumunt et usurpant, volentes parificari Deo, cum de eo, qui ait: «Ascendam in coelum, et ero similis Altissimo. (Isa. XIV) .» Quasi diceret: Profundum est cor hominis, inscrutabile: et quis novit illud? Nos consiliarii, scrutatores cordium. Et item: «judicia Dei abyssus multa (Psal. XXXV) .» Quis novit illa? Nos consiliarii Dei. Ii etiam usurpant sibi spiritum propheticum Elisaei, dicentes cum eo ad Giezi puerum illius: «Nonne cor nostrum in praesenti erat, quando accepisti argentum et vestes a Naaman tibi occurrente?» (IV Reg. V.) Similes sunt etiam Judaeis clamantibus et incrustantibus opera Domini: «In Beelzebub principe demoniorum ejicis daemonia (Luc. XI) .» Quod dicunt, qui opus dexterae invertunt, dicentes id fieri causa sinistrae, puta laudis, favoris humani, vel quaestus et hujusmodi.

Hoc est «Spiritum Dei exstinguere (I Thes. V) ,» [Col. 0223B] et in Spiritum sanctum peccare; opus scilicet, quod benignitati ejus deberet attribui, diabolo ascribere (Matth. XII) . Solus Dominus vero potuit uti hoc nomine, hypocrita. Quis enim novit de alio, quod sit aurum vel aureus interius, vel deauratus, hypocrisique bracteatus, nisi Dominus? Tales etiam quasi quadam perplexitate vexant justos revelantes et manifestantes illis secreta domus suae, et modum vivendi ad exemplum. Qui si viderint signa arctioris vitae in modo ejus, ut lectum de cineribus, stratum et saccum, et hujusmodi, statim clamitant eos esse hypocritas; si autem haec eis celaverint et loculos suos clauserint, dicunt: Quia in occulto vorator carnium, potator vini fuerit et in plumis jaceat Sardanapali. [Col. 0223C] Hi:

Quia suspiciosi consueverunt esse rumorosi, hujusmodi homines objurgat Apostolus in II ad Thessal. III: «His qui ejusmodi sunt, denuntiamus, et obsecramus in Domino,» id est Christo, «ut cum [Col. 0224A] silentio,» id est sine querela et rumusculis «operantes, panem suum manducent.» Et Cato ait (in Distychis, lib. I) :

196 Ne his assimileris de quibus dicitur: «Cor stultorum in ore eorum (Eccli. XXI) .» Et item: «Cor stultorum dissimile erit. (Prov. XV) .» Et [Col. 0224D] item: «Narratio fatui quasi sarcina in via, labia imprudentum stulta narrabunt, et insensati verba inenarrabilia; verba inenarrabilia; verba autem prudentum statera ponderabuntur (Eccli. XXI) .» Summa ergo summarum haec erit, scilicet tardiloquum te esse jubeo. Et philosophus (SENEC., ep. 40 in fin.) : Qui in dubiis timidus erit, nauci non erit. Et poeta (STATIUS, l. XI Thebaidos) :

Hoc vitium rumorosorum comitatur inconstantia. Saepe enim esse consueverunt inconstantes, et, ita nugigeruli. Inconstantes autem redarguens Ecclesiasticus, c. XXXIII, ait: «Praecordia fatui, quasi rota carri, et quasi axis versatilis cogitatus illius.»

Primum argumentum mentis bene compositae est posse morari et secum consistere. Et Apostolus I ad Corinth., ultimo capite: «Vigilate, state in fide, viriliter agite,» quia mulierum est inconstantia. Varium et mutabile semper femina (SENEC., ep. 2) . [Col. 0225B] «Constantes estote, et videbitis auxilium Domini super vos (II Paral. XX) .» Alioquin nequaquam, sed inconstantes effecti, maledictionem et poenam filiorum Judae incurretis. Unde Ps. CVIII: «Nutantes,» inconstantes et dubii, «transferantur filii ejus et mendicent, et ejiciantur de habitationibus suis, scrutetur fenerator substantiam ejus,» etc. Tales enim cum suspiciosis incurrunt maledictionem Cain, habentes tremulum caput et tremulum cor et inconstans, et tremulam linguam, «vagi et profugi cum Cain super terram (Gen. IV) .» Omnis stultitia laborat fastidio sui inconstantes sibi, ipsis vertuntur in taedium, quia «stultus ut luna mutatur (Eccli. XXVII) .» Horum opera non habent caudam [Col. 0225C] vel caput, «laudant diversa sequentes. Et Isa. III: Mulieres dominatae sunt populi mei.» Et Parabol., cap. IV: «Dirige semitam pedibus tuis, et omnes viae tuae stabilientur. Firmamentum est Dominus timentibus eum (Psal. XXIV) .» Et Petro dictum est: «Confirma fratres tuos (Luc. XXII) .» Inconstantes enim arundini omni vento agitatae comparantur (Matth. XI) . Et David ait: «Laetetur cor quaerentium Dominum, et confirmamini (Psal. CIV) ,» etc. Item: «Perfice gressus meos in semitis tuis, ut non moveantur vestigia mea (Psal. XVI) .» Et item «Confirma hoc, Deus, quod operatus es in nobis (Psal. LXV) .» «Dominus autem firmavit 197 faciem suam, ut iret in Jerusalem (Luc. IX) .» [Col. 0225D] In cujus ore «non fuit est et non.» A quo vitio Apostolus II Corinth. I se excusans, ait: «Nunquid levitate usus sum, ut sit apud me, est et non?» Idem: «Stabiles estote et immobiles, abundantes in opere Domini semper (II Cor. XV) .» Inconstantem Salomon apostatae aequiparat Parabol. VI, dicens: «Homo apostata» et levis, «vir inutilis graditur ore perverso, annuit oculis, terit pede,» etc. Glossa: Exteriorum mobilitate indicat, quod nulla radice interius subsistat; quia mobilitas vel inconstantia mentis membra praebet inquieta. Item: «In circuitu impii ambulant (Psal. XI) .» Item: «Omnem escam abominata est anima eorum (Psal. CVI) ,» etc.

Sicut dubia, ita peregrina judicia, imo diabolica tentamenta, quibus Dominus tentatur, ab eodem sunt prohibita. Unde Deut. XVIII: «Cave ne inveniatur in te, qui ariolos sciscitetur, observet somnia vel auguria, nec maleficus, nec incantator, nec pythones consulat, nec divinos, et quaerat a mortuis veritatem.» Ergo si tibi prohibitum est per gladium, vel praelium, divinorum officiorum [ f. judiciorum] quaerere veritatem et per ignem, vel aquam, vel aerem, nec officio incantatoris, vel incarminatoris probes alicujus innocentiam. Eadem etiam auctoritate canonica, et apostolica, qua illa et ista prohibita sunt. Item cap. eodem: «Propheta qui voluerit [Col. 0226B] loqui, quae ego non praecepi, interficietur. Sed quomodo intelligam per illum non esse locutum Dominum? Hoc habebis signum, si quod propheta ille praedixerit, et non evenerit, hoc Dominus locutus non est, sed per tumorem animi sui propheta confinxit, et ideo non timebis eum.» Sed peregrina judicia et incarminationes, vel exsecrationes aquae, vel ferri candentis, saepe fallunt, nec effectum consequuntur. Istis enim saepe damnatur innocens. Ergo si non evenerit quod pollicetur miraculator iste, nec tale judicium locutus est Deus.

Si autem evenerit, et Deus hujusmodi judicium non praecepit in lege loqui vel Evangelio, ergo interfici debet, contra Deum sic loquens et incantans. [Col. 0226C] Item, Deuteron., cap. XVII: «In ore duorum aut trium testium peribit qui interficietur.» Glossa: «Nonnisi secundum verbum, quod locutus sum,» attestationes scilicet legis et Evangelii, judex judicabit eum. Et Apostolus ad Hebraeos VI, ait: «Omnis controversiae finis est juramentum.» Et epistola III ad Corinth. I: «Non quia dominamur fidei vestrae, sed adjutores sumus gaudii vestri.» Cum igitur non possit cogi quis credere, quomodo minus credens comburitur, cum homo ejusmodi fidei non possit dominari? Et David: «Non egredieris, Deus, in virtutibus nostris (Psal. XLIII) ,» sicut olim in miraculis antiquorum patrum. Item Dominus Matthaeo (cap. IV) : 198 «Dic ut lapides isti panes fiant.» Qui respondens dixit: «Scriptum est: Non in solo [Col. 0226D] pane vivit homo, sed in omni verbo quod procedit de ore Dei:» Non utitur potestate, sed Scripturarum auctoritate, docens nos magis doctrina pugnare quam miraculis. In eodem: «Non tentabis Dominum Deum tuum (ibid.) .» Glossa: Suggerebat diabolus ut aliquo signo exploraret quantum apud Deum posset. Sed nemo debet tentare Deum, quando habet ex humana ratione quid faciat. Unde quamvis omnia possit, ait suis: «Si vos persecuti fuerint in una civitate, fugite in aliam (Matth. X) .» Et ipse idem fugit, qui et potuit aliter de templo descendere quam per jactantiam se praecipitare (Joan. VI) . Postquam autem deficit humana ratio, commendet se homo Deo, non tentando, sed devote confitendo. Reis ergo ad probationem aquam zelotypiae (Num. V) [Col. 0227A] et maledictionis (eo quod de ea Scriptura memoret) dare consulerem, nunquam autem corpus Domini propter nimiam ταπείνωσιν, id est humiliationem tanti sacramenti. Ego etiam licet sacerdos et jussus ab universali Ecclesia, peregrinum judicium non exercerem. Item: Quaedam approbata quondam a Domino, et ad tempus indulta, ut jactum sortium in multitudine de Saul (I Reg. X) , vel in paucitate et duobus, de Matthia et Barnaba (Act. I) , hodie non recipit Ecclesia; propter, tum viciniam sortilegiorum, et quia mala sunt vicina bonis (HORATIUS), tum propter incertitudinem sortium (26, q. 5, c. Sortes) , quibus servatis et jactis, maxime in multitudine, malus et indignus praeponeretur digno in regimine ejus. Maluit ergo Ecclesia electionem praelati [Col. 0227B] committi humanae rationi et discretioni quam sortium incertitudini. Hinc concludo, quod si propter dictas causas non recipit judicium sortium peregrinum et incertum, etiam in casu, ubi non timetur effusio sanguinis; multo minus propter easdem causas, et in casu ubi est effusio sanguinis, recipere debet peregrina judicia, ad probandum innocentiam, vel malitiam alicujus. Restat ergo ea esse tollenda de medio Ecclesiae, sicut et jactum sortium, praesertim cum nec auctoritate ejus sint instituta vel recepta, sed furtive et cupide subintroducta. Item: Hodie non creditur veritati sortium in eo quod majus est, ut in eligendo praelato ecclesiae, ex cujus electione maxime pendet salus ejus si bonus, vel imminet periculum animae si malus eligitur. Igitur [Col. 0227C] nec in eo, quod minus est, debet credi veritati peregrini judicii; vel si creditur, in eo quod minus est, et in eo quod majus et utilius est, multo magis standum veritati hujus judicii. Item: Privilegia paucorum non sunt trahenda ad consequentiam, et in legem communem. Legimus Moysen transiisse mare Rubrum sicco vestigio (Exod. XIV) ; Danielem de lacu leonum illaesum extractum (Dan. VI) ; tres pueros de camino ignis liberatos (Dan. III) ; Brixium in sui purgationem in byrrho suo prunas detulisse ardentes (GREG. Turon. II lib. Hist. Franc., c. 1, et Vita ejusdem, t. VI Surii) ; Achaz ad vocem Isaiae signum a Domino petiisse (Isa. VII) , nunc autem a fide praedicata et suscepta, sicut nonnulla proclamat auctoritas, non tempus est faciendi miracula, sed fidei et [Col. 0227D] mandatorum potius implendi et imitandi opera. Vel si vis ut fiant miracula, trade nobis similem alicui praedictorum, 199 et per eum fiant, et pro re nimis utili Ecclesiae. Item: In judicio aquae elementum exercet naturam, et judicium suum, et manifestationem, et probationem innocentiae alicujus, cujus elementi natura est, corpus ponderosum intra se recipere, nisi, quasi in pilam, vel in naviculam corpus humanum convertatur et contrahatur, sicque in hoc judicio gratia juvatur natura. Econtra in judicio ferri candentis in probationem innocentiae alicujus aufertur elemento natura sua et officium, quod est teneram carnem comburere. Similiter econtrario in his judicatur circa manifestationem reatus, vel malitiae [Col. 0228A] alicujus. Unde concludo, in utroque elementorum horum debere observari naturam ejus, et officium in manifestatione innocentiae alicujus, ubi miraculose utrumque sua natura privari in manifestatione alicujus reatus, vel propter contrarietatem judicii utrumque, scilicet judicium aquae, et judicium ignis, esse refellendum et repellendum.

Item: Si miracula promissa a Domino in Evangelio justis, quandoque fallunt, nec sunt in necessitate, ut semper effectum suum consequantur (Marc. XVI) ; ut scilicet curentur aegri per manuum impositionem, et hujusmodi, sicut testantur sancti, quomodo haec miracula peregrini judicii semper in necessitate sunt, ut fiant vel effectum suum consequantur? si fallunt, ergo spernenda sunt. Quod [Col. 0228B] autem furtim sint miracula hujusmodi peregrina judicia, ex eo probatur quod elementis natura sua per incantationem aufertur. Sed et miracula facere concessum est etiam malis a Deo, et pro malis. Unde: «Nonne in nomine tuo daemonia ejicimus? (Matth. VII) » etc. Ego tamen etsi per me, vel pro me miracula non fiant, non ideo credam me esse minus fidelem et innocentem. Modo enim Ecclesia magis innititur bonis operibus quam miraculis. Item Dominus: «Quaecunque petieritis Patrem in nomine meo (Joan. XIV) ,» pie scilicet et perseveranter; et ea quae sunt ad salutem, id est, «sine quibus non est salus, et pro vobis fient.» Vobis, non dico his pro quibus, vel contra quos petitur. Quomodo igitur sacerdos magus et incantator praesumit [Col. 0228C] se exaudiri pro omnibus, pro quibus, vel contra quos invocat? Item: Petrus in Dialogo (lib. I, c. 2) quaerens a Gregorio, quomodo caligae impositione super mortuum resuscitatus sit, scilicet, vel propter meritum invocantis, vel meritum matris pro filio rogantis, vel meritum suscitandi, vel sanctorum ad quos preces diriguntur. Cui Gregorius: Modo pro hac causa, modo pro illa, modo omnibus his concurrentibus fiunt miracula; sed pro quo istorum fiunt haec ab hujusmodi sacerdote? Item: Nec exorcismi inventi a Salomone, sed nec exorcismi inventi ab Ecclesia, ad effugandos daemones, curandos energumenos, morbos sanandos, de necessitate semper sunt efficaces talium, sed saepe fallunt. Quomodo [Col. 0228D] ergo exorcismi, imo maledictiones aquae vel ignis, de quorum origine et auctoritate penitus ignoratur, in necessitate sunt, ut semper suos consequantur effectus? Nunquid est hoc ex vi exorcismorum, vel auctoritatis eorum, vel ex vi ordinis? Ita dico, si alicui ordini sunt addicti, sed 200 auctor ignoratur. Restat igitur, ut ex vi eis collata hoc habeant. Sed a quo? Sic ergo, ex vi ordinis. Nunquid ergo hoc aliquis potest semper, quia sacerdos est, vel quia exorcista? Item Psal. LVIII: «Intende animae meae, et libera eam, propter inimicos meos» confundendos, vel convertendos mea liberatione «eripe me.» Sed mirum videtur quod in hoc petitionis suae causam constituit, ac si non esset liberandus, si neutrum eorum contingeret. Sed attendendum [Col. 0229A] quod duae sunt liberationes: una occulta, quae fit propter ipsos sanctos, qualiter liberati sunt Machabaei septem igne consumpti cum matre ipsa eosdem hortante, ut eligerent potius mori pro legibus Dei, quam vivere contra eas (II Machab. VII) . Est et alia aperta, quae fit propter inimicos puniendos, vel convertendos; qualiter tres pueri de igne, etiam corpore liberati sunt; propter quod ipse Nabuchodonosor conversus Deum ipsorum, quem contempserat, praedicavit (Dan. III) . Si igitur petis apertam alicujus liberationem, nec propter conversionem fratrum, vel fidei assertionem, Deumque tentando, provocas ad eam, et ad miracula facienda; tempora et statum gratiae conaris reducere ad tempora et statum veteris instrumenti, cum Dominus [Col. 0229B] tempore gratiae sanctis suis occulta tantum promiserit, daturus illis manifesta tempore suo, non sicut antiquis, qui tanquam mammotrecti alliciendi erant miraculis et temporalibus ad amorem coelestium. Dominus etiam justis sub Novo Testamento per Isaiam XLIII ait: «Ne memineritis priorum, et antiqua ne intueamini. Ecce ego facio nova, et nunc orientur, utique cognoscetis ea.» Item in psalmo CVII: «In Deo faciemus virtutem,» non in gladio, non in miraculis, sed in Deo, scilicet in fide ejus et bonis operibus vincendo diabolum. Item: Forma baptismalis a Christo inventa, non semper consequitur effectum suum, impediente macula etiam unius criminalis. Quomodo igitur forma exsecrabilis [Col. 0229C] incarminationis ferri, nescio a quo inventa, ex necessitate semper habebit efficaciam? Item: Si ecclesia infidelium promitteret Ecclesiae fidelium se suscepturam fidem Christi, si eam veram esse probaverit et examinaverit judicio ferri candentis, nunquid Ecclesia catholica propter tot lucrandos subiret in unica persona hujusmodi judicium? Absit eam fidem Christi incerto committere judicio, ne astutia et malignitate diaboli, et ex permissione Dei periclitaretur. Ob quam causam nec passi sunt Judaei rotulum suum deferre circa civitatem Remensem tempore siccitatis, denegata pluvia Ecclesiae ad preces et ad processiones ejusdem. Item: Peregrina judicia approbantes, celebrantes, vel subeuntes, videntur se parificare Joanni, «qui in [Col. 0229D] ferventis olei dolium missus, illaesus,» et mente et corpore, «exivit.» Similes etiam videri volunt beato Marcello Parisiensi. Qui, cum super manus ejus faber massam ferri ignitam poneret, et eo prunas in thuribulo poni rogante, ait: De calore ignis calet, et novem pondera habet. Manus autem tui peccatoris, nunquam fiat statera ponderis ferri candentis. Item, ut exemplis utamur: In Remensi concilio (anno 1148), praesidente papa 201 Eugenio, quidam Manichaeus convictus, et confessus haeresim suam de communi decreto concilii incarceratus est, non interfectus, non membro mutilatus, sed ne alios corrumperet, et si forte poeniteret in carcere Samsonis ejusdem civitatis archiepiscopi positus, aqua et tenui diaeta altus est donec obiret.

[Col. 0230A] Qui etiam archiepiscopus judicium ignis in dioecesi sua exerceri omnino prohibuit; judicium vero aquae sustinuit quoquo modo, non concedens tamen alicui sacerdoti suo benedictionem aquae celebrare, nisi prius praestita cautione sacerdoti benedicturo aquam a principibus de non mutilando membro, et de sanguine non effundendo. Sed et infideles olim Christiano non convicto vel confesso, dabant inducias triginta dierum, ut secum deliberaret, an idolis sacrificare vellet. A convicto autem aut confesso, et nomen Christi negante, nihil amplius, quam ut sacrificaret idolis, exigebatur. Non enim, si sic sentiret in corde, probabatur. Quomodo igitur Ecclesia corda hominum judicio peregrino examinare praesumit? Vel quomodo induciae legitimae Catharis [Col. 0230B] deliberandi non dantur, sed statim comburuntur? Imo etiam quaedam matronae honestae nolentes consentire libidini sacerdotum «de semine Chanaan (Dan. III) » genitorum ab eis, in libro mortis scriptae sunt et accusatae ut Catharae, et damnatae etiam a quodam petente et stulto zelatore fidei Christianae, loculis divitum Catharorum emunctis et abire permissorum. Unicus, quia pauper et pallidus fidem Christi fideliter in omnibus confitens, et in spem praetendens, combustus est, eo quod episcopis congregatis diceret, quod nequaquam judicium ferri candentis subiret, nisi ei prius per eos constaret, quod sine peccato mortali, et tentatione Domini hoc fieri posset. Qui audientes hoc verbum una omnes [Col. 0230C] eum reliquerunt, dicentes regi, non licet sibi interesse judicio sanguinis. Item Hebr., cap. XI: «Sancti per fidem vicerunt regna:» Respondet Augustinus: Quandoque occulta victoria et liberatione, quandoque manifesta. «Operati sunt justitiam,» hoc semper. «Adepti sunt repromissiones in Christo.» Haec praecedentia semper per fidem, si justus es, adipiscere. Non enim in necessitate fidei est, ut semper adipiscaris sequentia in miraculorum superficie, «ut obturaverunt ora leonum,» etc. Sanctitatem ergo similem sanctitati istorum praesumit se habere, imo majorem, qui ex necessitate, et ita quod non fallant, miracula operari attentat. Item: non esse innitendum falsitati et incertitudini peregrini judicii multa exempla probant, ut illud de aedituo Aurelianensi [Col. 0230D] suspenso pro reliquiis ecclesiae sancti Samsonis furtim sublatis.

Quae alius, postea deprehensus, confessus est se sustulisse. Et illud de recluso Compendiensi, qui pro consimili furto nimis audax, quia nihil conscius, tulit ferrum candens et combustus est. Et illud de reclusa familiari Catharis. Unde et viluit nomen ejus in populo, adeo ut nec esset qui eam fame morientem pasceret. Quae ad consilium cujusdam decani religiosi confessa 202 ei prius, quod omnino immunis esset a pravitate haeretica Catharorum, in purgationem sui tulit ferrum, et bis combusta est. Et illud de peregrino Anglico, cui sine comite suo redeunti de partibus Jerosolymitanis, socio ejus divertente ad S. Jacobum, impositum est (a parentibus [Col. 0231A] socii ejus per calumniam), quod eum in via occidisset. Unde et judicium aquae subiens, periit; revertente socio ejus in Angliam in brevi post suspensionem ejus. In dubiis ergo tenenda est sententia, potissime in causa sanguinis, ubi non conjecturaliter vel probabiliter tantum est procedendum, sed limpidissimis et luce clarioribus rationibus judicandum, ne aliter judicans reus sit mortis condemnati. Sed nec convicti ab hujusmodi judicio tradendi essent morti, quia hoc judicium quodammodo est ecclesiasticum, quia non exercetur sine praesentia sacerdotis, per quod, cum traditur morti, a sacerdote traditur; quia illud ab eo fit, cujus auctoritate fit. Sed et B. Thomas Cantuariensis. Clericum degradatum noluit pro eodem crimine alias puniri, quia «non punit Deus [Col. 0231B] bis in idipsum (Nahum I juxta LXX, et citatur 13, q. 2, c. Quaesitum est) .» Quod ante Cathari convicti vel confessi non sint occidendi, nisi crediderit manualiter Ecclesia, quod sibi possint resistere, videtur. Ait enim Apostolus: «Haereticum hominem post trinam admonitionem, devita (Tit. III) .» Non ait, occide. Item David: «Increpa feras arundinis, et dissipa, ne sit congregatio taurorum in vaccis populorum (Psal. LXVII) .» Recludendi ergo sunt, non occidendi. Unde super illum locum II Reg. XVI: «Ingredere ad concubinas patris tuis,» etc. ait Isidorus: Per concubinas David ab Absalon corruptas, haereticos et apostatas accepimus. Ad has David ultra non ingreditur, nec hi similiter regimini Ecclesiae praeponuntur. His tamen jubet David in [Col. 0231C] custodia positis alimenta ministrari, a consortio autem bonorum alienari debent. Non autem pastum talibus renuit, sed praebere jubet, ut convertantur beneficiorum occasione. Item III Reg. II: «Hodie te non interficiam, quia portasti arcam Domini,» etc. Apostolo etiam, eo quod omnia contemneret, et frequentes tribulationes sustineret, impositum est a pseudo quod non sane crederet, nec vir Dei esset. Unde II, ad Corinth. c. IV, «Ergo mors in nobis operatur, eo quod non creditis sicut asseritis, vita autem operatur in vobis,» eo quod creditis. Succedunt enim vobis bona ad nutum, nobis autem semper mala et mors imminent. David autem ait: Quia: «Memoriam fecit mirabilium suorum misericors [Col. 0231D] et miserator Dominus (Psal. CX) .» Non ergo expectes, ut semper pro te ista faciat, quae aliquando fecit, ut memoriam eorum haberes. Item: Apostolus, I ad Corinth., cap. XII, ostendit diversitatem personarum secundum officia in Ecclesia, et divisionem gratiarum in ea; quia: «Alii datur per spiritum sermo sapientiae; alii sermo scientiae secundum eumdem Spiritum; alteri fides in eodem Spiritu; alii gratia sanitatum in uno Spiritu; alii operatio virtutum,» miraculorum, etc. Si igitur omnibus confertur operatio virtutum, maxime in peregrino judicio, quomodo «divisiones gratiarum sunt?» Vel: Quomodo alii a sacerdotibus ad exsecrandum aquam non admittuntur? Si solis sacerdotibus 203 et omnibus confertur haec potestas, quomodo tot [Col. 0232A] fiunt divisiones gratiarum? Vel cum sint omnia unum membrum, ubi corpus? Item: Hoc confertur eis ex dono Spiritus sancti tantum, vel ex vi ordinis. Si ex dono Spiritus sancti, igitur aliquis potest carere hoc dono propter maculam aliquam. Et quia «divisiones gratiarum sunt,» quomodo igitur omnes praesumunt hanc potestatem exercere? Quod hoc ex vi ordinis fiat tantum, videtur ex eo quod hujusmodi judicium contra institutionem et prohibitionem ecclesiasticam exercetur. Item: Calumnia in hoc judicio manet impunita.

Unde et passim, et temerarie prosilitur in accusationem cujusque: ergo hoc judicium inaequale et injustum est, cum secundum legem, calumniantes in vindictam similitudo exposcat supplicii. Item [Col. 0232B] Isaias, cap. XLIV: «Ergo Deus faciens omnia extendens coelos solus, stabiliens terram, et nullus mecum. Irrita faciens signa divinorum, et ariolos in furorem vertens; convertens sapientes retrorsum, et scientiam eorum stultam faciens.» Item: Praebere alicui opportunitatem, vel occasionem fornicandi, cum possis impedire, peccatum mortale est. Ergo et praebere opportunitatem, vel occasionem effundendi sanguinem alicujus cum possis impedire, vel non consentire, magis mortale est, cum et hoc, illo sit peccatum majus. Sic et sacerdos incarminans elementum et reus subiens tale judicium, mortaliter peccant. Sed dices: Nunquam multitudo est in causa, ideoque non posse resisti. Sed nunquid multitudo posset facere simplicem fornicationem [Col. 0232C] non esse peccatum mortale, vel magis tolerabile, si omnes fornicarentur? Absit! Juxta illud: «Multitudo non parit peccanti patrocinium,» Ergo nec in hoc majori. Ego igitur reus, juramento me purgarem, nec ultra procederem. Sacerdos similiter, non benedicerem aquam vel ferrum, nec reliquias et sancta praeberem, ut super ea juraret commissurus monomachiam, ne per auctoritatem et occasionem essem reus sanguinis effusionis. Item: Veritas hujus judicii, vel consistit in officio sacerdotis tantum, vel in voluntate rei judicium subire volentis, vel in utroque; sed non in officio sacerdotis tantum, quia pro hoc solo non fieret; nec in voluntate rei, quia invitus subit. Vel si voluntarius: [Col. 0232D] An ideo erit hoc judicium justum? Si hoc: Ergo injustum erit in eo quod invitus subierit? Vel si coactus, et si per violentiam in cupam immittitur, eritne standum judicio aquae? Quid igitur, si non habes ex humana ratione quid facias? dicas: «In manus tuas, Domine, commendo spiritum meum (Psal. XXX) .» Terra vero corporis mei, ut videris expedire, vel detur in manus impii, vel, si placeat, liberetur. Item: Patet hujusmodi judicium injustum esse, ex dolo et cautela, quae in eo exercetur, ut in ligando corpus humanum in naviculam, vesiculam vel pilam in demittendo, in spiritum retinendo, quo retento corpus superenatat. Sic ergo incertitudini et cautelae demittentis, vel timoris immissi ob quem spiritum retinet, committetur [Col. 0233A] sanguis humanus effundendus, «pro quo sanguinem suum effudit Dominus Jesus Christus (Matth. XXVI) .» item: Pugil 204 commissurus monomachiam, vel confidit in virtute et robore suo magis, vel in exercitio artis, vel in omnimoda innocentia sua, vel in miraculo Dei faciendo. Si in virtute sua vel in artis peritia, ergo inaequale est judicium. Si in omnimoda innocentia, praesumptio est, et anticipatio divini judicii, in quo solo «manifestabuntur abscondita cordis nostri (I Cor. IV) .» Si in miraculo, diabolica tentatio est, cum dictum sit: «Non tentabis Dominum Deum tuum (Matth. IV) ,» dum habes quid agas secundum humanam rationem. Item: Patet hujusmodi judicium esse injustum, ex eo quod diversi diversa de ipso sentiant. Quidam immissum [Col. 0233B] in aquam, si fundum non tetigerit, damnant; alii illum justificant et salvant, si aqua totum eum receperit, et concluserit, et operuerit cum capillis: alii (etsi soli capilli enatent, cum sint excrementa corporis, non de substantia ejus) talem justum pronuntiant. Item: Ferrum si a tribus deferatur, minus ignitum et calidum est delatum ab ultimo. Unde et manus tertii inventa est non combusta, cum a tribus deferretur, manusque aliorum combustae essent. Item: Callosa est manus, vel non. Exemplum de eo, qui praeparans unum de filiis suis ad judicium aquae, sex supernatantibus, septimum aquae imposuit, qui statim fundum petiit. Iste, inquit, mihi necessarius est, et post per illum evicit.

Praeter supradictas traditiones et adinventiones diabolicas de peregrinis judiciis omnino illicitas, sunt quaedam traditiones licitae et utiles. Saepe tamen, et in casu divinis praeceptis evangelicis et apostolicis, sicut videtur, obicem et contrarietatem praebentes. Sunt et aliae licitae, nullumque offendiculum mandatis divinis parientes, et tamen prae multitudine sua gravant constituentes, et inobedientes illis transgressores, nisi in parcitate et in paucitate, et nonnisi pro manifestissima causa et utili instituendae essent. Obicem videntur praebere divinis praeceptis. Hae evacuant evangelicam libertatem corripiendi fratrem, scilicet silentium, tranquillitas [Col. 0233D] et religio claustri, nisi in venialibus et minus atrocibus criminibus, et ita in atrocioribus dormit et exspirat forte apud claustrales hoc mandatum: «Si peccaverit in te frater tuus, corripe eum (Matth. XVIII) ,» etc., secundum formam ecclesiasticam et ordinem judiciarium. Item: Traditio de non recedendo a contemplativa ad activam, nisi pro utilitate Ecclesiae, his obviat mandatis: Dominus suis dedit potestatem cujusque operis (Matth. X) . Et item: «Si dextera tua scandalizat te, abjice eam, et projice abs te (Matth. V) ,» id est si contemplativa offendiculum et taedium tibi peperit, redi ad activam. Non 205 dico ad quamlibet, sed ad eam, quae et contemplativa est respectu activae inferioris.

[Col. 0234A] Est enim contemplativa excellens, qua quis mente inhaeret contemplationi Trinitatis et coelestium spirituum. Est et contemplativa indignior, ut lectio, scriptitatio, et hujusmodi, quae et contemplativae partes sunt respectu activae inferioris, quae et conjugatis est in remedium. Est etiam activa praelati dignior in meritum. Ad medium ergo redeat fastiditus in excellentiore contemplativa. Item: Traditio de proprietate fugienda, et de non erogando pauperibus, de non subveniendo tribulatis, nisi per eum, cui dispensatio credita est, obviare videtur his praeceptis: «Esto consentiens adversario tuo (Matth. V) ,» Evangelio scilicet, quod est tibi abbas et adversarius in via, quod clamat: «Frange esurienti panem (Isa. LVIII) ,» etc. Et item: [Col. 0234B] «Omni petenti te tribue (Luc. VI) .» Et item: «Si esurierit inimicus tuus, ciba illum (Rom. XII) ,» etc. Item: «Religio munda et immaculata haec est: Visitare pupillos et viduas in tribulatione eorum, et immaculatum se custodire ab hoc saeculo (Jac. I) .» Item: «Qui habet duas tunicas, det unam non habenti, et escas similiter (Luc. III) .» Martinus supererogavit, qui pallium pauperi dimidiavit. Item: «Qui viderit fratrem suum necessitatem habentem, et clauserit viscera sua ab eo, quomodo charitas Dei est in eo?» (I Joan. III.) Ait enim: «Quod uni ex minimis meis fecistis, mihi fecistis (Matth. XXV) .» Credo Martinum in necessitate, quae legem non habet, si superstes esset, potius velle obtemperare abbati evangelico, ut majori adversario, [Col. 0234C] quam abbati militanti in claustro.

Sic et monachus quidam religiosus, Deo potius quam hominibus obtemperans, abbatis hospitis cappam furatus est, dans eam pauperi nudo; fratrem etiam compeditum in nocte Dominicae Nativitatis solvit et permisit abire, quia nocte illa «melliflui facti sunt coeli (Luc. II) ,» et pax, et libertas reddita est hominibus. Item: traditio de jacendo in cuculla crucis formam habente, eo quod dixerit B. Benedictus (in Regula, c. 22) : Monachi semper vestiti et praecincti jaceant, ut promptiores et magis parati sint occurrere Domino, contradicere videtur huic mandato: «Rationabile sit obsequium vestrum (Rom. XII) .» Et item: Exemplum Petri in carcere dormientis (Act. XIX) . Sed cum paratiores [Col. 0234D] essent si calceati jacerent (cum majori enim mora calceantur quam vestiuntur), cur et hoc eis ob eamdem causam non est praeceptum? Sed nunquid monacho jacere nudum licet? Nec clericum decet, cujus caro nuda nunquam debet apparere. Utrum autem monachus submersus (eo quod in fluctibus et periculo tunica noluerit exui, magis innitens traditioni quam praecepto Dei, scilicet: «Non tentabis Dominum Deum tuum (Matth. IV) .» Itabens quid faceret de humana ratione) debeat damnari vel Christiana sepultura sepeliri, non est meum judicare. Forte enim se tunica non exuit per internam inspirationem, potius quam ob zelum sanctae traditionis, vel secundum scientiam communem. [Col. 0235A] Item: traditio de non cooperiendo capite toto in monasterio, supradicto mandato obviat: «Rationabile sit obsequium vestrum (Rom. XII) .» Quidam autem conversus, cum ei veniret in dubium, utrum magis parendum esset humanis traditionibus, an divinis, elegit praeponere, 206 in necessitate, opera pietatis mandatis hominis; et forte Spiritus sanctus, qui eum fecerat dubitare, quid esset agendum in dubio, revelavit, ne postponens opera misericordiae reprehensibilis videretur cum Pharisaeis, quibus ait Deus: «Vos autem dicitis, si dixerit homo Patri vel matri corban (quod est donum) quodcunque ex me, tibi profuerit. Et ultra non dimittitis eum quidquam facere patri vel matri: rescindentes verbum Dei per traditionem vestram [Col. 0235B] (Marc. VII) .» In impletione igitur mandatorum Dei potius debemus exerceri cum David, qui ait: «Et in adinventionibus tuis exercebor (Psal. LXXVI) .» Nunc tamen multitudine novarum traditionum revocare videmur jugum «et onus importabile, quod neque nos, neque patres nostri potuerunt portare (Act. XV) ,» quae saepe dant materiam et occasionem delinquendi. Vide Apostolum non nisi paucas traditiones honestas et mysticas instituisse, ut de velando capite mulieris «in oratione propter angelos (I Cor. XI) ,» et hujusmodi. Antonius etiam eremita quibusdam religiosis quaerentibus ab eo regulam et formam religiose vivendi, tradidit eis codicem Evangelii. In Lateranensi etiam concilio sedentibus Patribus ad condenda nova [Col. 0235C] decreta ait Joannes Carnotensis ⁜ (1-2) : Absit, inquit, nova condi, vel plurima veterum reintingi et innovari! Multitudine etiam inventorum praegravamur, cum dicat auctoritas, quia etiam de utilibus aliqua postponenda sunt, ne multitudine utilium gravemur. Imo ideo potius praecipiendum et laborandum esset, ut Evangelium observaretur, cui nunc pauci obediunt. Timeamus ne dicat nobis Dominus: Bene irritum facitis praeceptum Dei, ut traditionem vestram servetis. Tales in vanum colunt me, dicit Dominus (Marc. VII) . Vide etiam quot transgressores constituat decretum Gregorii ultimi (Greg. VII) de jejunando in quarta feria et sexta usque ad quinque annos in consolationem et visitationem [Col. 0235D] Ecclesiae Jerosolymitanae; de jejunando etiam adventum Domini, quod quidam interpretantur esse exhortationem, alii consilium, alii dicunt ei esse derogatum more utentium in contrarium. Vide etiam quod transgressores constituunt decreta Lateranensis concilii (tit. I, cap. 8) , ut illud de revocandis decimis a manibus laicorum sub interminatione anathematis; et illud de beneficio ecclesiastico non promittendo antequam vacaret, in quibus hodie dispensatur nulla habita memoria praecedentium canonum (35, q. 3, Porro duorum) . Vide [ ms. vidi] etiam quomodo illud sanctissimum sacramentum Ecclesiae, scilicet matrimonium, per [Col. 0236A] traditiones de tertio genere affinitatis, et quasdam alias modo irritum et ratum, modo firmum fiat garrulitate advocatorum, reticulis traditionum innitentium, quibus loculos proprios impleant, et alios emungant, adeo ut sacramentum matrimonii in derisum laicis vertatur. Vide etiam quot transgressores constituant, si observandae fuerint traditiones omnes traditae de solemnitatibus ordinis judiciarii, quem protrahentes advocati, dum moliuntur, dum comuntur, annus est. Apostolus tamen asserit, quia «Omnis controversiae finis est juramentum (Hebr. VI) ;» et Moyses: «In ore duorum aut trium testium stat omne verbum (Deut. XVII) .» Et comes Theobaldus stans pede in uno 207 multas lites dirimebat.

Ut autem planior et certior doctrina super licitis [Col. 0236B] vel illicitis traditionibus habeatur, distinguendum est, quoniam quaedam traditiones recta fronte contrariae sunt mandatis divinis, ut traditio de Corban, huic: «Honora patrem et matrem (Marc. VII) .» Quaedam eis obicem et impedimentum, quo minus impleantur, faciunt, ut illa traditio canonicae regularis de non confitendo capellano suo in quibusdam criminibus a conversis suis, sed priori, sic instituta ob avaritiam. Sicut etiam illa traditio Grandi-Montensium, de non confitendo furtum, vel lapsum carnis, et quaedam alia crimina, nisi priori Grandi-Montensi, peccante usque ad eum per cellulas suas a Barbato misso, qui ne peccatum suum sic omnibus manifestaretur, illud saepe et sacerdoti et omnibus aliis ostendit. Quaedam etiam traditae citra ea, [Col. 0236C] in quibus non periclitatur veritas, ut de observando silentio, et hujusmodi, pariunt scrupulositatem in conscientiis plurimorum, si scilicet non observatae constituant transgressorem et minus obedientem, vel non, cum citra illas possit esse salus. Quaedam etiam prae multitudine, generant, eas implere volentibus, fastidium et acediam, cum scriptum sit, quia «Maledictus omnis qui facit opus Dei negligenter (Jerem. XLVIII) .» Et Hieronymus: Melius est unum psalmum cum hilaritate mentis decantare, quam centum in tristitia et acedia, quia hilariter psallentem et orantem diligit Deus, non ex tristitia, vel necessitate. Absit igitur ex praecepto multiplicare Matutinas, psalmos vel preces, nisi adfuerit [Col. 0236D] devotio! Item, quaedam schisma et divisionem quamdam unitatis constituunt, ut traditiones traditae super diversis modis cantandi, psallendi, et legendi in diversis monasteriis, et clericorum ecclesiis, cum unitas in omnibus, quantum possumus, servanda sit, quae est vinculum pacis ecclesiasticae. Item: Quaedam traditiones impletae, ut de cantandis vocalibus horis, nimiam pariunt securitatem, quasi eas implens, minime vel minus teneatur ad realium impletionem, quae sunt septem opera misericordiae, cum scriptum sit, quia: «Haec oportuit facere, et illa non omittere (Matth. XXIII; Luc. XI.) » Quod si haec, vel illa necesse est omittere, potius haec omittantur. [Col. 0237A] Pro illis enim omissis exprobrabitur nobis in judicio, et «maledictus omnis, qui non impleverit omnia scripta in libro hoc (Gal. III; Apoc. I) ,» evangelico. Sed in «decachordo psalterio (Psal. XCI) ,» in cantico Psalmi et psalmo Cantici, praecipimur laudare Dominum, non semper in cantico Cantici, vel psalmo Psalmi. Alternanda enim sunt haec et pro necessitate fratrum, et pro fastidio tollendo. «Psallas» igitur «spiritu, psallas et mente (I Cor. XIV) ,» non «colans culicem, glutiens camelum (Matth. XXIII) ;» non relinquas Spiritum litterae vivificantem propter traditionem, determinationem vel remotam alicujus expositionem, sed cum Nicolao ei de prope adhaereas, qui ante oculos mentis semper habebat hoc evangelicum: «Nisi quis renuntiaverit omnibus quae possidet, [Col. 0237B] non,» etc. (Luc. XIV.) Praeterea notandum quasdam traditiones et consuetudines periculosas esse super sacramentis praestandis a canonizandis, et instituendis 208 in ecclesiis. Verbi causa, in quadam ecclesia juratur a canonizando, quod pro posse suo, et secundum gradum et ordinem suum in ecclesia exsequetur justitiam et vindictam pro damnis et injuriis sibi et ecclesiae, vel hominibus ejus illatis, quod sacramentum praeceps est, sicut summus pontifex super hoc consultus testatus est. Quis enim etiam de obsequendo pro posse suo Deo, sine praecipitio juraret? Est tamen quoddam pro posse necessitatis, ad quod tenemur. Unde frustra manus ad Deum erigit, qui eas pro posse ad pauperes non extendit. Item, in alia juratur de certa summa non relaxanda [Col. 0237C] in ablatis ecclesiae vel hominum illius, ut de centum libris, centum solidos tantum esse remittendos spoliatori, de centum solidis, quinque solidi, quod sacramentum continet iniquitatem. Privat enim jurantem a libertate et pietate evangelica: «Dimittite et dimittetur vobis (Luc. VI) ;» et a consilio Apostoli implendo, scilicet: «Non oportet servum Dei litigare (II Tim. II) .» Quare, etc., si licitum est juretur (I Cor. VI) , tamen astringere se juramento, periculosum est pro casibus emergendis; ut pro portione mihi debita, nunquam me sic obligarem. Item, in alia juratur de hominibus ecclesiae, incendiarium, furem, homicidam, convictum vel confestum extorrem fieri, exhaeredari vel etiam exterminari a finibus illius Ecclesiae, suspectum debere [Col. 0237D] purgari judicio ignis vel aquae; et hoc sacramentum diabolicam continet praesumptionem, sicut in Decretali testatus est papa Alexander (forte Alex. III) . Item, in alia ecclesia juratur de ingenuitate, et servo non recipiendo in ea; et hoc propter servos et familiam principis amovendos, pro quibus susceptis, remissius ageretur contra principem maleficum; sed haec ecclesia modo servos illius principis recipit, et alienos ejusdem conditionis magis probos, jurat se non recepturam. Ecce quam difficile aboletur viscosa et inveterata consuetudo. Item, in alia ecclesia juratur de non suscipiendo pignore, nisi aureo vel argenteo, pro rebus vel damnis ecclesiae illatis, et hoc vanum est, vel frivolum, vel cupidum: [Col. 0238A] quod etiam abominatus est summus pontifex. Item, in alia, juratur ne quis admittat dipensationem, vel relaxationem, vel augmentum foraneitatis suae etiam cum praecepto domini papae, et voluntate capituli, volentium augere pensionem ejus, et ita abjurat in se fieri opera pietatis in ecclesia illa. Et ut finem traditionibus, imo increpationibus earum imponamus, fere communis est traditio in ecclesia, multisque periculosa, quod cum instituitur et investitur sacerdos de cura animarum, juratur ab eo se observaturum omnia jura et praecepta majorum praelatorum, et quod nec supprimet vel celabit, si viderit aliquos sibi subditos delinquentes, litigantes, rixantes, seque propulsantes in caemeterio, vel die festo, et hujusmodi (ex quibus potius possit bursa [Col. 0238B] emungi, quam anima salvari); sed referet ea ad notitiam majorum praelatorum: quod juramentum pluribus scrupulum peperit. Videtur enim licitum ex eo, quod sic jurans curam animarum, quam habet, non habet nisi a superiore praelato pendentem. 209 Ergo et judicio ejus et traditionibus statutis ab eo de ipsis regendis, videtur esse standum et acquiescendum; sic minori, econtra, sic jurans hoc mandatum Domini praeterit: «Si peccavit in te frater tuus, vade et corripe eum inter te et ipsum solum; si te audierit, lucratus eris fratrem tuum (Matth. XVIII) .» Hic autem statim cogitur dicere ecclesiae. Item, sic referens lites et delicta ad quaestores palatii, emunctores et depilatores, seminator erit discordiae, perdetque animas subditorum, eorum [Col. 0238C] odium incurrens. Item, Moyses instituens decanos, centuriones, et quinquagenarios (Exod. XVIII; Deut. I) , non eos astrinxit juramento, sed eis simpliciter praecepit, ut majores quaestiones, et quas solvere non sufficerent, referrent ad ipsum. Item, secundum leges nullus tenetur accusare. Item, alia ratione videtur hoc sacramentum illicitum, eo quod scilicet plane obviet huic mandato Domini: «Si recordatus fueris quia frater tuus aliquid habet adversum te (Matth. V) ,» et mandato Apostoli, qui ait: «Pacem habetote inter vos (I Thess. V) .» Quae pax hodie turbatur et rumpitur cupiditate praelatorum non patientium aliquos, prius inimicantes, sibi reconciliari gratis, nisi prius scilicet lacrymentur rei pro bursa sua emuncta quam pro delicto. Quod [Col. 0238D] patet per exemplum puerorum, quorum unus, ludendo, alium sagitta vulneravit usque ad mortem. Quorum Patres (cum unus eorum, scilicet, Pater interfectoris dives esset) non permissi sunt sibi reconciliari gratis. Juramentum autem licitum videretur, quod minor juraret se exsecuturum vices majoris pro posse suo, et quod nec celabit jura ejus pro proprio lucro captando in minoribus, et quod enormia delicta, ad quae curanda exigitur major medicus, referet ad majorem. Apostolus etiam omnes traditiones praeter necessarias saluti, evacuare videtur in II ad Cor. cap. VIII: «Non quasi imperans dico fieri a vobis gratiam et communicationem ministerii in sanctos, ne forte inobediendo transgrediamini; sed [Col. 0239A] per aliorum sollicitudinem, et vestrae charitatis ingenium comprobans.» Item, Dominus mittens discipulos praedicare ait illis: «Infirmos curate, etc. Gratis accepistis, gratis date. Nihil tuleritis vobiscum; edentes et bibentes, quae apud illos sunt; et cum digno in civitate manete (Matth. X) .» Nonne huic doctrinae videntur contraire institutiones datae de recipiendis legatis cum tot vel tot equis, cum tanta familia, de exactione pastus plurium ferculorum? Eorum etiam, quae non «sunt in domo» maxime cum ibi non praedicent nec operentur; Apostolus Corinthiis etiam praedicans, et nihil ab eis accipiens, dicit se spoliasse alias ecclesias, quae ei interim sumptus oblatos ministravere. Nota quod spoliatorem appellat etiam sumptus modicos, et sine quibus [Col. 0239B] non poterat vivere. Apostolus ergo in necessariis «exspoliavit ecclesias (II Cor. XI) ,» isti in superfluis eas excoriant.

Sicut per novarum traditionum adinventionem mandata Dei omittuntur, sic et per mollientes et laxantes rigorem sacrae Scripturae. Dominus enim «tetendit arcum suum et paravit illum, et in eo paravit vasa mortis (Psal. VII) .» Levigantes autem et remittentes hunc arcum, quid aliud satagunt, nisi ut lex divina de sua pendeat interpretatione, voluntate, moribus et consuetudine, cum potius haec omnia de illa pendere deberent? Unde Dominus viatori [Col. 0239C] praecipit, ut sit «consentiens adversario suo (Matth. V) ,» non innitatur, vel sequatur voluntatem suam, sed adversarium. Contra hujusmodi homines solatium stultitiae suae quaerentes, ait Augustinus (in psal. CXVIII, 165, concione 31) super illum locum: «Pax multa diligentibus legem tuam, et non est illis scandalum;» nec ipsi scandalizant, nec scandalizantur, vel ipsa lex non est illis scandalum, quia qui legem diligit, si quid in ea intelligit, honorat, et quod absurde sonare videtur, judicat magnum et se nescire. Legem ergo sequitur potius quam cujuscunque magni viri exemplum, ne videns eum scandalo offendi, scandalizetur et ipse, quod non evenit sequenti legem. In casibus, et humanis negotiis sequenda sunt exempla prudentum; in via [Col. 0239D] vero fidei, vitae et morum imitanda, et attendenda est potius regula et forma vivendi et credendi sufficienter praescripta a Domino; qui «verba ejus spiritus et vita sunt (Joan. VI) ; sermo ejus vivus est et efficax (Hebr. IV) ; praeceptum ejus lucidum illuminans oculos (Psal. XVIII) ; fidelia omnia mandata ejus (Psal. CX) ,» nullo mendacio, vel prava expositione variata: «Confirmata in saeculum saeculi (ibid.) , non incassum missa, ut verba humana, quae ad libitum nostrum mutari, vel interpretari possunt. Qui autem timet Dominum, in mandatis ejus volet nimis (Psal. CXI) ; ut magis eis innitatur quam voluntati suae; non judicans ea difficilia impleri, sicut Mahometus, qui arcum Domini relaxavit. Cui similes [Col. 0240A] videntur, qui juxta mores et voluntatem suam, illum levigantes exponunt. «Justus autem, et ex fide vivens (Hebr. X) ,» ait: «Adhaesi de prope testimoniis tuis, Domine (Psal. CXVIII) ,» non interponens superfluam, vel pravam expositionem et voluntariam, quasi repagulum inter me et illa, quo minus per ea «currerem viam mandatorum tuorum (ibid.) ,» quo minus ipsa mihi lucerent. Nam: «Lucerna pedibus meis verbum tuum, et lumen semitis meis (ibid.) .» Et Hieronymus ait: Nullius unquam auctoritate, vel exemplo perterritus, alicui perversitati, vel Scripturae sacrae pravae expositioni consensi. Et philosophus (Seneca): Summa malorum est, quod ad exempla malorum vivimus. Quid igitur? Semper prius legem consideres antequam exemplum cujuscunque [Col. 0240B] sequaris, ne offendas. «In multis enim offendimus omnes (Jac. III) ,» etiam praelati, quorum vita deberet esse lectio 211 subditorum, et interpretatio sacrae Scripturae (GREG., Moral., l. XXX) . Et Deus in psalmo XXI: «Factum est cor meum,» secretum Scripturae, in qua est voluntas mea, «sicut cera liquescens in medio ventris mei,» id est, mollibus et effeminatis liquescit et evanescit.

Quia juxta voluntatem suam vivere cupientes, eam prava et molli expositione adnihilant, et evanescere faciunt, cum «velum templi scissum sit (Marc. XV) ,» ut etiam infirmis Sancta appareant, si dilexerint, si oculos in coelum levaverint; non «statuentes declinare oculos suos in terram (Psal. XVI) ;» et Isaiae I: «Caupones tui miscent aquam vino.» Hieronymus: Qui praecepta sacrae Scripturae, quibus debet auditores corrigere, ad eorum voluntatem emollit, suo sensu immisto, vinum corrumpit. Unde idem: «Vinum suum,» id est pura et sincera veritas in sacra Scriptura contenta, «mistum est aqua,» prava expositione corrumpente et molliente rigorem sacrae Scripturae insipiditate sua. «Argentum,» eloquii tui, «versum est in scoriam; mutatus est color ejus optimus (Thren. IV) » propter vos pictores et argentarios, qui cum lucidi et argentei esse deberent, versi sunt in luteos et sordidos et fictos, voluntatem suam in mero sacrae Scripturae sequentes, non Dei. Martinus videns ovem tonsam: Haec, inquit, implevit praeceptum evangelicum: [Col. 0240D] «Qui habet duas tunicas, det unam non habenti (Luc. III) .» Cui supererogans dimidiavit et chlamydem. Quomodo autem «consentit adversario suo,» id est sacrae Scripturae, quae adversatur carni et sensualitati hominis, docens eum «viam mandatorum Dei (Matth. V) ,» et in illis ambulare, qui «mandata ipsa, confirmata in saeculum saeculi (Psal CX) ,» dicit esse temporalia, localia, personalia; et praecepta et consilia addens et subtrahens, interpretans et exponens ad voluntatem et libitum suum. Tales, inquam, graviter peccant, quia «os Domini non,» sane et sincere, «interrogant (Jos. IX) .» Qui ob hoc solum quod mandata Dei nolunt implere opere, laborant nimis in expositione eorum. Haereticum [Col. 0241A] autem est dicere, ea terribilius dici quam verius, quia verius dicta sunt, quam terribilius. Sanctis quippe majoris curae est integritas et veritas sensuum, quam integritas et compositio verborum. Econtra philosopho, maxime autem nobis objici potest, cum dicamus omnia esse in luce, et aperta in doctrina Christi, cur sic a Spiritu vivificante, et littera evangelica plana recesserimus, exponendo et allegorizando magis quam Judaei a littera occidente? (II Cor. III.) In sexto libro ecclesiasticae Historiae cap. 3 (EUSEBII Caesariensis), legitur de Origene quia perfectam doctrinam et consummatam habuit vitam, adeo III de eo posset vere dici: Hic est, qui sicut vivit loquitur, et ut loquitur vivit. Et quale est verbum ejus, talis est [Col. 0241B] vita; et qualis vita, tale verbum; qui voces et mandata Salvatoris ad litteram et sincere, sicut tradita sunt, asserit esse observanda, praecipue illa duo mandata: «Qui habet duas tunicas, det unam non habenti (Luc. III) .» Et: «Nihil solliciti sitis de crastino (Matth. VI) .» Hujus etiam discipulus Basilides, sicut ibi legitur, cum traheretur in causam, et ab eo expeteretur juramentum, ait (cap. 5, juxta dist. Rufini) : Christianus sum. Absit ut jurem! Christiano enim non licet omnino jurare, nisi pro his quae ad salutem pertinent; ut cum pigri sunt auditores et 212 infirmi, minusque volunt acquiescere his quae dicuntur spectantibus ad salutem. Sic et Paulus juravit, non pro re vili et terrena. Etiam sic enervantes arcum Domini, cogunt eum [Col. 0241C] quasi mendacem esse, cum dixerit: «Intrate per augustam portam, quia arcta via est, quae ducit ad vitam (Matth. VII) .» Hanc igitur portam non invenimus, vel si invenimus eam, superflua expositione potius quam amore adeo dilatavimus, quod jam angustias non habeat, ut sic intremus per latam portam, non per angustam. Maximum autem hujuscemodi hominibus, imo omnibus nobis, debet incutere timorem verbum Domini apud Matthaeum, cap. V: «Nolite, inquit, putare quod veni solvere,» id est non implere, «legem, aut prophetas. Non veni solvere, sed adimplere,» et quoad veritatem praedictorum de me, a lege et a prophetis, et quoad significationem figurarum et caeremonialium, et [Col. 0241D] quoad impletionem mandatorum. Nec dico implere tantum, sed «adimplere» perfecte, scilicet implere in me, et in membris: «Amen quippe dico vobis: donec transeat coelum et terra (ibid.) , antequam, de hac mutabili forma, mutentur in immutabilitatem, iota unum» minimum mandatum, ut de non irascendo fratri, de non dicendo ei, «raca,» vel «fatue,» de subveniendo ei, etiam in asino ejus sublevando; de non vestiendo mollibus, de non dominando proximis, et hujusmodi. «Aut unus apex;» minimulum mandatum, sive minima alicujus praecepti particula, «non praeteribit a lege, donec omnia fiant;» non remanebit, quin impleantur in me capite, vel in corpore; in exhibitione veritatis figurarum, in spirituali impletione mandatorum, et in [Col. 0242A] perfectione moralium, ut imperfecta perficiantur. «Qui ergo solverit, scilicet, non impleverit unum ex mandatis istis minimis, et docuerit sic homines,» scilicet solvere exemplo, vel verbo, et expositione arcum Domini remittente et molliente, «minimus vocabitur in regno coelorum (ibid.) , despectissimus et stultus, imo nullus est in Ecclesia sanctorum. Pro nullo reputatur, in Ecclesia triumphanti, vel militanti. Qui autem fecerit et docuerit,» scilicet implere legem, maxime in mandatis minimis, «hic magnus,» imo maximus «vocabitur in regno coelorum,» licet in praesenti abjectus et vilis. Parvus ergo est, qui solvit et hoc docet solvere; minimus qui solvit et hoc docet; magnus qui non solvit, et si hoc non docuerit; maximus, non solvit, et docet [Col. 0242B] non solvere. Timens igitur Deum omnia praecepta usque ad apicem implet, etiam consilia, si in necessitate voti fuerint, sciens se redditurum rationem de solutione eorum usque ad verbum otiosum. Quod si de verbo otioso reddituri sumus rationem, quanto magis de otioso et superfluo vestitu, de otiosa doctrina, et hujusmodi? Addit etiam Dominus: «Dico autem vobis, quod nisi abundaverit justitia vestra plusquam Scribarum et Pharisaeorum» (non dico de putativa eorum justitia, vel etiam figurata, sed morali et spirituali eos justificante, ut etiam addita in Evangelio, ad perfectionem impleatis), «non intrabitis in regnum coelorum (Matth. V) .» Verbi gratia: «Audistis quia dictum est antiquis: Non [Col. 0242C] occides; qui autem occiderit, reus erit judicio. Ego autem dico vobis, plus imponendo, scilicet non irasci; 213 quia omnis qui irascitur fratri suo, reus erit judicio (ibid.) .» Si ergo irasceris peccato ejus, vel ipsi per primos motus, caveas ne judicium amplius irascendo, quam decet, incurras. Addit etiam quod «qui dixerit fratri suo, raca,» interjectionem, indignationem mentis exprimentem adversus eum protulerit, et nutu, vel signo, vel verbulo laeserit et moverit, «reus erit concilio.» Quanto magis qui majora praecepta enervando docet solvere? «Qui autem dixerit fratri, fatue,» Glossa: Usque ad convicia, opprobria, verba contumeliosa, specialia et alia determinata processerit usque ad furorem mentis, non tantum signum, «reus erit [Col. 0242D] gehennae,» quasi jam judicatus est. Item in Joanne, cap. V: «Si litteris Moysi non creditis, quomodo verbis meis credetis?» Quasi diceret: Si quae legis sunt non impletis spiritualiter, quomodo ea, quae evangelica sunt praecepta, implebitis? Unde Augustinus super illum locum: Ex hoc colligitur quod qui legis praecepta, quae exteriora sunt, implere negligit, evangelica, quae perfectiora sunt et subtiliora, multo minus implere valebit. Item: «Os meum loquetur sapientiam,» de fide, «et meditatio cordis mei prudentiam (Psal. XLVIII) ,» de bonis moribus.

Duo enim sunt necessaria ad salutem: Via fidei et lux morum. Si ergo parum deviantem a fide vocamus haereticum, et increpamus, dicentes eum non [Col. 0243A] esse in via, sed extra; quare et similiter recedentem in modico a luce moralium praeceptorum non arguimus, objicientes ei, quod jam non sit in luce, sed tenebris; non sobrius, sed ebrius, sobrietatem vitae excedens? Cum etiam fides ex quibusdam cellulis, parvis locis, scilicet sacrae Scripturae, et sub obscuris sit elicita, in quarum cellularum expositione deviaretur de facili, si aliter addendo, vel minuendo, vel remittendo, quam nobis statutum est et expositum a sanctis exponerentur et interpretarentur, cur in luce morum similiter necessaria saluti nobisque tradita in luce et manifestatione verborum, licet nobis sine errore notabili afferre nostram expositionem, qualitercunque eam remittentem et obscurantem, tenoreque suo privantem? Verbi causa: «Ego et Pater unum sumus (Joan. X) .» Augustinus [Col. 0243B] (tr. 6, in Joannem) : Vide ex cujusmodi favo mel fidei sit expressum, et quibus motibus doctrina. In hoc quod ait: «Ego et Pater unum sumus,» confunditur Sabellius: in hoc quod unum, Arius, ut ita vitemus et Scyllam Sabellii, et Charybdim Arii. Si autem juxta hujusmodi loci expositionem, exponeres illum locum: «Rogo, Pater, ut sint unum, sicut et nos unum sumus (Joan. XVII) ,» unitate scilicet, cum illi unione jam haeresim damnatam incurreres: quod ne fiat, a strata et antiqua expositione non recedas. Item: Ex hac cellula verborum: «Hoc est corpus meum (Matth. XXVI) ,» elicitur fides de corpore Christi habita, si hoc, ut Manichaeus exponens, scilicet «hoc est corpus meum,» id est quaedam [Col. 0243C] repraesentatio corporis mei, et non aliud; vel in hunc modum aliter exponendo, quam teneat fides catholica, statim deviares. Ita videtur esse in mandatis morum, quae quidem facilia sunt, et nulla expositione indigent, si implerentur in opere, quae etiam impleri debere, quasi de articulis fidei est. Fides enim est, quia fit quod dicitur. 214 Et Augustinus super illum locum: «Credidi, propter quod locutus sum (Psal CXV) ,» ait (ep. 19, c. 2, et lib. De mendacio) : Fidelis servus est, qui quod accepit, impendit et lucratur, qui scilicet loquitur et operatur veritatem, quam credit, ut iste, qui ait: «Credidi propter quod locutus sum.» Qui non tantum credidit caetera quae fides exigit articulo fidei, sed et simul cum illis credidit, quod praemium deberet exspectare [Col. 0243D] vel sperare, loquendo, operando, et quam poenam tacendo, vel mandata omittendo. Item (cap. 20 in Psal. CXV) : Vide quanto delectu et sollicitudine populus ille impleverit figuralia, ut Daniel abstinens a cibis gentilium (Dan. I) , Machabaei a suilla usque ad effusionem sanguinis (II Machab. VII) . Quanto igitur majori cura spiritualia sunt implenda, si tantum habuit Judaeus delectum et sollicitudinem in littera occidente implenda? Quanto majorem oportet te habere in Spiritu vivificante? Si ergo audis Judaeo porcinam prohiberi, intellige et tibi gastrimargiam, omnemque immunditiam et ebrietatem inhiberi. Si illi accipitrem, milvum, et hujusmodi rapacia animalia, intellige et tibi rapinam omnem esse ademptam [Col. 0244A] (Deut. XIV) . Rapina enim est quaecunque injusta detentio rei alienae. Unde Tobias (cap. II) illum locum exponens: «Filii sanctorum sumus; non licet nobis edere, vel tangere de furto.» Quomodo igitur tallias et exactiones facimus? Vel si timemus praebere alicui occasionem, vel opportunitatem fornicandi, cur non magis horrescimus non tantum occasionem rapiendi, imo ministerium nostrum praebere alicui? Non sunt a nobis facienda minora mala, ne alii faciant majora. Item Apostolus II Cor. X: «In facie,» dum praesens sum, «videor vobis humilis,» non aspere corripiendo: «Absens autem confido in vobis,» ut dicitis, confidenter et aspere vos per epistolas redarguens, quasi spe quaestus allectus, vel timore coactus, effeminem et molliam arcum Domini praesens, sed non est ita. Sicut enim [Col. 0244B] absens, ita et praesens corripio. Item: Contra hos eunuchos et effeminatos, eunuchizantes quod virile et robustum est in arcu Domini, invehit Isaias, cap. III, dicens: «Auferam a vobis virum fortem et prudentem mystici eloquii, et dabo vobis pueros principes, et effeminati dominabuntur vobis.» Qui, utinam sacrae Scripturae non dominarentur, sed permitterent eam libere currere, in gravitate et maturitate sua.

Item propheta: «Vae illis qui afferunt stateras dolosas (Mich. IV) .» Item Salomon Parabolarum cap. XX: «Statera et statera, pondus et pondus, utrumque est abominatio apud Deum.» Stateram injustam habent pessimi ponderatores et existimatores peccatorum. [Col. 0244C] Quod sunt tales ex eo accidit, quod ignorent sacram Scripturam, vel ejus rigorem leniunt, habentes stateram et stateram, cum quibusdam crimina exaggerent et aggravent, aliis levigent et demulceant. Stateram dolosam habent maxime adulatores aulici, qui sicut.

Alius etiam [ ms. vero], non virgo, asserebat se malle centies peccasse in Spiritum sanctum, dum tamen poenituisset, quam semel incidisse in lubricum carnis. Alius se malle habere quatuor concubinas, quam quatuor archidiaconatus. Alius econtrario. [Col. 0245A] Item alius, non virgo, se malle centies a lubrico carnis abstinuisse ex vana gloria, et sic centies peccasse mortaliter, quam semel incidisse in illud, sicque:

[Col. 0245D] Scienter intellige. Ignorantia enim habita circa personam vel factum, excusat, non autem circa jus. Jus enim divinum debet esse in plano et in luce scientiae. Quid igitur vel quomodo judicandum de subtilibus retibus Simoniae, morosae etiam delectationis? Nunquid erit vae «illi, qui» in his «dicit bonum malum (Isa. V) ,» 216 ubi difficile discernitur inter bonum et malum? Hieronymus: Difficile cavemus maledictum, eo quod de facili malis adulemur propter eorum potentiam, et bonos contemnamus propter eorum inopiam.

Item: Procedendum ex hac auctoritate: «Vae illis, qui dicunt bonum malum,» etc. Similiter vae illis, qui dicunt, per scientiam vel crassam ignorantiam, majus bonum minus bonum, minore bono; [Col. 0246A] vel minus bonum majus bonum, majore bono, utiliora postponentes minus utilibus, cum dicat Hieronymus: Quia non modicus error est praeponere minus bonum majori bono, et digniori vel utiliori. Mutatio enim ordinis meritorum irritat formam et mutat. Similiter: «Vae illis,» qui dicunt majus malum minus malum minori malo, vel minus malum majus malum, non dico simpliciter, sed comparatione et respectu majoris mali. Saepe enim peccata aggravamus, ut homo ea magis caveat, vel si ea perpetraverit, magis in se puniat. Item psalmus CXVIII, sub littera Job: «Da mihi intellectum, ut discam mandata tua.» Glossa: Quam alte sint intelligenda mandata. Item Apocalypsis ultimo: «Si quis apposuerit ad haec,» traditiones inutiles [Col. 0246B] vel pravas, et molles expositiones addendo, apponet Deus super eum plagas scriptas in libro hoc. Et si quis diminuerit» subtrahendo, vel rigorem arcus hujus levigando, «auferet Deus partem ejus de libro vitae (Apoc. XXII) .» Item Deut., c. XXXI; et c. IV et XII; Act. apost, c. III; item Ezech., c. XXXIII; Parab., c. XXX; Epist. ad Gal. I: «Si Angelus aliud,» etc. Ecclesiastes, c. XII.

Enervantibus arcum sacrae Scripturae, peccatorumque pessimis ponderatoribus, adjuncta est et collactanea pigritia, ob quam nec lectitant, nec perscrutantur sacram Scripturam. Pigritia maximum [Col. 0246C] est peccatum. Quod accusans Salomon in Proverbiis, cap. VI, ait: «Usquequo, piger, dormis? Quando consurges ex somno tuo?» Cap. I: «Manus in manu non est innocens.» Idem, cap. XII: «Qui operatur terram suam, saturabitur panibus» multiplicibus: «qui autem sectatur otium, stultissimus est. Item, cap. XII: Manus remissa, tributis» peccati «serviet.» Item, cap. XIII: «Piger vult et non vult» operari, et hujusmodi, quia inconstans est in omnibus viis suis. Item, cap. XV: «Iter pigrorum, quasi sepes spinarum,» quia claudunt et sepiunt eum, et pungunt ne bene operetur. Idem, cap. XVIII: «Pigrum dejicit timor» a bono opere: «animae autem effeminatorum esurient. Qui mollis et dissolutus est in omni opere suo, similis est opera [Col. 0246D] sua dissipanti.» Unde in sequenti capitulo: «Pigredo immittit soporem, et anima dissoluta esuriet» voluptates. Item, cap. XX: «Piger propter frigus arare noluit, id est Deo servire, mendicabit ergo aestate,» scilicet in die judicii, et «non dabitur ei» requies. Item, cap. XXI: «Desideria occidunt 217 pigrum: Noluerunt enim quidpiam manus ejus operari.» Unde: «Omnis otiosus» vivit in desideriis animae suae (Prov. XIII, 4, juxta LXX) . Unde et poeta:

Item: Salomon, Parab. c. XXIV: «Exerce agrum tuum ne dicatur tibi: Per agrum hominis pigri,» vel temulenti, «transivi, et per vineam viri stulti, et ecce totum repleverant urticae et spinae.» Idem, cap. XXVI: «Sicut ostium vertitur in cardine suo, ita piger in lecto suo. Abscondit piger manus sub ascellas suas, et laborat si ad os suum eas converterit:» In Ecclesiaste, cap. IV: «Stultus» et piger «complicat manus suas, et comedit carnes suas,» invidens: hoc hyperbolice dictum est, quasi tanta inopia saepe premitur piger, quod si fieri posset, [Col. 0247B] comederet carnes suas. Vel pigritia ejus causa est cur comedantur et devorentur igne aeterno carnes ejus, quae ei fomentum et materiam praebebunt. Item Ecclesiasticus, cap. XXII. «In lapide luteo lapidabitur piger, et omnes loquentur super aspernationem illius. De stercore boum lapidandus est piger,» id est dura increpatione peccati sui: «et omnis qui tetigerit eum, excutiet manus.» Item idem: «Servo malevolo tortura et compedes debentur; mitte ergo illum in operationes, ne vacet. Multam enim malitiam docuit otiositas. Laxa manus illi, et quaerit libertatem;» ideo «constitue eum in assiduo opere, cujus collum curvent jugum et lorum. Sic enim condecet illum.» Filius autem quaecunque potest ex amore operabitur. Item comicus: Vide [Col. 0247C] quid faciat otium, et cibus alienus. Hieronymus (in cap. XVI Ezech.) : Abundantia panis, superbia vitae, et otiositas origo fuit peccati Sodomorum. Item. Dominus in Evangelio corripiens otiosos, ait: «Quid hic statis tota die otiosi? Ite et vos in vineam meam (Matth. XX.) » Circa quam fodiendam, stercorandam, putandam, pastinandam, cum major debeat esse cura spiritus quam corporis, amplior sollicitudo adhibenda est, maxime cum providentia Christiana semper vigilet, ut homo semper «sobrie, pie et juste vivat (Tit. II) .» Item: Dominus in judicio omissa exprobravit non commissa, pro quibus certum est transgressores esse damnandos, dicens: «Esurivi, et non dedistis mihi manducare (Matth. XXVI) .» Et nomine esuriei omnem defectum, quem tu ipse, vel proximus patitur, in quo Christus est, intellige: nomine cibi erogandi, omne talentum tibi commissum, quo juvare potes proximum. Nec sufficit, si aliquando esurienti dederis manducare, quia et hoc saepe malus facit; nisi scilicet, quantum potes, et quantum debes, et quoties dederis. Excessus nimius, in non erogando, te constituet delinquentem, non autem modicus. Sed quomodo possunt haec discerni? Item Dominus in Evangelio, non tantum facientem mala, sed et servum torpentem a bono damnat, dicens: «Omnis arbor, quae non fecerit fructum bonum, excidetur, 218 et in ignem mittetur (Matth. III) .» Servorum itaque est dormire, pigritari, et torpere; filiorum vero est [Col. 0248A] diligere, vigilare. Vigilantibus enim prodita sunt jura: pastoribus vigilantibus supra gregem suum, «annuntiatum est gaudium magnum quod est omni populo, quia natus est Salvator (Luc. II) .» Ideoque: «Exsurge qui dormis, et illuminabit te Christus (Ephes. V) .» Et sponsa ait in Cantico: «Ego dormio, et cor meum vigilat (Cant. V) .» Sic caro nostra dormiat, ut mens in Christo vigilet. Et Petrus in I epist. (cap. V) ait in fine: «Sobrii estote et vigilate, quia adversarius vester diabolus, tanquam leo rugiens, circuit quaerens quem devoret. Dominus» etiam «promisit coronam vigilantibus.» Qui etiam apud Lucam (cap. XII) distinguens tres vigilias, ait: «Et si venerit in secunda vigilia, et si in tertia vigilia venerit, et ita invenerit, beati sunt servi [Col. 0248B] illi.» Ter etiam dicit in illo evangelista: «Vigilate, vigilate, vigilate,» tres vigilias significans. Sed cur vigiliam primam subticet, curioso relinquo solvendum. Tres autem vigilias ponit contra triplicem torporem. Prima scilicet, quae est in his quae sunt ad Deum; secunda in his quae ad te ipsum; tertia in his quae ad proximum. Vigila ergo in his quae sunt ad Deum, vigila in his quae ad te ipsum, vigila in his quae ad proximum. Vel tres vigilias distinguit propter triplicem hostem, scilicet diabolum, mundum, et corpus proprium. Fremit mundus, premit corpus, et insidiatur diabolus. Apud Marcum (cap. XV) vero quatuor vigiliae distinguuntur, ubi ait: «Nescitis qua hora Dominus venturus sit, sero, an media nocte, an galli cantu, [Col. 0248C] an mane,» quae a philosopho sic censentur: conticinium, intempestum, gallicantus, ante lucanum. Quatuor autem distinguuntur propter quatuor cardinales virtutes: ut vigiles sic ut prudenter et discrete eligas in necessariis, electa fortiter conserves, in adversis temperanter, in prosperis juste vigiliam tuam custodias ne somnus culpae obrepat. Est autem quadruplex somnus: naturae, ad necessitatem qui si superfluus fuerit, malus est. Unde:

Imo pejores feneratoribus; puta nullam utilitatem eis, a quibus metunt, conferentes, sed nocumentum praebentes, si pro eis oraverint. Quia cum is displicet, qui ad intercedendum mittitur, irati animus ad [Col. 0249B] deteriora provocatur. Quomodo in dolore et aerumna filios spirituales parturiunt, qui in otio et pompa saeculari degunt et deliciis mundi affluunt? Vel quomodo «in sudore vultus sui vescuntur pane suo (beatus GREG. in Pastor. ),» qui torpent in otio, et hominibus, et pedibus mundi utuntur velut jumento, quorum et ipsi deberent esse jumenta et servi? Arsenius, primo comes Palatinus, postea eremita maximus (videatur ejus Vita apud Surium t. IV) , quaerentibus ab eo, in quo confideret, respondit: In eo quod homines fugi, aliquandiu tacui, flevi; potissimum in eo gaudeo, quod manibus laboravi. Et quidam sapiens cuidam ait: Quem, inquam, aestimas sapientem? Cui ille: illum, demonstrans [Col. 0249C] litteratum, legisperitum et divitem. Non, inquit, sed iste sapiens est, demonstrans agricolam. Vidua etiam moriens sepeliri recusabat in camisia sibi data, dicens: Sepeliar quidem in camisia manibus meis elaborata, non alienis. Item Isaias, cap. LVI. «Speculatores ejus caeci sunt, etc.» Propter hoc ergo operare, quia: «Labores manuum tuarum, quia manducabis, beatus es, et bene tibi erit (Psal. CXXVII) .» Si autem non laboraveris, et benedictione hac privaberis. «Uxor tua sicut vitis abundans in lateribus domus tuae (ibid.) .» Et cum in omni fere genere humano, pigritia redargui possit et inveniri, maxime in clero reperitur, quia magna otia clericorum sunt. Non est quid agatur apud eos, cum tamen dicat Apostolus: «His denuntia, ut panem suum,» [Col. 0249D] scilicet proprii laboris, «manducent (II Thess. III) .» Et Salomon in Ecclesiaste ait (cap. VI) : «Omnis labor hominis in ore ejus.» Sic et illud exponitur: «In labore et sudore vultus tui vesceris pane tuo (Gen. III) ;» per panem, omne necessarium corpori intelligitur. A parte, totum scilicet corpus intellige. Labor enim hominis consistit, non tantum in acquirendo cibum, sed in vestiendo, in aedificium, in quo habitet, praeparando. Est autem labor multiplex: naturae, gratiae et culpae. Labor naturae duplex, corporalis scilicet et spiritualis: spiritualis in cogitatione, corporalis multiplex. Nec prohibet Dominus laborem naturae, qui est scilicet ad necessitatem, ubi ait: «Nolite solliciti esse de crastino (Matth. VI) ,» secundum sollicitudinem vitiosam, non necessariam providentiam. Labor gratiae est ad gratiam, et propter gratiam. Qui duplex est, corporalis scilicet et spiritualis; et uterque triplex. Est enim labor poenitentialis, ut «Laboravi in gemitu meo; lavabo per singulas noctes lectum meum, lacrymis meis stratum meum rigabo (Psal. VI) .» Et labor macerationis propriae carnis: «Castigo corpus meum, et in servitutem redigo (I Cor. IX) .» Duas autem habet manus poenitentia: laborem scilicet poenitentialem, ad delenda praeterita peccata; castigationem carnis ad vitanda futura. Pro his laboribus dicitur nobis: «Quia Deus bonorum nostrorum non eget (Psal. XV) ;» horum enim debitores sumus, ut salutem amissam 220 recuperemus. Tertius labor gratiae consistit circa provisionem proximi, ut eum instruas [Col. 0250B] in via Domini, omne talentum tibi commissum pro loco et tempore ei eroges, cum Paulo qui ait: «Plus omnibus laboravi (I Cor. XV) . Nam instantia mea quotidiana est sollicitudo omnium ecclesiarum. Quis enim infirmatur, et ego non infirmor?» (II Cor. XI.) Et iterum: «Exercitatio corporalis ad modicum utilis est; pietas autem ad omnia se habet, vel pietas promissionem habet vitae, quae nunc est, et futurae (I Tim. IV) .» Et hic labor duplicem laborem gratiae praemissum habet sequi, non praecedere, sed nec quodammodo comitari, ne prius sit homo carnalis quam concha, id est alii refluens, quam sibi retinens. Pro hoc labore dicitur: «Quia Deus bonorum nostrorum» quodammodo «eget.» Labor culpae [Col. 0250C] est, qui est ad culpam; et multiplex juxta diversitatem vitiorum. Vide quantum quis laboret propter inanem gloriam, alius propter luxuriam, alius propter gulam, et ita de caeteris, «ut tota die sit super muros Babylonis iniquitas, et labor in medio ejus et injustitia (Psal. LIV) .» Quoddam etiam laborare, ut invidere, non tantum ad culpam est, sed et ipsum culpa est. Verumtamen laborem naturae, boni, ut saepe, convertunt in laborem gratiae; saepe autem, ut in agricolis, indifferens est; mali vero, et illum convertunt in laborem culpae. Verbi gratia: Ut laborem cibi acquirendi et necessarii tum gula, tum vana gloria mutavit in culpam, ita et laborem vestium, laborem aedificiorum, in laborem culpae convertimus.

Et quomodo? Prius de labore cibi videamus. Ait Apostolus: «Habentes alimenta,» non oblectamenta; «et vestes,» non ornamenta, «his contenti simus (I Tim. VI) .» Et «qui altario servit, de altario vivat (I Cor. IX) ,» non lasciviat. Et alia auctoritas habet: «His qui enuntiant Evangelium, necesse est de Evangelio vivere (ibid.) ,» id est sustentari. Et Dominus: «Qui habet duas tunicas, det unam non habenti (Luc. III) .» Quomodo autem contra haec necessitas cibi conversa sit modo in gulam, [Col. 0251A] modo in vanam gloriam, modo in aliam quamcunque culpam, vide, tum ex superfluitate ferculorum, tum ex sumptuositate eorum, tum ex lautitia, tum ex varietate, pluralitate et decore ministrorum, tum etiam ex varietate et multitudine instrumentorum, quibus cibi citius et lautius praeparentur. Sed quomodo sic laborantes arguat philosophus (SENEC. ep. 60) , audi: Unica quidem silva pluribus elephantis sufficit, taurus paucorum jugerum pascua quaerit; homo vero terris et mari pascitur, et his variis modis. Quid igitur? An natura nobis ventrem insatiabilem dedit, ut cum nobis modica corporae dedisset, edacitatem vastissimorum animalium superemus? Minime. Non enim fames ventris magno nobis constat, sed ambitio. Vide 221 primos parentes [Col. 0251B] simplici victu, non sumptuoso, non vario, non superfluo, non corrupto artificio usos fuisse. Unde Boetius (metro V, l. II De consol. philos., 6) :

Verum quantum recesserit gloria et luxuria vestra ab usu vestiendi primorum, tum in materia, tum in colore, forma et compositione vestium, animadvertite. Porro primis parentibus ad tegendam erubescibilem nuditatem et turpitudinem, Dominus tunicas pelliceas fecit (Gen. III) , sed quomodo paratas, nescio. Ecce rudis et simplex materia vestis, a qua ventum est ad corium animantium, ad lanam ovium, ad linum agrorum et haec quidem a natura sunt et ideo tolerabilia. Sed nec hic subsistere voluimus, sed processimus usque ad plumas avium, [Col. 0251D] ad stercora vermium, etiam usque ad aurifrigium, nendo filum ex auro. A simplici etiam et naturali colore ventum est ad colorem pullum, sed religioni congruum; rubeum, subrubeum, croceum, violaceum, mistum et confusum, ut sub colore vestium perstringamus oculos nos intuentium, eosque in admirationem rapiamus, cum natura singulis rebus et maxime floribus, innatum adeo pulchrum colorem dederit, quali nec poterat «operiri Salomon in omni gloria sua (Matth. VI) .» Sed objicis, vestes varii coloris, et pelles rubricatas et hyacinthinas fuisse in tabernaculo (Exod. XXV) ; respondetur, Quia:

Ad has vanitates et superfluitates fingendas, euriositas Christiana varios habet artifices, quibus forte caret idololatria. Incredibile enim est Scipiones, Catones, Laelios, si tales opifices vidissent, eos statim non repulisse. Videndum ergo, qui opifices [Col. 0253B] necesarii essent Ecclesiae et qui non; qui tolerandi in ea et qui non. Necessarii sunt agricolae, sicut pes mundi. Vinitores autem propter infirmitatem nostram, licet Noe (Gen. IX) primam vineam plantasset, et primo vino, «in quo est luxuria (Ephes. V) ,» inebriatus sit; postea et Lot (Gen. XIX) committens incestum merito ebrietatis. Similiter pelliparii sutores, tannarii, carpentarii simplices; non daedalini, non sumptuosi fabri, textores simpliciter in materia operantes; tinctores etiam, dum non nimis excedant in sumptibus et propter mysterium, quod geritur in Ecclesia forte; pictores, historias, non vana, depingentes; artifices etiam instrumentorum musicorum, ut eis tristitia et taedium amoveatur, [Col. 0253C] devotio non lascivia excitetur. A lascivis enim haec periculose audiuntur. Aurifabri vero maxime qui sellas et calcaria deaurant, vel caetera, sine quibus posset esse Christiana religio; incisores, perforatores vestium, compositores detiorum, maxime plumbatorum, alearum, non dico schaccorum, quia his ad recreandum, quis ludere potest. Hi, inquam, non necessarii sunt, quibus nisi prius arti suae abrenuntiassent, poenitentiam non injungerem. Joculatori cuidam papa Alexander (Alex. III) , nec concessit vivere de officio suo, nec ei penitus interdixit. Et cum judici necessarius sit gladius, licet gladios fabrefieri.

Nunquid ideo et sicas et pila duplicatam loricam perforantia? Ita. Sicut enim primo prudentia hominis [Col. 0253D] bene contra malitiam hostium simplices gladios invenit, ita et industria ejus contra crebrescentem et duplicatam malitiam gladios ancipites, et alia arma excogitare et componere potest. Sed quid erit de artifice toxici? Tolerari potest, dum cautionem praestiterit Ecclesiae se non esse nociturum per toxicum. Sed haec in consuetudinem deducta, reprehendi et vituperari vilipenditur, cum Ecclesia eis primo emergentibus, deberet restitisse, et tales opifices amovisse, ne pullularent. Superfluitatem 224 vero vestium et aliarum rerum redarguens Apostolus in I Epist. ad Cor. c IX, ait: «Nescitis quod hi qui in stadio currunt, omnes quidem currunt, sed unus accipit [Col. 0254A] bravium? sic currite,» scilicet absque offendiculo et onere, «ut comprehendatis. Omnis enim, qui in agone contendit, ab omnibus,» quae praemium agonis possunt impedire, etiam a licitis, «abstinet.» Nos autem, si numerositate et superfluitate vestium, quemadmodum et aliarum rerum, onerati et impediti, eas, non tantum portamus, sed et trahimus post nos, facti, non tantum portitores earum, sed et veredarii, quadrigarii et summarii; cum tam excellens praemium nos maneat, si comprehenderimus; et evanescat, si in cursu hoc periculoso defecerimus. In quo, ut ad metam attingamus, procincti debemus esse, ituri in hoc stadio per prudentiam, qua eligamus quid faciendum, quid credendum, quomodo in viis Dei ambulandum et in quo [Col. 0254B] statu, qui necessarius est ad bene vivendum. Debemus etiam esse succincti, cursuri per temperantiam contra fluentes sinus cupiditatis:

Propter quem obicem a viis nostris amovendum, Dominus in luxu et superfluitate vestis duo reprehendit in Evangelio, scilicet mollitiem et superbiam, [Col. 0254D] dicens: «Quid existis in desertum videre? Arundinem vento agitatam? Prophetam? Etiam dico vobis, plusquam prophetam.» Sed «quid existis videre? Hominem mollibus vestitum? Ecce qui mollibus vestiuntur, in domibus regum sunt (Matth. XI) .» Mollitiem igitur vestium vitium constat esse, sicut ait Gregorius (hom. 6 in Evang.) , cum illud adjungat Dominus vitio inconstantiae, cui adjuncta est superbia. Cum enim corpus de natura, hac mollitie non egeat, quid in veste molli quaeritur, nisi spiritualis nequitia, scilicet superbia et delectatio ad superbiam, non ad necessitatem? In usu ciborum unica manu percutit nos diabolus, scilicet per mollitiem; in usu vestium duabus et per mollitiem [Col. 0255A] et per superbiam. Verumtamen 225 omni cibo pro tempore et loco, omni religioso vesci concessum est, si necessitas exegerit; pro nulla autem necessitate, vel aliquando concessum est religiosis, uti splendidis vel superfluis vestibus. Nunc autem in domibus episcoporum et clericorum sunt qui mollibus vestiuntur. Si dicant, quia et ipsi reges sunt, sic quidem et apostoli, qui omnia haec «reputaverunt, ut stercora, ut Christum lucrifacerent (Philipp. III) .» Mollitiei autem et superbiae vestium potest addi tertium reprehensibile in eis, scilicet sumptuositas. Unde Bernardus:

Sicut in vestium et cibariorum superfluitate et curiositate, labor naturae in culpam vertitur, et res in vitium cadit, si carot arte: sic et in superfluitate, curiositate et sumptuositate aedificiorum. Intuere enim quantum recessum sit a simplicitate antiquorum [Col. 0255C] in construendis domibus. Legitur enim quod Abraham prima credendi via in casulis tantum habitavit, non habens etiam passum pedis super terram. Qui tentoria sua fixit inter Bethel et Hai, sicut peregrinus viator et non mansor, non civis, qui in culmine tecti sui, hoc est in casula tecta culmo recepit angelos hospites (Gen. XII) . Similiter Lot et Noe in tentoriis habitabant (Gen. XVIII) . Quidam etiam antiquorum, in cavernis petrarum, alii in corticibus et concavitatibus arborum, a quibus visi egredi, a quibusdam orti esse ab his fabulose putabantur. Eliseus, non proprium, sed alienum habuit hospitiolum, quia a vidua quadam sibi commodatum, in quo habebat coenaculum, et in illo mensulam, [Col. 0255D] lectulum et candelabrum (IV Reg. IV) . Hoc etiam non commutabat divertens ad aliud hospitium, jam memor et custos illius praecepti evangelici: «In quamcunque civitatem introieritis, quaerite quis in ea dignus sit, et apud illum manete, nec inde exeatis (Matth X) .» Item: Cum

Item: Praelatus praelato: Quid sibi vult ista altitudo domorum vestrarum? Quid turres? Quid propugnacula in eis? Non magis in his contra diabolum munitus eris, sed vicinior. Item: Hanc libidinem [Col. 0257C] aedificandi detestantur palatia principum constructa ex lacrymis et rapinis pauperum. Monastica autem vel ecclesiastica aedificia erecta ex fenoribus et usuris avarorum, mendaciis deceptionum et deceptionibus mendaciorum, praedicatorum, mercenariorum, quae ex male partis constructa saepe dilabuntur, quia:

Plurimi, sicut in aedificando, et expensis superfluis sunt prodigi, vigilantissimi, et ebrii: sic et in piis causis et necessitatibus quotidianis subministrandis [Col. 0260A] avarissimi, lethargici, et somnolenti, et pigri. De cujusmodi poeta ait:

Alii ob excusationem miseriae et peccati sui histrionibus et indignis etiam dantes, ut dicatur de eis: Nihil negant quod exigatur ab eis, sed nihil dant nisi exigatur. Ergo nihil dant viro bono et honesto. De quibus etiam dicitur: Mirum est ubi, et a quibus accipiant quae expendunt, cum verius diceretur: Mirum est ubi, et in quae expendant, [Col. 0261A] quae accipiunt, et a tot rapiunt. Male enim accipiunt et pejus expendunt, quae melius ea servarent, ut essent solvenda his a quibus rapuerunt.

Alii ob negligentiam vel inscientiam, qui profusores suorum fiunt, petitores alienorum. Generaliter enim prodigalitatem comitantur cupiditas, avaritia et rapina. Unde poeta:

Est tamen quaedam sancta prodigalitas, qua quis animam dat pro Christo. Unde: Animaeque magnae prodigum Paulum. Tu ergo, non sicut prodigus des [Col. 0261B] et cupias quodcunque necesse est pro viribus tuis, nihil autem supra vires. Unde Tobias (cap. IV) : Modicum habens, modicum tribue.

Ne fias cum his colatorium lactis tibi retinens tantum sordes peccatorum, ut pecunia ad alios devolvatur. Ne rapias, ut multos ventres pascas, cum unicum habeas ventrem, et secundum naturam modico contentum.

Prodigos etiam, sive in aedificiis, sive in veste, sive in cibariis vel quibuscunque superfluis expensis, et in curiosa, vana et non necessaria doctrina, maxime sese immergentes in temporalibus redarguens Propheta, ait: «In circuitu impii ambulant; secundum altitudinem tuam multiplicasti filios hominum (Psal. XI) ,» non daemonum. Et iterum eis imprecans, addit: «Deus meus, pone illos ut rotam, et sicut stipulam ante faciem venti (Psal. LXXXII) ;» ut sint leves et inconstantes, sicut arundo agitata omni vento doctrinae. Hi similes sunt filiis Israel offendentibus Deum, et ob hoc consumpserunt quadraginta dies «in itinere trium dierum, [Col. 0261D] circa montem Seir (Exod. III) ,» nec intraverunt terram promissionis, sed filii eorum (Deut. II) . Sic et isti oestro temporalium agitati, non quiescunt, sed vertiginosi et epileptici, «cum impiis in circuitu ambulant (Psal. XI) ,» a vanitate in vanitatem, non attendentes quod «una tantum a Domino petenda (Psal. XXVI) » sit et requirenda, quod «non sit qui faciat bonum,» quousque veniatur «ad unum (Psal. XIII) ,» quod viam eunti aliquid sit extremum, error autem immensus. Ii etiam similes sunt diabolo, «qui circuit quaerens quem devoret (I Petr. II) .» Hi sunt lunatici et lymphatici oblati ad curandum Domino (Matth. XVII) , qui modo cadunt in aquam luxuriae, modo in ignem irae, cupiditatis, et alia [Col. 0262A] flagitia, iterque suum non dirigentes ad Deum. In orbe circulari moventur, de vanitate in vanitatem, solliciti circa superflua et non necessaria, non contenti finibus naturae vel gratiae, et ideo non perveniunt ad octavam beatitudinis. De his sic loquitur Salomon Parabolarum, cap. XX (juxta LXX): «Ventilator impiorum rex sapiens, immittit eis rotam malorum,» qui «semper sunt discentes, et nunquam ad perfectionem scientiae pervenientes (II Tim. III) ;» semper laborantes et inaniter operantes, et nunquam quiescentes, quia: «Per semitam vitae non ambulant, sed vagi gressus eorum, et investigabiles (Prov. V) .» Item Isaias, cap. XIX: «Immiscuit Dominus,» id est permisit, «in medio Aegypti spiritum vertiginis, et errare fecerunt [Col. 0262B] Aegyptum in omni opere suo, sicut errat ebrius et vomens. Et non erit Aegypto opus, quod faciat caput et caudam incurvantem et refrenantem.» Item idem, cap. LVII: «Impii autem quasi mare fervens, quod quiescere non potest,» etc. Item David (Psal. LXXVII) : «Et percussit eos in posteriora, opprobrium sempiternum dedit illis,» ut Philisthaeis (I Reg. V) . Dum enim «amplexantur stercora pro croceis (Thren. IV) :» et arcam, id est fidem et Ecclesiam Christi postponunt temporalibus, umbratiliter tantum servientes, et diligentes mures ebullientes de terra, id est curae et sollicitudines temporalium, corrodunt extales eorum; quia viscera et bona interiora eorum vel corrumpunt, vel consumunt. Hi autem testamentum Dei habent, non ut [Col. 0262C] juxta illud vivant, sed ut illo curiose vanitates 233 suas praetexant. Quod statuentes juxta Dagon (illud tantum umbratiliter, et pro temporalibus, sicut et aeternis observantes) corruunt cum Dagon (I Reg. V) , cum idolis et variis vanitatibus suis, amputatis sibi capitibus. «Verbum autem Domini manet in aeternum (Psal. XXXII) .» Hos turpes Moyses turpibus comparat, qui temporalia ista, velut stercora in auro vituli conflatilis redacto in pulverem (Exod. XXXII) , datoque illud sitientibus et adorantibus in potum, immundissimo fimo stercorum, et fumo urinae, condemnavit.

Quasi diceret eis: Stercora sitistis, stercora bibetis; aurum sitistis, aurum bibetis. Hi etiam similes [Col. 0262D] sunt «uxori Lot egressae de Sodomis (Gen. XIX) ,» et de flagranti cupiditate terrenorum; deinde «respicienti retro,» per mundanam cupiditatem, «et versa est in statuam salis.» Assimilantur etiam «mittenti manum ad aratrum, sed respicientes retro, non sunt apti regno Dei (Luc. IX) .» Hi similes sunt comprehendentibus Dominum et nequeuntibus majestatem ejus sustinere, corruunt retro in facies suas, qui impraegnati et impinguati stercoribus temporalium, nolunt ea egerere in usus necessarios, quibus terra fecundetur, sicut nec Judaei in Sabbato, nisi cooperiant; «sed putruerunt velut jumenta in stercore suo (Joel. I) . Disperierunt in Endor,» id est in fonte propagationis: «facti sunt [Col. 0263A] ut stercus terrae (Psal. LXXXII) ,» qui sicut upupae nidificant in stercoribus suis, et ideo «stercoribus boum lapidandi (Eccli. XXII) ,» in quibus stercora temporalium generant stercora peccatorum, stercoribus poenitentialium satisfactionum amovendorum. Item David: «Et tabescere fecisti sicut araneam animam ejus,» etc. (Psal. XXXVIII.) Aviditas temporalium homines facit araneas. Aranea vermis est putridus et venenosus, qui devorat muscas, ut texat inutiles telas, quas texendo sese eviscerat. Sic et quidam araneae sunt, «devorando, ut escam panis (Psal. XIII) ,» substantiolam pauperum, qui sunt pes mundi, et tantum muscae, vel feneratorum, vel potentium; qui etiam sunt muscae principalium et majorum aranearum: Illi garcionum suorum, [Col. 0263B] vel hostium, vel adulatorum aulicorum, ut puniantur instrumento suae offensionis, quia:

«Vae qui praedaris, quia depraedaberis (Isa. XXXIII) :» Vae qui emungis, quia emungeris, et saepe supra quod ab aliis emunxisti.

Hi sunt equi Pharaonis, qui cum sessore suo submerguntur in mari (Exod. XIV) . Talibus dicit diabolus et mundus, «incurvare ut transeamus (Isa. LI) .» His effectum est, ut rarus sit hodie, qui non mendicet, nisi fenerator, vel qui certis stipendiis et redditibus sustentetur. Tales similes sunt Amalec, [Col. 0263C] hoc est, lingentibus terram, qui non tantum terrena lingunt et comedunt, sed, sicut bos, ablingunt radicitus, substantiolas pauperum devorantes et rapientes; ob quam rem probati a Gedeone (Judic. VII) excluduntur a consortio suo, ne sint in praelio cum ipso pugnaturo contra Madianitas et daemones.

Frequens est casus malos puniri instrumento suae offensionis, ut in quo injuste proximum suum puniunt, puniantur; in quo etiam Deum offendunt, offendantur. Unde Psalmus: «Lacum aperuit et effodit [Col. 0263D] cum, et incidit in foveam quam fecit; convertetur dolor ejus in caput ejus, et in verticem ipsius iniquitas ejus descendet (Psal. VII) .» Unde Augustinus ( in hunc locum Psalmi ): Fraudator prior et pejus laeditur damno innocentiae, quam proximus pecuniae. Item psalm. IX: «In laqueo isto, quem absconderunt, comprehensus est pes eorum; cognoscetur Dominus judicia faciens; in operibus manuum suarum comprehensus est peccator.» Unde Augustinus: Unicuique sua iniquitas est poena et patibulum. Item psalmus LVI: «Foderunt ante faciem meam foveam, et inciderunt in eam.» Et item: «Veniat illi laqueus quem ignorat, et captio apprehendat eum, et in laqueum cadat in id ipsum (Psal. XXXIV) .» Et item: «Gladius eorum intret [Col. 0264A] in corda ipsorum, et arcus eorum confringatur (Psal. XXXVI) .» Unde Augustinus: Qui vult nocere proximo, similis est ei, qui attentat alium percutere gladio, quo prius se ipsum transverberat. Item Parab. c. XXVI: «Qui fodit foveam, incidet in eam, et qui volvit lapidem revertetur ad eum.» Unde Eccli. c. XXVII: «Qui in altum mittit lapidem, super caput ejus cadet, et plaga dolosa, dolosi dividet vulnera; et qui fodit foveam, incidet in eam; et qui statuet lapidem proximo, offendet in eo; et qui laqueum ponit alii, peribit in illo; facienti nequissimum consilium, super ipsum devolvetur, et non agnoscet unde adveniet illi.» Item juxta verbum Sapientis: Omnis fraus in se conversa colliditur. Item Dominus: «Quae seminavit homo, haec et [Col. 0264B] metet (Gal. VI) ; et juxta quam mensuram mensi fueritis, remetietur vobis (Luc VI) .» Item cap. XIII Lucae: «Viri aedificantes turrim in Siloe, ab eadem oppressi sunt.» Et Augustinus (S. Severianus in serm. de Innocentibus ): Ne rapias bona proximi tui, quia capitur esca, et perditur anima. Item per exempla. Golias gladio, quo putavit David interficere, interfectus est (I Reg. XVII) . Aman in patibulo, quod paraverat Mardochaeo suspensus est; cui in plenitudinem potestatis, et divitiarum possessionem Mardochaeus successit (Esther VII) . Saul gladio, quo pepercit Amalecitis contra praeceptum Domini, interfectus est, docens regem Aegypti pro irrigatione terrae, quae siccitate aruerat, peregrinum immolare pro peregrino, primo immolatus est (I Reg. XXXI) . Quidam etiam aulicus novum genus tormenti, quo torquerentur rei, docens regem Siciliae, primo inventi sui poenas sustinuit (Perillus). Unde:

Hujusmodi circuitus maxime beneficiorum creationis et recreationis nostrae, nos invitant ad dilectionem Dei.

Sicut enim testatur Leo papa (serm. 2, De resurrectione ): Magnus fuisset homo, si permansisset in eo, in quo fecit eum Dominus; major est si permanet in eo, in quo refecit eum. Fecit enim eum ad imaginem in facie naturae et similitudinem suam in facie gratiae. Est autem multiplex facies hominis: scilicet facies naturae exterioris, qua etiam quodammodo homo assimilatur Deo. Unde:

Est et multiplex facies culpae; verumtamen «Imaginem ipsorum Deus ad nihilum rediget (Psal. LXXII) .» Est et facies gloriae quae dabitur nobis, [Col. 0266C] quando «Hoc mortale induerit immortalitatem, et hoc corruptibile induerit incorruptionem (I Cor. XV) , quando renovabitur ut aquilae juventus tua (Psal. CII) .» Sed facies culpae, faciem naturae corrumpit, faciem gratiae perimit, faciem vero gloriae subtrahit.

Faciem gratiae et virtutum inchoat fides. Unde Prudentius:

237 Sicut enim aliquis strenuus miles inter caeteros, primos facit insultus in hostes consertos, sic fides, prima cupit expugnare castrum vitiorum Ipsa enim propter tria praecipue, primatum et ducatum [Col. 0266D] habet inter caeteras virtutes, tum quia mater est naturae et geniturae omnium aliarum. «Abraham enim genuit Isaac, Isaac Jacob (Matth. I) ,» id est fides spem, et spes charitatem. Etsi omnes simul confundantur et habeantur in habitu motus; motus tamen fidei, motus aliarum praecedit.

Quia enim credo, spero, diligo, patior pro Christo, compatior proximo, et hujusmodi. Charitas etiam dicitur mater virtutum, sed nutriturae et informationis. Prima igitur mater earum et origo est fides; secunda mater et velut nutrix est charitas. Tum etiam principatum habet, quia quadam pia caecitate [Col. 0267A] et temeritate fides audax et improba penetrat, quae non attingit intellectus. Credit enim Deum trinum et unum, penetrat coelos, credit Dominum Jesum sub nubilo panis sumi et manducari; quae non intelligit, sed eredit tantum, exuens hic omnem humanam rationem, quae est ex causis. Fides enim non habet meritum, cui humana ratio praebet experimentum (GREG. hom. 26, in Evangelia) . In quibusdam tamen et credit, et aliquatenus intelligit; in omnibus articulis requirens potius fidelia et sana verba, quam curialia et placentia, vel philosophica. Unde et Augustinus: Malo, inquit, esse inurbanus quam incredulus; malo potius esse agrestis Catholicus cum Hieronymo, quam curialis haereticus cum Sabellio. Haec nullum habet substramentum, nullam [Col. 0267B] naturam, a qua habeat originem, praeterquam a sola gratia. Ex solo enim Deo est; caeterae virtutes quodammodo a natura habent originem. Praecedit enim dilectio naturalis dilectionem gratuitam, et ita de caeteris; sicque habent substratorium quod non fides, et ideo prima est inter eas; tum etiam, quia citra alias virtutes, miracula etiam rudis operatur. Unde: «Nonne in nomine tuo curavimus infirmos, et ejecimus daemonia?» (Matth. VII.) Et in Dialogo Gregorius (lib. III, c. 7) : «Inveni vas vacuum,» G. aliis virtutibus, «sed bene signatum,» quia charactere tenuis fidei. Et in Apostolo, prima ad Cor. cap. XIII: «Et si habuero omnem fidem, ita ut montes transferam, charitatem autem non habeam, nihil [Col. 0267C] sum.» Haec enim saepe mali operantur. Propter nunc primatum et dignitatem fidei Apostolus, ut sapiens architectus locans eam in fundamento spiritualis aedificii, ad commendationem ejus ait prima ad Corinth. cap. III: «Fundamentum nemo potest aliud ponere praeter id quod positum est, quod est Christus Jesus,» id est fides de Christo Jesu. Item ad Rom. cap. III: «Justitia autem Dei est per fidem Jesu Christi, in omnes et super omnes, qui credunt in eum.» Et cap. III: «Credidit Abraham Deo, et reputatum est ei ad justitiam.» Item ad Ephes. VI: «State succincti lumbos vestros in veritate, induti loricam justitiae,» in omnibus agendis «sumentes scutum fidei, in quo possitis omnia tela nequissimi ignea exstinguere.» Unde etiam capiti [Col. 0267D] serpentis fides comparatur, quae caput suum abscondit et protegit, reliquo corpore exposito vulneribus. Capite enim illaeso non mortificatur: sic nec aliquis fidem servans. Etsi enim in aliis ceciderit, 238 fide tamen firmiter servata reviviscet. Unde Dominus: «Estote prudentes sicut serpentes (Matth. X) .» Et Apostolus Epistola ad Colossenses: «Nunc autem reconciliavit vos Christus in corpore carnis ejus per mortem: exhibete vos sanctos et immaculatos, et irreprehensibiles coram Deo, si tamen permaneatis in fide fundati firmi, et stabiles, et immobiles a spe Evangelii (Coloss. I) .» Item Habacuc II: «Justus meus ex fide vivet.» Et Petrus I Epist. c. V: «Diabolus tanquam leo rugiens circuit, quaerens quem devoret, cui resistite fortes in fide.» Item [Col. 0268A] Joannis I, cap V: «Omne quod natum est ex Deo vincit mundum, et haec est victoria, quae vincit mundum, fides nostra.» Item Apostolus: «Sine fide impossibile est placere Deo (Hebr. XI) .» Et Luc. in Act. apost. (cap. XV) : «Fide purificans corda eorum.» Et Dominus in Evangelio: «Omnia possibilia sunt credenti (Marc. IX) .» Idem: «Si habueritis tantam fidem, ut granum sinapis, dicetis moro transplantare, et transplantabitur; dicetis monti transferre in mare, et transferetur (Matth. XVII) .» Idem duobus caecis ait Christus: «Secundum fidem vestram fiat vobis, et statim aperti sunt oculi eorum (Matth. IX) .» Et centurioni ait: «Vade, et sicut credidisti, fiat tibi. Et sanatus est puer ejus in illa hora (Matth. VIII) .» Augustinus (serm. 74 De tempore ) : Quanta est fides propria, si tanta est aliena, adeo ut salutem corporis et primam gratiam alii mereatur? Et Elizabeth beatae Virgini, ait: «Beata quae credidisti, quoniam perficientur in te, omnia quae dicta sunt tibi a Domino (Luc. I) .» Fides enim peperit Salvatorem. Quia Zacharias non credidit angelo, «perdidit promptae modulos loquelae, etc.» Item Apostolus ad Hebraeos cap. XI: «Fides est substantia rerum sperandarum, argumentum non apparentium.» Ipsa enim est hypostasis et basis omnium virtutum, omnium bonorum; omnia etiam contenta in hoc capitulo fidem commendant. Exemplum Eremitae, qui adeo in praedicatione commendaverat abstinentiam, quod ad biduana [Col. 0268C] jejunia et triduana homines invitavit, et ob hoc fratres reficientes, eum non invitaverunt. Quibus ille: Quare vobiscum non refectus sum? cum jejunasset usque ad vesperam. Cui illi: Ne aliud faceres, et aliud praedicares. Quibus ille: Ut stultus et indiscretus praedicavi. Cui illi: Tempera igitur verbum, ut tu et alii illud ferre possitis. Quidam uni ait: Similis es venienti de inferno. Cui ille: Et tu eunti in infernum, quod pejus est.

Nullius virtutis hodie tantus est defectus, quantus fidei. Unde et psalmo IX: «Propter quid irritavit impius Deum? Dixit enim in corde suo, non requiret Deus,» ut puniat. Et in eodem: «Dixit enim in [Col. 0268D] corde suo, oblitus est Deus: avertit faciem suam ne videat in finem.» Cui econtra respondet Dominus: «Existimas inique, quod ero tui similis (Psal. XLIX) ,» putando mihi placere mala, quem non credis ultorem, dum speras, tibique promittis impunitatem? Non est ita. Quia 239 in futuro «arguam te,» qui hucusque tacui, te exspectans ad poenitentiam, et arguendo «statuam te contra faciem tuam,» id est ostendam te tibi in libro conscientiae, et displicebis mihi et tibi, quia modo non vis displicere tibi, ut placeas mihi. Item Hieron. in Orig.: Si putares tibi imminere damnum rerum temporalium, vel corporis supplicium coram judice, quanta sollicitudine et vigilantia circuires advocatos, placares judicem, captando ejus benevolentiam obsequiis et [Col. 0269A] muneribus, reddendo eum tibi propitium in causa temporali? nunc autem in causa animae agenda torpes, «redditurus rationem etiam de verbo otioso (Matth. XII) ,» ante oculos judicis cuncta cernentis. Quare hoc? Audi. Quia hoc times et credis, judicium vero summi judicis non times, nec credis. Vel si laborares aegritudine corporis, quanta cura advocares medicos? Nunc autem cum laboras morbo animae, cur non tanta sollicitudine curris ad confessorem, ad medicos animae? Cur fidem adhibes dictis medici, et non dictis Christi? Audi. Quia mendaci sedulo et inutili credis, Christo autem veraci et utili non credis; qui tibi minatur, si ei non obedieris non tantum amissionem gloriae, sed flammam gehennae. Et ille:

Unde in canonica Epistola: «Qui credit in Deum, debet sicut ille ambulavit, ambulare (I Joan. II) ;» [Col. 0271B] qui ait: «Discite a me, quia mitis sum et humilis corde,» etc. «et majora horum faciet (Matth. XI) ,» miracula, cum necesse fuerit, et Dominus viderit expedire. Idem in Luca, cap VIII: «Quod autem supra petram, hi sunt qui, cum audierint, cum gaudio suscipiunt verbum, et hi radices non habent charitatis; quia ad tempus credunt, et in tempore tentationis recedunt,» a fide. In eodem cap.: Facta tempestate in mari et dormiente Domino, «accedentes discipuli suscitaverunt eum dicentes: Praeceptor, perimus. Quibus ille: Ubi est fides vestra?» Et Jacobi primo: «Si quis indiget sapientia, postulet in fide nihil haesitans. Qui autem haesitat, similis est fluctui maris, qui a vento movetur et circumfertur. Nec hic accipiet aliquid a Domino.» [Col. 0271C] Talis enim cum philosopho dicit:

Posito spiritualis aedificii fundamento, scilicet fide, sequitur de erectione ejus, hoc est de spe. Erigitur enim per spem, perficitur et consummatur per charitatem, et caeteras virtutes. Et congrue. Spes enim, sicut et aliae virtutes, filia est fidei. Quod enim credimus speramus; et quia speramus diligimus, et quantum, et quemamodum, diligendo meremur. Unde David: «Fiat misericordia tua, Domine, super nos, quemadmodum speravimus in te (Psal. XXXII) .» Et Apostolus spem cum fide et charitate commendans, ait ad Romanos, cap. V: «Justificati igitur ex fide, pacem habeamus ad [Col. 0272A] Deum Patrem per Dominum nostrum Jesum Christum, per quem et accessum habemus per fidem in gratiam istam, in qua stamus et gloriamur in spe gloriae filiorum Dei; nec solum gloriamur» de spe gloriae, «sed de tribulationibus, scientes quod tribulatio patientiam operatur, patientia probationem, probatio vero spem; spes autem non confundit, quoniam charitas Dei diffusa est in cordibus nostris;» sed magis corroborat et confirmat, sicut anchora fidei. Est autem 242 spes certitudo quaedam procedens ex gratia et meritis cujuscunque. Igitur in malis non est spes virtus, qui tamen non sunt filii diffidentiae vel desperationis, quia de nullo desperandum est in via, sed nec multum de talibus sperandum. Nec sunt filii spei, sed medium quemdam [Col. 0272B] statum tenent, dum a piis lacrymis non recedunt, entes in proposito non peccandi. Unde David: «Sacrificate sacrificium justitiae (Psal. IV) » triplex «sobrie» scilicet et «juste et pie vivendo exspectantes beatam spem, et adventum gloriae magni Dei (Tit. II) ,» etc., et ita «sperate in Domino,» alioquin praesumitis. Et iterum: «Spera in Domino et fac bonitatem (Psal. XXXVI) .» Ex spe autem et fide oriuntur, vel idem sunt cum spe, quaedam sancta exspectatio in adversis, et fiducia in agendis quae sunt consolationes non modicae in omni tribulatione. Unde David: «Exspectans exspectavi Dominum (Psal. XXXIX) ,» pro duplici stola consequenda. Isaias (cap. XXVIII) : «Exspecta, reexspecta.» [Col. 0272C] Et iterum David: «Exspectabam eum, qui salvum me fecit a pusillanimitate spiritus et tempestate (Psal. LIV) :» quia:

Et David: «Et nunc quae est exspectatio mea nonne Dominus?» (Psal. XXXVIII) etc. Et iterum: «Quare tristis es, anima mea, et quare conturbas me? Spera in Domino, quoniam adhuc confitebor illi (Psal. XLI) ,» etc. Et item: «Fiducialiter agam in eo et non timebo (Psal. XI) .» — «Bonum est cum silentio praestolari salutare Dei (Thren. III) .» Et Apostolus ad Romanos, cap. VIII: «Exspectatio creaturae, revelationem filiorum Dei exspectat, quia et ipsa liberabitur a servitute corruptionis, in libertatem gloriae filiorum Dei. Scimus enim quod omnis creatura [Col. 0272D] ingemiscit, et parturit usque adhuc. Non solum autem illa» adhuc infidelis, «sed et nos ipsi» apostoli «primitias Spiritus habentes, et ipsi intra nos gemimus adoptionem filiorum Dei, exspectantes redemptionem corporis nostri. Spe enim salvi facti sumus; spes autem, rei quae videtur, non est spes. Nam quod videt quis, quid sperat? Si autem quod non videmus speramus, per patientiam,» adversarii scilicet, «exspectamus,» quam speramus. Et item alibi: «Filioli mei, vita aeterna spe jam in vobis est (I Joan III) .» Item Job, c. XIX: «Scio quod Redemptor meus vivit, et in novissimo die de terra surrecturus sum, et rursum circumdabor pelle mea, et in carne mea videbo Deum Salvatorem meum, quem visurus sum ego ipse, et oculi mei circumspecturi [Col. 0273A] sunt et non alius; reposita est haec spes mea in sinu meo.» Et Apostolus: «Scio enim cui credidi, et certus sum quia potens est depositum meum servare in illum diem (II Tim. I) .» Defectus autem spei similis est defectui fidei. Qui enim non credit, non sperat, et econtrario.

Parvulus si nascitur, et non alitur, deficit et moritur. Sic fides et spes, nec non et caeterae virtutes, nisi charitate nutriantur et consummentur, deficiunt. Unde Apostolus commendationem et signa charitatis ponens in 243 I ad Corinthios, cap. XII, ait: «Adhuc excellentiorem viam vobis demonstro,» id est charitatem, quae est majus donum omnibus, in via, [Col. 0273B] donis. Quia «si linguis hominum loquar et angelorum, charitatem autem non habeam, factus sum velut aes sonans aut cymbalum tinniens. Et si habuerim prophetiam, et noverim omnia mysteria, et omnem scientiam; et si habuero omnem fidem, ita ut montes transferam, charitatem autem non habeam, nihil sum. Et si distribuero in cibos pauperum omnes facultates meas et si tradidero corpus meum, ita ut ardeat, charitatem autem non habeam, nihil mihi prodest (I Cor. XIII) .» Cujus, quam multus et magnus sit usus, ostendit adnectens: «Charitas patiens est,» in injuriis, «benigna est,» larga egenis; «Charitas non aemulatur,» non invidet, sed bonum alterius ut suum diligit «non inflatur,» de sua felicitate; «non agit perperam,» neque [Col. 0273C] enim eam mala conscientia pungit; «non est ambitiosa» non vult aliis praeponi; «non quaerit quae sua sunt,» sed potius quae alterius et quae Christi, nec ablata repetit; «non irritatur,» non provocatur ad iram; «non cogitat malum,» ut malum retribuat deliberando; «non gaudet super iniquitate» alterius, «congaudet autem veritati» et justitiae. «Omnia suffert,» in actu pro veritate; «omnia credit» de promissis probato spiritu; «omnia sperat,» quae veritas promisit; «omnia sustinet,» promissa in adversis patienter exspectat; «charitas nunquam excidit,» quia quae hic est ad bene merendum, in futuro erit praemium nostrum, caetera vero nobis data non erunt. Unde sequitur: «Nunc [Col. 0273D] autem manent fides, spes, charitas tria haec; major autem horum est charitas,» quia «nunquam excidit, nunquam evacuabitur,» ut illa. Haec est enim de qua Propheta ait: «Omnis consummationis, scilicet et operis consummati, virtutum, et sacramentorum nostrae redemptionis, «vidi finem (Psal. CXVIII) ,» et consummationem, scilicet charitatem. Per charitatem enim Christus in cruce pendens ait: «Consummatum est (Joan. XIX) ,» scilicet charitas quam habuit erga nos, omnia dicta de eo implevit usque ad mortis passionem. «Majorem autem charitatem nemo habet quam ut animam suam ponat quis pro amicis suis (Joan. XV) .» Consummatissima fuit dilectio Patris qua «dilexit nos ante mundi constitutionem (Ephes. I) ,» qua «nec pepercit Filio [Col. 0274A] suo, sed pro nobis omnibus tradidit illum (Rom. VIII) .» Et Apostolus prima ad Timotheum, cap. I, ait: «Finis autem praecepti est charitas de corde puroet conscientia bona, et fide non ficta.» Unde Augustinus (serm. 39, De tempore) : Cui non vacat divinorum sermonum involucra revolvere, aut eorum secreta omnia penetrare; teneat charitatem, in qua cuncta lex pendet et prophetae. Habe charitatem, et fac quidquid vis, omnia implesti. Et iterum (Item in tract. De laude charitat., tom. IX) : Haec est fons, cui non communicat alienus, finaliter et perseveranter reprobus. Haec si desit, frustra habentur caetera; quae si adsit, habentur omnia. Hanc qui tenet in moribus, scientiam habet, et eorum quae patent, et eorum quae non patent in Scripturis. Haec est [Col. 0274B] «latum mandatum nimis (Psal. CXVIII) ,» quae extenditur usque ad inimicos. Charitas nunquam est solitaria, sed modo est in coelo, modo in proximo; nunquam est otiosa, sed in commune bona totius humani generis paedagoga, nihil humanum a se putans alienum. Lata ut 244 Oceanus, quae sine errore omnia praecepta comprehendit, et sine labore custodit.

Et Jeremias in (Thren. I) , Aleph sub littera Mem ait: «De excelso misit ignem in ossibus meis, et erudivit me.» Item (cap. 20) : «Ignis flammigerens in ossibus meis.» Et sponsus in Cantico, sponsae ait, cap. IV: «Vulnerasti cor meum soror mea, sponsa mea, vulnerasti cor meum,» non tantum tetigisti, sed usque ad penitima cordis mei penetrasti. [Col. 0274C] «In uno oculorum tuorum,» scilicet in una et praecipua virtutum, hoc est in charitate. Aliis enim virtutibus me tangis, hac sola cor meum vulneras. Et item: «Filiae Jerusalem nuntiate dilecto, quia amore langueo (ibid.) .» Item Octonario XIII, sub littera Mem, quae interpretatur viscera, vel ex ipsis, vel ex intimis, vel ignis ex intimis. Charitas enim non ex summitate labiorum, non ex simulatione diligit, sed quasi ex visceribus, et ex ipsis intimis, et penitimis cordis. Pluraliter etiam dicitur viscera, quia charitas non uni operi est addicta. Dedit enim Deus diligentibus potestatem cujusque operis. Charitas princeps est omnium virtutum. Sed Adam in primo statu praeditus omnibus donis naturalibus, [Col. 0274D] quomodo charitatem non habuit meritoriam? Innocens adhuc simplex dilectionem naturalem habuit, sed non saporem, et flammam charitatis, quam non novit quis nisi per experientiam. Si igitur Adam tantus charitatem non habuit, nec praesumas dicere, quod eam habeas, nisi a fructu operum illam habere cognoscaris. Item: «Deus charitas est, et qui manet in charitate in Deo manet, et Deus in eo (I Joan. IV) .» Magna est charitas, magna est promissio ejus. Charitas magna est, quia ipsa est Deus, «et magnitudinis ejus non est finis (Psal. CXLIV) .» Ipse est «quem totus non capit orbis.» Ineffabilis igitur et incircumscriptibilis est charitas. Et cum nominibus paucarum virtutum nominetur Deus, nullius nomine ita vere et proprie [Col. 0275A] censetur, sicut nomine charitatis. «Deus enim charitas est.» Quod autem dicitur: «tu es patientia mea (Job XVII) ,» tropice dictum est, ut testatur Augustinus (lib. XV De Trinitate, c. 17) , id est tu es ipse, a quo est mihi patientia. Non dicitur Deus sobrietas mea, vel castitas mea, et hujusmodi, sicut fortitudo, etc. Et licet Deus dicatur charitas, hoc nomen tamen appropriatur et specificatur vocaliter (etsi realiter toti Trinitati conveniat) circa Spiritum sanctum, qui est amor Patris et Filii, et signum, et probatio intimi amoris Patris ad Filium, sicut proles parentum. Spiratur enim ab utroque. Unde et opera Trinitatis de redemptione nostra attribuuntur et appropriantur Spiritui sancto. «Christus enim conceptus est de Spiritu sancto,» et [Col. 0275B] hujusmodi. Hinc emersit quorumdam opinio non approbanda, qui dicunt charitatem nihil aliud esse quam Deum, a quo solo est motus, quo eum diligimus. Sed, nisi esset charitas creata, male diceretur: «Fides, spes, charitas, tria haec: major autem eorum est charitas (I Cor. XIII) ,» a qua surgit motus, qui etiam a Deo est, quo ipsum diligimus. Magna est promissio charitatis, quia, «qui manet in charitate, in Deo manet,» per gratiam; mansurus tandem per gloriam. «Et Deus in eo,» qui ait: «Si quis diligit me, sermones meos servabit, et Pater meus diliget 245 eum (I Joan. IV) ,» etc. Et item: «Notum feci eis nomen tuum, et notum faciam ut dilectio, quia dilexisti me, in ipsis sit, [Col. 0275C] et ego in ipsis (ibid.) .» Summopere igitur mundandum est, et omni custodia custodiendum cor nostrum, ut triclinium et hospitium totius Trinitatis.

Charitatis filiae sunt fere omnes virtutes, dona et bona opera. Primo autem prosequendum est de filiabus ejus, septem scilicet beatitudinibus, et octava quae redit ad caput, et purgat, et probat alias. Has enim virtutes, sive dona ducentia ad beatitudinem, Dominus commendans in sermone habito in monte ait: «Beati pauperes spiritu, quoniam vestrum est regnum coelorum (Matth. V) .» Verum, quia supra disseruimus de paupertate, tum interiore, tum exteriore, [Col. 0275D] nec non et de mansuetudine, sequitur de tertia beatitudine: «Beati qui lugent, quoniam ipsi consolabuntur (ibid.) .» Luctus non veri nominis est virtus, sed magis rivulus quidam de fonte pietatis et misericordiae procedens. Sunt autem multiplices lacrymae, ut lacrymae desperationis, unde: «Nolumus vos ignorare de dormientibus, qui spem non habent (I Thess. IV) ,» etc. Et philosophus (SENECA, epist. 63) : Lacrymandum est amisso amico, non plorandum; hoc enim muliebre est. Et ob hoc non plorandum, quia ratio id statim deberet efficere, potius quam taedium et oblivio temporis diuturnitate; et: Nihil citius arescit lacryma. Et item: «Noli plorare mortuum tuum (Jer. XXII) , quia quiescit; plus etiam [Col. 0276A] amicum perdimus vivum quam mortuum. Sunt et lacrymae cupiditatis. Unde:

Arsenius (Vita apud Sur., die 19 Jul.) decurio et nobilis ad eremum confugit, ubi adeo pro his quatuor causis flevit, quod tersorium semper secum detulit, quo lacrymas tergeret. Diogenes etiam, sed naturali compassione pro stultitia hominum, assidue [Col. 0276D] flevit. Sed mirandum, unde ille suffecerit humor. Axa inquit patri suo Caleph: «Terram arentem dedisti mihi, nunc da mihi superius irriguum, et irriguum inferius (Josue XV) .

(B. GREG., hom. 30 in Evang.) Beati qui esuriunt et sitiunt justitiam, quoniam ipsi saturabuntur (Matth. V) .» Multiplex est esuries sive sitis. Gratiae scilicet, vel justitiae: ad Deum, ad te, et ad proximum, ut desideres, «pie, sobrie, et juste vivere (Tit. II) .» Hanc sitim commendans Isaias, cap. LV, ait: «Omnes sitientes venite ad aquas; et qui non habetis argentum properate, emite, et comedite, etc. [Col. 0277A] Et David psalmo XLI: «Quemadmodum desiderat cervus ad fontes aquarum, ita desiderat anima mea ad te Deus: Sitivit anima mea ad Deum, fortem, vivum, etc.»

Et psalmo LXIII: «Sitivit in te anima mea, quam multipliciter tibi caro mea.» Quia multipliciter hanc sitim ministerio corporis ostendit, ut per frequentes genuflexiones, per frequentes et assiduas orationes, per frequentia jejunia, vigilias et eleemosynas. Probatio enim dilectionis, exhibitio est operis. Est etiam sitis gloriae nobis ineffabilis. Unde: «In quem desiderant angeli prospicere (I Petr. I) .» Et item (B. GREG, lib. XVIII Moral., cap. 28) : Fruuntur nec fastidiunt, quo frui magis sitiunt non in angustia appetentes quod non habeant, sed [Col. 0277B] continuationem refectionis et jucunditatis jam habitae desiderantes. De qua refectione dicitur: «Satiabor cum apparuerit gloria tua (Psal. XVI) .» — «Beati qui esuriunt et sitiunt justitiam, quoniam ipsi saturabuntur (Matth. V) .» — «Quaerite ergo regnum Dei, et justitiam ejus (Matth. VI) .» Non enim sufficit unum sitire sine reliquo. Unde Augustinus (Lib. I, De serm. Domini in monte, ser. 92, De tempore et de utilitate jejunii, c. 1) : Si mihi virtutem concesseris, ut nihil supra quaeram, jam ipsam virtutem rejiciam. Habeas ergo sitim justitiae, habeas et sitim gloriae; illam ut meritum, et quae impetrat; istam ut praemium, quae remunerat et coronat. Propter hanc multiplicem sitim Daniel dictus est: «Vir desideriorum [Col. 0277C] (Dan. IX) ,» justitiae scilicet, et gloriae. Non enim unum desiderium tantum sufficit. Haec sitis, est sanctum desiderium justorum de quo in psalmo dicitur: «Desiderium pauperum exaudivit Dominus ut semper maneat (Psal. XVII) , desiderium vero peccatorum peribit (Psal. CXII) .» Est autem desiderium sive sitis culpae multiplex, juxta diversas voluptates, verum circa 247 duas maxime restringitur, scilicet avaritiam et libidinem. Hae sunt duae sanguisugae, quae incessanter clamant: «Affer, affer (Prov. XXX) .» De siti avari et hydropici legitur:

(QUINT., lib. VII.) Avaritia enim semper pandit alios hiatus, et plus eget eo, quod non habet, quam eo, quod habet. Sitis vero libidinis amplius erescit et provocatur, quo magis libido exercetur. Est etiam sitis naturae, quae sensibilis occulata fide patet. Est etiam sitis, sive desiderium, quod non est naturae, nec culpae, nec gratiae, sed vanitatis [Col. 0278A] Est enim frivolum et stultum, ut desiderium rerum temporalium et gaudii. Unde: «Desiderium cordis eorum audivit auris tua (Psal. X) .» — «Sed ne timueris, cum dives factus fuerit homo, et cum multiplicata fuerit gloria domus ejus, quoniam, cum interierit non sumet omnia, neque descendet cum eo gloria ejus (Psal. XLVIII) .» Arcentur etiam quandoque, et impediuntur quidam a desiderio sanctorum; torpore et inviscata consuetudine. Unde: «Esurientes et sitientes, anima eorum in ipsis defecit (Psal. CVI) .» Et hoc est desiderium torpentium, sed inutile. Est etiam desiderium inchoantium, sed non omnino assurgentium, et hoc bonum est. Unde: «Parvuli petierunt panem et non erat qui frangeret eis (Thren. IV) .» Est et desiderium perfectorum, [Col. 0278B] et pervenientium. Unde: «Beati qui esuriunt et sitiunt justitiam, quoniam ipsi saturabuntur (Matth. V) .» Haec est quaedam reforcillatio et praelibatio gloriae per justitiam, in patria erit plenitudo in bonis gloriae ipsius, et satietas per coronae collationem.

(GREG., hom. 30 in Evang.) «Beati misericordes, quoniam misericordiam consequentur (Matth. V) .» Specialis filia, et potissimum signum charitatis et expressius, est misericordia; adeo ut de ea prae caeteris virtutibus dici possit. Probatio dilectionis, exhibitio est operis. Haec maxime commendabilis [Col. 0278C] est, tum in capite Christo, tum in membris ejus, cujus vestigia imitari habent in operibus misericordiae. In Christo commendatur, «quia miserationes ejus super omnia opera ejus (Psal. CXLIV) ; quia misericordia Domini 248 plena est terra (Psal. XXXII) .» Qui, etsi justus sit, tamen: «Misericordia ejus superexaltat judicium (Jac. II) ;» quia «multus est ad ignoscendum (Isa. LV) , cujus proprium est misereri semper et parcere, qui non vult mortem peccatoris, sed ut magis convertatur et vivat (Ezech. XVIII) .» Propter quem, ut viveret in aeternum cum ipso misericorditer, «cum in forma Dei esset, se exinanivit formam servi accipiens (Philipp. II) ,» in qua et verbo, et exemplo ad misericordiae opera praecipue nos invitavit, cujus omnis [Col. 0278D] actio nostra est lectio. «Qui videns civitatem,» misericordia motus, «flevit super illam, dicens: Quia, si cognovisses, et tu (Luc. XIX) .» Haec commendatur in membris Christi, quia sine hac nec eum imitantur. Si ergo imitatores Christi, necesse est, «ut multus sis ad ignoscendum; ut misericordia in omni opere tuo superexaltetur (Jac. II) » et enatet, et praeponatur omni severitati et rigori, ut totum te exinanias, et exhaurias in operibus misericordiae. Primo a teipso incipiens; secundo eam in proximo perficiens, et omnia opera ad Deum referens. Haec iterum commendatur a Domino, quia opera misericordiae prae operibus caeterarum virtutum pollicetur se in judicio fore remuneraturum: «Esurivi, et dedistis mihi manducare; sitivi, et [Col. 0279A] dedistis mihi bibere (Matth. XXV) ,» etc. Opera vero immisericordiae, ut ita dicam, commissa vel patrata, comminatur se prae caeteris delictis condemnaturum et puniturum: «Esurivi, et non dedistis mihi manducare,» etc. Item Dominus in Luca, cap. III: «Venerunt publicani ad Joannem, dicentes: Quid faciemus, ut non excidamur, et in ignem aeternum mittamur? At ille. Nihil amplius quam quod constitutum est faciatis, nihil ultra praescriptum exigatis. Interrogabant eum et milites, dicentes: Quid faciemus et nos? Et ait illis: Neminem concutiatis, neque calumniam faciatis, et contenti estote stipendiis vestris:» Beda (in cap. III Lucae) : Joannes unumquemque in suo gradu et officio, ab agenda injuria coercet, ut dum primo ab alienorum se [Col. 0279B] temperant appetitu, tandem ad propria, cum proximis communicanda pertingerent. Justo igitur moderamine eos praemonet, ne ab eis calumniando praedam requirant, quibus militando prodesse debuerant, docens ideo stipendia constituta militiae, ne dum sumptus quaeritur, praedo grassetur. «Et interrogabant turbae, dicentes: Quid ergo faciemus? Quibus ille: Qui habet duas tunicas, det unam non habenti, et qui escas habet similiter faciat.» Beda: De duabus tunicis et escis dividendis datur praeceptum. Ad dignum enim poenitentiae fructum pertinet, ut non exteriora et minus necessaria, sed etiam ipsa valde necessaria cum proximis dividamus, ut escam qua vivimus, et tunicam qua vestimur. [Col. 0279C] Ecce quantum valent opera misericordiae, quae ad dignos fructus poenitentiae prae caeteris praecipiuntur. Unde: «Date eleemosynam, et omnia munda sunt vobis (Luc. XI) .» Item Ambrosius super eumdem locum: Nullum officium, nullum genus, nulla aetas, ab agenda misericordia excluditur. Omnes enim in communi monentur a Joanne, ut conferant non habenti. Misericordia enim plenitudo virtutum est. Haec enim tanta est, ut saepe ex improbitate quadam sancta et confidentia in Deo, et vinculo dilectionis divinae (cujus ipsa est signum et via) nitatur contraire obedientiae, et 249 aliis virtutibus. Unde conversus Carthusiensis, cum quadraginta libris proficiscens ad nundinas, ut eas expenderet in necessitates cellae suae, comitem habuit [Col. 0279D] in via militem veteranum, debilem, et pauperem. Cui ille: Quo vadis? At ille respondit: Gravatus aere alieno, vado petitum inducias a quodam creditore. Cui ille ait: Ibo tecum.

Respondit gravatus aere alieno: Bene habeas. Qui ingressi domum debitoris, cum peteret inducias, denegavit eas creditor, adjungens quod et filium ejus vinctum in carcere poneret; et nisi in ea die universum debitum ei redderet, quod ei, in die constituta, tota haereditas ejus appropriaretur. Pro quo cum intercederet conversus, plurima convicia et contumelias illi intulit. Ad quem conversus: Hodie «liberabitur justus iste de carcere mortis hujus (Rom. VII) ;» et projiciens ante eum quadraginta libras redemit filium militis a carcere, ipsumque [Col. 0280A] a debito liberavit. Qui rediens narravit fratribus omnia quae gesta erant. At illi maxime in hoc facto commendabant. Item, Nolanus episcopus, ut testatur Gregorius in Dialogo (lib. III, c. 1) , exhaustus in operibus misericordiae, se in servitutem vendidit, licet addictus curae pastorali, pro captivo quodam redimendo, et Dominus, qui miseretur omnibus miserentibus aliis, eum in plenitudinem dignitatis officii episcopalis restituit. Item, Joannes Alexandrinus quasi litem et condictum habuit cum Domino, ut quidquid ille daret, hic pauperibus totum erogaret, dicens: Ita, Domine, dando, ego erogando; videbimus vero quis vincat. Item, episcopus Tarentinus, solemniter poenitentem et ligatum a summo pontifice, exoneravit quadam tunica [Col. 0280B] plumbea. Qui interrogatus, qua auctoritate hoc faceret; respondit: Auctoritate hac et illius, qui ait: «Beati misericordes, quoniam ipsi misericordiam consequentur (Matth. V) .» Idem adeo se totum effudit in operibus misericordiae, ut abundantibus subriperet clanculo, quae potuit in purpura vel argento, ut ea erogaret pauperibus. Qui cum, quasi de furto, super hoc argueretur, respondit: Lex justo non est posita; omnia etiam debent esse communia; nec sic alienum subtraho, sed isti, quod suum est sibique debetur, reddo. Sed nec legitur (TERENT., Adelph. V, 3) vir quivis misericors diem extremum conclusisse, nisi bono fine. Et Dominus per prophetam ait: «Misericordiam [Col. 0280C] volo, et non sacrificium (Ose. VI) ; qui erexit cornu salutis nostrae, ad faciendam misericordiam cum patribus nostris; ad dandam scientiam salutis plebi ejus in remissionem peccatorum eorum; per viscera misericordiae Dei nostri, in quibus visitavit nos Oriens ex alto,» etc. (Luc. I.) Item Jacobus cap. II: «Judicium sine misericordia erit illi, qui non facit misericordiam;» sine misericordia dico liberante, non parcente. Semper enim parcit Dominus, quia misericors, sed non semper liberat omnino a poena, quia justus, vel sine misericordia, scilicet, pro sine misericordia. Si ergo imitator es Christi, semper teneris parcere injuriam tibi inferenti. Non modica enim culpa est, totam persequi culpam.

Sunt autem duae species misericordiae. Una consistit in ignoscendo, reliqua in subveniendo proximo. Prima egregia est, et major secunda. Major enim est, qui vincit iram, quam qui capit civitatem; et majus est injuriam tacendo fugere, quam respondendo superare. Et item: «Cum iratus fueris, misericordiae recordaberis (Habac. III) .» De prima ait Dominus: «Dimittite et dimittetur vobis (Luc. VI) .» Et in Dominica oratione petimus: «Dimitte nobis debita nostra, sicut et nos dimittimus debitoribus nostris (Matth. VI) .» Nota conditionem: Dimittimus omne debitum ex corde, scilicet, omnem rancorem, injuriam et contumeliam, rem etiam, si non sunt solvendo. Unde Apostolus prima ad Corinthios, [Col. 0281A] cap. VI: «Quare non magis fraudem patimini, Quare non magis injuriam accipitis?» Et Dominus in Evangelio: «Si percusserit te in una maxilla, praebe et aliam. Et, qui vult tecum in judicio contendere, et tunicam tuam tollere, rejice ei et pallium (Matth. V) .» Et item: «Esto consentiens adversario tuo cito, dum es in via cum eo, ne forte tradat te adversarius judici, et judex ministro, et in carcerem mittaris. Amen dico tibi, non exies inde, donec reddas novissimum quadrantem (ibid.) .» Et item: «Quicunque angariaverit te mille passus, vade cum illo et alia duo (ibid.) .» Et item: «Audistis, quia dictum est antiquis: Diliges proximum tuum et odio habebis inimicum tuum. Ego autem dico vobis: Diligite inimicos vestros, benefacite [Col. 0281B] his qui oderunt vos, et orate pro persequentibus, et calumniantibus vos; ut sitis filii Patris vestri, qui in coelis est. Qui solem suum oriri facit super bonos et malos, et pluit super justos et injustos (ibid.) .» Item Dominus in Matthaeo cap. XVIII: «Serve nequam, omne debitum dimisi tibi, quonam rogasti me, nonne oportuit et te misereri conservi tui, sicut et ego tui misertus sum? Et iratus Dominus ejus tradidit eum tortoribus, quoadusque redderet universum debitum. Sic et Pater meus coelestis faciet vobis, si non remiseritis unusquisque fratri suo de cordibus vestris.» Adeo enim punit Dominus immisericordiam, quod pro ea redire permittat omnia peccata, novissimum etiam quadrantem, [Col. 0281C] id est originale peccatum prius dimissum, puniat hominem, scilicet immisericordem, pro illo. Item ad Romanos, cap. XII: «Benedicite persequentes vos; benedicite et nolite maledicere; nulli malum pro malo reddentes. Mihi vindictam, et ego retribuam, dicit Dominus. Noli vinci a malo, sed vince in bono malum.» Item, exemplo Christi, qui oravit pro crucifixoribus suis (Luc. XXIII) . Exemplo etiam Stephani, qui pro persecutoribus suis exoravit (Act. VII) . Sed etiam exemplo cujusdam, qui necem filii remisit interfectori provoluto ad pedes ejus in terram in modum crucis, cum eum consecutus esset cum armis et armatis viris. Ei enim supplicans ait: Domine mi, subsiste parum et retrahe gladium, ut duo tantummodo verba dicam. [Col. 0281D] Me quidem 251 justa mors manet, sed parumper eam differ, ut confitear, vel si misericordius mecum vis agere, ne veniat tibi in singultum mors mea. Pro eo qui te misericorditer in cruce redemit, oro ut remittas eam mihi, ut habeas quod ei exprobres et opponas in judicio, si tecum districte velit agere; egoque, quandiu vixero, pro anima filii tui a poenis liberanda, peregrinabor. Qui statim eum liberum abire permisit et socios ne ei malum facerent, coercuit. De secunda vero specie misericordiae ait Dominus in Evangelio: «Venite, benedicti Patris mei, percipite regnum, quod vobis paratum est ab origine mundi. Esurivi enim, et dedistis mihi manducare, sitivi et dedistis mihi bibere,» etc. (Matth. XXV.) Et item: «Qui petit a te, da ei; et volenti mutuari a te, ne [Col. 0282A] avertaris (Matth. V) .» Et Apostolus ad Romanos (cap. XII) : «Si esurierit inimicus tuus ciba illum; si sitit, potum da illi: hoc autem faciens carbones ignis congeres super caput ejus.» Item Jacobus cap. I: «Religio munda et immaculata apud Deum et Patrem, haec est: Visitare pupillos et viduas in tribulatione eorum, et immaculatum se custodire ab hoc saeculo.» Item ad Ephesios, cap. IV: «Omnis amaritudo et ira, et indignatio, et clamor, et blasphemia tollatur a vobis, cum omni malitia. Estote invicem benigni, compatientes, misericordes; donantes invicem, sicut et Deus donavit vobis in Christo.» Item primo Canticorum: «Meliora sunt ubera tua vino, fragrantia unguentis optimis.» Distinguuntur autem tria unguenta ab uberibus sponsae profluentia. [Col. 0282B] Unguentum contritionis, unguentum devotionis, unguentum misericordiae vel pietatis. Primum dulce et jucundum, licet in mortariolo conscientiae ex amarissimis speciebus contritum et confectum. Unde dicitur: «Recogitabo omnes annos meos in amaritudine animae meae (Isa. XXXVIII) .» Item: «Cor contritum et humiliatum, Deus, non despicies (Psal. L) .» Secundum dulcius, quia mitigatum, quando peracta poenitentia, a rigatione pedum Domini lacrymis facta, surgit poenitens cum Maria in serenitate conscientiae ad osculum capitis Deitatis (Luc. VII) , gratias agens super peccato sibi dimisso, dicens etiam cum Apostolo: «Nihil mihi conscius sum, sed non in hoc justificatus sum (I Cor. IV) .» [Col. 0282C] Et item: «Gloria nostra haec est, testimonium conscientiae nostrae (II Cor. I) .» De hoc dicitur: «Sacrificium laudis honorificavit me (Psal. XLIX) .» Tertium est optimum et consummatum, quo ungitur totus Jesus Christus, et speciale est praelatorum, sicut illius, qui ait: «Instantia mea quotidiana, sollicitudo est omnium Ecclesiarum (II Cor. XI) .» Et item: «Quis infirmatur, et ego non infirmor? Quis scandalizatur et ego non uror?» (ibid.) Et item: «Quotidie morior, fratres, propter gloriam vestram (I Cor. XV) .» Primum et secundum ad te ipsum, tertium est ad te et ad proximum.

Exemplum etiam ignoscendi proximo commissa egregiissimum est, sanctus Joseph (Gen. L) (et multi alii) qui sibi reconciliavit fratres, ita ut pia jocosa [Col. 0282D] quaedam ludificatio, pietatis eis exhibitae esset exaggeratio.

Praeter hanc communem speciem misericordiae, est quaedam species clementiae specialis judicis et potentis, quae minus elucet in privata persona, maxime autem in judice, qui sibi et aliis habet parcere, ut de poena debita semper aliquid remittat. Crudele enim est habere commercium cum belluis, poenis delectari, nihilque de poena relaxare. De hac clementia judicis qualis esse debeat ostendens poeta, ait sic:

Item, episcopus Cenomanensis (Hildebertus ep. 25) comitissam reprimens: dum in potestate servas clementiam, illa tibi virum conciliat, haec populum; inde nomen acquiris, hinc favorem. Mitis principatus regnum servat incolume. Hujus virtutis locus est apud potentes, qui in justitia, vel electionis beneficio caeteris principantur. Apud populum vero non ita, cui nulla est potestas puniendi. Deus autem ex alto crudelitatem detestatur, adornat clementiam; quarum alteram feris, alteram vero hominibus natura docuit assignandam. Ea sanxit oportere [Col. 0283B] homines mansuescere clementia, feras timeri crudelitate. Igitur crudelem esse, cum feris est habere commercium, et homnem diffiteri. Rationi quiippe nullum penitus est cum crudelitate consortium. Illa enim cum Deo et cum sapientibus Domini pepigit mansionem; haec, et ad immansueta, et sanguine gaudentia demigravit. Quae igitur societas hominis ad crudelitatem, cujus lares ratio tam superne despicit, tam longe relinquit, tam constanter abjurat, tam penitus ignorat? Sicut autem clementia humanitati nihil est affinius; ita nihil gloriosius in principe, cujus arbitrio severas potestates emolliat, mitiores animos advocet, reis parcat. Clementiae est semper aliquid ultrici sententiae vel poenae detrahere. [Col. 0283C] Quisquis nihil reatus impunitum relinquit, delinquit; culpa est totam persequi culpam. Immisericordem se proficetur, cui quidquid licet libet. Gloriosa autum virtus est in principe citra punire quam liceat. Virtus est ad vindictam necessitate trahi, non voluntate venire. Magnum quid, et divinum sapit offensus, clemens. Bonus princeps neminem sine poena punit, neminem sine dolore proscribit. Bonus princeps 253 ita crimen insequitur, ut, quem punit, hominem reminiscatur. Bonus princeps sibi dominatur, populo servit, nullius sanguinem contemnit. Inimici est, sed ejus qui amicus fieri potest; nocentis est, sed hominis, cujuscunque sit, sanguis; quia non potuit dare, crimen putat auferre. Ideo, quoties funditur, confunditur. [Col. 0283D] Sufficiunt animo docili et amanti disciplinam, ex quibus diligentiores facile percipient, quantum vel crudelitas obsit vel prosit clementia potestati.

De hac etiam Seneca ad Neronem (lib. II, c. 3 et 4) . Quid plura? Singulae syllabae sacrae Scripturae resonant et redolent misericordiam. Sola ea habes, quae misericorditer proximo impenderis. Augustinus: Sola autem misericordia comes est defunctorum. «Opera enim illorum sequuntur illos (Apoc. XIV) .» Opera, scilicet misericordiae, sive ignoscentis, sive poenam relaxantis, sive fratrem corripientis, sive cum corporaliter sustentantis et foventis, sive pro eo intercedentis:

Sequitur de misericordia corripiente, quae major est omni manuali et corporali. Hanc Dominus praecipiens exhiberi proximis, ait: «Si peccaverit in te frater tuus, vade et corripe eum,» etc. (Matth. XVIII.) Omnia prosequere secundum praeceptum Domini, quod omnibus praecipitur custodiendum, et in omnes, et in omni crimine, praeter quam in propria injuria et in causa sanguinis; et hoc totum ob misericordiae custodiam. Item epist. ad Romanos cap. I in fine: «Qui cum justitiam Dei cognovissent, non intellexerunt, quia qui talia agunt digni sunt morte; non solum qui ea faciunt, sed etiam qui consentiunt facientibus.» Et II ad Cor. cap. II: «Si quis autem contristaverit me, non me contristavit, sed [Col. 0284B] ex parte, ut non onerem omnes vos. Sufficit illi, qui ejusmodi est, objurgatio haec quae fit a pluribus; ita ut econtrario magis donetis et consolemini, ne forte abundantiori tristitia absorbeatur, qui ejusmodi est.» Et in eadem, cap. VI: «Propter quod exite de medio corum, et separamini ab eis, dicit Dominus, et immundum ne tetigeritis, et ego recipiam vos.» Item I Corinth. cap. V: «Expurgate vetus fermentum, ut sitis nova conspersio, sicut estis azymi.» Item ad Galatas cap. VI: «Fratres, si praeoccupatus fuerit aliquis homo in aliquo delicto, vos, qui spirituales estis, hujusmodi instruite in spiritu lenitatis, considerans te ipsum, ne et tu tenteris.» Et item ad Ephesios cap. IV: «Propter quod deponentes mendacium, loquimini veritatem unusquisque [Col. 0284C] cum proximo suo, quoniam sumus invicem membra.» Item Act. cap. XX: «Contestor vos hodierna die, quia mundus sum a sanguine omnium. Non enim subterfugi, quo minus annuntiarem omne consilium Dei vobis.» Item Job cap. XXIX: «Conterebam molas leonum, 254 et de dentibus illius auferebam praedam.» Item Parabol. cap. XXIV: «Erue eos qui ducuntur ad mortem; et qui traduntur ad interitum, liberare ne cesses.» Et Jerem. cap. XLVIII: «Maledictus qui prohibet gladium suum a sanguine.» Et Genes. cap. IV: «Ubi est Abel frater tuus? Qui respondit: Nescio. Nunquid custos fratris mei sum ego?» Et Deuter. c. XXII: «Non videbis bovem fratris tui, vel ovem errantem, et praeteribis; [Col. 0284D] sed reduces fratri tuo.» Item, de asino proximi sublevando. Item Ezechielis c. III. Item ad Ephesios cap. V: «Magis autem redarguite. Quae enim in occulto fiunt ab ipsis, turpe est et dicere.» Item Eccli. c. XIX, et c. XX et XXI. Et item, incomparabiliter plus teneor diligere animam proximi, quam corpus proprium. Item, quod probatio compassionis, exhibitio est correptionis, sicut dilectionis, exhibitio est operis. Item, quia sanctior est copula vel cura animarum, quam corporum. Item, veri imitator sis Samaritani, qui vulnerati misertus est, nec eum praeteriit, sicut sacerdos et levita, sed curam ejus egit (Luc. X) . Item, exemplo Domini, qui, relictis nonaginta novem ovibus in deserto, ivit quaerere ovem centesimam, quae perierat (Luc. XV) . [Col. 0285A] Item, pasce, non tantum corporali, sed etiam spirituali cibo, fame verbi Dei morientes, etc. Item Ephesiorum cap. V: «Estote imitatores Dei sicut filii charissimi, et ambulate in dilectione, sicut et Christus dilexit nos, ut scilicet pro fratribus nostris animas nostras ponamus.» Nam et in hoc maxime charitatem ejus cognoscimus. Si ergo quilibet pro loco et pro tempore tenetur «pro proximo animam ponere (Joan. XV) ,» quod quidem verum est, multo magis debet eum corripere, quem viderit delinquere. Item IV Reg. cap. XV de Ozia. Item, omnia quae contra pessimam taciturnitatem inducta sunt, hic induci possunt, ut ea, quae maxime obviant huic praecepto Dominico de corripiendo fratre.

Sequitur de misericordia intercedente etiam pro inimicis (Luc. XXIII) , cujus, praeter dominum et protomartyrem Stephanum (Act. VIII) , egregium est exemplum Samuel intercedens pro Saule, qui voluit eum occidere. Ob quam causam meruit Samuel, «quod omnes a Dan usque Bersahee cognoverunt, quia Samuel esset fidelis propheta Domini (I Reg. III) .» Hujus etiam mirabile exemplum exstitit Moyses, qui orans pro populo exasperante, eumque graviter molestante, tenuit Dominum furentem, dicens: «Aut dimitte eis, aut dele me de libro vitae (Exod. XXXII) .» Item psalmus CV: «Et dixit Dominus, ut disperderet eos, si non Moyses, electus ejus, stetisset [Col. 0285C] in confractione in conspectu ejus, ut averteret iram ejus, ne disperderet eos.» Noluit enim Moyses solus sine eis terram promissionis intrare. Unde a sanctis comparatur 255 matri, quae invitata ad solemnes epulas, puero exposito, puta clamoso, sordido et taedioso, sine eo non vult intrare, eligens magis cum filio foris jejunare.

Sequitur de visibili et corporali et manuali misericordia. Hujus excellentissimum exemplum fuit Job, qui cap. XXIX et XXXI, ait: «Auris audiens beatificabat me, et oculus videns testimonium reddebat mihi, eo quod liberassem pauperem vociferantem, et pupillum [Col. 0285D] cui non erat adjutor. Benedictio perituri super me veniebat, et cor viduae consolatus sum, justitia indutus sum, et vestivi me, sicut vestimento et diademate, judicio meo. Fui oculus caeco, et pes claudo, pater eram pauperum; conterebam molas iniqui et de dentibus illius auferebam praedam. Moerentium eram consolator. Si, quod volebant, negavi pauperibus, si oculos viduae exspectare feci; si comedi buccellam meam solus, et non comedit pupillus ex ea, quia ab infantia mea crevit mecum miseratio, et de utero matris meae egressa est mecum. Si despexi praetereuntem, eo quod non haberet indumentum, et absque operimento pauperem; si non benedixerunt mihi latera ejus, et de velleribus ovium mearum calefactus est; si foris, et extra tabernaculum [Col. 0286A] meum mansit peregrinus; si ostium meum viatori non patuit.» Aposiopesis est, quasi, si haec, et haec non feci omnium misertus, nec misereatur mei Deus. Item psal. XXXIV: «Domine, quis similis tui, eripiens inopem de manu fortiorum ejus, egenum et pauperem a diripientibus eum?» Misericordia saepe adeo flagrat, ut, per pium et sanctum impetum, caeteris virtutibus et maxime obedientiae (de qua legitur: «Quia melior est obedientia quam victimae, et peccatum ariolandi est, nolle obedire (I Reg. XV) » non parcat, ut patet exemplo cujusdam conversi, qui prohibitus ab abbate, data occasione et opportunitate temporis, indigentibus erogavit. Item Ecclesiastici cap. XXIX: «Propter mandatum assume pauperem, et propter inopiam ejus ne dimittas [Col. 0286B] eum vacuum.» Item Ecclesiastici eodem capite: «Qui facit misericordiam feneratur proximo suo, et qui praevalet manu mandata servat.»

Misericordiae autem filia est eleemosyna. Circa quam videndum est, quis sit ejus effectus, quid dandum, et quomodo, et quo ordine, quantum, qualiter et de quo, quibus, quot, et qualibus. De effectu ejus ait Spiritus sanctus in Ecclesiastico cap. XXIX. «Absconde eleemosynam in sinu pauperis, et ipsa orabit pro te ad Dominum, ut libereris ab omni malo.» Est enim eleemosyna una alarum orationis, et jejunium altera. Et item: «Sicut aqua exstinguit [Col. 0286C] ignem, ita eleemosyna exstinguit peccatum (Eccli. III) .» Et item: «Eleemosyna viri, quasi saeculus cum ipso et gratiam hominis, quasi pupillam» contra hostes, «conservabit (Eccli. XVII) .» Et Dominus in Luca cap. XI: «Verumtamen, quod superest, date eleemosynam; et ecce omnia munda sunt vobis.» Et item: Facite vobis amicos de mammona iniquitatis, ut cum defeceritis recipiant vos in aeterna tabernacula (Luc. XVI) .» Et David psalmo CXI: «Dispersit, dedit pauperibus, justitia ejus manet in saeculum saeculi.» Et Laurentius ⁜ (5) : Nam facultates Ecclesiae, quas requiris in coelestes thesauros manus pauperum deportarunt. Quod hic datur pauperi et egeno, a Christo recipitur in coelo. Unde et ipse ait: «Quod uni ex minimis meis fecistis, mihi fecistis [Col. 0286D] (Matth. XXV) .» Et item: «Qui vos recipit, me recipit (Matth. X) .» Et item, Martinus adhuc cathecumenus, hac me veste contexit ⁜ (6) .

Quid autem sit dandum, et quo ordine ostenditur in Luca cap. VI, ubi ait Dominus: «Omni petenti te tribue;» rem, quam petit, si potes; si non potes, da calicem aquae calidae; quam si non habes, de calicem aquae frigidae. Quod si nec frigidam, si malus est, da ei correptionem, si bonus, orationem. Nunquam enim deest justo quid det, qui in Domino omnium omnia possidet.

Quantum vero dandum sit Dominus per organum Joannis in Luca cap. III ostendens, ait: «Qui habet duas tunicas, det unam non habenti, et qui habet escas similiter faciat.» De duabus tunicis et escis [Col. 0287A] similiter dividendis congrue et signanter datur praeceptum (Matth. X) ; quia si una dividatur, nemo ea vestitur. In dimidia enim tunica, et nudus remanet qui accipit et qui dedit. Necessaria ergo retine tibi et familiae tuae, quae vero supersunt pauperibus distribue, etiam ex necessitate, pro loco et pro tempore, alioquin raptor eris. Hanc etiam mediationem bonorum distribuendorum pauperibus Apostolus in secunda epistola ad Corinthios (cap. VIII) ostendit, dicens: «Non dico vobis, ut gratia vestra et voluntas dandi eleemosynam aliis sit remissio, vobis autem tribulatio; sed ut ex aequalitate, vestra abundantia illorum inopiam suppleat; ut illorum abundantia, in spiritualibus, vestrae sit supplementum inopiae, ut fiat aequalitas;» de qua scriptum est in [Col. 0287B] Exodo (cap. XVI) de manna. «Qui multum habuit non abundavit, et qui modicum habuit, 257 non minoravit,» sed sufficienter habuit. In ratione enim dati et accepti consistit pax Jerusalem, ut abundantes in temporalibus ea distribuant pauperibus se magis abundantius in spiritualibus, ut sic communicantes temporalia et spiritualia aequaliter, qui multum habet in temporalibus non abundet, quia super necessaria nil sibi retinet, sed aequaliter pauperibus distribuit: et «qui modicum habet» in temporalibus, non «minoravit» in eisdem, quia sufficienter ea ab alio recipit.

Sicut de spiritualibus. Hanc aequalitatem bonorum supererogando excessit Martinus ( vide ejus [Col. 0287C] Vitam loco supra indicato), cum chlamydis suae medietatem pauperibus dedit. Quem factum deformem pro truncato habitu, alii coeperunt deridere, alii altius gemere, eo quod nihil simile unquam eis contigisset. Sed et unicam tunicam totam, quam in ovicula commendavit, pauperi dedit, cui archidiaconus aliam, et stragulatam pro quinque denariis emit. Bene autem et pie legenda tam beati Martini quam beati Nicolai (S. Nicolai Vita est apud Sur., die 6 Decemb.) ab operibus misericordiae, in quibus, sicut viri misericordiae excellebant, contexitur in initio sui; ut in hoc ostendatur exstitisse fundamentum totius religionis ipsorum. Uterque enim super afflictos pia gestabat viscera. Unde et Nicolaus tres virgines, ne pro inedia [Col. 0287D] lupanari macularentur infamia, nuptui dedit. Erat enim in ejus animo pietas eximia, et oppressis impendebat multa beneficia. Nolanus episcopus superaddidit (Lib. III Dialog. beati Greg., cap. 1) , qui non tantum sua, sed seipsum vendidit in servitutem pro liberando filio viduae a carcere, et captivitate. Nos vero, nec hanc aequalitatem Apostoli distribuendarum rerum pauperibus, nec dimidiationem, vel totalitatem Martini sequi et probare volumus, per opera scilicet, nec per verba, imo disputando contradicimus, intendentes nos omnia posse possidere, et nulla superflue. Sed «Dominus non irridetur (Galat. VI) ,» qui omnia creavit ad usum omnium, non unius tantum.

[Col. 0288A] Sequitur quibus et quot, et qualibus et qualiter dandum sit. Quibus ergo? Omnibus si potes, sed «maxime domesticis fidei (ibid.) ,» et inter hos magis indigentibus, et inter hos magis justis: «Quia oculi Domini super justos (Psal. XXXIII) . Dispersit dedit pauperibus (Psal. CXI) ,» non ructantibus. Caeteras vero auctoritates ad hoc, supra invenies in titulo, qui scribitur (supra c. 47) : «Contra eos qui dant non indigentibus.» Ecce quibus, quot, qualibus, et qualiter dandum.

Circa vero qualitatem et cautelam dandae eleemosynae, haec attendenda sunt. Distributio, ne uni omnia dentur. «Dispersit dedit pauperibus (Psal. CXI) . Volo isti, sicut et tibi benefacere.» Necessitas, ut necessaria dentur, non superflua; non lauta cibaria, [Col. 0288B] nisi in necessitate aegritudinis. Hilaritas sine coactione. Unde II Cor., cap. IX: «Unusquisque prout destinavit in corde suo, non ex tristitia, aut ex necessitate. Hilarem enim datorem diligit Deus.» Coacta enim servitia Deo non placent, sed voluntaria. Unde: «Voluntarie sacrificabo tibi (Psal. LIII) .» Qui dat ob verecundiam, vel improbitatem interpellantis vitandam, et rem et meritum perdit.

258 Solo enim intuitu Dei, non alicujus rei extrinsecae, ut pretium et hujusmodi, danda est eleemosyna.

Pietas autem dantis condit eleemosynam, non quantitas dati. Item Exodi, cap. XXXV: «Omnis voluntarius et prompto animo, offerat primitias [Col. 0288C] Domino.» Item: Filii Israel mente devota, voluntaria, donaria obtulerunt Domino in fabricam tabernaculi. Cum autem artifices instarent operi, dixerunt Moysi: «Plus offert populus quam necesse sit (Exod. XXXVI) .» Qui jussit praeconis voce ne quidquam ultra offerrent in opere sanctuarii. Item I Esdrae primo; idem, cap. II et VII. Hoc exactoribus objiciendum et consulibus, magistris, didascalis facientibus ad opus, cum eleemosyna, secundum preces et verecundiam exhortata, non sit approbanda, quia non est sincera.

Apostolus ad Philippenses (cap. IV) : «Nulla Ecclesia mihi communicavit in ratione dati et accepti, nisi vos soli. Qui et Thessalonicam semel et bis in usum mihi misistis. Et quia non quaero datum, [Col. 0288D] sed requiro fructum abundantem in ratione vestra,» id est bonam et rectam voluntatem, qua interior homo fecundatur. Unde Dominus in Evangelio, non dicit singulariter: «Qui recipit justum,» sed addit: «In nomine justi. Recipere justum, datum est; in nomine justi, fructus (Matth. X) .» Heliam pavisse legitur corvus et vidua (III Reg. XVI) . Sed corvus, qui non in nomine justi, pavit «dato;» vidua, quae in nomine justi, pavit «fructu. Hunc igitur fructum magis quam datum requiro (Phil. IV) .» Qui enim dant, et non debita causa, et non debito fine; vel inviti, vel justum postponentes, similes sunt corvo; ministri sunt, non habent fructum eleemosynae, sed ministerium tantum.

Sequitur, de quo sit danda eleemosyna. De tuo scilicet, non de alieno. Unde: «Honora Dominum de tua substantia (Prov. III) ,» non de aliena. Et Deuteronomii, cap. XIII; «Non adhaerebit quidquam de anathemate,» quocunque, scilicet, quod separari debet a te, vel quod justum est ut separes a te, «in manu tua, ut misereatur tui Dominus.» Item, cap. VII: «Non concupisces argentum et aurum, de quibus facta sunt; nec assumes ex eis tibi quidquam, ne offendas, propterea, quia abominatio est Domini Dei tui.» Item (cap. XII) : «Agnus sine macula,» corporis, non velleris, praecipiebatur offerri Domino. Reliquas auctoritates et concordantias [Col. 0289B] ad hoc, supra in titulo. «De acceptione munerum illicite acquisitorum.» Item: Exemplo Martini presbyteri cardinalis pauperis, quia munera spernentis, cui, sicut et caeteris cardinalibus, cum dominus cancellarius misisset Romanae curiae eulogiam et benedictionem, scilicet viginti libras in Natali Domini ad solemnizandum, respuit eas, quia de rapina et Simoniace acquisitae erant. Qui etiam cum sibi 259 commodatus esset equus, deficiente proprio a quodam episcopo, cum legatione fungeretur, noluit juvare praedictum episcopum in sua causa, nisi reddito sibi equo, et cognita causa ejus prius justa. Item exemplo Stephani abbatis Cisterciensis secundi, qui datos panes et caseos a sacerdote [Col. 0289C] converso suo, distribuit eos pauperibus et pueris, judicans monachos suos non debere eis, tanquam furtivis et raptis vesci, cum «dextera» sacerdotum plurimorum et archidiaconorum «repleta sit» hodie et tunc etiam, «muneribus (Psal. XXV) .» Et «Dextera eorum dextera iniquitatis (Psal. CXLIII) ;» qui in dextera, et pro his, quae sunt dextrae, rapiunt et accipiunt, entes pejores laicis feneratoribus, qui in sinistra, et pro his, quae sunt sinistrae rapiunt.

Notandus est etiam quidam ordo in datione eleemosynae. Sed ut altius ordiamur, distinguendae sunt species eleemosynae. Prima igitur est Dei, consistens in creatione et recreatione nostra, in consolatione [Col. 0289D] nobis exhibita per beneficia, in instructione per praecepta, in emendatione nostra per flagella, deinde in collatione praemiorum in gloria. Secunda species est Christi hominis, qui in cruce seipsum obtulit Deo Patri hostiam vivam pro nobis adhuc inimicis suis. «Majorem charitatem nemo habet, ut animam suam ponat quis pro amicis suis (Joan. XV) .» Seipsum etiam quotidie cum insigniis militiae suae repraesentat Patri, pro nobis orans et interpellans, ut advocatus et frater noster in coelis. Tertia est hominis ad seipsum, «miserere animae tuae, primo placens (Eccli XXX) » Deo. Quarta est hominis ad proximum, et multiplex. In correptione fratris, ut corrigat; in dimissione propriae injuriae, in [Col. 0290A] oratione pro ipso, in compassione, in consilii sancti datione, in cujuslibet talenti commissi, sive corporalis, sive spiritualis erogatione. Sed exhibitio corporalis, eleemosynae nomen generale, ex usu quidem proprium sibi vindicavit. In hac autem specie, scilicet corporali eleemosyna, quidam ordo attenditur.

Prima enim, et sincera, et pura eleemosyna est, de labore proprio. Unde. «In labore et sudore vultus tui,» non alieni, «vesceris pane tuo (Gen. III) ,» et aliis ad vescendum dabis. Et item. «Labores manuum tuarum, quia manducabis, et bene tibi erit (Psal. CXXVII) .» Exemplo etiam Apostoli, qui cibum manibus quaeritabat. Qui etiam ait ad Ephesios, cap. IV. «Qui furabatur, jam non furetur, [Col. 0290B] magis autem laboret, operando manibus suis quod bonum est, ut habeat unde tribuat necessitatem patienti.» Exemplo etiam viduae recusantis sepeliri in camisia alia quam in illa, quam nevit et texuit. Secundus gradus eleemosynae corporalis, est de patrimonio proprio de quo potest fieri eleemosyna · et si non adeo pura, ut prima, quam tamen colis sudore alieno, et homine uteris pro jumento. Tertius gradus est de patrimonio crucifixi, 260 cujus dispensatores, et quasi testamentarii sumus, non Domini. Unde et minus proprie dicitur eleemosyna. In omnibus tamen his par charitas, par praemium commendat, vel comparat et commetitur. In hoc autem ultimo, nisi dispensatio justa fiat, fures erimus [Col. 0290C] et raptores. Et saepe contingit res pauperum dari abundantibus et nepotibus sacerdotum, nec abundant sed aporiati sunt, quia

Et male parta male dilabuntur.

Addendum praedictis, quod etiam ad cautelam dandae eleemosynae pertinet, scilicet, ut propria voluntate et prompta, libero arbitrio et propria manu, si potes, eleemosynam distribuas, exemplo Christi et sanctorum multorum ministrantium in medio subditorum; exemplo etiam comitis Theobaldi, [Col. 0290D] bonae memoriae, qui subtelares cum uncto, propria manu dedit pauperibus, hac de causa, ut et in eo lacrymae compunctionis, et major devotio et humilitas crescerent, et ut pauperes affectuosius pro eo orarent, comparata sibi magis eorum gratia per humilitatis suae obsequium.

Dum vivis, etiam pro te eroges, dum tempus est seminandi; quia mortuus rarum invenit amicum. Nihil enim citius frigescit in corde, quam amicitia mortui post mortem. Praeparemus igitur nos ad ingressum regni, quia nonnisi praeparati ingrediemur. «Praeoccupemus faciem» judicis «in confessione, et in psalmis;» hoc est in bonis operibus et laudibus, «jubilemus ei (Psal. XCIV) ,» antequam veniat; [Col. 0291A] reminiscentes quia «unumquodque quatuor animalium coram facie sua ambulabat (Ezech. I) ,» docentium, imitatores Evangelii sic ambulare; exemplo etiam Apostoli, qui in anteriora se extendebat (Phil. III) ; et exemplo etiam animae simplicissimae, dicentis; quia eleemosyna vivi, est sicut lucerna lata coram homine; illuminat eum, ostendens ei quo vadat. Eleemosyna vero mortui, est tanquam lucerna lata post tergum hominis non illuminans ei, quo minus cadat in praecipitium.

Est autem haec differentia, et inter opera pietatis sub lege facta, et opera pietatis facta sub Evangelio. Lex namque ait: «Frange panem esurienti,» etc. (Isa. LVIII.) Unde apud quosdam hic mos laudabilis inolevit, ut de singulis panibus aliquid frangatur [Col. 0291B] pauperibus.

Tobias etiam ait (cap. IV) : Modicum habes, modicum dabis. Deus vero in Evangelio perfectiorem pietatem praecipiens, ait: «Vade, et vende omnia quae habes, et da pauperibus (Matth. XIX) ,» non tantum indigenti, sed et rapienti. «Unde, si quis abstulerit tibi tunicam, da ei et pallium (Matth. V) .» Unde eremita inquisitus quis illum spoliasset, fere nudus 261 in semicinctiis suis ambulans, ait: Codex est iste praedo coelestis, docens omnia dare pauperibus. Cui ille: Quomodo omnia dedisti, qui illum adhuc habes? Et statim dedit. Item Apostolus II ad Cor. cap. VIII: «Notam vobis facio gratiam Dei, quae est in ecclesiis, Macedoniae scilicet: [Col. 0291C] quod altissima eorum paupertas abundavit in divitias simplicitatis eorum, quia secundum veritatem testimonium illis reddo, quod supra virtutem primo voluntarii fuerint, cum multa exhortatione obsecrantes nos gratiam et communionem ministerii, quod sit in sanctos.»

Sed quae est causa tantae commendationis eleemosynae in sacra Scriptura? Audi Apostolum I ad Timoth., cap. IV: «Quia exercitatio corporalis ad modicum est; pietas autem ad omnia utilis est, habens promissionem vitae quae nunc est, et futurae.» Non maceratio carnis, habitus incultus, crebrae vigiliae, jejunia assidua et arcta, austeritas vitae, et [Col. 0291D] horror in facie te exhibent verum philosophum et Christianum; sed haec sunt signa eleemosynae: si visceribus pietatis affluas, si nihil concupiscas, si nihil pertimescas, sciens, quia «quaestus magnus pietas cum sufficientia (I Tim. VI) .» Ad manum autem est quod sat est. Habet autem pietas promissionem vitae quae nunc est, et futurae. Unde: «Primum quaerite regnum Dei, et haec omnia adjicientur vobis (Matth. VI) .» Et item: «Non vidi justum derelictum, nec semen ejus quaerens panem (Psal. XXXVI) .» Et item: «Centuplum accipient in hoc saeculo (Matth. XXI) ,» id est «centies tantum,» id est multiplicationem omnium quae in mundo sunt divitiarum. Hae enim nulli desunt, qui eas non amaverit. Habet etiam promissionem vitae gratiae. Unde: «In [Col. 0292A] custodiendis illis retributio multa (Psal. XVIII) ,» quia serenitas conscientiae et augmentum virtutum. «Gloria enim nostra haec est testimonium conscientiae nostrae (II Cor. I) .» Habet etiam «promissionem vitae» gloriae, id est vitae gloriosae, quae in futuro erit, sicut et praesentis; quia «vitam aeternam possidebit (Matth. XIX) ,» qui in praesenti opera misericordiae habuit. Et item: «Laeva ejus sub capite meo, et dextera illius amplexabitur me (Cant. II) .» Et item: «Qui mihi ministrat me sequatur, et ubi ego sum, illic et minister meus erit (Joan. II) .» Et item: «Esurivi, et dedistis mihi manducare (Matth. XXV) . Venite ergo, benedicti Patris mei, ut edatis et bibatis in regno ejus (Luc. XXII) . Et transiens ministrabit illis (Luc. XII) .»

«Beati mundo corde, quoniam ipsi Deum videbunt (Matth. V) .» Munditia cordis, ceu virtus generalis, omnes virtutes, omnia bona opera, et cogitationes complectitur. Quaecunque enim fidei et aliis virtutibus attribuuntur, in munditia cordis concluduntur, ut a qua ortum habent. Haec cuilibet fideli necessaria est, sine qua non est salus. Unde Salomon: «Omni custodia custodi cor tuum (Prov IV) » mundum, quod quidem difficilius est, quam corpus mundum custodire; quia corrupta mente corrumpitur corpus, et non econtrario, ut in fatuis virginibus (Matth. XXV) . Magis igitur est necessaria [Col. 0292C] munditia mentis quam corporis. «Et quis gloriatur se mundum habere cor? (Prov. XX.) Etiam in angelis aliquid» immunditiae, vel «pravitatis» in conspectu Domini «inventum est (Job IV) .» Et in Ezechiele, cap. III, ait Dominus: «Qui audit» corpore, «audiat» mente, «et qui quiescit» in corpore, «quiscat» in mente. Gregorius (hom. 12, in Ezech.) : Qui enim sabbatizat in corpore, et non in mente, ei potest adaptari quod dicitur a Jeremia: «Viderunt eam hostes, et deriserunt Sabbata ejus (Thren. I) .» Exterius enim «hypocrita et sepulcrum dealbatum (Matth. XXIII) ,» interius autem herniosus, et plenus spurcitiis. Summopere igitur et omni vigilantia custodiendum est cor. «Non enim quod intrat in os hominis coinquinat hominem, sed quod [Col. 0292D] de corde exit (Matth. XXIII) ,» ut furta, adulteria, homicidia, et omnia mala, similiter et omnia bona. Unde: «Si oculus tuus fuerit simplex, totum corpus tuum lucidum erit (Luc. XI) ,» sed nonnisi prius corde mundato per fidem. Unde Petrus; «Fide mundans corda eorum (Act. V) .» Munditiam igitur cordis fides inchoat, spes et charitas eam consummant. Et ait David: «Cor mundum crea in me Deus.» Primo enim in eo creatum per vulnerationem naturalium, et spoliationem gratuitorum, quasi desierat esse. Unde, quia sine corde est, qui cor habet immundum, orans ait: «Cor mundum crea in me Deus, et spiritum rectum,» quo cogitationes ad te, et secundum beneplacitum tuum dirigam, «innova in visceribus meis (Psal. L) .» Et Apostolus ait: [Col. 0293A] «Renovamini spiritu mentis vestrae (Ephes. IV) .» Munditia autem cordis maxime est necessaria scholaribus accedentibus ad sacrae paginae lectionem. Unde Augustinus: In tam excellenti luce oculus rationis non figitur, nisi per munditiam fidei prius purgetur. «Animalis enim homo non percipit ea quae Dei sunt (I Cor. II) .» Ob hoc donum Spiritus sancti, quod est intellectus, huic beatitudini, scilicet munditiae cordis, adaptatur, ut ostendatur ista debere conjungi, et se comitari; quia «a mandatis tuis intellexi (Psal. CXVIII) .» Sed de hoc ramusculo munditiae in principio praedicationis nostrae diffusius disputavimus. Haec etiam virtus potissime necessaria est sacerdoti. Unde Moyses: «Mundamini, qui fertis vasa Domini (Isa. LII) .» Sicut enim Abrahae [Col. 0293B] sacrificanti immundis volucribus descendentibus super sacrificia necessarium fuit flabellum (Gen. XV) , 263 quo eas abegit, sic et sacerdoti ventilabrum fidei et munditiae cordis, maxime eum sacrificio altaris assistit; quando importunius insurgunt et infestant «muscae morientes, perdere volentes suavitatem unguenti (Eccle. X, 1) ,» ut hoc flabello eas abigat, fidelemque ancillam custodiae ostii deputet, ne latrunculi interficiant Isboseth (II Reg. IV) . Sicque et «ostio clauso intrabit cubiculum suum orans ad Patrem (Matth. VI) .»

«Beati pacifici, quoniam filii Dei vocabuntur (Matth. V) .» Pax sicut consummatio omnium virtutum, [Col. 0293C] merito in catalogo beatitudinum septima et ultima ponitur, cui sacra Scriptura majora videtur attribuere, quam caeteris virtutibus; quod per majorem expressionem praemii ejus, quam aliarum virtutum ostenditur; quia «pacifici, filii Dei vocabuntur» caeteri «possidebunt regnum (ibid.) ;» sed filii in universum jus patris succedunt jure haereditario. Est autem triplex pax: Temporis, pectoris, aeternitatis. De prima ad praesens nihil, quae tamen pluribus obest saepe, quia propter eam resolvuntur; multis etiam prodest, ut infirmis. Secunda virtus est et meritum, tertia secundae est praemium. Ut autem ostendat Dominus quam necessaria sit saluti nostrae haec virtus, et quantum appetenda a [Col. 0293D] Christiana religione, ait discipulis, et nobis in eis: «Pacem relinquo vobis, pacem meam do vobis (Joan. XIV) .» Quasi diceret: «Pacem relinquo vobis,» id est quasdam reliquias pacis, quia imperfectam, non permansuram pacem. Unde nec addit: «Meam pacem,» sed pectoris, in praesenti «relinquo vobis,» post quam, «pacem meam,» consummatam scilicet, et permansuram do, id est in futuro dabo vobis, «pacem,» scilicet aeternitatis, quia non dabit Deus pacem, nisi super pacem. Ideo etiam per Prophetam ait in persona justi: «In pace» semiplena «dormiam,» dehinc in pace perfecta, quae est «in idipsum» invariabilis et perfecta, «requiescam (Psal. IV) ,» perfecte quiescam. Pax enim pectoris in praesenti imperfecta est, quia saepe [Col. 0294A] turbatur. Fremit enim mundus, premit corpus, insidiatur diabolus.

Ob hoc etiam ait verus Pacificus: «In mundo pressuras, in me autem pacem habebitis (Joan. XVI) .» Et Dominus etiam, ut pacem mentibus fidelium firmiter insereret post resurrectionem, discipulis «januis clausis (Joan. XX) ,» eam ceu summam virtutum annuntiavit, dicens: «Pax vobis (ibid) .» Ideo etiam vicarius ejus spiritualis, scilicet episcopus, convertens se ad populum in missa, eam illi annuntiat. Ideo etiam nato Domino idem fecit pastoribus, et simplicibus annuntiari per angelum, primum et praecipuum gaudium, nuntium pacis dicentem: «Gloria in excelsis Deo, et in terra pax hominibus bonae voluntatis (Luc. II) .» Ideo etiam [Col. 0294B] in praecipuo sacramento Ecclesiae, scilicet in sacramento altaris, confecta Eucharista sacerdos 264 cum Ecclesia dicit: «Agnus Dei, qui tollis peccata mundi, miserere (Joan I.) » — «miserere,» et, ut perfecte misereatur, uno verbo concludens omnes miserationes ejus, et summam, et effectum omnium virtutum, annectit: «Dona nobis pacem (ibid.) .» De qua Apostolus loquens ait: «Ipse est pax nostra qui fecit utraque unum (Ephes. II) , ima summis, et terrena coelestibus reconcilians, pacem inter Deum et hominem reformans. Omnes enim eramus inimici Dei, eique inimicabamur, qui tamen semper dilexit nos. Inter hominem et hominem, Judaeum scilicet et Gentilem, mediator pacis fuit (I Tim. II) . Hominis etiam ad se ipsum, qui a se dissidebat non existens [Col. 0294C] in uno, in unitate fidei et morum, cujus «arca» non «erat consummata in uno cubito (Gen. VI) .» Hominis etiam ad angelum, cujus ruina per peccatum hominis dilata est reparari (Isa. XIV) ; qui etiam angeli non ita obsequebantur hominibus ante adventum Christi, sicut post; quasi offensi illis, eo quod Dominum suum offenderint. Solus diabolus non est reconciliatus, sed exclusus est ab hac pace, quia primus discordiam inter Creatorem et creaturam seminavit, in quo apparent etiam filii et imitatores ejus, qui pacem non habent cum proximo, et ita nec cum Deo, nec cum se ipsis. Econtra filii et imitatores Christi sunt omnes pacifici. Ob hoc Apostolus ad Romanos cap. V, ait: «Justificati [Col. 0294D] igitur ex fide pacem habeamus ad Deum et ad proximum, per Dominum nostrum Jesum Christum.»

Haec est virtus, quae sola excellit in consortio et collegio sanctorum, faciens pacificos, amabiles, sociabiles et tractabiles; adeo ut propter eam magis quam propter caeteras virtutes, qui pacificus est, omnibus praeficiatur et praeponatur. Propter hanc nimis sibi utilem sponsa in Canticis orans, ait: «Osculetur me osculo oris sui (Cant. I) .» Os osculans est Verbum assumens, os osculatum humana natura assumpta, ex quibus est electrum effectivum pacis inter Deum et hominem, homo Christus Jesus, Deus et homo. Ecce quanta pax debet esse hominis cum Deo, cui unitus est per naturam hominis cum [Col. 0295A] proximo; propter quam, naturam humanam, in unitate summae pacis sibi univit. Propter hanc etiam ait Deus per Prophetam: «Inquire pacem et persequere eam (Psal. XXXIII) ,» ne a te elongetur. Et quomodo persequatur ostendens Augustinus, ait: Projice pecuniam, ut emas tibi pacem, et cor tranquillum. Et Dominus: «Si abstulerit tibi tunicam, da ei et pallium (Matth. V) .» Et: «Esto consentiens adversario tuo in via (ibid.) .» Et Apostolus, «Redimentes tempus» et pacem pectoris, «quoniam dies mali sunt (Ephes. V) ,» propter malitiam, quae in eis exercetur. Et item: «Quare non magis injuriam accipitis? Quare non magis fraudem patimini? Sed vos injuriam facitis et fraudatis; et hoc fratribus (I Cor. VI) .» Item Propheta invitans nos [Col. 0295B] ad pacem, ait: «Qui posuit fines tuos pacem, et adipe frumenti (Psal. CXLVII) .» Jerusalem coelestis, in cujus finibus non erit nisi pax, et «domus unius moris (Psal. LXVII) ;» in finibus vero gehennae, dolor et discordia. Unde pro hac quasi sufficienti ad salutem, idem Propheta orans adjungit: «Rogate quae ad pacem sunt Jerusalem, et abundantia diligentibus te. Fiat pax in virtute tua, et abundantia in turribus tuis. Propter fratres meos, et proximos meos loquebar pacem 265 de te, propter domum Domini Dei nostri, quaesivi bona tibi (Psal. CXXI) .» Item: «Da pacem sustinentibus te, ut prophetae tui fideles inveniantur (Eccli. XXXVI) .» Item Apostolus ad Philippenses cap. IV. «Et pax Dei, quae exsuperat omnem sensum, custodiat corda vestra et [Col. 0295C] intelligentias vestras.» Idem etiam ostendens quam necessaria sit pax saluti, omnibus, quibus scribit, sub hac forma scribit: «Gratia sit vobis, et pax a Domino Jesu Christo (Rom. I) ,» id est tranquillitas mentis, sine qua non videtur Deus, quia: «in hac pace factus est locus ejus (Psal. LXXV) ;» unde «nec requiescet, nisi super pacificum et quietum (Isa. LXVI) .» Item David: «Custodi innocentiam et vide aequitatem, quoniam sunt reliquiae homini pacifico (Psal. XXXVI) . «Non ait, innocenti et justo, quod posset dixisse; sed «pacifico,» ostendens conclusionem et summam aliarum virtutum esse in pace, sicut in domina, ad quam aliae sunt appendiciae et tendentes, sicut asseclae et pedissequae. Unde, [Col. 0295D] non ipsis, sed dominae reliquias praemiorum de quibus dicit: «Reliquiae cogitationum diem festum agent tibi (Psal. LXXV) ,» attribuit.

Dictum est cum quibus debemus habere pacem scilicet cum Deo, cum proximo, etc. Nunc dicendum a quibus, scilicet, a carne propria, ut dometur Dalila (Judic. XVI) , exemplo Apostoli, qui ait: «Castigo corpus meum et in servitutem redigo (I Cor. IX) .» Et Dominus: «Sint lumbi vestri praecincti, et lucernae ardentes (Luc. XII) .» A diabolo, ut «spirituales nequitias (Ephes. VI) ,» vitemus in quantum possumus. A mundo, ne «secularibus, negotiis (II Tim. II) ,» et mundanis actibus [Col. 0296A] nimis dediti simus. Unde Jethro ad Moysen in Exodo cap. XVIII: «Stulto, inquit, labore consumeris. Partire igitur onus tuum in plures, et Dominus erit tecum, etc.» Super hunc locum ait Augustinus (lit. 2: Q. super Exodum, q. 68) : «Manifestum est animum nimis humanis actionibus intentum Domino vacuari, quo fit tanto plenior, quanto in superna et ad aeterna liberius extenditur. Et Salomon ait: «Fili, ne in multis sint actus tui (Eccli. XI) ,» etiam honestis, quia

Sequitur de effectu pacis. Ipsa est, quae sola aedificat domum Domino. Unde David, «quia vir sanguinum erat, prohibitus est aedificare domum Domino (I Par. XXII) .» Salomon vero (III Reg. V) , etsi flagitiosus, tamen quia sine bello fuit in pace pacificus, jussus est aedificare domum Domino. Ecce quam abominabile bellum Domino cum domesticis fidei. Si igitur a praedictis pacem habes pacificus es et aedificas templum Domino; sin autem bellicosus et contra Dominum destruens templum ejus. Sed et multum virtutis et auctoritatis supra caeteras virtutes contulit Dominicus sermo paci, directus ad discipulos: «In quamcunque, inquit, domum intraveritis, dicite: Pax huic domui [Col. 0297A] (Luc. IX) .» Non ait charitas, vel fides, mansuetudo, et hujusmodi, sit huic domui, sed «pax»; quasi concludens omnes alias virtutes in fasciculo pacis. Item David: «Dominus diluvium inhabitare facit, et sedebit Dominus rex in aeternum;» quia contra hoc diluvium «Dominus virtutem dabit; benedicet» postea «populo suo in pace (Psal. XXVIII) .» Et sanctus Zacharias plenus Spiritu sancto prophetavit, et dixit: «Et tu, puer, propheta Altissimi vocaberis, etc.,» quia haec et haec facies «ad dirigendos pedes nostros in viam pacis (Luc. I) ,» quasi in hoc opere pacis omnia opera ejus concludens.

[Col. 0297B] Est autem pax Dei, et pax mundi: prima duplex, quia pectoris. Unde: «Pacem relinquo vobis (Joan. XIV) .» Et pax aeternitatis; unde Apostolus: «Pax Dei, quae exsuperat omnem sensum (Phil. IV) .» Secunda similiter duplex est. Est enim pax mundi ficta. Sed haec proditorum et adulatorum est, de qua dicitur: «Homo pacis meae, qui edebat panes meos, magnificavit super me supplantationem (Psal. XL) .» Et Jeremias c. XXXVIII: «O Sedecia! viri pacifici tui seduxerunt te, et praevaluerunt adversum te, demerserunt in coeno et lubrico pedes tuos.» Et item: «Pax, pax,» a Tyrannis, haereticis, «et non erat 267 pax (Jer. VI) » a falsis fratribus. Et item: «Non veni pacem mittere in terram,» quia hoc peccatum mortale [Col. 0297C] est, «sed gladium (Matth. X) ,» quia in ore sanctorum gladius et mors, in ore autem meretricis mel et lac (Prov. V) . Et est pax mundi, scilicet prosperitas in praesenti sine perturbatione. Unde: «Mei autem pene moti sunt pedes, pene effusi sunt gressus mei, quia zelavi super iniquos, pacem peccatorum videns (Psal. LXXII) .»

Haec quidem a Deo est, sed saepe per occasionem nocet, quia parit contemptum, resolutionem et ignaviam. Unde: «In pace, ecce amaritudo mea amarissima (Isa. XXXVIII) .» Et poeta:

Et caetera:

«Beati qui persecutionem patiuntur propter justitiam, quoniam merces eorum copiosa est in coelo (Matth. V) .» Septem tantum sunt beatitudines perfectae consummantes scalam Jacob (Gen. XXVIII) , de quibus jam diximus; verum praeter has restat patientia, quae octava redit ad caput circumeundo, purificando, probando et manifestando omnes virtutes. Sicut enim aurum in fornace, ita et hac omnis virtus probatur. Ut autem ad hanc recurramus quoties ea opus est, memores esse 268 debemus Dei patientiae, quam commendans propheta, ut in ea eum imitaremur, ait psalmo CXLIV: «Miserator et misericors Dominus, patiens, longanimis, et [Col. 0298C] multum misericors.» Et Apostolus ad Romanos, cap. II: «O homo, qui talia agis, an divitias bonitatis Dei, et patientiae, et longanimitatis contemnis? Ignoras quoniam benignitas et patientia Dei te ad poenitentiam adducit? Secundum autem duritiam tuam, et impoenitens cor, thesaurizas tibi iram in die irae, et revelationis justi judicii Dei; qui reddet unicuique juxta opera sua. Iis quidem, qui secundum patientiam boni operis perstiterunt, gloriam, et honorem, et incorruptionem, quaerentibus vitam aeternam.» Et Isaiae cap. XLIII: «O Jacob, formavi te mihi in populum, in laudem; non me invocasti, Jacob, nec laborasti in me, Israel. Sed servire me fecisti peccatis tuis, praebuisti mihi laborem de iniquitatibus tuis. Ego sum, ego sunt [Col. 0298D] qui deleo iniquitates tuas propter me, et peccatorum tuorum non recordabor.» Item cap. XLVI: «Audite me, domus Jacob et domus Israel, qui portamini a meo utero, qui gestamini a mea vulva. Usque ad senectam ego ipse, et usque ad canos ego portabo; ego feci, et ego feram; ego portabo et ego salvabo.» Ecce quanta patientia Dei in his omnibus verbis redolet. Unde et ipse per Isaiam ait: «Vinea mea, quid ultra tibi debui facere, et non feci?» (Isa. V.) Judicium est mihi tecum, quia in omni patientia mea et bonitate mea, oblita es mei.

Et ut vicinius contemplemur capitis et Salvatoris nostri patientiam, animadvertamus, quia propter [Col. 0299A] nos, et ut ipsius mereamur patientiae habere documentum et exemplum, factus est patiens usque ad flagella, verbera, sputa, opprobria, et mortem tolerandam. (Collecta Ecclesiae, Dominicae palmarum.) Unde Isaias c. L: «Ego non contradixi, retrorsum non abii. Corpus meum dedi percutientibus, et genas meas vellentibus, faciem meam non averti ab increpantibus et conspuentibus in me. Ideo posui faciem meam ut petram durissimam, et scio quoniam non confundar.» Et cap. LIII: «Non est ei species neque decor,» etc. Haec omnia patienter sustinuit Dominus, ut et nos patientiam doceret. Cujus effectum nobis commendans, et quam sit necessaria Christiano ostendens, [Col. 0299B] ait: «In patientia vestra possidebitis animas vestras (Luc. XXI) .» In aliis virtutibus animas habemus, in hac eas firmius retinemus. Et Parabolarum cap. XVI: «Melior est, inquit, patiens viro forti, et qui dominatur animo suo, expugnatore urbium.

Et item:

Item Jacobus, cap. V: «Exemplum accipite, fratres, exitus mali» poenalis, «longanimitatis, laboris et patientiae, prophetas, qui locuti sunt in nomine Domini. Ecce beatificamus eos qui sustinuerunt. Sufferentiam Job audistis et finem Christi vidistis.» [Col. 0300A] Non ait, finem Job, quod posset, ne cumulatam prosperitatem post adversa in praesenti cum Job exspectaremus. De fine igitur Christi, unde: «Domini Domini, exitus mortis (Psal. LXVII) ,» addidit: qui usque ad mortem, a nativitate, adversa et persecutiones sustinuit. Id ipsum etiam de fine consummationis intelligitur. Christus enim per finem mortis, ad finem consummationis pervenit. Unde: «O stulti et tardi corde ad credendum! nonne oportebat Christum pati et ita intrare in gloriam suam?» (Luc. XXIV.) Et te, si vis intrare in gloriam, per patientiam et passionem, oportet ingredi in eam. «Christus enim passus est pro nobis, vobis relinquens exemplum, ut sequamini vestigia ejus, etc. (I Petr. II) .» Et Hieronymus ait (ep. ad [Col. 0300B] Eustoch., De custodia virginitatis ): Non nisi per patientiam impletur quod Scriptura dicit: «Regnum coelorum vim patitur, et violenti rapiunt illud (Matth. XI) .» Et item: Quis sanctorum sine patientia coronatus est? A cunabulis Ecclesiae non defuit in ea iniquitas premens, et justitia patiens. Et alia Scriptura dicit (GREG., lib. I, Dial., c. 5) : Quanti meriti apud Deum quisque existat, illata contumelia probat. Item Hieron. ad Eustoch. ( in epitaphio Paulae matris Eustoc. ): Ut tibi compares patientiam, egredere paulisper de hoc carcere, id est corpore mortali, et depinge tibi ante oculos mercedem aeternae retributionis, quam «nec oculus vidit, nec auris audivit, nec in cor hominis ascendit (I Cor. II) ;» et durior [Col. 0300C] eris saxo et adamante, nisi patientiam habueris, omnes poenas «nil reputans, ut Christum lucrifacias (Phil. III) ;» quia: «Non sunt condignae passiones hujus temporis ad futuram gloriam, quae revelabitur in nobis (Rom. VIII) ; hoc tamen momentaneum passionis, maximum pondus gloriae operatur in nobis (II Cor. IV) .» Unde Apostolus ad Romanos, cap. III: «Gloriamur autem in tribulationibus; scientes quoniam tribulatio patientiam operatur, patientia probationem, probatio vero spem,» etc. Et cap. VIII: «Si autem quod non videmus speramus, per patientiam» adversorum illud «exspectamus.» Idem: «Patientes estote ad omnes, maxime autem ad domesticos fidei (Galat. VI) .» Item Psalmista David: «Pro torcularibus (Psal. VIII) ,» id [Col. 0300D] est ecclesiis, quae in praesenti sunt in torcularibus et pressuris, sicut una, ut tandem defaecatae per torcularia et purgatae reponantur, sicut vinum optimum, in cellario Domini, et ne Dominus objiciat: «Torcular calcavi solus, et de gentibus non est vir mecum (Isa. LXIII) .» 270 Item: «Non est occultatum os meum a te, quod fecisti in occulto, et substantia mea in inferioribus terrae (Psal. CXXXVIII) .» Item: «Custodit Dominus omnia ossa eorum, unum ex his non conteretur (Psal. XXXIII) .» Haec virtus prae caeteris arreptitium curavit, arreptitio triumphavit. Eremita cum venisset ad civitatem, ut venderet opuscula sua, praebente ei aliam maxillam percutiendam cum unam praebuisset, a quo daemon exiens, [Col. 0301A] hujusmodi vocem emisit: In sola patientia victus sum, hac sola amisi vas, quod firmiter possedi, et haec est examen virtutum, et boni viri, quod non alia virtus.

Qui enim ad injuriam illatam, vel contumeliam modicam, vel magnam, incandet, intumescit et crepat, hujus virtutis expers est; similis scorpioni, qui calcatus aculeos suos vomit, arcuatoque vulnere pungit; non calcatus, minime venenosus est, vel timendus transeuntibus. Eos enim libere abire permittit.

Item psalm. XXXVII: «Ego autem tanquam surdus non audiebam, et sicut mutus non aperiens os suum; et factus sum sicut homo non audiens, et non habens in ore suo redargutiones.» Verba sunt [Col. 0301B] Salvatoris, similiter cujuslibet poenitentis, ut sciat se non esse poenitentem, nisi qui se sentit patientem triplici funiculo patientiae, ut scilicet habeat patientiam contra contumeliam oris, contra damnum rei familiaris, contra etiam injuriam proprii corporis. Non enim sufficit quod contra unum istorum habeas patientiam, nisi et habeas contra quodlibet, sicut et Christus, «qui cum malediceretur, non maledicebat (I Petr. II) .» Cum vestibus spoliaretur, cum plagis caederetur, cum crucifigeretur (Matth. XXVII) , «factus est sicut agnus, qui coram tondente se obmutuit, et non aperuit os suum (Isa. LIII) .» De hac patientia dicitur: «Patientia pauperum non peribit in finem (Psal. IX) .» Nescitur enim quis esse Christianus, [Col. 0301C] antequam hoc triplici funiculo patientiae accingatur, et probetur. Unde Satan ad Dominum ait, Job, cap. II: «Pellem pro pelle, et cuncta quae habet homo, dabit pro anima sua; sed mitte manum tuam et tange os ejus et carnem, et tunc videbis quod in faciem benedicat tibi.» Sed etsi Job nec sic probatus esset per injuriam corporis, paratus tamen esset animo eam patienter ferre. Nunquam et ipse dicendus est habuisse patientiam contra injuriam corporis, quam non sustinuit; sed etsi ante actum decessisset, nunquid tanquam impatiens judicaretur? Multi animo patientes sunt, qui deficiunt tamen in ipso actu injuriarum, videnturque prius caruisse patientia. Unde:

«Et domus ista quae cecidit, non erat fundata supra firmam petram (Luc. VI) .» Sanctus etiam Bernardus dicebat, quod si immineret gladius capiti suo, crederet se deficere in martyrio; animum tamen patiendi habuit. Nunquid autem tales impatientes judicabuntur? Absit! Saepe enim patientia lacessita injuriis perit; et saepe, non habita prius, inter pressuras datur, et crescit: «Occulta enim sunt judicia Dei (Rom. II) .» Patiens igitur est, qui «semetipsum abnegat, et quotidie tollit crucem suam, et sequitur 271 Christum (Luc. IX) .» Crux quatuor modis tollitur. Hanc tulit Christus primo super humeros, quasi vestem, ad locum passionis; [Col. 0302A] secundo Simon Cyrenaeus in angaria (Matth. XXVII) , forte pro acceleranda passione Domini. Tertio, duo latrones pro peccatis suis; sed unus eorum poenam culpae commutavit in patientiam meritoriam vitae. Circa quem quinque notanda sunt. Primum quod se ipsum accusavit, dicens: «Nos quidem digna factis recipimus (Luc. XXIII) .» — «Sapiens in principio sermonis est accusator sui (Prov. XVIII) .» Secundum, quod corripuit proximum, qui justum blasphemavit. Tertium, quod justum commendavit, dicens: «Hic autem quid mali fecit?» (Luc. XXIII.) Quartum, quod veniam imploravit: «Memento mei, dum veneris in regnum tuum (ibid.) .» Quintum, quod exauditus est in remissione peccatorum sibi facta et de beatitudine in proximo conferenda: «Hodie,» [Col. 0302B] inquit, «mecum eris in paradiso (ibid.) .» Hic autem typum gerit cujuslibet poenitentis, qui in praedictis debet illum imitari. Quarto vicinius sibi tulit Dominus crucem, quia carni suae confixam, et clavis consutam pro justitia consummanda. Unde: «Et factus est principatus super humerum ejus (Isa. IX) .» Duo extremi modi boni, quia pro justitia. Primus est poenitentium, per compassionem proximi, per carnis macerationem, per adversorum patientiam, ut dicat poenitens: «Stigmata Domini Jesu Christi in corpore meo porto (Gal. VI) .» Quotidie enim tollo crucem meam et sequor Christum. Hunc modum, ut habeat Ecclesia orat, dicens (Collecta Eccles. feria VI infra hebdom. Passionis): [Col. 0302C] Praesta, Domine, ut voluntaria castigatione peccata cohibentes, temporalibus poenis maceremur potius, quam aeternis suppliciis deputemur. Hic ure, hic seca. Primus igitur est imperfectorum; eorum scilicet, qui sunt atomus testimoniorum Christi. Extremus est perfectorum, scilicet martyrum, qui sunt «acervus testimonii (Gen. XXXI) .» Duo medii modi portandi mali sunt, nisi quis poenam culpae convertat in testimonium patientiae. In angaria autem portatur crux triplici de causa. Vel pro servili timore, ut servus; vel pro verecundia, ut multi claustrales, qui verentur egredi claustrum propter verba hominum; pro laude etiam humana, ut hypocrita.

Sicut igitur diximus, contra triplicem persecutionem [Col. 0302D] triplex est objicienda patientia. Qui enim verba convicii non sustinet, quomodo damna rei familiaris sustinebit? Qui nec damna, quomodo mortem et tormenta? Ad patientiam verborum etiam philosophus (SENECA, libro De constantia) adhortatur, dicens: Aequo animo sustinenda sunt imperitorum convitia, et ad honesta vadenti, contemptus eorum contemnendus est, «ubi contemptus juvat.» Et item: Quid refert an garciones ( Vide notas) isti superius an inferius intonent? sicut in posteriori parte, sic fetent et in ore. Ideoque et verba eorum, ut stercora contemnenda per patientiam. Nec cures si a talibus contemnaris, quia spernere mundum, spernere nullum, spernere sese, spernere se sperni, quatuor haec bona sunt, sed ultimum majus. De secunda [Col. 0303A] et tertia patientia ait Apostolus ad Hebraeos cap. X: «Spectaculum opprobriis et tribulationibus facti, rapinam bonorum vestrorum suscepistis cum gaudio, cognoscentes 272 vos habere meliorem, et manentem substantiam. Nolite itaque amittere confidentiam vestram, quae magnam habet remunerationem. Patientia enim vobis necessaria est, ut voluntatem Dei facientes, reportetis promissionem.» Et cap. XII, subjungit: «Tantam igitur habentes nos impositam nubem testium, deponentes omne pondus, et circumstans nos peccatum, per patientiam curramus ad propositum nobis certamen, aspicientes in auctorem fidei et consummatorem Jesum, qui proposito sibi gaudio sustinuit crucem, confusione contempta. Recogitate ergo eum, qui talem [Col. 0303B] sustinuit a peccatoribus adversus semetipsum contradictionem, ut non fatigemini, animis vestris deficientes. Nondum enim usque ad sanguinem restitistis adversus peccatum repugnantes.» Nondum cum Christo dicere potestis: «Calicem salutaris accipiam (Psal. CXV) ,» cum tamen sola sit digna retributio, ubi sanguis sanguine recompensatur.

Tria autem juvant patientiam gratiae, scilicet patientia naturalis, quae est ex strenuitate quadam naturali, consuetudo et promissio praemiorum. Patientia naturali, patientem laborum invenit Alexander exercitum suum (legendus Quintus Curtius, et alii qui gesta Alexandri Magni conscripserunt), [Col. 0303C] cum eum probaret, ducensillum sub torrida zona per diaetam sine potu, usque ad fluvium quemdam. De hac etiam ait quidam justus: Homo est animal patientissimum laborum, quod plus ferre potest quam putet; sed facilium taedium nobis omnia fecit difficilia; quae quia non sint difficilia, ea timemus, sed quia ea timemus, ideo sunt difficilia. Consuetudo etiam maxime juvat. Unde: Quod male fers, assuesce, et leviter feres. Et Tullius in Officiis ait: Eligenda est unicuique ratio vitae, hanc consuetudo faciet dulciorem et magis tolerabilem. Sed nosipsos deliciis enervavimus et resolutos fecimus, ut nec etiam Christianos labores et agones tolerare possimus. Maxime autem nobis objici potest, quod patientia gratuita, et pro [Col. 0303D] tanto praemio, non possimus ferre ea quae perpessi sunt ethnici patientia naturali, et saepe pro causa inhonesta. Unde philosophus (SENECA, ep. 24) : Exsilium Metellus fortiter tulit, Rutilius etiam libenter. Alter ut rediret Reipublicae praestitit, alter reditum suum Sullae negavit, cui nihil tunc negabatur. In carcere Socrates disputavit, et exire (cum essent qui promitterent fugam) noluit; remansitque ut duarum gravissimarum rerum hominibus metum demeret, mortis et carceris. Mutius ignibus manum apposuit [ m. imposuit]. Acerbum est uri; quanto acerbius, si id te faciente patiaris? Vides hominem non eruditum, nec ullis praeceptis contra mortem aut dolorem subornatum, militari tantum robore instructum, poenas a se irriti conatus exigentem, [Col. 0304A] qui nec ante removit nudis ossibus fluentem manum, quam illi ignis ab hoste subductus est. Facere aliquid in illis castris felicius potuit, nihil fortius. Vide quanto acrior sit ad occupanda pericula virtus, quam crudelitas ad irroganda. Facilius Porsena Mutio ignovit quod voluerat occidere, quam sibi Mutius, quod non occiderit.

Simile verbum invenitur in Legenda B. Vincentii, qui ait: Plus ingenio me posse pati dum torqueor, quam possis inferre ipse qui torques. 273 (SENECA, ep. 4) : Difficile est, inquit, animum perducere ad contemptum animae: quod absit maxime pro honestate! Nonne vides quam ex frivolis causis contemnatur? Alius ante fores amicae laqueo se suspendit; alius se praecipitavit e tecto, ne dominum [Col. 0304B] stomachantem diutius audiret; alius ne reduceretur a fuga, ferrum adegit in viscera.

Et notandum quod est patientia naturae, et patientia gratiae, ut diximus, et patientia culpae, quae potius remissio dicitur. Haec est asinina patientia, ferre scilicet non sustinenda, cui opponitur sancta et bona impatientia: de qua Jeremias inflatus, ait, cap. XX: «Et factus est sermo Domini in corde meo, quasi ignis aestuans, claususque in ossibus meis, et defeci, ferre non sustinens contumelias et terrorem multorum.» De hac dicit Isaias, cap. LXIII: «Et ipsa indignatio auxiliata est mihi.» Hac Phinees percussit pugione coeuntes (Num. XXV) ; hac Moyses armatus interfecit idololatras «a porta in portam pergens (Exod. XXXII) ,» ne totus populus periret; [Col. 0304C] hac Samuel interfecit Amalec, reservatum a Saule contra praeceptum Domini (I Reg. XV) . Hoc zelo Petrus morte percussit Ananiam et Sapphiram (Act. V) ; Simoni etiam Mago maledixit: «Pecunia tua tecum sit in perditionem (Act. VIII) . Hac Dominus ejecit vendentes et ementes de templo (Matth. XXI) . Legitur enim: «Zelus domus tuae comedit me, etc. (Psal. LXVIII) .» De hoc legitur: «Defectio tenuit me, pro peccatoribus derelinquentibus legem tuam (Psal. CXVIII) .» Et: «Tabescere me fecit zelus meus (ibid.) .» Et item: «Quis infirmatur, et ego non uror?» etc. (II Cor. XI.) Et item: «Parati revincere omnem inobedientiam et contradictionem (II Cor. X) .» Et in Ezechiele (cap. XI) : «Spiritus [Col. 0304D] Domini irruit in me.» Et in Ecclesiastico, cap. II: «Omne quod tibi applicitum fecerit,» etc. Item ibidem: «Vae his qui perdiderunt sustinentiam,» etc. Et Ecclesiaste, cap. VII: «Ne sis velox ad irascendum;» et: «Melior est patiens arrogante.» Parabolarum, cap. XIV: «Qui patiens est, multa gubernatur prudentia.» Ibidem, cap. XVI: «Melior est patiens viro forti, et qui dominatur animo suo expugnatore urbium.» Et: «Melius est humiliari cum mitibus, quam dividere spolia cum superbis.» Item Parabolarum, cap. XIX: «Doctrina viri per patientiam noscitur.» Ibidem: «Qui impatiens est, sustinebit damnum.» Jacobi, cap. I: «Beatus vir qui suffert tentationem,» etc. Idem, cap. V: «Ecce beatificamus eos qui sustinuerunt,» etc. II Regum, cap. XV: «David nudis pedibus fugit a facie Absalom.» [Col. 0305A] Item cap. XVI, in quo «Semei maledicit David, et David non patitur se vindicari.»

De quatuor virtutibus cardinalibus [principalibus ].

Sicut septenarius septem beatitudinum (Matth. V) est numerus, et quindenarius quindecim graduum; sic quaternarius perfectus et solidus quatuor cardinalium virtutum est numerus, scilicet prudentiae, fortitudinis, temperantiae, 274 et justitiae. Est autem prudentia prudens et dispositissima electio, qua transitoriis aeterna, vitiis virtutes, exsilio patriam, servituti libertatem praeferimus. De qua electione Augustinus ad Macedonium ait (epist. 52) : Virtus, inquit, nihil aliud est quam diligere id quod diligendum est. Id autem eligere, quod [Col. 0305B] eligendum est, prudentia est; nullis inde averti molestiis, fortitudo est; nullis illicebris inde averti, temperantia est, nulla superbia inde averti; justitia est.

Porro his paucis ostensa est vitae perfectio Christianae. Haec ea quadriga est, quam non habentes hic manentem civitatem futuram inquirunt (Hebr. XIII) .

Beatus quidem currus, quo Thesbites Elias evectus in coelum, mortem distulit, sed non evasit (IV Reg. II) . Hic est autem multo beatior, quam quisquis ascenderit, «mortem non gustabit in aeternum (Joan. VIII) .» Illum quoque figuralem ignem nisi prius hunc ascenderet propheta, non inveniret.

[Col. 0305C] Hujus salutaris vehiculi prima rota et pes, est prudentia, qua diligenda a non diligendis, et a noxiis utilia, separamus. Scire autem distinguere inter prudentiam, discretionem et scientiam, inter septem dona Spiritus sancti, inter opera virtutum, virtutes et radices earum difficillimum est. Omnes enim pariter mellificant mel coeleste; prudentia autem omni virtuti et bono operi se admiscet; omnem circuit, moderatur, modificat, consummat et perficit. Hanc commendans Dominus, ait: «Estote prudentes sicut serpentes, et simplices sicut columbae (Matth. X) . Fidelis servus et prudens quem constituit Dominus super familiam suam (Luc. XII) . Prudentes virgines acceperunt oleum in vasis suis cum lampadibus (Matth. XXV) ;» fatuae non, quia imprudentes. Et [Col. 0305D] Dominus in Levitico, cap. II, ait: «Quidquid obtuleris sale condies: in omni oblatione offeres salem. Honor regis judicium diligit (Psal. XCVIII) .» Et Petrus prima Epistola, cap. IV, ait: «Estote itaque prudentes, et vigilate in orationibus.» Et Ecclesiasticus, cap. XX: «Homo prudens placebit magnatibus.» Et Apostolus: «Rationabile sit obsequium vestrum (Rom. XII) ,» ne quid nimis vel parum. Unde Ecclesiaste, cap. VII: «Noli esse justus multum; quia est justus, qui perit in justitia sua.» Et Parabolarum, cap. XVIII: «Cor prudens possidebit sapientiam.» Et cap. XVI: «Qui sapiens corde est, appellabitur prudens?» Et cap. IX: «Scientia sanctorum est prudentia.» In concilio etiam sanctorum Pallidorum, cum Macharius in [Col. 0306A] symbolo virtutum paritoriam suam apposuisset sobrietatem, alius jejunium et abstinentiam, alius vigilias crebras, et hujusmodi Antonius, princeps eremitarum, discretionem, qua omnes aliae condirentur apposuit.

Scimus autem plerosque virtutem professos, et qui per prudentiam eligendum elegerant, adversitatum defecisse incursu: verbi gratia, filii Israel prudenter elegerunt exire de Aegypto, quia juxta consilium Domini, ejusque praeceptis obedire prudenter proposuerunt, sed in deserto sitis molestias impatienter sustinuerunt (Exod. XVI) . Qui etiam inter [Col. 0306B] hostium incursus, inter injurias itineris ollas carnium desideraverunt, ad pepones et allia Aegypti revertentes (Num. XI) , cum posteriorum deberent oblivisci, et in anteriora se extendere (Philip. III) . Sic plerosque claustrales frangit adversitas, et sicut scriptum invenies, nisi ad nutum cuncta suppetant, minimis quibusque prosternuntur. Quos dum paupertas urit, dum contemptus excruciat, dum sublimes et splendidos aspiciunt, quos, aut electione fecerunt haeredes, aut lege, ad fastiditas revolant divitias, ademptam sibi gloriam conquaeruntur, suis invident: et quod magnum susceptae religionis est dispendium, dum ad modica suspirant, quae reliquerunt, quanta pro relictis exspectant, non attendunt. Tales profecto bona, quae diligenda sunt, inutiliter [Col. 0306C] eligunt, dum praedictis exterriti procellis, ad non diligenda mentem reducunt.

Adhibenda est igitur prudentiae fortitudo, ut ad tenendum, quod prudenter eligimus, insurgentibus molestiis fortissime reluctemur. Hac virtute Paulus stimulo carnis et angelo Satanae resistebat. Hac in carceribus, hac in omnibus angustiis, quas ad Corinthios enumerat, armabatur, cum dicebat: «Quando enim infirmor, tunc fortior sum (II Cor. XII) ,» et potens. Quae igitur erit differentia inter patientiam et fortitudinem? Patientia consistit in tolerando adversa, fortitudo in resistendo et agendo contra mala. Hac virtute David in adversis innocentiam servavit, eadem persequenti se Sauli pepercit [Col. 0306D] (I Reg. XXIV) ; eadem, audita morte filii sui quem genuit de Bethsabee, consolatus est, et comedit (II Reg. XII) . Ad hanc quoque necesse est nos confugere, cum diversis teneamur. Adversis enim usque ad victoriam difficile resistitur, nisi prudentiae fortitudo copuletur. Hanc Deus commendans, ait: «Estote fortes in bello. Cum fortis armatus custodit atrium suum, in pace sunt omnia quae possidet (Luc. XI) .» Sed «mulierem fortem quis inveniet? Procul et de ultimis finibus pretium ejus (Prov. XXXI) . — Fortis autem ut mors dilectio (Cant. VIII) .» Et I Petri, cap. V: «Adversarius vester diabolus circuit, quaerens quem devoret: cui resistite fortes in fide.» Et Parabolarum, cap. X:

Substantia divitis, urbs roboris ejus; et quasi [Col. 0307A] murus validus circumdans eum.» Et cap. XII: «Manus fortium dominabitur quae autem remissa est, tributis serviet.» Et c. X: «Manus fortium parat divitias.» Et Eccli., c. XXX: «Melior est pauper sanus, et fortis viribus, quam dives imbecillis et flagellatus malitia.»

His invicem conjunctis temperantia necessario supponitur, virtutem servatura in prosperis, quae ex fortitudine servata est in adversis. Virtuti nihil aeque noxium est, quam voluptatis admistio in concessis. Negligenter cavetur hostis, cujus ingressus pacificus exspectatur. Sic plerumque bonum corruit propositum, cum mens minus illecebris adversatur, [Col. 0307B] et refugit, cum prosperitate resolvitur, cum impensam reverentiam diligit, cum insolitis insolescit. Hoc luxu et lapsu intemperantiae recessit a Deo dilectus Dei, de quo dicitur: «Incrassatus est dilectus et recessit, et recalcitravit impinguatus, dilatatus, dereliquit Deum factorem suum, et recessit a Deo salutari suo (Deut. XXXII) .» Temperantia etiam Dominus, ad instruendum nos, declinavit turbas volentes eum rapere, et statuere eum sibi in regem, recusans oblatae dignitatis fastigia (Joan. VI) . Ne qua igitur oblectamenta fructum tibi religionis extorqueant, temperantiae fines, tum in illecebris, tum in prosperitate (puta fama, facundia genere, dignitate, opibus, et hujusmodi), tum in virtute et bonis operibus excedere formida. Temperantia [Col. 0307C] siquidem plerumque infra licitum et bonum quiescit, ultra nunquam progreditur: ea si desit, caeterae virtutes, vel decidunt a summo, vel ad summum non ascendunt, sed saepe sunt in vitio. Sine hac enim usus cujuslibet virtutis impetus est, non ratio:

Temperantia metitur vires, et a medio non recedit. Unde et nunc remissa intendit, nunc ardua moderatur; sic ipsa virtutes perennat, perficit, et ad praemium usque perducit. Per hanc

Hac tibi paulatim succidenda est deliciarum consuetudo, rejicienda obsequiorum sedulitas festivi cultus et odores peregrini penitus dediscendi. Qui dum tibi apud alios, vel ab aliis apud te male placerent, integritatem vulnerat animorum. Usus aegre dediscitur, ab eo autem praecipue difficillimum est revelli, qui multo nos tenuit tempore, multa placuit voluptate, ex quo gravior hostis nos exspectat. Hostem appello, frequentatas a cunis delicias, gratiam mariti, sobolis, obsequiorum diligentiam, et [Col. 0308A] quamcunque felicitatem temporalem, quae temperantia castigantur et coercentur, cum incipit 277 homo propter praedicta extolli, sed hoc officium est justitiae, scilicet cohibere superbiam. Distat tamen inter officium justitiae, et officium temperantiae, ob quam etiam homo saepe superbit, quam superbiam refrenat justitia. Illecebris igitur per temperantiam similiter licitis, ne in his modum excedamus, inutiliter aliquid agendo resistimus. Haec a quibusdam dicitur sobrietas, ab Apostolo dicitur modestia: «Modestia vestra nota sit omnibus hominibus (Phil. IV) .» A quodam sapiente modus, sicut fortitudo a philosopho magnanimitas.

[Col. 0308B] Actum forte putas, et plenam jactas victoriam, si nulla molesta, nulla laeta propositum tibi religionis extorserint. Sed male te decipis, et inanem somnias valetudinem, si nondum superbiae tumores, justitiae, id est humilitatis (quae unicuique reddit quod suum est) de se non praesumens, nihil habere proprium, nihil perfectum, et quod habet amittere posse recogitans, cataplasmate supersederunt. Superbia totum virtutis corpus inficitur, vitale columen emarcescit, formosa quaeque deformantur (Vide supra c. X) . Superbia natione coelestis, sublimes appetit mentes, et velut ad proprios ortus revolans in gloriam et puritatem hominum irrumpit, quae a gloria et puritate prorupit angelorum. Ea prius in coelis, dehinc in terris triumphans; sicut angelis tota innata est, [Col. 0308C] ut ab eis non recederet, sic homines infecit, ut a Deo separaret; et quae dejecit angelum et hominem, Deum tentare adjicit, ut quem videbat similis consortem naturae, consortem faceret et ruinae. Prima haec et ultima pernicies ante omnia vitia superavit, et post omnia superatur. Nam postquam fidelis anima de abysso vitiorum emergens, salutare virtutum culmen ascendit, velut ex insidiis prosilit et occursat elatio, totum domus Domini aedificium concussura ad ruinam, quod surrexerat ad consummationem. Quid enim perniciosius justo, quam quod justus videri desiderat, et quod ad salutationes in foro hilarescit et exsultat, quod adulatorio favore demulcetur, quod pene diffitens hominem, aequalem se [Col. 0308D] superis metitur et mentitur; qui dum male gloriatur et praesumit quod non est, in confusionem prosternitur et amittit quod est; tantoque fit a Deo per parietem superbiae remotior, quanto sibi videbatur per virtutum celsitudinem propinquior. Unde: «Cadent a latere tuo mille, et decem millia a dextris tuis (Psal. XC) .» Vides igitur quanta morum dilapidatio sit superbia, et quam necessaria in bene gestis humilitas. Sine humilitate per prudentiam eligere quod diligendum est, erronea discretio est; adversa per fortitudinem superare, jactans victoria; illecebris per temperantiam resistere, temulenta sobrietas. Unde iis necesse est quartam rotam conjugari, 278 quam velut omnium completionem clausulamque virtutum Augustinus (epist. LII) justitiam [Col. 0309A] nominavit, qua currus Domini, quo ascenditur in coelum, perficitur, quo perdita ovis ad gregem refertur, quo granum in horreum Domini ducitur vel infertur. Haec sunt flumina paradisi quatuor (Gen. II) , quibus terra cordium nostrorum debriata et rigata, «fructum affert in patientia (Luc. VIII) .» Hi sunt quatuor anguli domus Job (Job I) , in quam ventus irruens septem convivantes filios oppressit. Sic et domus conscientiae et bonae voluntatis, fulta quatuor virtutibus, inundante tentatione et irruente in eam, saepe domum evertit, enecans et suffocans septem dona Spiritus sancti, quae in ea nutriebantur. In nullo igitur praesumas, sed et fundata domo tua supra firmam petram (Matth. VII) , pavidus clama cum Petro: «Domine, salvum me [Col. 0309B] fac (Matth. XIV) .» Et contra omnem tentationem huic funiculo triplici adhaereas, scilicet ut nihil de te praesumas, sed «jacta cogitatum tuum in Dominum (Psal. LIV) .» Nihil de Deo diffidas, sed confirma cor tuum in salutari tuo (Psal. XII) ; nihil in te, sed in Deo, glorieris et exsultes. «Qui gloriatur, in Domino glorietur (I Cor. I) . Absit mihi gloriari, nisi in cruce Domini nostri Jesu Christi!» (Galat. VI.) De hoc funiculo flagellum memineris faciendum, quo ejiciatur de templo (Matth. XXI) pectoris tui saecularium strepitus, et turba voluptatum, per quod deliciarum prurigo diffugiat, mollities contemnatur, varietas ferculorum despiciatur, gemmarum fulgor et operosa vasa conculcentur, fastus decidat generis et potestatis; reges palatio, cilicium [Col. 0309C] lino, favori contemptus, obsequiis injuriae praeferantur. Talibus oblectatus studiis erit tibi fructus laboris Deus, in quo omnia bona consequeris, qui pascet et satiabit te in aeterna gloria sua.

Diximus supra de facie naturae, de facie etiam gratiae, ad quam pertinet Veritas, quam necesse est habere eum, qui Christum auctorem veritatis imitari voluerit. Haec commendatur in Christo capite, qui de se ait: «Ego sum via, veritas et vita (Joan. XIV) .» Via in exemplo, veritas in promisso, vita in praemio; vel via conversationis sanctae, veritas coelestis et spiritualis doctrinae, vita beatitudinis [Col. 0309D] aeternae. De eo etiam dicitur: Quia «Veritas de terra orta est, et justitia de coelo prospexit (Psal. LXXXIV) .» Et: «Misericordia et veritas obviaverunt sibi (ibid.) . Propter veritatem praecedentem et mansuetudinem et justitiam (Psal. XLIV) . Principium verborum tuorum veritas,» etc. (Psal. CXVIII) . «Sermo tuus veritas est (Joan. XVII) .» Verax est Pater, verax est Filius, verax est Spiritus sanctus. «Omnia mandata tua veritas (Psal. CXVIII) ;» et: «Veritas tua in circuitu tuo (Psal. LXXXVIII) .» Qui autem mendax est, filius est diaboli auctoris mendacii; sed, o Christe, «perdes omnes qui loquuntur mendacium (Psal. V) .» Hieronymus ( in comment. ejusdem psal. ): Novam rem audio, scilicet quod Dominus omnia perdet, omnes qui loquuntur mendacium, [Col. 0310A] 279 odio habens scelerosos, qui ait: «Iniquos odio habui (Psal. CXVIII) .» Pro veritatis defectu conquerens David, ait: «Salvum me fac, Domine, quoniam defecit sanctus, quoniam diminutae sunt veritates a filiis hominum,» etc. (Psal. XI) . Item: «Omnis homo mendax (Psal. CXV) .» Ad hanc virtutem invitans Ecclesiasticus, ait cap. XXXVII. «Anima viri sancti enuntiat aliquando vera quam septem circumspectores sedentes in excelso ad speculandum. In omnibus deprecare altissimum, ut dirigat in veritate viam tuam.» Item: «Ante omnia opera verbum verax praecedat te, et consilium stabile (ibid.) .» Unde de S. Sebastiano (Vide Vitam apud Sur. die 20 Januarii): In sermone verax, in consilio prudens, in commissis fidelis, in omni [Col. 0310B] honestate morum praeclarus. Item Ecclesiastici, cap. XXV: «Tres species odivit anima mea: pauperem superbum, divitem mendacem, et senem fatuum et insensatum. Beatus qui invenit amicum suum verum.» Item in eodem cap. XLI: «Erubescite a patre et matre de fornicatione; et a praesidente, et a potente de mendacio; a principe et a judice de delicto,» etc. Maxime enim dedecet potentem mendacium. In eodem, cap. XIII: «Omnis homo diligit similem sibi, sicut omne animal simile sibi;» mendax mendacem, verax veracem. Item cap. XV: «Homines autem stulti et mendaces non apprehendent sapientiam, nec erunt memores illius; viri autem veraces invenientur in illa, et successum habebunt usque ad inspectionem Dei.» Item Parabolarum [Col. 0310C] cap. XVI: «Favus mellis verba composita;» veritas autem angulos non quaerit; simplicia decent bonitatem. Item, cap. XXIX: «Princeps qui libenter audit verba mendacii, omnes ministros habet impios» et mendaces; quia qualis rector civitatis, talis et minister. Item: Post juramentum maxime, major est veritas quam religio. Item juxta verbum sapientis: Mendacium sicut gula vitium est viscosum et haerens. Caeteris enim vitiis saepe maturior aetas finem imponit, mendacio vero nequaquam, sicut nec gulae. Quotidie enim comedimus, quotidie loquimur, et ita facilius quis in haec vitia labitur et difficilius ea dediscit

Est autem duplex veritas, dicti scilicet, quae est [Col. 0310D] in compositione praedicati ad subjectum, ut sic in re sicut dicitur, et haec est philosophi (ARIST. lib. De interpretat., c. 5) : Et est veritas dicentis, quae est in proposito dicentis, sive falsum dixerit, sive verum. Sapiens enim pro utilioribus mutat saepe consilium, ut Apostolus: et haec est theologi. Secundum hanc dicitur: Verba sacerdotis, aut vera sunt aut sacrilega; vera, veracitate potius quam veritate quae est praedicati ad subjectum. Saepe autem aliquis est verus, et non verax, et ideo mendax. Si utrumque potest esse, bene; si non, semper esto verax. Item II ad Corinthios cap. I: «Cum voluissem» venire ad vos et non veni, «nunquid levitate usus sum?» Absit! Sapientis enim est mutare consilium, etiam quod rationabiliter proposuit, [Col. 0311A] pro utiliori et honestiori. Non est in me «est, et non,» quia «fidelis est Deus,» cujus ego imitator (I Cor. XI) , «et non est in illo, est et non; qui et signavit nos» veritate, quasi hoc charactere suo nos distinguens ab aliis. Item philosophus: Veritas liberum distinguit, et discernit a servo. Servorum enim mentiri est, non filiorum. Sed nonne omnis homo mendax est? ita tamen a menda. Quia «si dixerimus quod 280 peccatum non habemus, nos ipsos seducimus, et veritas in nobis non est (I Joan. I) .» Omnis etiam homo in se mendax est, sed in Deo verax.

Est autem triplex veritas considerata circa rem incomplexam. Est enim veritas incommutabilitas divinae essentiae, «apud quam non est transmutatio, [Col. 0311B] neque vicissitudinis obumbratio (Jac. I) ;» et est veritas vel naturae, ita quod non gratiae, ut pudicitia, et hujusmodi virtutes.

Virtus philosophi, vera est in veritate naturae, non gratiae. Sacramenta etiam haereticorum collata in forma Ecclesiae vera sunt sacramentali veritate, non effectiva; sed sacrilegum, ab effectu, panem comedunt, et hujusmodi. Est et veritas gratiae condita charitates. Et haec duplex veritas, si potest, ad primam semper referri debet. Cum igitur veritas potissimum signum sit Christianae religionis, summopere cavendum est et attendendum, ne vel in nobis, vel in aliis exstinguatur. «Spiritum nolite exstinguere (I Thess. V) .» Quia etiam Socratico decreto [Col. 0311C] non minus peccatum est tacere veritatem, quam loqui falsitatem, sed saepe majus pro loco et tempore, ut in correptione proximi, in testimonio ferendo; quod non advertunt advocati prohibentes clientes suos in narratione sua simplicem et nudam veritatem pronuntiare, eam in parte subticere docentes, partem colorantes. Item, III Epist. Joan.; item, prima, cap. III; item Eccli., cap. XXIV et XXVII.

Veritati adjungenda est sancta violentia, qua nos, et proximos, sicut veritatem loquendo, a faucibus iniqui hostis eripimus, mundum et carnem, in [Col. 0311D] eo qui vicit mundum (Joan. XVI) , vincimus. Hanc ut valde necessariam omni fideli, tum propter se, tum propter proximum commendans Dominus in Evangelio, ait: «Regnum coelorum vim patitur, et violenti rapiunt illud (Matth. XI) .» Hieronymus (In idem caput secundum sensum et tota ep. 24, falso ei ascripta) : Quae major violentia, quam quod caro vult esse quod spiritus; homo Deus, et caro fragilis in loco, a quo decidit angelica natura et coelestis? Idem: Esto igitur praedo regni coelorum, non pauperum animarum, non pecuniarum et muscarum. Item Dominus: «Cum fortis armatus custodit atrium suum in pace sunt ea quae possidet (Luc. XI) .» Item Genesis, cap. XLIX: «Benjamin lupus rapax mane [Col. 0312A] comedet praedam, et vesperi dividet spolia.» Diversos ministros in Ecclesia, in diversis gradibus et officiis instituendo. Item (Psal. LXVII) : «Rex virtutum, dilecti, dilecti et speciei domus dividere spolia.» Item Numeri, cap. XXIII: «Ecce populus» hic «ut leaena, quasi leo erigetur. Non accubabit, donec» catulus leonis «devoret praedam, et occisorum sanguinem bibat,» incorporando eos Christo et Ecclesiae cum Petro, cui dictum est: «Macta in mandatis et manduca (Act. X) :» mandata trajiciendo in corpus Ecclesiae. Occide 281 et vivifica, vel donec sanguinem occisorum bibat, id est peccata interfectorum a diabolo destruat. Quod enim bibitur, consumitur, et a statu suo priore recedit. In hoc etiam verbo, nota quanta [Col. 0312B] debet esse sitis et aviditas depraedandi diabolum et eripiendi te, et proximum a faucibus ejus, maxime si praelatus es, si litteratus et instructus. Sed et quilibet hanc sitim habere debet. In hoc autem nomine, «leaena,» feminini generis, nota maternum affectum; in hoc nomine, «leo,» verbera patris. Catulus leonis ex rugitu patris excitatur. Sed et Dominus modo prosperis nos demulcet, modo adversis, et rugitu, et tonitruo comminationum gehennae nos deterret, et excitat a torpore, cujus singula verba sunt super singula tonitrua.

Item Isaias, cap. IX: «Quia omnis violenta praedatio cum tumultu, et vestimentum mistum sanguine, erit in combustionem, et cibus ignis.» Sancta [Col. 0312C] autem violentia filia est fortitudinis, unde et aptius ei haberet subjungi, ut qua vincimus mundum, scilicet occupationes saeculi, prospera et adversa; diabolum etiam, scilicet «spirituales nequitias (Ephes. VI) ,» invidiam, etc., carnem quoque, scilicet illecebras carnis, «crucifigentes eam cum vitiis et concupiscentiis suis (Galat. V) . Et stigmata Domini Jesu portantes in corporibus nostris (Galat. VI) ,» violentiam violentiae opponentes. Unde in Psal. CXXXVI: «Filia Babylonis misera,» sed «beatus» poenitens, «qui retribuet tibi retributionem,» et vicissitudinem, «tuam, quam retribuisti nobis!» contraria contrariis curans, risum fletu, gulam abstinentia, et sic deinceps retribuens carni dura contra suavia, quae appetit.

[Col. 0312D] «Beatus enim qui tenebit et allidet,» ne silvescant et grandescant, «parvulos suos,» primarios motus «ad petram» Christum (I Cor. X) ; ne vulpes parvae demoliantur vineam Domini Sabaoth (Cant. II) . Et confringes capita draconis in aquis (Psal. LXXIII) , et conteres caput serpentis insidiantis calcaneo tuo (Gen. III) , ut sit «castigatio tua in matutinis (Psal. LXXII) ,» quia:

(HIER. in Vita Pauli eremitae. ) Haec etiam sancta violentia extenditur usque ad ipsum Deum, ut cum eo homo, sed pie, audeat congredi. Unde et Jacob luctamen cum angelo iniisse memoratur, sed Jacob vicit, unde et hoc nomen «Israel» ei datum est (Gen. XXXII) . Et angelus succubuit, quasi ne timeas Esau fratrem tuum, qui Deum vincis in certamine. Nos autem in his quae de Deo mente comprehendimus, quodam modo. superamus; in his vero quae comprehendere non possumus, indubitanter subjacemus. [Col. 0313B] Ut ergo verbis B. Gregorii utar (lib. II in Ezech., hom. 14) : Jacob luctatur, et vincitur angelus, quando intellectu intimo apprehenditur Deus; luctatur et succumbit, quia lumen incircumscriptum, dum comprehendere nititur, deficit. Et 282 notandum quod Jacob licet in lucta superante, tamen nervum femoris ejus angelus tangit et arescit, quia, dum mens in contemplatione divinas apprehendit delicias ex earum desiderio carnis affectus emarcescit. Gustato enim spiritu, omnis caro desipit; arefacto autem uno nervo, pes unus incolumis manet, alter languet, quia mortificata in nobis carnis concupiscentia convalescit pes dexter, quo ad Deum dirigimur, infimatur sinister, quo a Deo declinamus. In quo etiam notandum puto quod [Col. 0313C] percussus in femore Jacob sano pedi firmius innititur, infirmus autem nec totus adhaeret terrae, nec a terra totus elevatur, quia Jacob eo parum sustentatur, quia parum a terra tangitur, et parum suspenditur. Languescente enim in nobis rerum dilectione, vel delectatione saecularium, parti earum innitimur pro natura, suspendimur a reliquis pro corona. In illa necessitatis est quod appetimus, in his consilii quod vitamus. «Vanitati enim creatura subjecta est non volens, sed propter eum, qui subjecit eam in spe (Rom. VIII) .» Et: «Omnis qui in agone contendit, ab omnibus se abstinet (II Cor. IX) .» In futuro autem exsiccatis nostrae mortalitatis illecebris, totus homo erectus, divino amori incumbet et adhaerebit, sed nullus, nisi qui prius hic claudicaverit bona claudicatione, [Col. 0313D] ibi sic erigetur.

Est autem triplex claudicatio mortalis culpae. Sic claudicat qui recipit unum testamentum sine reliquo, ut Ebionitae novum sine veteri, vel qui Deum colit pro temporalibus et aeternis. Unde: «Quousque claudicatis in duas partes? Si Deus est Baal, adoretis eum,» etc. (III Reg. XVIII.) Non potestis duobus dominis servire (Luc. XVI) . Non potestis intrare terram duabus viis (Eccli. II) . Pallium breve est, utrumque operire non potest (Isa. XXVIII) . Propter hujusmodi claudicationem vitandam, ait Apostolus: «Erigite genua dissoluta et manus vestras remissas» ad Deum, «ne quis claudicans erret, magis autem sanetur (Hebr. XII) .» Est et claudicatio infirmitatis humanae et licita. Hac claudicant conjugati, qui [Col. 0314A] non utroque pede, «ut virgines sequuntur Agnum (Apoc. XIV) :» quia non illa excellentissima integritate corporis, quam habent virgines, etsi integritate mentis. Est et claudicatio virtutis et gratiae, qua «claudicavit Jacob (Gen. XXXII) ,» et illi qui temporalibus utuntur solum pro natura, et a reliquis se suspendunt pro corona.

Multiplex est «facies euntis in Jerusalem (Luc. IX) ,» et una, sicut et una constat Ecclesia ex personis multarum facierum, multiplex in pluralitate effectuum et operum virtutum, una autem in radice earum. Habita enim una, habentur et omnes. Non enim in cithara spirituali, sicut nec in materiali, [Col. 0314B] una chorda concorditer sine aliis resonat. Inter has facies excellens est obedientia, sine qua non itur in Jerusalem. Est autem obedientia justae rei obtemperatio, 283 vel obedientia est animi deliberantis, honeste, justae jussionis effectus, vel exsecutio jussionis «Dei» per sacram Scripturam: «hominis,» per praelationem et dignitatem, «impositi super capita nostra (Psal. LXV) .» Hujus virtutis exemplum et imitationem habemus in Christo capite, de cujus obedientia Apostolus scribens I ad Corinthios, cap. XV, ait: «Sicut portavimus imaginem terreni» hominis, Adae, «portemus et imaginem, et stigmata coelestis» per obedientiam. De qua ad Philippenses, cap. II, ait idem Apostolus: «Hoc sentite [Col. 0314C] in vobis, quod et in Christo Jesu, qui cum in forma Dei esset, non rapinam arbitratus est esse se aequalem Deo, sed semetipsum exinanivit formam servi accipiens, in similitudinem hominum factus, et habitu inventus ut homo.» Nota humilitatem, quae est mater obedientiae ipsam concipiens et generans. Unde sequitur: «Humiliavit semetipsum factus obediens usque ad mortem, mortem autem crucis.» Nota patientiam, quae nutrix est obedientiae ipsam fovens, bajulans et supportans. Et cum convenientius dici videretur: «Id sentite in vobis quod et in Christo Jesu,» non tantum relative sed demonstrative hoc dixit ut esset demonstratio ad oculum, quia Christus «inter homines visus est, et cum hominibus conversatus est (Baruch III) ,» et etiam ad intellectum [Col. 0314D] propter rei absentiam.

Item: Cum multa sint, quae possumus «sentire in Christo Jesu,» sicut in eo, «in quo sunt omnes thesauri sapientiae et scientiae absconditi (Coloss. II) ,» singulariter tamen ait, «hoc» non «haec,» singularitatem hanc referens ad modicitatem nostram. Quasi diceret: Si non potestis habere tantam humilitatem, obedientiam, patientiam, quantam Christus habuit, saltem «Hoc sentite in vobis», quod et illo, scilicet, ut hoc modicum humilitatis, obedientiae et patientiae habeatis, sicque illum timeatis, illique obediatis. Unde Ecclesiasticus (cap. VII) : «Qui Deum timet, nihil negligit,» nihil contemnit, sed Deo in omnibus obedit. Item, I Reg., cap. XV; Samuel ad Saulem: «Nunquid vult Dominus [Col. 0315A] holocausta et victimas, et non potius, ut obediatur voci Domini? Melior est, inquit, obedientia quam victimae, et auscultare magis quam offerre adipem arietum. Quoniam quasi peccatum ariolandi est repugnare, et quasi scelus idololatriae nolle acquiescere.» Est autem triplex obedientia, necessaria, abundans et perniciosa. Necessaria, in his quae ad salutem, ut in praeceptione divinorum mandatorum, et in injunctione poenitentiae salutaris. Utrum autem in praeceptione alicujus ad utilitatem publicam spectantis, puta itineris arripiendi Romam pro Ecclesia, suscipiendi ordinis, et hujusmodi teneamur obedire majori, cum dicat Gregorius (in Pastorali part. I, c. 6 et 7) : Pollens virtutibus, nonnisi coactus promoveatur vel ordinetur; non [Col. 0315B] pollens, nec coactus. Et David: «Voluntarie sacrificabo tibi (Psal. LIII) .» Et sponsa in Canticis: «Lavi pedes meos, quomodo inquinabo eos?» (Cant. V.) Nec affirmo nec nego. Verumtamen si in hujusmodi contigerit tibi aliquid praecipi, satage, et elabora liberari ab obnoxietate praecepti implendi, ne scrupulus tibi generetur in conscientia. Abundans est, cum obedimus in his quae non tenetur major praecipere. Raro autem aliquid praecipere debemus, ne transgressores multos constituamus. Utrum autem in temporalibus 284 dandis teneamur obedire majori, quaestio est, cum dicat Dominus: «Quae dicunt,» pertinentia ad cathedram, «facite (Matth. XXIII) .» Tutius tamen est in his obedire, sicut et ecclesiasticum beneficium relinquere, [Col. 0315C] quam cum scrupulo conscientiae possidere. Maxime ad hoc quod S. Hugo abbas Cluniacensis a constructione monasterii imperfecti in Hispaniis, recessit propter obedientiam exhibitam fratribus eum revocantibus. Propter quam semper habitam ante oculos, plurima bona intermisit, omnibus praeferens bonum obedientiae. Idem fecit et monoculus ille abbas Clarevallensis [ al. Cisterciensis], et alii plures sancti servantes obedientiam, etiam in his quae vicinabantur peccato. Perniciosa consistit, et in manifeste malis, et obviantibus praeceptis divinis vel in his quae non sunt mala, ex his tamen de facili sequitur ruina. Unde nec in his obediendum, quemadmodum nec ea, quae faciunt ad veritatem, eam juvando et fovendo, licet non sint veritas, relinquenda [Col. 0315D] sunt pro scandalo, sicut nec plana veritas: «Qui enim minima spernit paulatim decidet (Eccli. XIX) .»

Sed quaeritur si in praeceptione implendorum consiliorum teneamur obedire majori? Non. Nec ipse hoc potest praecipere alicui (nisi obligato voto vel sacramento) hoc implere; in quo casu tenetur praecipere ei, ut votum impleat. Item quaeritur, si ministerium meum, ego episcopus, decanus et hujusmodi, teneor exhibere domino papae praecipienti, ut indignus aliquis ordinetur a me, praebendetur, et hujusmodi? Item: Utrum clerici teneantur esse magis obnoxii et obedientes suis praelatis, an conversi, et monachi suis abbatibus? Dico quod monachi [Col. 0316A] et conversi magis suis abbatibus, propter majorem eorum perfectionem, quae magis eos obligat obedientiae, et in pluribus, quam nos obedientiae praelatorum. Item: Gregorius respondet Moralium lib. XXXV, cap. 10: Sciendum nunquam per obedientiam fieri malum, aliquando autem debet per obedientiam bonum, quod agitur, intermitti. Item, Deut., cap. XIII; item, Ecclesiastae, cap. IV: «Custodi pedem tuum ingrediens domum Dei, et appropinqua ut audias. Multo enim melior est obedientia, quam stultorum victimae, qui nesciunt quid faciunt mali.» Item Beda super Ecclesiastem, cap. IX: «Quodcunque boni potest manus tua facere, instanter operare.» Obedientia enim est sine mora. Item, Act., c. IX: «Ecce ego, Domine.» Obedientia [Col. 0316B] moram nescit. Item B. Petrus I Epist., cap. I.

Ad hanc faciem pertinet etiam magnanimitas, quae est in resistendo adversariis Ecclesiae fortitudo in tolerando patienter diversa. Haec maxime praelatorum est, qui magnanimi dicunt: «Non possumus non eloqui, quae audivimus 285 et scimus (Act. IV) .» De his igitur: «Spiritualis homo omnia dijudicat, et a nemine judicatur (I Cor. II) ;» quia «ubi spiritus Domini, ibi libertas (II Cor. III) .» Hos magnificat Deus in conspectu regum. His dicitur a Domino in Josue (cap. I) : «Confortare, et esto robustus valde, ut custodias et facias omnem legem, quam praecepit tibi Moyses servus meus; nec declines [Col. 0316C] ab ea ad dextram vel ad sinistram.» Notabiliter etiam notandum, quod cum dicitur ei «confortare,» etc., ut magnanimitatem habeat in animo, in verbo, in opere. Hanc commendans philosophus, ait (apud Sen. lib. De IV virtutibus, c. 2) : Cogita nihil esse laudabile praeter animum, cui magno nihil est magnum. Item Hieronymus super Ezechielem (tom. V) : Magna fides, grandis prophetarum audacia, quia magnus est Daniel, qui ad presbyterum, jungentem adulterio homicidium, ausus est dicere: «Semen Chanaan et non Juda,» cum adhuc puer esset (cap. XIII) . Et Isaias qui clamat (cap. I) : «Audite verbum Domini, principes Sodomorum, percipite auribus legem Dei nostri, populus Gomorrhae.» Magnus quoque [Col. 0316D] Ezechiel qui totam urbem Jerusalem ignobilitatis arguit, dicens (cap. XVI) : «Radix tua, et generatio tua de terra Chanaan: pater tuus Amorrhaeus et mater tua Cethaea.» Quam etiam meretrici et adulterae comparat. Hanc etiam grammatici quidam interpretati sunt in B. Thoma ( scil. Cantuariensi) fuisse tempestatem. Hanc autem virtutem circumstant et perimunt pusillanimitas et tempestas. A quibus liberari orans Propheta, ait: «Libera me a pusillanimitate spiritus et tempestate (Psal. LIV) .» Pusillanimitas mercenariorum est, qui sunt «canes muti, non valentes latrare (Isa. LVI) ,» qui se non opponunt murum pro domo Dei, qui non stant ex adverso in die praelii (Ezech. XIII) ; sicut filii Ephrem intendentes et mittentes arcum, sed conversi sunt in die belli [Col. 0317A] (Psal. LXXVII) , quia non quaerunt nisi lac et lanam (Prov. XXXI) , quae nolunt amittere; «quorum non sunt oves propriae, et ideo fugiunt videntes lupum venientem,» etc. (Joan. X.) Pusillanimitas ergo consistit in non resistendo, in non arguendo cum necesse est. Tempestas vero fatuorum est, quae et impetuositas animi dici potest, et consistit in redarguendo, nulla observata circumstantia temporis, personae, qualitatis dicendorum et hujusmodi. Magnanimitas mater est fortitudinis, quae patientiae, quae nutrix est et probatio omnium virtutum. Haec, attestante B. Hieronymo (In fine epitaphii Paulae matris ad Eustochium totam hist. Athanasius describit), peperit rosas martyrum, et victoriosas coronas confessorum. Hac sancti resistere haereticis, [Col. 0317B] contradixere tyrannis. Hac Athanasius in persecutione haereticorum et principum non defecit. Hac eremita egrediens e cellula Athanasium sanctum, innocentem et justum publice proclamavit. Hac Romanus ad martyrium cucurrit clamans: Christianus ego sum. Hac Antonius macilentum longumque collum extendit, gladioque submittere voluit. Hac Urbanus bis factus est confessor. Hac ille paidagogus satrapae Juliani quaerenti quid ageret pannosus ejus Galilaeus, an scilicet dormiret, sterteret, vigilaret, vel comederet, respondit: Loculum parat, foveamque fodit tuo apostatae Juliano, in qua sepeliatur in inferno. Hac Nicolaus tres pueros morti addictos eripuit eorumque innocentiam probavit. Hac Ambrosius Theodosium [Col. 0317C] ab ecclesia abjecit, et excommunicavit, eo quod plurimos 286 justos involverat ejus edictum cum impiis, Thessalonicae. Hac Phinees percussit coeuntes (Num. XXV) «et cessavit quassatio (Psal. CV) .» Propter hanc ait Cyprianus: Episcopus si timet, actum est de eo. Hanc exercitium, labor et perpessio adversitatum juvant, confovent, roborant. Haec enim ingenuos animos et magnos faciunt otium et quies, pusillos et remissos. Oculus enim degens sub umbra, cito caligat sub sole. Unde Dionysius non est veritus expetere feritatem incredulae gentis, quia virtutem suam praeteritarum poenarum recordatio roborabat. Et philosophus ait (SENEC. epist. 13) (RUFFIN. Hist. eccl. lib. X, c. 15, 16, 17; EUSEB. lib. VIII, Hist. eccl., c. 12) : Multum tibi animi esse scio. Nam etiam antequam instrueres te praeceptis salutaribus, et dura vincentibus, satis adversus fortunam placebas tibi, multo magis postquam cum illa manum conseruisti, viresque expertus es tuas, quae nunquam dare certam fiduciam sui possunt, nisi cum multae difficultates hinc et illinc apparuerint, aliquando vero et propius accesserint. Sic verus ille magnus animus, et in alienum non venturus arbitrium, probatur. Haec ejus obrussa est, quasi instrumentum probatorium. Non potest athleta magnos spiritus ad certamen afferre, qui nunquam sugillatus est. Ille qui sanguinem suum vidit, cujus dentes crepuerunt sub pugno; ille qui supplantatus adversarium toto tulit corpore, nec [Col. 0318A] projecit animum projectus; qui quoties cecidit, contumacior resurrexit, cum magna spe descendit ad pugnam. Multum enim adjicit sibi virtus probata, duraque experta et injuriis lacessita.

Inter opera virtutum maximum est orare; et potissimum signum «faciei euntis in Jerusalem (Luc. IX) ,» est frequentem et assiduum esse in oratione; vagae vero mentis et instabilis in ea non posse diutius immorari. Ut autem testatur Augustinus (AUG., in Psal. LXXXV) hoc idem probans ex intimis sacrae Scripturae locis, duo sunt opera excellentissima et specialia viri religiose viventis et maxime in claustro viventis, scilicet: orare et legere. Quorum [Col. 0318B] utrumque bonum est si potest fieri; si non, melius et utilius est orare. Qui orat loquitur cum Deo de salute; qui legit, Deus cum eo loquitur. Dominus autem commendans in Evangelio orationem, ait: «Hoc genus daemonii non potest exire, nisi in oratione et jejunio (Marc. IX) ;» hoc est in abstinentia a malo, et devotione orationis quae nutritura est animi in bono. Et licet dicatur esse oratio, omne opus bonum, secundum illud non desinit orare, qui non cessat bene agere; hic tamen specificatur et refringitur nomen, ut dicatur oratio pius animi affectus, vel motus ad Deum, qui ne pigritetur, quandoque prorumpit in vocem. Quam etiam commendans David ait: «Pro eo ut me diligerent, detrahebant mihi, ego autem orabam (Psal. CVIII) ;» quasi in omni tribulatione [Col. 0318C] 287 mea confugi ad orationem. Et item Psalmus XXXIV: «Surgentes testes iniqui, quae ignorabam interrogabant me. Retribuebant mihi mala pro bonis, sterilitatem animae meae. Ego autem cum mihi molesti essent, induebar cilicio, humiliabam in jejunio animam meam, et oratio mea in sinu meo convertetur.» Qua armatus quis, potens est resistere omni tentationi et adversitati. Hac armatus Martinus omnem pestem et omne nocivum fugabat. Ad hanc ut ad solita arma confugit, cum domus, cum etiam lectus ejus mollior et suavior solito accenderetur. Qua novissime, cum non pateret ei exitus, ad terram genibus provolutus ignem exstinxit. Hic in orationis opere, adeo se totum exhibuit, quod oculis ac manibus [Col. 0318D] semper in coelum intentus, etiam moriens, spiritum ab oratione invictum non relaxabat. Paulus primus eremita (vide Vitam ejus quam S. Hieronymus scripsit) mortuus orabat, quia signum orantis ore ac manibus ad coelum erectis habuit, cum inveniretur sanctum cadaver ejus appodiatum, et innixum arbori a sancto Antonio, de quo ait: Patet quam assidue, quantumque oraret Deum vivus, qui eum non desinit orare mortuus.

Quantus autem sit orationis effectus, vide et perpende in secretioribus Dei, quae sola oratione nobis manifestantur et aperiuntur. Oratione enim facta in coenaculo, cum esset Petrus in Joppen, vidit discum [Col. 0319A] appensum quatuor initiis, de coelo, plenum reptililibus, dictumque est ei: «Macta et manduca (Act. X) .» Oratione Cornelius ductus est ad Petrum cum apparuit ei angelus, dicens: «Corneli, exauditae sunt orationes tuae, et eleemosynae tuae acceptae sunt ante Deum. Mitte et accersi Simonem, etc. (ibid.) » Item Ecclesiasticus cap. XXXV: «Oratio humiliantis se nubes penetrabit, et donec appropinquet non consolabitur, et non discedet, donec aspiciat Altissimus.» Item idem cap. XVIII: «Non impediaris orare semper.» Unde Apostolus: «Sine intermissione orate (I Thess. V) .» Item Lucae cap. III: «Jesu baptizato et orante, apertum est coelum;» orante etiam Martino. Coelum sacrae Scripturae apertum est Hilario disputanti de Trinitate et confutanti haereticos. [Col. 0319B] Item Lucae cap. IX: «Assumpsit Jesus Petrum, et Jacobum, et Joannem, et ascendit in montem ut oraret, et facta est, dum oraret, facies ejus altera, et vestitus ejus albus et refulgens.» Idem, cap. XI: «Amice, commoda mihi tres panes, quoniam amicus meus de via ad me venit, et non habeo quod ponam ante illum. Et ille deintus respondens, dicat: Noli mihi molestus esse, jam ostium clausum est, et pueri mei mecum sunt in cubili. Et ille, si perseveraverit pulsans: dico vobis, et si non dabit illi,» tamen statim «surgens eo quod amicus ejus sit; propter improbitatem tamen ejus surget, et dabit illi quotquot habet necessarios. Et ego dico vobis, petite et dabitur vobis, 288 quaerite et invenietis, pulsate et aperietur vobis. Omnis enim qui petit accipit, et [Col. 0319C] qui quaerit invenit, et pulsanti aperietur.» Ambrosius (in c. XI Lucae) : Nemo timeat ne excitet dormientem, quem scit semper orare vigilantem. Et Beda ait (lib. IV in Lucam, c. XXVII) : Si amicus homo surgit, et dat, non amicitia, sed taedio compulsus, quanto magis dat Deus, qui sine taedio largissime donat quod petitur? Item Dominus discipulis in Luc. c. XVIII: «Dico quoniam oportet semper orare, et non deficere.» Et proposuit eis parabolam de judice iniquo, et vidua improba petente improbe vel importune ab eo vindicari de adversario suo, quam et exaudivit. Unde Dominus subjungit: «Audite quid judex iniquitatis dicit» et facit: «Deus autem non faciet vindictam electorum [Col. 0319D] suorum clamantium ad se die ac nocte, et patientiam habebit in illis. Dico autem vobis quia cito faciet vindictam illorum» electorum. Per hunc judicem iniquum (etsi personam Dei nullatenus gerat) potest conjici, quantum Deus justus et bonus curet deprecantes se, cum nec homo injustus, eos qui illum assiduis precibus quaerunt, vel propter taedium devitandum, potest contemnere. Item, Apostolus semper erat memor subditorum, etiam in cunctis orationibus pro eis orans (Philip. I) . Idem, oratione subditorum se credebat esse reddendum illis absentibus (Philem. 22) . Idem (Ephes. VI) etiam petit oratione minorum juvari in apertione oris, ad annuntiandum populo verbum Dei. Item Hieronymus Paulae: In principio, inquit, cujuslibet [Col. 0320A] operis, praemitte Dominicam Orationem et signum crucis in fronte. Item Augustinus super illum locum Actuum apostolorum cap. XI: «Eram, inquit Petrus, in Joppe orans.» in qua hora et opere Deus non sineret me falli. Ergo nec alium orantem devote. Oratione igitur melius solvuntur et aperiuntur dubia, quam inquisitione alia. Item cap. XII: «Petrus servabatur in carcere, oratio autem fiebat sine intermissione ab Ecclesia ad Deum pro eo.» Patet quantus sit effectus orationis, qui educit Petrum de carcere; Danielem de lacu leonum (Dan. VI) , Cornelium de infidelitate (Act. X) , quamplures de morte (Jac. V) . Haec coelos claudit et aperit. Item c. IX: Anania, surgens vade in vicum qui vocatur Rectus, et quaere in domo Judae Paulum nomine, Tarsensem, [Col. 0320B] ecce enim orat,» etc. Dominus etiam nulli operi ita frequenter et jugiter instabat, sicut orationi, adeo ut saepe pernoctaret in oratione (Luc. VI) . Qui etiam instante passione «factus in agonia, prolixius orabat (Luc. XXII) .» Et discipulis ait: «Vigilate et orate,» quasi vigilanter orate, «ne intretis in tentationem. Spiritus enim promptus est, caro autem infirma (Matth. XXVI) .» Et in Marco (cap. XIV) ait: «Videte» per spem, «vigilate» per fidem, «et orate» per charitatem. Et tu ergo exemplo, exhortatione, et praecepto Domini admonitus pro nullo alio opere impediaris orare; nec ita ab aliis operibus habearis, quod orationem non habeas. Item Jacobi cap. I: «Si quis vestrum indiget sapientia, postulet a Deo, qui dat omnibus affluenter, et non [Col. 0320C] improperat, et dabitur ei; postulet autem in fide, nihil haesitans.» Item cap. V: «Orate pro invicem, ut salvemini. Multum enim valet deprecatio justi» apud Deum «assidua. Oratione enim oravit Elias, ut non plueret super terram; et non pluit 289 annos tres, et menses sex. Et rursum oravit, et coelum dedit pluviam, et terra dedit fructum suum.» «Item Petrus I epist. c. III: In fine autem omnes unanimes» in oratione estote. Item cap. IV: «Estote itaque prudentes et vigilate in orationibus,» etc. Item David: «Benedictus Dominus, qui non amovit orationem meam, et misericordiam suam a me (Psal. LXV) !» quae non prius amovebitur, nisi prius amota oratione.

[Col. 0320D] Item IV Reg. cap. IV: «Cumque orasset Eliseus, aperuit Dominus oculos pueri,» etc. Item super Num. c. XXVII: Orantibus quandoque successores per Deum revelantur, ut Moysi dictum est: «Assume ad temetipsum Jesum filium Nave;» et B. Martino de B. Brictio.

Gratiam autem et assiduitatem orandi impediunt ignavia et accidia. Unde Hieronymus (in c. V Ep. ad Ephes) : Malo, inquit, unum psalmum cum hilaritate mentis decantare, quam totum Psalterium cum torpore, fastidio et accidia. (GREG. in Dialog. l. II, c. 4.) Benedictus autem videns quemdam monachum suum ab assiduitate orandi deficere, oravit [Col. 0321A] ut causa propter quam impediebatur, ei monstraretur. Orante itaque beato Benedicto, vidit diabolum in specie nigri pueri per caputium retrahere monachum orare volentem. Propter igitur orationis fastidium periculosae sunt traditiones datae de multitudine horarum et psalmorum decantandorum. Ait enim Jeremias cap. XLVIII: «Maledictus omnis qui facit opus Dei desidiose,» qui indevote orat, judicium sibi postulat. Item: «Muscae,» id est vanae et phantasticae cogitationes, «morientes,» cum alii vel aliae succedunt continue, «perdunt suavitatem unguenti (Eccle. X) .» Evagrius eremita testatus est, quia difficile est sine impedimento orare, et difficilius sine impedimento psallere. Ergo ad auferenda impedimenta orationis, abigas aves et importunitatem [Col. 0321B] muscarum exemplo Abrahae (Genes. XV) a sacrificiis Domini «cum flagello facto de funiculis (Joan. II) » virtutum. Excute et tunde mulctrale pectoris tui, ut exeant muscae: «Intra cubiculum tuum, et clauso ostio, ora Patrem tuum (Matth. VI) .» Pone ancillam ostiariam ad ostium domus tuae, prudentem, non similem illi, quae permisit occidi Isboseth. (II Reg. IV) «Averte etiam oculos tuos ne videant vanitatem (Psal. CXVIII) ,» quia non debemus intueri, quod non licet concupisci.

Mors intravit per fenestram (Jer. IX) ; Eva vidit pomum pulchrum visu, etc. (Gen. III) . «Oculus meus depraedatus est animam meam (Thren. III) .» [Col. 0321C] Propterea esto similis Job (cap. XXXI) , qui ait: «Pepigi foedus cum oculis meis,» et tu cum omnibus membris foedus ineas, «crucifixus cum vitiis et concupiscentiis (Gal. V) ,» et contumeliis. Nec ores nisi in cruce positus, exemplo Domini, qui in cruce confixus oravit ad Patrem. Esto imitator Jacobi sanctificati 290 ex utero, qui ex assiduitate et frequentia orandi, habuit genua callosa, contraxit in eis duritiam camelorum. Bartholomaeus centies in die et centies in nocte flexit genua ad Deum. «Omne genus daemonii maxime in oratione et jejunio ejicitur (Matth. XVII) .» Si molestaverit te libido, vel aliud vitium, certum numerum genuflexionum cum litania tibi constitue, et evades [Col. 0321D] omnem tentationem.

Item, notandum quod saepe id quod petitur, quia non est ad salutem, impedit orationis effectum; saepe ii, pro quibus petimus, quia indigni sunt. Unde super Lucam, c. XI, et Jerem. c. VII: «Tu ergo noli orare pro populo hoc, nec assumas pro eis laudem et orationem.» Idem cap. XI et XIV; item Judith cap. IV. Beda super illum locum, Apostolo petenti «stimulum carnis» amoveri dictum est ei a Domino: «Paule, sufficit tibi gratia mea (I Cor. XII) .» Item psal. CVIII, super illum versum: «Et oratio ejus fiat in peccatum.» Gregor. (hom. XXVII in Evang.) . In domo enim Jesu, Jesum non quaeritis, si in aeternitatis templo importune pro temporalibus oratis.

Non habet «faciem euntis in Jerusalem (Luc. IX) » assuefactus jurare. Sicut enim «in multiloquio non deerit peccatum (Prov. X) ,» sic nec in multijurio perjurium. Quod autem omnino sit nobis prohibitum jurare videtur ex verbis Domini in Matth. cap. V: «Audistis quia dictum est antiquis (Exod. XX) : Non pejerabis; reddes autem Domino juramenta tua,» per illum, non per idola, non per creaturas jurando: «Ego autem dico vobis non jurare omnino,» etc. Item Jacobus cap. V: «Ante omnia, fratres mei, nolite jurare, neque per coelum, neque per terram,» etc. Item, exemplo discipuli (Is fuit Basilides, de quo Eusebius Hist. eccl. l. VI, c. 4; Ruffin., cap. 5) Origenis implicati ratiociniis curiae. A quo cum exigeretur juramentum de fidelitate villicationis, respondit: Mutatus sum in virum alium; Christianus sum, nec licet mihi omnino jurare: quod si modo licet, quaere quid additum sit perfectioni legis. Si dixeris quod Evangelium falsum jurare prohibeat, et hoc idem lex prohibet ibi: «Non mentieris, non falsum testimonium dices.» Si prohibet jurare, non nisi ex necessitate, et ita frequentiam jurandi; et hoc idem lex ibi: «Non assumes nomen Dei tui in vanum;» imo econtra ad imperfectionem nostram, sub Evangelio multo pluries, et frequentius, et in minoribus causis juratur quam sub lege. Si propter utilitatem audientis jurandum est, eo quod habeat auctoritas, [Col. 0322C] cum pigri sint homines credere, licet juramento astruere, id quod utiliter persuadetur; sed de utilitate rei cujusmodi? Non temporalis, sed fidei et spiritualis. In hoc casu licet jurare exemplo Apostoli (I Cor. XV) , non autem pro re temporali et caduca. Ita dico, si aliquid additum est perfectioni evangelicae. Quod autem inducit Apostolus: «Omnis controversiae 291 finem esse juramentum (Hebr. VI) ,» non sub persona sua, sed aliorum, hoc ponit. Dominus etiam ait: «Sit sermo vester: Est, est; Non, non; quod amplius est, a malo est (Matth. V) ,» jurare facientis, non jurantis. Ergo a malo est canonis, qui cogit jurare, quia et testimonium ferre; nec est testis nisi juratus, ergo a malo [Col. 0322D] cujuscunque praelati jurare cogentis, et ita cogi videmur transgredi praeceptum Domini.

Item, si omnes alias perfectiones evangelicas ex voto possum suscipere et implere; quare et non similiter hoc consilium perfectionis? Vel, cur hoc observantem statim proclamamus Catharum? Juramentum autem quoddam fit ex obreptione, quoddam ex deliberatione. Primum dicunt esse verbum jocosum, cum tamen videatur esse crimen. Simplex enim verbum per se prolatum, jocosum est: ergo juramentum ei additum, facit illud esse plus quam jocosum. Item, juramentum tres habet comites: veritatem, judicium et justitiam; sed hoc, hos non habet comites, ergo perjurium est. Sed et in curiis quorumdam principum inhibitum est sub pretio [Col. 0323A] quinque solidorum in poenam constituto, ne quis juret per membra Domini. Quidam tamen, quasi charactere et juramento proprio, et exsecrabili ab aliis distinguuntur. Clericus etiam ludens cum Judaeo ex condicto pro pecunia, ne eam raperet Judaeus, abstinuit a juramento; dicens ei: Abstinendo a juramento, quasi coactus, majores blasphemias locutus sum de Deo in corde quam in ore, si jurare me permisisses. A quo Judaeus, tanquam a blasphemo statim recessit. Item Ecclesiasticus sugillans assuefactionem jurandi, ait cap. XXIII: «Jurationi non assuescat os tuum: Multi enim casus» et ruinae «in illa. Nominatio vero Dei non sit assidua in ore tuo, et nominibus sanctorum non admiscearis, quoniam non eris immunis ab eis. [Col. 0323B] Sicut enim servus interrogatus assidue a livore non minuitur, sic omnis jurans et nominans,» nomen Dei, «in toto a peccato non purgabitur. Vir multum jurans implebitur iniquitate, et non discedet a domo illius plaga; et si frustraverit fratrem, delictum illius super ipsum erit, et si dissimulaverit, delinquet dupliciter; et si in vacuum juraverit, non justificabitur.» In eodem, cap. XXVII: «Loquela multum jurans horripilationem capiti statuet, et irreverentia ipsius obturatio aurium.» Item Sapientiae cap. XIV: «Injuste jurantes contemnunt justitiam. Non enim jurantium est virtus, sed peccantium poena perambulat semper injustorum praevaricationem.»

Sancta simplicitas «facies est» quaedam «euntis in Jerusalem (Luc. IX) .» Est autem simplicitas virtutis, simplicitas fatuitatis, simplicitas simulationis et hypocrisis. De prima ait Dominus: «Estote prudentes sicut serpentes, et simplices sicut columbae (Matth. X) .» 292 Hanc simplicitatem comitatur prudentia; unde super illum locum Apostoli I Timoth. cap. III: «Oportet episcopum irreprehensibilem esse,» etc., ait Hieronymus: Prudentem contra eos, qui sub nomine piae simplicitatis exercent stultitiam sacerdotis. Sed de hac quaeritur, an sit eadem cum illa quae praedicatur in hac: [Col. 0323D] «Si oculus tuus fuerit simplex (Matth. VI) ,» sine plica scilicet erroris, et plica pravae dilectionis. Si hoc: igitur omnis simplex omnium virtutum pollet operibus, quia prudens, et discretus in omnibus agendis et omittendis, quanto simplicior, tanto discretior. Econtra videtur quod quanto simplicior, tanto a discretione remotior et fatuitati vicinior. Unde patet quam magnae simplicitatis exstitit Valerius episcopus, qui semen verbi divini, posuit in ore Vincentii (in Vita S. Vincentii, quae exstat apud Surium die 22 Januar.). Alia itaque videtur hujusmodi simplicitas columbina a praedicta, et alia ab ea de qua legitur: «Erat vir nomine Job, simplex et rectus,» et discretus in omnibus viis Domini, [Col. 0324A] «et timens Deum (Job I) ,» ut hic dicatur simplicitas quaedam modestia mentis, quae in vultu etiam refulget, minorque in rebus discretio; ibi dicatur simplicitas pro prudentia et omnimoda discretione in omnibus. Bona tamen notitia mali, nec potest, nec debet deesse.

Simplicitas autem maxime decet theologum, quia sacra Scriptura amica est simplicitati. Aperta et simplicia decent bonitatem. «Estote parvuli malitia, non sensu (I Cor. XIV) ; — quasi modo geniti infantes lac concupiscite, rationabiles tamen (I Petr. II) .» Qui «ambulat simpliciter, ambulat confidenter (Prov. X) .» Et Sapientiae cap. I: «Sentite de Domino in bonitate, et in simplicitate cordis quaerite illum;» non scrupulosi circa quaestiones, [Col. 0324B] sed magis circa peccata, et eorum circumstantias solliciti. Et Parab. c. II: «Dominus proteget gradientes simpliciter.» Et in eodem: «Qui recti sunt, habitabunt in terra, et simplices permanebunt in ea.» Item c. II: «Simplicitas justorum diriget eos.» Item Ambrosius (lib. De Incarnationis Dominicae sacramento c. 9) . Major est omnibus ambitiosis mendaciis eloquentia, et flosculis philosophorum astutia, et versutiis haereticorum simplex fides veritatis.

De simplicitate fatuitatis dicitur: Nimia simplicitas cognata est fatuitati. Item, Augustinus super illum locum: «Oportet episcopum esse prudentem (I Tim. III) ;» ne ita sit simplex quod stultus.

[Col. 0324C] De simplicitate simulationis dicitur: «Attendite a falsis prophetis (Matth. VII) ,» etc. Et item:

Hospitalitas «facies est euntis in Jerusalem (Luc. IX) ; puta una filiarum misericordiae, et inter virtutes gratia eximia, quam non habentibus dicet Dominus in judicio: Hospes eram, et non collegistis me (Matth. XXV) .» Quam etiam commendans Apostolus ait ad Hebraeos, cap. XIII: «Hospitalitatem nolite oblivisci. Per hanc enim placuerunt, quidam» Deo «angelis hospitio receptis,» ut Lot, nesciens eos esse angelos (Gen. XIX) . Et Abraham: «Tres vidit et unum adoravit.» Unde Genesis cap. XVIII: «Sedenti Abrahae in convalle Mambre, in ostio tabernaculi sui, in ipso fervore diei, apparuit ei Dominus. Cumque elevasset oculos, apparuerunt ei tres viri; quos videns cucurrit in occursum, et adoravit in terra, et dixit: Domine, si inveni gratiam [Col. 0325A] in oculis tuis, ne transeas servum tuum, sed afferam pauxillum aquae, et laventur pedes vestri, et requiescite sub arbore, ponamque buccellam panis, et confortetur cor vestrum, postea transibitis. «Item cap. XIX: «Venerunt duo angeli Sodomam vespere, sedente Lot in foribus civitatis; qui, cum vidisset eos, surrexit et ivit obviam eis, et adoravit pronus in terram, et dixit: Obsecro, domini, declinate in domum pueri vestri, et manete ibi; lavate pedes vestros et mane proficiscemini. Qui dixerunt: Minime; sed in platea manebimus. Qui compulit eos oppido, ut diverterent ad eum; ingressique domum illius, fecit eis convivium.» Item Apostolus ad Romanos cap. XII: «Hospitalitatem sectantes.» Nota frequentiam per verbum. [Col. 0325B] Item Petrus I epist. cap. IV: «Estote hospitales invicem sine murmuratione; unusquisque sicut accepit gratiam, illam in alterutrum administrantes, sicut boni dispensatores multiformis gratiae Dei.» Non enim uni operi addicti esse debemus. Item epist. III Joannis: «Charissime, fideliter facis quidquid operaris in fratres, et hoc in peregrinos.» Item: Apostolus enumerans quasi substantiales differentias episcopi, ponit hanc: «Oportet episcopum esse hospitalem (Tit. II) .» Sed haec gratia longe ab episcopis et clericis recessit; a laicis etiam, ut jam non nisi cum pretio hospitentur. Item, merito hospitalitatis aperti sunt oculi duorum discipulorum euntium in Emaus, qui prius tenebantur aorisia, [Col. 0325C] «et cognoverunt Dominum in fractione panis. Qui cum finxisset se longius ire, coegerunt illum, dicentes: Mane nobiscum, Domine, quoniam advesperascit, et inclinata est jam dies. Et intravit cum illis (Luc. XXIV) .» Beda (in c. XXIV Lucae) cum quibus Veritas gradiebatur; et ad hospitium vocant, imo cogunt. Quo exemplo colligitur, quia peregrini ad hospitium non solum sunt vocandi, sed etiam trahendi. Item, sicut in homilia super hunc locum legitur (sanct. Greg. hom. 39 in Evag. de Martyrio Mon.) . Quidam paterfamilias leprosum recepit hospitem, quem in lecto suo posuit, audivitque a Domino, se Dominum in leproso recepisse. Item Josue cap. VI: «Ingredimini domum mulieris meretricis, et producite eam, et omnia quae illius sunt, [Col. 0325D] sicut illi juramento firmastis, 294 etc. Item III Regum XVII: «Surge, vade in Sareptam Sidoniorum, etc.» Item IV Regum IV: «Facta est autem quaedam dies et transibat Eliseus per Sunam,» etc. Item Judicum cap. IV.

Sequitur in operibus misericordiae, de facie nuditatis proximi tegendae. Unde Dominus: «Nudus eram, et cooperuistis me (Matth. XXV) ,» non tantum hospitio, sed et vestimento, ne illam prohibitionem meam incurreretis: «Cum videris nudum operi eum, et carnem tuam ne despexeris (Isa. LVIII) ,» non operiendo. Hanc gratiam habens Job, ait (cap. XXXI) : «Si despexi praetereuntem, eo quod non haberet indumentum, et absque operimento pauperem; si non benedixerint mihi latera ejus, et de velleribus ovium mearum calefactus est.» Item Dominus: «Qui habet duas tunicas, det unam non habenti, et qui habet escas, similiter faciat (Luc. III) .» Martinus supererogando pallium cum paupere dimidiavit, imo, quod plus est, unicam tunicam, et totam pauperi dedit (Utrumque fecit, ut est in Vita ejus per Sulpitium Severum). Item Actuum apostolorum cap. IX: «Adveniente Petro, circumsteterunt illum multae viduae flentes,» etc.

Sequitur: «Infirmus eram,» vel «in carcere, et [Col. 0326B] visitastis me (Matth. XXV) .» Non tantum visitatione impendendae necessitatis, et adhibendae consolationis, sed etiam visitatione liberationis, quae excellentior est prima. De qua Dominus per David ait: «Domine, quis similis tui, eripiens inopem, et egenum de manu fortiorum ejus (Psal. XXXIV) ?» Hac gratia pollens Job, ait c. XXIX: «Pater eram pauperum. Conterebam enim molas iniqui, et de dentibus illius auferebam praedam.» Et David: «Pupillo et orphano,» id est cuilibet miserabili personae, «tu eris adjutor (Psal. IX) .» Hac digniori specie visitationis (Vide cap. CXXIII) , Nicolaus tres pueros morti addictos liberavit; Daniel (cap. XIII) , Susannam, pluresque sancti alios innocentes incarceratos.

Septimum opus misericordiae legitur apud Tobiam (cap. II) ; qui tota die jejunus et famelicus, cum sederet ad mensam in vespera, et audiret quemdam contribulem suum insepultum, surrexit cito, et sub discrimine capitis sui, sepelivit cadaver ejus, totus huic operi deditus. Hac gratia Antonius (non habens ferramentum, famulantibus et coadjuvantibus sibi duobus leonibus) sepelivit Paulum (S. Hier. in Vita Pauli primi eremitae ) inhumatum et appodiatum ad arborem, in modum orantis inveniens. Hac Zozimas unico leone obsequente [Col. 0326D] sepelivit cadaver illius sanctae poenitentis Mariae, scilicet Aegyptiacae. Unde versificator ille:

Sed cum terra ad terram revertatur (Gen. III) , videtur non esse curandum de sepultura mortuorum, quod absit! Hoc enim opere multi Deo placuerunt. [Col. 0327A] Et potius nos juvamus sepeliendo mortuos, quam ipsos, ut non sit sumptuosa sepultura. Ea enim, ut testantur sancti potius est ad aggravanda peccata defuncti, quam in remedia. Melius enim est ut vendantur et dentur pauperibus, quia:

Jejunium potissima pars est «faciei euntis in Jerusalem (Luc. IX) .» Jejunio generali abstinetur ab omni peccato mortali; jejunio speciali, de quo hic, [Col. 0327B] a cibo et potu. Hoc consecravit Dominus «jejunans in deserto quadraginta diebus et quadraginta noctibus (Matth. IV) .» Quod praefiguratur per jejunium Moysi (Exod. XXIV) , et jejunium Eliae (III Reg. XIX) . De hoc ait Propheta in persona Domini: «Humiliabam in jejunio animam meam (Psal. XXXIV) .» Et Dominus in Evangelio: «Hoc genus daemonii non potest ejici, nisi in oratione 296 et jejunio (Marc. XII) .» Et Apostolus: «Exhibeamus nos sicut Dei ministros, in multa patientia, in jejuniis, in charitate non ficta (I Cor. VI) .» Et Dominus in Matth. c. VI: «Cum autem jejunatis, nolite fieri sicut hypocritae tristes. Exterminant enim facies suas, ut appareant hominibus jejunantes. Tu autem, cum jejunas, unge caput tuum, et faciem tuam lava, ne [Col. 0327C] videaris hominibus jejunans, sed Patri tuo,» etc. Est autem jejunium avari detestabile, et est jejunium medici indifferens, et est jejunium hypocritae, et superbi exsecrabile, de quo supra. Hoc jejunio jejunavit Pharisaeus, qui ait: «Jejuno bis in Sabbato,» etc. (Luc. XVIII.) Et est jejunium Christiani, in maceratione carnis, siccum et sobrium. Quod quasi describens Hieronymus (in ep. ad Eustochium De custodia virginitatis ), ait: Biduanis et triduanis praefertur jejuniis venter semper esuriens et sobrius. Joel autem ad hoc jejunium utile nos invitans, ait, cap. II: «Convertimini ad me in toto corde vestro, in jejunio, et fletu et planctu; et scindite corda vestra, et non vestimenta vestra.» Et Isaias, [Col. 0327D] cap. LVIII: «Quare jejunavimus et non aspexisti, humiliavimus animas nostras, et nescisti?» Respondit: «Ecce in die jejunii vestri invenitur voluntas vestra, et omnes debitores vestros repetitis. Ecce ad lites et contentiones jejunatis, et percutitis pugno impie. Nolite jejunare sicut usque ad hanc diem, ut audiatur in excelso clamor vester. Nunquid tale est jejunium quod elegi, per diem affligere hominem, animam suam? Nunquid contorquere quasi circulum caput suum, et saccum, et cinerem sternere? Nonne hoc est magis jejunium, quod elegi? dissolve colligationes impietatis, solve fasciculos deprimentes, dimitte eos qui confracti sunt liberos, et omne onus disrumpe,» etc. Item Ecclesiasticus, cap. XXXIV: «Qui baptizatur a [Col. 0328A] mortuo, et iterum tangit eum, quid prodest lavatio illius? Sic homo qui jejunat in peccatis suis, et iterum eadem faciens, quid proficit humiliando se? Orationem illius quis exaudiet?» Item Zacharias, cap. VII: «Cum jejunaretis et plangeretis in quinto et septimo per hos septuaginta annos. Nunquid jejunium jejunastis mihi?» etc. Item Jonae, cap. III: «Et crediderunt Ninivitae in Dominum, et praedicaverunt jejunium, et vestiti sunt saccis a majore usque ad minorem,» etc.

Haec fuit via sanctorum pallidorum et exsanguium tendentium ad patriam. Ut enim testatur Hieronymus (in Vita sancti Pauli ), Paulus primus eremita semper jejunavit, quousque de coelis sibi panis mitteretur. Qui duplicatus est, cum ad eum [Col. 0328B] veniret Antonius. Cui ille: Eia, frater, comedamus, duplicata est nobis annona. Et, quod incredibile nobis videtur, sanctus Hilarion (Idem in Vita S. Hilarionis ) quinque caricis in die per quindecim annos contentus fuit. Sed tunc senex et imbecillis frusto panis hordeacei refectus est. Sancta Aegyptiaca quadraginta annis vixit de duobus panibus, et radicibus. Hieronymus (in ep. ad Marcellam, quae incipit: Ambrosius ) contentus fuit vili olusculo, pane cribrario et aqua. Sed hoc arctissimum jejunium pro ignavia et corruptione nostra attingere non possumus. Sit ergo nobis jejunium arctum de pane et aqua, ita etiam, ut rationabile sit obsequium nostrum (Rom. XII) . Nolumus enim exspoliari, [Col. 0328C] sed supervestiri. Tria enim debentur asino: pabulum, ut sustentetur; virga, ne recalcitret; onus, ut utilis sit domino. De primo dicitur: «Nemo carnem suam 297 odio habuit (Ephes. V) .» A Deo enim creata est, non a diabolo, ut dicit Manichaeus. Et Apostolus: «Carnis curam feceritis,» ita tamen quod «non in desideriis (Rom. XIII) .» De secundo ait idem Apostolus: «Castigo corpus meum, et in servitutem redigo, etc.» (I Cor. IX.) De tertio idem: «Alter alterius onera portate (Gal. VI) .» In primo invenitur naturae sustentatio, in secundo gratiae et legis inchoatio, in tertio legis impletio et consummatio. In primo natura, in secundo disciplina, in tertio charitas ad proximum. Sed sobrietas Mahometicorum hodie superat sobrietatem Christianorum. [Col. 0328D] Unde eorum principes Saladinus, audiens Christianos usos esse tribus ferrulis, vel quatuor, ait, tales non esse terra dignos.

Sobrietatem omnino perimit gastrimargia. Propter quam pestem, ut avertatur a populo Dei orans Propheta, ait: «In camo et freno,» minore et majore constrictione et refrenatione, «maxillas eorum constringe,» parcius dando eis victualia; «qui,» in abundantia, propter gulam, «non approximant ad te (Psal. XXXI) ,» sed elongantur. Unde et Apostolus ad Romanos cap. XII: «Obsecro vos, fratres, per misericordiam Dei, ut exhibeatis corpora [Col. 0329A] vestra hostiam viventem, sanctam, Deo placentem, rationabile obsequium vestrum, et nolite conformari huic saeculo nequam, sed reformamini in novitate sensus vestri.» Et alibi: «Nescitis, quia corpora vestra templum sunt Spiritus sancti? Tollens autem membrum Dei, faciam membrum meretricis? (I Cor. VI.) » Vicina enim sunt venter et genitalia. Et item: «Qui Christi sunt, carnem suam crucifixerunt cum vitiis et concupiscentiis, stigmata Domini Jesu portantes in corpore suo (Gal. V, VI) ,» per abstinentiam, et arma poenitentium. Sed «et mortis responsum acceperunt (II Cor. I) ,» jugiter mortis memoriam habentes, vel mortificationem carnis sibi contra vitia respondentem, juxta illud: «Propter te mortificamur tota die, estimati sumus [Col. 0329B] sicut oves occisionis (Psal. XLIII) .» Unde David psalmo XXXII: «Confitemini Domino in cithara, in psalterio decem chordarum psallite illi;» hoc est in carnis mortificatione a qua incipiendum.

Primo itaque domandum est jumentum et infrenandum, ut composito gradu vehat Spiritum sanctum. Unde Gregorius: Ure igne tribulationis poenitentiae, primo renes nostros, Dalilam comprimendo, dehinc ure cor nostrum igne Spiritus sancti et tui amoris. Ob hoc etiam Dominus discipulis ait: «Sint lumbi vestri praecincti» primo, «et» post «lucernae ardentes in manibus vestris (Luc. XII) .» Non nisi lumbis praecinctis Joannes, Jeremias, et alii praedicaverunt. «Nabuzardan» enim princeps coquorum, [Col. 0329C] id est venter ferculorum, primo «destruxit muros Jerusalem (Jerem. LII) ,» et omnia munimenta animae Christianae religionis.

Primo igitur infrenes equum, ne sit tibi «fallax ad salutem (Psal. XXXII) ,» ne «equum,» et «asscensorem 298 Dominus projiciat in mare (Exod. XV) .» Qui «autem servum delicate paverit, inveniet eum contumacem (Prov. XXIX) .» Potius doma corpus tuum, ut habeas servum obedientem cum illo, qui ait: «Castigo corpus meum, et in servitutem redigo, ne aliis praedicans ipse reprobus inveniar (I Cor. IX) .» Et cum Propheta orante sic: «Confige timore tuo carnes meas, etc. (Psal. XVIII) .» Unde Hieronymus super Marcum (in Comment. in c. I) : Andreas, id est virilis est, qui viriliter facit [Col. 0329D] vim perditioni mortis suae, id est corpori, quod saepe per fomitem est causa mortis, nisi refrenetur. Vim facit dico, adeo ut: «responsum mortis in se habeat (II Cor. I) ,» et «animam semper in manibus suis portet (Psal. CXVIII) .» Item Exodi cap. XXXII: «Sedit populus manducare et bibere, et surrexerunt ludere,» hoc est idololatrare, quia: «fecerunt vitulum in Oreb et adoraverunt sculptile (Psal. CV) .» Vide ergo quid faciat otium, et cibus alienus, et superfluus: peperit idololatriam, omnem otiositatem, et omnem superbiam, et omnem superstitionem. Unde Dominus: «Cavete ne graventur corda vestra crapula et ebrietate (Luc. XXI) ;» ne sitis his similes: «Quorum Deus venter est (Phil. III) ;» et illis:

Gulam et ebrietatem conjungimus; quia, sicut gula, ita et ebrietas ventrem distendit, carnem accendit, libidinem fovet et nutrit. Unde Lot, quem non vicit Sodoma, vicerunt vina, ut committeret incestum cum filia (Gen. XIX) . Noe, etiam rectori arcae et praefecto generationibus suis, ebrietas nudavit femora (Gen. IX) . Habet autem gula quatuor satellites: Quid, quantum, quale, quando. Quid consistit et attenditur in genere edulii; quantum, in quantitate; quale, in condimento cibi, vel salsamenti vel etiam utilitate; quando in temporis maturitate [Col. 0330B] et frequentia. Unde: «Vae terrae cujus rex puer est et principes mane comedunt (Eccle. X) .»

Unde Poeta:

Item philosophus (idem, epist. 89) : Ad vos [Col. 0330D] transeo, quorum profunda et insatiabilis est gula.

Item Hieronymus ( Ad Furiam De viduitate servanda ): [Col. 0331A] Quidam impinguati et dilatati de patrimonio Crucifixi, dapibus et vino ventrem confundunt et distendunt, ventris officio dissuetum, conversum in saccum; marcidos cibos et putridos ingerunt et egerunt, stomachumque aestuantem potione sedant, et relevant, ut Saul aquas bibens singulis noctibus inebrietatus, vide in lib. I Regum, cap. XXVI. Quibus, quia nec frugalitas, nec castitas inest, sed patiuntur damna, servorum murmura et dissensiones eorum, qui non ex quanto, sed quantum consumant et devorent attendunt. Quod si Apostolus, o filia, «castigat corpus suum, et in servitutem redigit, ne aliis praedicans ipse reprobus efficeretur (I Cor. IX) ;» quomodo tu juvencula adhuc in fervore juventutis posita, dapibus et vino plena, de castitate [Col. 0331B] eris secura? Quod si Vesuvius ardens, si Olympus ignivomus, si Aethna vaporibus plena caloribus ardet; quanto magis juveniles medullae vino et dapibus plenae et inflammatae? Unde poeta:

Primo igitur premit corpus, hinc fremit mundus, deinde insidiatur diabolus. Ejiciunt etiam hominem de domo haec tria. Primo, litigiosa uxor (Prov. XXI; XIX) , id est carnis tentatio; hinc fumus, peccatum ignorantiae; deinde stillicidium, aliena et quaecunque suggestio extrinseca. Primo autem tentat hominem [Col. 0331D] «concupiscentia carnis, hinc concupiscentia oculorum (I Joan. II) ,» tandem «superbia vitae (ibid.) .» Item Hieronymus ad Furiam: Magnae et sollicitae virtutis est superare quod nata sis in carne, vivere in carne et non secundum carnem, sed supra carnem tecum pugnare quotidie, animamque tuam mundam et impollutam quasi centum oculis Argi custodire (OVID. in Metam.) , inclusumque hostem superare. Etiam poeta mores informans, ait:

[Col. 0332A] Patet ergo ex sanctorum auctoritatibus abstinentiam et sobrietatem collactaneas et nutrices esse continentiae, gulam vero luxuriae. Venter enim mero aestuans de facili labitur in libidinem. Cave tibi, ne prosternaris in convivio inter epulas cum filiabus Job (Job I) . Gregorius (lib. II Moral. cap. 9) : In majoris fratris convivio filios Job Satan obruit, non quod illi ventri vacabant, sed tamen quia inter convivia intentio mentis bona minus fervet et minus providet. Samson inter epulas Philisthaeos prostravit (Judic. XVI) . Nabuchodonosor abutens epulis, et vasis Domini audivit hanc vocem terribilem: Mane, techel, phares (Dan. V) , quam secuta est destructio domus ejus. Holopherne ebrietate nimia sopito, Judith abscidit caput (Judith XXIII) . Ebrietas hominem [Col. 0332B] sui, et Dei immemorem facit, infinita monstra parit, consilia detegit, non compatitur super contritione. Unde Saul aquas bibens singulis noctibus inebriatus, ut primo Regum, cap. XXVI. Quia quid non ebrietas designat?

Item Josue, cap. XI: «Equos eorum subnervavit,» etc. Gastrimargi sunt similes Esau, qui «vendidit primogenita sua propter lenticulam rufam, et amisit benedictionem paternam (Gen. XXV) .»

Ex gulositate nascuntur fornicatio simplex, adulterium, incestus, et ignominiosa libido, vel turpitudo Sodomorum. Simplex fornicatio est coitus illicitus soluti cum soluta, vel econtrario. Quod crimen maxime detestandum, quia ut ait Apostolus: «Fornicatores et adulteros judicabit Deus (Heb. XIII.) Neque fornicatores neque adulteri intrabunt in regnum Dei (Eph. V) .» Hoc vitio, homo dignitatem suam et imaginem Dei amittit, adeo ut totus absorbeatur, terraque efficiatur et de rationali mutetur in reptile et jumentum. De hujusmodi Joel ait: «Putruerunt ut jumenta in stercore suo (Joel. I) .» «Qui enim fornicatur in corpus suum [Col. 0333A] peccat (I Cor. VI) .» Appetitus fornicationis anxietas est, satietas poenitentia. Unde qui abscidit sibi linguam ne fornicaretur, ait. Absit ut tanti emam, unde poeniteam. Hanc sicut in opere, ita et in voluntate Dominus eam prohibet: «Qui viderit mulierem ad concupiscendam eam, jam moechatus est in corde suo (Matth. V) .» Unde Daniel propheta (cap. X) vidit virum succinctum lumbos zona aurea. «Joannes vidit virum succinctum mamillas lamina aurea (Apoc. I) ,» quasi, «ure renes meos et cor meum (Psal. XXV) .» Ob hoc maxime fugienda est fornicatio, quia viscosa est, et quod, cum caeteris vitiis possumus luctari, de ea autem dicitur: «Fugite fornicationem (I Cor. VI) .»

Adulterium quoddam est simplex, scilicet soluti cum conjugata vel econtrario; quoddam duplex et majus, scilicet conjugati, cum conjugata, vel econverso. Adulterium homicidio videtur esse par crimen. Unde Dominus adulteram, in lege, sine remedio praecepit lapidari (Deut. XVII, XXV) . Juxta enim quantitatem peccatorum lex statuit quantitatem poenarum. Unde maxime timendum est, ne Ecclesia erret, cum haec instituta a Domino non observet. Item Augustinus ⁜ (9) : Adulteri secundum locum tenent apud inferos, primum incestuosi, et negantes Deum. Adulterium tamen credo majus esse [Col. 0333C] crimen 302 quam incestum commissum in quarto genere consanguinitatis

Item Salomon: «Adulterorum filii non prosperabuntur (Sap. III) .» Item Parabolarum cap. VII. «Veni, inebriemur, et fruamur cupitis amplexibus,» etc. Item; in Legenda S. Marcelli ⁜ (10) legitur quod mulier quaedam, quia nobilis, sprevit virum, et adhaesit carni alteri, mortua tandem est. Solemniter et cum pompa ad tumulum deducta, honorifice sepulta, et ipso die a serpente ignivomo est effossa, qui vasculo, scilicet membro, quod viro abstulit, incubuit et corrosit; sicque ei diabolus abstulit sepulcrum et humanitatis obsequium, indigne ferens quod [Col. 0333D] corpus ejus in terra quiesceret, eo quod vas viri, quod sibi «in sanctificationem observasse (I Thes. IV) » debuit, abstulisset.

Vitium Sodomorum fuit «abundantia panis et superbia vitae, et superfluitas vini (Ezech. XVI) .» Hoc vitium redarguens Dominus, Genes. cap. XIX, ait: «Homines autem Sodomitae pessimi erant, et peccatores coram Domino nimis.» Item cap. XVIII: «Clamor Sodomorum, et Gomorrheorum multiplicatus est, et peccatum eorum aggravatum est nimis. [Col. 0334A] Descendam et videbo, utrum clamorem, qui venit ad me, opere impleverant.» Glossa. Novitas tantae et inauditae turpitudinis, quasi admirationem et dubitationem parit in audiente. Unde Dominus quasi admirans, et dubitans super tanto scelere, introducitur sic loquens: «Descendam et videbo utrum,» etc. Incredibile enim mihi videtur homines tantum flagitium perpetrasse. Gregorius (lib. XIX Mor. c. 14) . Peccatum est in voce, quando est in actione cum tenui nota.

In clamore est, quando est in libertate cum manifesta sceleris patratione. De tantum duobus ergo peccatis tanquam maximis et paribus, homicidio scilicet et vitio sodomitico, legitur clamor ascendisse ad Dominum de terra. Legitur Dominus conqueri, [Col. 0334B] ideo scilicet, quod «masculum et feminam creavit ad multiplicandos homines (Gen. I) ;» homicidae autem et sodomitae hos destruunt et perimunt ut hostes, et praecipui adversarii Dei et generis humani, quasi: Tu homines creasti, ut multiplicarentur, nos vero dabimus operam, ut opus tuum minuatur et destruatur. Item, cum Dominus poenam pro aliis peccatis infligendam differat, pro hoc patientiam et bonitatem sibi innatam videtur exuisse, non exspectans sodomitas ad poenitentiam, sed eos magis puniens temporaliter igne coelitus misso (Gen. XIX) , consummaturus tandem poenam illorum per ignem gehennae. Item, Dominus virum plasmavit de limo terrae in agro Damasceno, formaturus [Col. 0334C] mulierem de costa ejus in paradiso. Unde ne crederet quis eos fore androgynos praeoccupans formationem mulieris, ait: «Masculum 303 et feminam creavit eos (Gen. I) ,» quasi: Non erit consortium viri ad virum, vel mulieris ad mulierem, sed tantum viri ad mulierem, et econtrario. Unde Ecclesia homini androgyno, id est habenti instrumentum utriusque sexus, aptum scilicet ad agendum et patiendum, instrumento, quo magis calescit, quove magis est infirmus, permittit uti.

Si magis calescit, ut vir, permittunt eum ducere; si vero magis mollescat, et mulier permittunt ei nubere. Si autem in illo instrumento defecerit, nunquam concederetur ei usus reliqui instrumenti, sed perpetuo continebit, propter vestigia alternitatis vitii [Col. 0334D] sodomitici, quod a Deo detestatur. Item ad Romanos, cap. I: «Propter quod tradidit illos Deus in desideria cordis eorum, in immunditiam, ut contumeliis afficiant corpora sua in semetipsis, in passiones ignominiae. Nam feminae eorum immutaverunt naturalem usum, in eum usum, qui est contra naturam. Similiter et masculi, relicto naturali usu feminae, exarserunt in desideriis suis, invicem masculi in masculos turpitudinem operantes, traditi in reprobum sensum, ut faciant ea quae non conveniunt.» Item epist. Judae (vers. 7) : «Sodoma, et Gomorrha et finitimae civitates, quia exfornicatae sunt, et abierunt post carnem alteram,» masculi cum masculis [Col. 0335A] turpitudinem agentes, mulieres cum mulieribus. Viri enim et uxoris est una caro: «factae sunt exemplum ignis aeterni poenam sustinentes (Gen. II) ,» in praesenti. Item Levit. cap. XVIII: «Non commisceberis cum masculo coitu femineo, quia abominatio,» et ignominia et ineffabile est. Coitum etiam masculi cum masculo pari poena punit, ut coitum hominis cum bruto, scilicet morte. Unde Levit. cap. XX: «Qui dormierit cum masculo coitu femineo, uterque operatus est nefas, morte moriantur.» Sed nunc quomodo abierunt haec in desuetudinem, ut quae graviter punit Dominus, intacta relinquat Ecclesia; et quae leviter punit, ipsa gravissime puniat? Timendum ne hoc ex avaritia procedat, illud vero ex refrigerio charitatis omittat. Hi destructores hominis [Col. 0335B] similes sunt Onan, qui effudit semen in terram, et nolens suscitare semen fratri, percussus est a Domino (Gen. XXXVIII) . Hi, ut Isaias ait (cap. I) , sunt quasi Sodoma, et Gomorrha, id est muti a laude Dei et asperi enormitate peccatorum. Item I epist. ad Tim. I. Item ad Coloss. III: «Mortificate ergo membra vestra quae sunt super terram,» etc. Item Josue, cap. VI: «Maledictus vir, qui suscitaverit et aedificaverit Jericho, in primogenito suo fundamenta illius jaciat, et in novissimo liberorum ponat portas ejus.» Multo magis maledictus est suscitans peccatum Sodomorum, perdens sic primogenitum et novissimum filiorum, fidem scilicet cum humilitate, etiam pro enormitate. Et in detestationem hujus criminis Deus offensus est terrae illi, convertens Pentapolim [Col. 0335C] in mare Mortuum, ut non vivat piscis in eo, nec enatet navis in qua fuerit homo. In qua terra sunt arbores ferentes poma, quae ad tactum evanescunt, emittentia pulverem et favillam (Sap. X) . Etiam pro solo respectu ad Sodomam, uxor Loth conversa est in terram et statuam salis (Gen. XIX) , quasi diceret Dominus: Nolo ut hujus criminis aliqua sit memoria, aliquis respectus, aliquod 304 vestigium pro enormitate illius. Hujusmodi homines spastici enervati sunt feminae reservatae a Pharaone ad delicias suas, qui se masculos convertunt in feminas, abutentes coitu feminino. Hi sunt imitatores Sardanapali, qui vir corruptior fuit omni muliere. Jeremias etiam in fine Threnorum, super omnem planctum et dolorem urbis ruinae et captivitatis, adjicit planctum [Col. 0335D] et gemitum super vitio sodomitico habitum, dicens: «Adolescentibus impudice abusi sunt, et pueri in ligno corruerunt (Thren. VI) .» Hi non tantum muti, sed etiam caeci efficiuntur percussi aorasia palpantes ad ostium Loth in meridie (Gen. XIX) , ut videntes non videant. Item Isaias, cap. LXVI: «Qui sanctificabantur, et mundos se putabant in hortis post januam vel post ostium intrinsecus, etc.» Item Joel III: «Posuerunt puerum,» etc. Item: Ubi vir nubit in feminam, armentur leges, exserantur jura.

Dominus ingratitudinem ceu pessimam faciem [Col. 0336A] culpae, redarguens, ait in Matthaeo, cap. XVIII: «Serve nequam, omne debitum dimisi tibi, quoniam rogasti me: Nonne oportuit et te misereri conservi tui, sicut et ego tui misertus sum? Et iratus dominus ejus, tradidit eum tortoribus, quousque redderet universum debitum, etiam usque ad ultimum quadrantem.» Hieronymus, Augustinus et Ambrosius ⁜ (11) : Tanta est pestis ingratitudinis, quod si non dimiserimus ex corde, quod in nos delinquitur, et hoc omne quod per poenitentiam [M. misericordiam] dimissum erat, a nobis exigitur et revocatur; etiam secundum leges manumissus et liber pro ingratitudine revocabatur in servitutem. Athenienses (VALER. MAX. lib. V, cap. 3) etiam nequissima habuerunt ingenia, et tamen aequissima jura, quia ingratos, ut alios criminosos [Col. 0336B] punientia. Gratissimi tenemur esse Deo, quia creavit nos, et maxime quia recreavit, quia: «Quid retribuam Domino pro omnibus quae retribuit mihi? Calicem salutaris accipiam (Psal. CXV) .» Sola digna retributio est mortem morte recompensari: «sed nondum restitimus usque ad sanguinem (Hebr. XII) .» Si igitur de condigno, tam gratus teneris esse Deo, ut mortem morte recompenses; quam ingratus es ei, si peccando, eum ad iram provocas! «Nabal vir stultus (I Reg. XXV) » pro ingratitudine interfectus est a Domino. David enim egenti et algenti cum commilitonibus suis exsulibus in solitudine, arcentique saepe lupos ab ovibus ejus, negavit benedictionem ens in tonsura ovium, insuper et ei convitia et contumelias intulit, dicens: [Col. 0336C] «Quis est David, et quis est filius Isai? Hodie increverunt servi super terram, qui fugerunt dominos suos (ibid.) .» Quam gratus autem fuerit David benevolis suis patet ex II Reg. (cap. XVI) . Qui etiam Semei sibi exprobranti, maledicenti et improperanti remisit omnem injuriam et cum Siba et Miphiboseth divisit haereditatem paternam; qui etiam filium Berzellai jam senis, qui eum benigne susceperat in 305 adversitate cum urgeretur inopia, sublimavit (II Reg. XIX) . Ezechias, quia Domino gratias non egit super incredibili victoria habita de Sennacherib, aegrotavit usque ad mortem; qui poenitens sanatus est a Domino (IV Reg. XX) . Cum tandem gratias agens, prorupit in hoc Canticum, dicens: [Col. 0336D] «Ego dixi: In dimidio dierum meorum vadam ad portas inferi,» etc. (Isai. XXXVIII.)

Item Dominus in Evangelio Lucae, cap. XVII, de decem leprosis mundatis, ait: «Nonne decem mundati sunt, et novem ubi sunt? Non est inventus qui rediret, et daret gloriam Deo,» ei agendo gratias super collata sanitate, «nisi hic alienigena.» Domestici autem et cognati solent esse maxime ingrati. Item in Deuteronomio Dominus volens nos esse gratos, etiam inimicis pro modico beneficio, ait cap. XXIII: «Non abominaberis Idumaeum, quia frater tuus est; nec Aegyptium, quia advena fuisti in terra ejus et pavit te. Qui nati fuerint ex eis in tertia generatione, intrabunt Ecclesiam Dei.» Item, [Col. 0337A] II Regum, cap. IX, ait David ad Miphiboseth: «Ne timeas quia faciens faciam in te misericordiam propter Jonathan patrem tuum, et restituam tibi omnes agros Saul patris tui, et tu comedes panes in mensa mea semper.» Item Valerius Maximus (lib. V, c. 3) : Popilius Laenas a Cicerone, pro eo perorante in causa capitalis criminis, liberatus est: quem postea a senatu et Antonio proscriptum persecutus est, caputque amputavit (quod pro capite ejus peroraverat) ferens illud ad senatum, quasi optima spolia. Infelix, sceleratissimus et ingratissimus omnium hominum, qui a patre proprio homicidium inchoans, patrem patriae occidit. Invalidae autem ad hoc monstrum sugillandum sunt litterae. Tam miserabilem enim Ciceronis casum non est qui digne fleat, quia [Col. 0337B] jam alter Cicero non exstat. Popilius neminem odit, nisi quis plurimum debet. Periculosum est ergo multa beneficia in aliquem conferre, quia cum turpe est non reddere, vult non esse, cui reddat. Item Seneca (epist. 19) : Leve aes amicum facit, grave inimicum.

Cum multiplex sit facies culpae euntis in gehennam, generaliter quot vitia induimus, tot facies, vultus, et imagines brutorum animalium nobis superinducimus. Unde Dominus in Isaia, cap. L: «Veni, et non erat vir: vocavi, et non erat qui audiret.» Et in eodem: «Torcular calcavi solus, et de gentibus non erat vir mecum (Isai. LXIII) ;» quia «singulariter [Col. 0337C] sum donec transeam (Psal. CXL) .» Hieronymus (ep. 18, ad Marcellam, incip. Ambrosius) : Vir nec homo est, qui per crudelitatem imaginem leonis sumit. Unde Apostolus: «Dominus eripuit me de ore leonis (II Tim. IV) .» Et: «Ite, dicite vulpi illi (Luc. XIII) ,» Herodi, propter dolositatem. Libidinosis dicitur: «Equi insanientes in feminas (Jer. V) .» Voluptuosis et immundis: «Nolite spargere margaritas ante porcos (Matth. VII) .» Detractoribus et maledicis: «Nolite Sanctum 306 Dei dare canibus (ibid) .» Superbis: «Volucres coeli, qui ponunt os suum in coelum (Psal. LXXII) .» Curiosis et avaris: «Pices maris, qui perambulant semitas maris (Psal. VIII) .» Rapacibus: «Scio quoniam intrabunt in [Col. 0337D] vos post discessionem meam lupi rapaces, non parcentes gregi (Act. XX) .» Malignis et venenosis: «Genimina viperarum (Luc. III) .» Et generaliter quocunque vel quibuscunque vitiis irretitis dicitur: «Nolite fieri sicut equus et mulus, quibus non est intellectus (Psal. XXXI) ;» quia, «Dominus de coelo prospexit super filios hominum (Psal. XIII) ,» etc. Et: «Homo, cum in honore esset non intellexit (Psal. LVIII) .» Et item: «Putruerunt jumenta in stercore suo (Joel. I) .» Et Isaias: «Onus jumentorum austri, vel visio quadrupedum in deserto (Isa. XXX) .» Cum autem tot animalium vultus induamus, diabolus autem tribus animalibus, sicut vasis et organis suis usus est, serpente, porco et homine, quos legitur intrasse. Porcus autem multam habet [Col. 0338A] convenientiam cum homine in corpore, sicut ex anatomia et divisione ejus patet: insuper et in spiritu, spiritu hominis rationalis quasi suffocato, et in spiritum bruti per immunditiam converso. Unde et filius prodigus pavit porcos in regione longinqua, pastus de siliquis porcorum (Luc. XV) . Propter hoc Dominus etiam super omne edulium, sub figura tamen, prohibuit carnem suillam (Levit. I) .

Notabiliter etiam notandum quod nullum animal ita recessit a Deo et a statu naturali, sicut homo transiens ad alteram carnem, vel naturali utens coitu sine certo et statuto tempore, superfluus in veste, cibo, et aliis necessariis. De hac imagine multiplici dicitur in psalmo: «Verumtamen imaginem eorum ad nihilum rediges (Psal. LXXII) .» Hieronymus [Col. 0338B] etiam hanc multiplicem faciem culpae, quasi sub epilogo comprehendens, ait in epist. 18 ( ad Marcellam ). Nunc ira personam leonis nobis inducit; nunc cura superflua, in annos plurimos duratura praecogitat, nec recordamur Evangelii dicentis: «Stulte, hac nocte auferent animam tuam a te: quae autem parasti, cujus erunt?» (Luc. XII.) Vestes non ad usus tantum, sed ad delicias conquiruntur, ubicunque compendium est, velocior pes, citus sermo, auris attentior. Si damnum (ut saepe fieri solet in re familiari) fuerit nuntiatum, vultus moerore deprimitur: laetamur ad nummum, amisso obolo contristamur. Unde, cum in uno homine animalium tam diversa sit facies, Propheta Dominum deprecatur sic, dicens: «Domine, in civitate tua imaginem [Col. 0338C] eorum dissipa (Psal. LXXII) .» Cum enim ad imaginem et similitudinem Dei conditi simus, ex vitio nostro personas nobis plurimas superinducimus. Et quomodo in theatralibus scenis, unus atque idem histrio, nunc Herculem robustum ostendit, nunc mollis in Venerem frangitur, nunc tremulus in Cybelem, ita nos (qui, si de mundo non essemus, odiremur a mundo), tot habemus personarum similitudines quot peccata.

Ad sugillanda vitia commendandasque virtutes pleraque in seminarium praedicationis, de hortulis sacrae Scripturae collegimus, et excerpsimus: plura et majora de auctoritatibus ejusdem ad praedicta, [Col. 0338D] industriae lectoris diligentis relinquentes, vel in calce disputationis nostrae de poenitentia adjungentes (supra, cap. 9) , quae destructiva est vitiorum et constructiva, et inchoativa virtutum: puta, ut quae est secunda tabula post naufragium, et contra omnia peccata et venena diaboli remedium et antidotum (HIER. ep. 8, quae est ad Demetriadem de Virginitate servanda, c. 5) . Ab hac, utpote saluberrima, Joannes Baptista Praecursor Domini, «Vox clamantis in deserto,» praedicationem suam inchoavit, dicens Matthaei cap. III: «Poenitentiam agite, appropinquavit enim regnum coelorum,» quasi: In proximo aperiatur janua, quia Christus venit. Et item (ibid) : «Progenies viperarum, quis demonstravit vobis [Col. 0339A] fugere a ventura ira? facite dignos fructus poenitentiae.» Salvator etiam, postquam jejunaverat in deserto, et tentatus fuerat a diabolo, coepit praedicare et dicere apud Matthaeum, cap. IV: «Poenitentiam agite, appropinquavit enim regnum coelorum.» Petrus etiam Judaeis crucifixoribus Domini venientibus ad eum, et quaerentibus, quomodo salvi fierent, ait: «Poenitentiam agite, et baptizetur unusquisque vestrum (Act. II) .»

Ad poenitentiae sufficientiam, perfectionem et integritatem, quatuor sunt necessaria, scilicet gratiae infusio, cordis contritio, oris confessio, operis digna satisfactio. Tria sine primo insufficientia sunt. Inutiliter enim conterimur, confitemur, satisfacimus, et labore poenae affligimur, sine infusione gratiae, [Col. 0339B] sine fide operante per dilectionem. Credas igitur, speres, et diligas, ut utiliter conteraris, confitearis, opereris. Hunc quaternarium ostendit et docet Propheta quatuor verbulis psalmi illius poenitentialis (Psal. L) : «Miserere mei, Deus,» per gratiae infusionem; «Dele iniquitatem meam,» per cordis contritionem; «Amplius lava me,» per peccati confessionem, «amplius» quam petere sciam, vel sufficiam. Vel «amplius,» ut nullum vestigium peccati in me remaneat, quo de facili recidivum patimur in peccatum. Vel «amplius,» quoad augmentum gratiae, non ad causam, vel quoad ordinem poenitentialis satisfactionis. Unde dicitur: «Munda me,» per operis satisfactionem.

Hic etiam quaternarius insinuatur in Cantico [Col. 0339C] amoris in hoc verbo, «Revertere,» quater repetito: «Revertere, revertere Sunamitis, revertere, revertere, ut intueamur te (Cant. XXI) .» Post condignam enim poenitentiae satisfactionem etsi prius tunc maxime, o Sponsa, «Rex concupiscit decorem tuum (Psal. XLIV) ,» quia tunc «tota pulchra es amica mea (Cant. IV) ,» etc. In psalmo etiam hic idem quaternarius exprimitur, ubi dicitur: «Psallite 308 Deo nostro, psallite; psallite Regi nostro, psallite sapienter (Psal. XLVI) .» Quod adverbium ultimo positum, sicut et verbum, quater cum eo repetendum est; quasi: «Psallite» per gratiae infusionem, et ita «sapienter,» sicque conterimini «sapienter,» post confitemini «sapienter,» deinde satisfacite de [Col. 0339D] commissis «sapienter.» Et notandum quod quadruplex est lavacrum hominis a peccato. Primum est baptismi ab originali peccato, in pueris; secundum, fidei etiam ab actuali in adultis: «Fide mundans corda eorum (Act. XV) .» Tertium effusionis sanguinis per martyrium, quod paucorum est; unde: «Qui laverunt stolas suas in sanguine Agni (Apoc. XXII) .» Quartum, post pactum baptismi fractum, poenitentiae quotiescunque iteratae, quae omnium est. Unde Isaias: «Lavamini, mundi estote, auferte malum cogitationum vestrarum (Isa. I) .» Debent autem fructus poenitentiae digni esse, quod erit, si poena injuncta responderit culpae. Unde Gregorius: «Facite dignos fructus poenitentiae (hom. 20 in Evang.) » Non enim poenitentiae vel fructus boni [Col. 0340A] operis est ei qui nihil vel parum peccavit, sicut ei qui malum vel plus peccavit.

Quanta autem debeat esse contritio et amaritudo cordis pro peccato ostendit Augustinus super cap. XI primae Epistolae ad Corinthios: «Quod si nosmetipsos dijudicaremus» tribunal nostrae mentis ascendentes, ratione pro judice praesidente, et cogitatione accusante, et conscientia testificante, timore tanquam carnifice nos torquente, ut quidam, quasi per lacrymas animae, dolor et sanguis proflueret poenitentiae severitate, «non utique judicaremur,» id est, damnaremur a Domino. Dum autem hic judicamur, temporalibus poenis a Domino corripimur, ut [Col. 0340B] non cum hoc mundo damnemur. Advocatum autem in hoc judicio poenitentiae, vel in futuro, legimus solum Deum in Cantico Ezechiae. Isaiae cap. XXXVIII, quasi diceret poenitens: «Domine, vim patior,» pressus consuetudine peccandi, timens ne timor, carnifex et lictor, me inducat in desperationem: quod ne fiat «Responde pro me,» fragilitatem meam juvando, peccata ignoscendo, quia, «quid dicam, aut quid respondebo tibi cum ipse fecerim?» Hoc quidem dicam: «Recogitabo omnes annos meos in amaritudine animae meae,» et poenitentiae meae. Item Joannes Baptista, Matthaei cap. III: «Qui post me venturus est, ipse baptizabit vos in Spiritu sancto,» suavitate baptismi, et fracto pacto ejus. «Baptizabit vos in igne,» id est in poena poenitentiali, [Col. 0340C] et interiore, et exteriore, excruciante vos ad modum ignis. Item psal, XLVII: «Ibi,» hoc est in poenitentia, «dolores, ut parturientis,» quia non nisi «in spiritu vehementi conteret naves Tharsis. Parturientis,» id est, parere conantis, cujus dolor non statim finitur. Non ait, parientis, quae cum parit, a dolore eripitur. Quantus autem fructus dolorem 309 parturientis, sequatur, adverte ut poeniteas. «Mulier enim, cum parit, tristitiam habet; cum autem peperit filium, jam non meminit pressurae propter gaudium, quia natus est homo in mundum (Joan. I) ,» hoc est in coelum. Item: «Euntes ibant et flebant mittentes semina sua, venientes autem venient cum exsultatione portantes manipulos [Col. 0340D] suos (Psal, CXXV) .» Et item: «Beati qui lugent, quoniam ipsi consolabuntur (Matth. V) .» Et item: «A timore tuo, Domine, concepimus et peperimus spiritum salutis (Isai. XXVI) ,» et poenitentiae.

Item Glossa: Quanta debeat esse contritio cordis pro peccato, animadverte in quatuor, quae gessit Dominus in suscitatione Lazari: «Turbavit semetipsum, infremuit spiritu, lacrymatus est, et clamavit: Lazare, veni foras (Joan. XI) .» Si haec egit Dominus pro quatriduano suscitando, quanto magis tibi lacrymandum, clamandum, qui lapide consuetudinis premeris, qui non tantum per quatuor dies, imo per multorum annorum curricula, fetidus computruisti in stercore tuo? Ergo, ut de abysso vitiorum susciteris, turba teipsum per dolorem, infreme [Col. 0341A] per gehennae horrorem, lacrymare per pietatem, «Miserere animae tuae placens Deo (Eccli. XXX) :» clama per confessionem, orationem et sanctam operationem, dicendo anima tuae: «O Lazare,» vel tibi Lazaro, «veni foras,» de abysso vitiorum.

Item, ut in te excitetur contritio, audi Hieronymum ad Heliodorum ( De laude vitae solitariae ): Quid facis frater, in saeculo, qui major es mundo? Ecce tuba canit: «Surgite mortui;» quia jam judex «crapulatus a vino (Psal. LXXVII) ,» judicaturus orbem in nubibus coeli, ad judicium procedit. Jam «gladius bis acutus,» quaeque obstantia demetens, ex ore ejus exit. Surge; quousque pigritaris? circumda tibi vallum, cinge te fossa; praepara te ad judicium Salvatoris, quia «qua hora [Col. 0341B] non putas, Filius hominis veniet (Luc. XII; Apoc. I; Matth. XXIV) .» Ut etiam conteraris, dicas cum Propheta: «Circumdederunt me gemitus mortis, dolores inferi circumdederunt me (Psal. XVII) .» Nec immerito. «Quis enim durare poterit cum ardoribus sempiternis (Isai. XXXIII) .» Ergo: «Domine, ne in furore tuo,» id est igne gehennae, «arguas me; neque in ira tua,» et igne purgatorio, «corripias me (Psal. XXXVII) ;» sed «miserere mei.» Hic ure, hic seca, ut veraciter cum Propheta dicere queam: «Conturbata sunt omnia ossa mea, et anima mea turbata est valde. Turbatus est a furore oculus meus.» Unde: «Rugiebam a gemitu cordis mei (ibid.) .» Item Jerem. (cap. IV) : «Ventrem meum [Col. 0341C] doleo,» pro spiritualibus nequitiis: «Ventrem meum doleo,» pro carnalibus desideriis; «Sensus mei turbati sunt in me. Non tacebo, quoniam vocem tubae audivit anima mea, clamorem praelii; contritio super contritionem vocata est, et vastata est omnis terra.» Idem, cap. VI, «Luctum unigeniti fac tibi planctum amarum, quia repente veniet diabolus vastator super nos,» nisi nobis praecaverimus. Idem, cap. VII. «Tonde capillum tuum, et projice, et sume indirectum (scilicet pro spiritualibus et aeternis bonis) planctum quia projecit Dominus et reliquit generationem vestram in ira furoris sui.» Idem, cap. VIII, IX: «Dolor meus super dolorem, in me cor meum moerens, super contritione filiae populi mei, contritus sum et contristatus, stupor obtinuit me. Quis igitur [Col. 0341D] dabit capiti meo aquam, et oculis meis fontem lacrymarum, et plorabo die ac nocte interfectos filiae populi mei.» Item 310 Job cap. VI, VII: «Utinam appenderentur peccata mea, quibus iram merui, et calamitas quam patior in statera. Quasi arena maris haec gravior appareret. Unde et verba mea dolore sunt plena, quia sagittae Domini in me sunt, quarum indignatio ebibit spiritum meum, et terrores Domini militant contra me. Unde et noctes laboriosas enumeravi mihi. Si dormiero, dico:» Quando consurgam? «Et rursum exspectabo vesperam, et replebor doloribus usque ad tenebras.» Item: «Lavabo per singulas noctes,» hoc est, per singula peccata, [Col. 0342A] «lectum,» conscientiae meae. «Lacrymis meis,» interioribus vel exterioribus, «stratum meum,» cum Arsenio, «rigabo:» quia, «peccatum meum contra,» vel coram, «me est semper (Psal. L) .» Item titulo psalmi CI: «Oratio pauperis cum anxiaretur in conspectu Domini.» Item Eremita pro lapsu in lubricum carnis, ait: «Doleo usque ad mortem, et nisi scandalum timerem, nomenque monachorum vilipendi facerem, omnibus publice peccatum hoc confiterer ⁜ (12) .» Item Deut. c. IV: «Cum quaesieris Deum invenies eum, si tamen toto corde quaesieris, et tota tribulatione animae tuae.»

Post confessionem cordis, sequitur de confessione [Col. 0342B] oris. Est enim triplex confessio: «cordis,» ut ait David: «Dixi confitebor, et tu remisisti (Psal. XXXI) ,» oris, et operis. Confessio autem oris, alia est ad fidem, alia ad poenitentiam. Item confessio ad fidem triplex est: cordis, de credendis, «Corde creditur ad justitiam;» oris, «Ore confessio fit ad salutem.» Et, «Qui me confessus fuerit coram hominibus, confitebor et ego eum coram Patre meo (Luc. XII) .» Haec sunt «cymbala bene sonantia (Psal. CL) ,» quorum neutrum sine reliquo resonat in casu et necessitate. Unde et hujusmodi confessio dicitur, quasi simul fassio, et magis proprie professio. Professio autem est singulare studium, vel officium, in quo quis merito suo et aliorum judicio excellit. Est etiam confessio operis ad fidem: quia, «Probatio dilectionis exhibitio [Col. 0342C] est operis. Majorem charitatem nemo habet ut animam suam ponat quis pro amicis suis (B. GREG. hom. 30 in Evang. Joan. XV) .» Ab hac sola antiquitus confessores denominabantur aliqui. Non enim confessor antiquitus et in primitiva Ecclesia dicebatur aliquis, nisi martyr, vel tractus et paratus ad experimentum gladii et martyrii. Unde Urbanus solitus quiescere inter sepulcra martyrum, bis factus est confessor, ductus ad experimentum gladii pro confessione nominis Christi, sed parcitum est ei. Nunc autem dilatatum est hoc nomen confessor usque ad confessionem poenitentiae, ut dicatur confessor quilibet vere poenitens. Est autem confessio ad poenitentiam triplex: Cordis, quae Deo fit; oris, quae [Col. 0342D] vicario Christi imperantis: «Ite, ostendite vos sacerdotibus (Luc. XVII) ;» et operis. Confessio autem oris ad poenitentiam triplici ex causa indicta et introducta est in Ecclesiam: ut superbo 311 prius et cervicoso incutiatur, humilitas, et verecundia, et erubescentia.

Graviter enim sumitur edulium, quod necessario sequi habet antidotum per increpationem et correptionem confessoris, ne recidivum patiatur peccator; tum etiam, quia ipsa oris confessio, maxima est pars satisfactionis. (Unde, sicut auctoritas habet: Quanto pluribus sacerdotibus confiteberis sub spe veniae, tanto celeriorem consequeris absolutionem [Col. 0343A] culpae) tum etiam propter peccati, et leprae cognitionem. Saepe enim quis ante confessionem criminale peccatum putabat veniale, et crimen majus, minus; de quo errore curatur a confessore per doctrinam. Unde in figura hujusmodi cognitionis et distinctionis leprarum, Moyses suspectos de lepra recludebat per septem dies, et item per alios septem, nisi prius, vel mundus, vel vere leprosus appareret (Levit. XIII) . Post decimum quartum vero diem eum inventum sanum, communioni hominum associavit, leprosum extra castra ejecit. Si Moyses tantam curam et diligentiam adhibuit figurae, saepe et iterum inspiciendo macula infectum, si leprosus esset, quanto major adhibenda esset veritati a sacerdotibus Evangelii? Utinam et tanta! Ad oris [Col. 0343B] etiam confessionem, nec non et cordis exprimendam, tundimus pectora, a simili mulieris tundentis ollam et excutientis muscas, saepeque et iterum inspicientis, si aliqua in fundo remanserit; ita et cor (quod est receptaculum malarum cogitationum, in quo omnia peccata concipiuntur, praeter ignorantiam) excutiendum est, tundendum et perscrutandum, ut nec vestigium peccati in eo remaneat

Quomodo etiam ore sit confitendum, Psalmista aperit, ubi ait: «Confitebor Domino nimis in ore meo (Psal. CVIII) .» Et item: «Confitebor Domino secundum justitiam ejus (Psal. VII) .» «Secundum» scilicet quod ipse est justus, imo «secundum» [Col. 0343C] quod ipse est justitia; non tantum «secundum» quod ipse est purus, sed «secundum» quod ipsa est puritas. Excoria te, scilicet, ut nulla circumstantia peccati lateat, nulla palliatione coloretur peccatum, sed sicut factum est manifestetur confessori.

De confessione operis ita dicetur. Haec autem triplex confessio dicetur in hac summula verborum: «In exitu Israel de Aegypto, domus Jacob de populo barbaro (Psal. CXIII) ;» per cordis confessionem. «Facta est Judaea sanctificatio ejus,» per oris confessionem; deinde, «Israel potestas ejus,» per confessionem operis. Peracta enim poenitentia homo potestatem suam ex magna parte consecutus est. Tunc enim primo potens est sui. [Col. 0343D] Prima enim confessio inchoat, secunda provehit, tertia consummat. Haec etiam triplex confessio notatur in illo breviloquio: «Notus in Judaea Deus, in Israel magnum nomen ejus: et factus est in pace locus ejus (Psal. LXXV) .» Prima sedemus cum Maria ad osculum pedum Domini, quae lacrymis rigavit pedes ejus, et capillis tersit, et unxit unguento (Luc. VII) : Et tu unguento compassionis, et operibus misericordiae ungas pedes ejus in terra, capillisque tergas, id est superflua abjiciendo pauperibus eroges, si vere poenitere desideras. Secunda, surgimus cum ea ad osculum manuum. Tertia, stamus ad osculum 312 capitis. Item David: «Praecinite Domino, et in confessione ejus (Psal. CXLVI) » primo: post, «psallite nomini ejus, quoniam suave (Psal. CXXXIV) .» Et rursum: «Introite portas ejus,» id est sanctae Ecclesiae, «in confessione atria ejus» primo; deinde, «in hymnis confitemini illi (Psal. XCIX) .» Quoniam, sicut «torques in naribus suis (Prov. XI) ;» ita «laus Dei in ore peccatoris (Eccli. XV) .» Item Judicum: «Quis praecedet nos ad praelium (Judic. I) ,» contra mundum, contra diabolum, contra corpus proprium? «Judas,» id est confessio: qui exemplum dedit primo intrandi mare rubrum, desertum, patiendi adversa, ut intraret terram promissionis, quam primo intravit. Haec est enim confessio quae poenitentem monet quaeque adversa patienter tolerare, ut mereatur ingredi terram viventium, regiumque nomen sortiri, et inter reges ascribi: «Vos genus electum, [Col. 0344B] regale sacerdotium (I Petr. II) . Juda, te laudabunt fratres tui (Gen. XLIX) .»

Ut autem confiteamur, necessarius est nobis confessor, qui circa poenitentes, ita debet gerere officium patris et matris, ut pungat et ungat. Verbera patris, et ubera matris habeat, oleumque et vinum Samaritani, quo curet vulnera sauciati (Luc. X) , non ob aliud institutus in Ecclesia, nisi, ut medicus, curet aegrotos; qui ad se accedenti, ut confiteatur, dicat: Fili, non mihi sed Deo scito te confiteri; me tamen in testem tuae confessionis vocans, peccata tua facis mea, quae, et tecum portare, meque [Col. 0344C] pro eis satisfacere, et, ut jam tecta, et velut propria celare promitto.

Sit ergo confessor prudens et discretus, mitis, suavis, dulcis et benignus, misericors et affabilis. Quandoque etiam, ut pater, mordacem habeat increpationem, ut ille, qui nolenti restituere ablata, quam ob rem nec ei satisfactionem injunxit. Qui cum super altare Domini obtulit, ait sacerdos: Absit me capi esca tua posita in muscipula; eumque sequens, cum sputo projecit post eum nummum, inquiens: «Pecunia tua tecum sit in perditionem (Act. VIII) .» Qui, sicut Cain vagus et profugus (Gen. IV) , sic irreverenter et profugus recedit a facie Domini. Qui confusus et compunctus in crastino rediit ad eum cum affluentia lacrymarum, [Col. 0344D] promittens se satisfacturum de peccato ad judicium ejus. Nec superbiant confessores, quasi praelati. Sunt enim cophini Ecclesiae stercorarii, non dico stercora, vel sua, vel aliorum in se portantes (sicut jumenta putrescentia in stercoribus suis [Joel. I] , et upupa, quae nidificat in stercoribus suis), sed cophini, sua et aliorum peccata «extra castra» Ecclesiae «portantes (Hebr. XIII) ,» quasi exportantes, non portantes; digni sic repleri fragmentis, quae superabundaverunt his (Joan. VI) , qui comederint cum Domino, ne pereant. De talibus etiam ait David: «Divertit ab oneribus dorsum ejus, manus ejus in cophino servierunt (Psal. LXXX) .» Hujus judicia multa sunt et magna, et difficilia, quia circa periculum 313 et salutem animae, vineae [Col. 0345A] Domini Sabaoth, vertuntur, qui ne minus discrete judicet, non habeat nimiam multitudinem confitentium. Sibi autem confessos saepe visitet, et secreto alloquatur, inquirens de statu eorum, et si egerint poenitentiam sine recidivo. Sapiens autem confessor tria semper et sufficientia ad poenitentiam, maxime sapienti confitenti injungit, scilicet, ut pro posse suo caveat et vitet omnem occasionem peccati, et maxime in his, quae de facili animum ad consensum trahunt. Secundum, ut fugiat dilationem confitendi. Tertium, negligentiam satisfaciendi. Frequenter etiam confitendum est exemplo illius sanctissimi abbatis de Longo-Ponte cui dictum est, ob exactissimam et frequentissimam confessionem quam faciebat: Quid sibi vult, [Col. 0345B] mi abba, quod ita frequenter confitemini? Cui ille: Adeo videtur mihi singulis diebus me prius non fuisse confessum, et quia aliquid de oblitis revoco, purius etiam et sincerius in aliquo confiteor, et saepe in majori humilitate quam prius.

Quantus autem sit effectus confessionis, patet, quia per eam «tecta sunt peccata (Psal. XXXI) » in judicio, etiam in praesenti miraculose, sicut legitur de daemoniaco exprobranti cuidam peccata sua; qui erubescens statim cucurrit ad confessionem, itemque redeunti daemoniacus ait: Scio quid egeris: Peccata tua quidem sub lingua mea habeo, sed ea publicare non valeo. Quidam etiam in mari, cum periclitaretur navis, coram omnibus publice confessi sunt; liberati autem a tempestate, nullam [Col. 0345C] peccati confessi memoriam habuere.

Item, quanta et qualis debeat esse confessio, Job cap. VII ostendens, ait: «Non parcam ori meo, loquar in tribulatione spiritus mei, confabulabor cum amaritudine animae meae.» Ut autem vera sit confessio, necesse est, ut sit humilis, simplex, pura et fidelis. «Sunt qui gloriantur cum malefecerint et exsultant in rebus pessimis (Prov. II) ,» qui peccata sua etiam «praedicant, velut Sodoma (Isa. III) ,» qui religiose vestiti et religionem professi, saepe impudentissime jactant mala sua praeterita; quae verbi gratia aliquando vel fortiter gladiatorio vel argute litteratorio gessere conflictu, seu aliud quid secundum mundi vanitatem favorabile, secundum [Col. 0345D] vero animae salutem nocivum, perniciosum et damnosum. Saecularis adhuc animi indicium est hoc, et humilis habitus, qui gestatur a talibus, non sanctae novitatis est meritum, sed priscae vetustatis operculum. Veterem hominem non exuunt, sed novo se palliant; commissa non diluunt, sed se ipsos non humiliter confitendo illudunt. «Deus autem non irridetur (Gal. VI) .» Pudet autem reminisci quorumdam tantam proterviam, ut non pudeat eos cum exsultatione lugenda jactare, quod et post susceptum sanctum habitum callide quempiam supplantaverint et circumvenerint in negotio fratrem, aut quod talionem pro convitio vel maledicto, id est «malum pro malo, aut maledictum pro maledicto» audacter «reddiderint (I Petr. III) .»

[Col. 0346A] Alii etiam usque ad omnem circumstantiam peccatum suum confitentur, 314 ut inde magis humiles confessori appareant. Haec autem confessio noxia et vana ex eo est quod non humiles sumus, tales tamen videri appetimus; appetere autem de humilitate laudem, humilitatis non est virtus, sed subversio. Verus humilis, vilis vult reputari, non humilis praedicari. Gaudet contemptu sui, hoc solo sane superbit quod laudes contemnit. Quid perversius, quidve indignius, ut humilitatis custos confessio, superbiae militet, et inde velis videri melior, unde videris deterior? Mirabile jactantiae genus, ut non possis putari sanctus, si non appareas sceleratus. At talis confessio speciem habens humilitatis, non virtutem; non solum veniam non meretur, sed [Col. 0346B] et provocat iram

Oportet etiam confessionem esse simplicem. Unde David: «Ne declines cor meum in verba malitiae, ad excusandas excusationes in peccatis (Psal. CXL) .» Ne refundas culpam in alium, nisi participem sceleris, et tunc etiam te potius accuses quam illum: de illo doleas, non excuses te per consuetudinem, per nobilitatem generis, per naturam, per societatem, constellationem vel fatum. Hoc est enim refundere culpam in Creatorem, ejusque bonitati detrahere, eamque attenuare et diminuere.

Sit etiam fidelis confessio, ut confitearis sub spe veniae, de indulgentia penitus non diffidens, sed confidens, ne tuo te ore, non tam justifices, quam condemnes. Judas traditor Domini et Cain fratricida [Col. 0346C] deterius confessi sunt et diffisi sunt. Alter inquit: «Peccavi tradens sanguinem justum (Matth. XXVII) .»

Alter ait: «Major est iniquitas mea, quam ut veniam merear (Gen. IV) .» Tota utriusque confessio infidelis fuit. Tu vero habeas funiculum hunc triplicem confessionis, qui «cito non rumpitur (Eccle. IV) ,» ut «itinere trium dierum vadas et sacrifices Domino Deo tuo in solitudine (Exod. V) .»

In conterendo, confitendo et satisfaciendo, necessaria est frequentia et perseverantia. Unde Augustinus [Col. 0346D] (lib. De vera et falsa poenit. qui falso ei ascribitur, c. 8): Poenitentia est quaedam dolentis vindicta, puniens in se semper quod dolet admisisse.

Et item (Id. ibid., c. 19) : Continue dolendum est de peccato, quod declarat ipsa dictionis virtus. Poenitentia enim est poenam tenere, ut semper puniat, in se ulciscendo, quod commisit peccando. Ille poenam tenet, qui semper vindicat, quod commisisse dolet. Poenitentia igitur est vindicta semper puniens in se quod commisisse dolet.

Quid restat nobis nisi dolere in vita? Ubi enim dolor finitur, deficit et poenitentia. 315 Si vero poenitentia finitur, quid relinquitur de venia? Tam diu gaudeat et speret de gratia, quandiu sustentatur [Col. 0347A] a poenitentia. Dicit Dominus: «Vade, jam amplius noli peccare (Joan. VIII) .» Non dixit: Non pecces, sed nec peccandi voluntas in te oriatur. Quod quomodo servabitur nisi dolor in poenitentia continue custodiatur? Hinc semper doleat, et de dolore gaudeat; et non sit satis, quod doleat, sed ex fide doleat et non semper se doluisse doleat.

Item in psalmo: «Ego autem in flagella paratus sum, et dolor meus in conspectu meo semper, etc. (Psal. XXXVII) .» Si non quotidie confitemur, saltem in fasciculo peccata collecta semel in die ad memoriam in amaritudine cordis revocemus. In hoc triplici funiculo necessaria est quaedam sancta violentia, quam sibi inferat poenitens ne recidivet. Unde: «Regnum coelorum vim patitur, et violenti [Col. 0347B] rapiunt illud (Matth. XI) .» Sed mollis animi et effeminati est indicium non posse aspera poenitentiae subire propter salutem animae. Si autem:

Ubi autem peccata sunt inolita et inviscata, opus [Col. 0348A] est fossorio, igne et ferro vel ventilabro, praecipue quantum ad vanam gloriam. Area ergo animae prius trituranda est flagellis, post purganda scopa, deinde mundanda fossorio, deinde, ne palea, vel aliquod peccati vestigium remaneat, depuranda est 316 ventilabro ante adventum judicis, «cujus ventilabrum in manu ejus (Matth. III) .» His quasi quatuor virgis, ex quibus est flagellum poenitentiae, Jeremias quatuor verba reddit: «Ecce constitui te super regna, ut evellas,» prima virga, «destruas» secunda, «disperdas» tertia, «dissipes» quarta, et ita «aedifices et plantes (Jerem. I) .» Duo posuit tantum verba ad salutem restituendam, plantandam et confirmandam, quatuor ad ipsam acquirendam, quia hoc difficilius. Oportet etiam poenitentiam esse [Col. 0348B] fructuosam. Unde: «Genimina viperarum, quis docuit vos fugere a ventura ira? Facite fructus dignos poenitentiae (Luc. III) ,» ut scilicet qualitati et quantitati culpae respondeat qualitas et quantitas poenae. Item ad Romanos cap. VI: «Sicut exhibuistis membra vestra servire immunditiae et iniquitati ad iniquitatem, ita nunc exhibete membra vestra servire justitiae in sanctificationem.» Augustinus (De verbis apostolis serm. 17, c. 5, 6) : Tantum non dico spatio temporis, sed supplemento purae confessionis et fructuosae satisfactionis, plus tamen debetur justitiae quam peccato, «sed humanum dico propter infirmitatem carnis vestrae (Rom. VI) .» Item Augustinus: Plus debet amari nunc justitia misericordiae, quam tunc iniquitas, quae amata est, ut [Col. 0348C] pro justitia toleret et dolores, et contemnat omnia, etiam mortem. Si autem plus amari non potest nunc justitia, quam tunc amata est iniquitas, saltem tantum ametur nunc, quantum iniquitas tunc.

Ambrosius (ad illud c. VI ad Rom.: Sicut enim exhibuistis membra vestra ): Humane dixit sicut, et non magis, quod debuisset dicere, sed non dixit, ne tunc fides quasi aspera et importabilis fugeretur. Ut ergo fructuosam agas poenitentiam, arripe labores ejus, ut cum Propheta contritus et afflictus dicas: «Domine, vide humilitatem meam, in conterendo et confitendo, et laborem meum,» in satisfaciendo, «et dimitte universa delicta mea (Psal. XXIV) .» Et item: «propter verba labiorum tuorum ego custodivi vias duras (Psal. XVI) .» «Confice etiam tibi (ut «omni [Col. 0348D] tempore vestimenta tua sint candida [Eccli. IX] ») lixivium, quo abluantur ex aqua lacrymarum poenitentiae et igne Spiritus sancti excitante in te fumum bonorum operum et lacrymas, et cinere mortificatione carnis, quia cinis et cilicium arma sunt poenitentiae. Maxime enim in cibo et veste consistit labor poenitentiae et abstinentiae. Unde locustae et cilicium sunt Joannis Baptistae (Matth. III) : saccus, et panis cribrarius Hieronymi, tunica et vepres Benedicti, sudarium et lacrymae Arsenii, matula et quinque caricae Eulalii, nuditas, radices et herbae peccatricis Aegyptiacae, columna et vermes Simeonis. David etiam, cum sibi annuntiatum esset peccatum [Col. 0349A] suum, descendit de solio, sedens in cinere et cilicio, non judicans, vel aliquod opus regium exercens donec audiret a Domino per Nathan: «Transtulit a te Dominus peccatum tuum (II Reg. XVI) .» Postea tamen a filio suo propter reliquias peccati non dico culpae, sed poenae, punitus est, et persecutionem passus, etiam a quodam (scil. Semei), sibi improperante (II Reg. XVI) . Timeas ergo tibi, et ad consilium Hieronymi (In ep. ad Rusticum. Quod ignota ) dormias in sacco, ut praeteritas delicias austeritate vitae compenses. Ninivitae ad praedicationem Jonae (cap. III) sederunt in cinere et cilicio, a maximo usque ad minimum. Sed nec differas poenitentiam. 317 Sicut enim testatur Augustinus (l. De vera et falsa poenit. et serm. 57 et 58 De tempore, et tr. 35 in Joan. ), [Col. 0349B] Expectans poenitere usque ad diem mortis, raro vere poenitet. Tunc enim potius peccata eum dimittunt, quam ipse peccata. Exemplo etiam latronis, poenitentia si est vera, non est sera. Age ergo poenitentiam, dum vivis, condignam et fructuosam, quod erit, si totius illecebrosae voluptatis blandimenta contempseris, si te vehementius per poenitentiam excruciaveris, si uberius fleveris, si largius pauperes sustentaveris, si charitate ardentius flagraveris, si «pie, sobrie et juste», vixeris. Tunc quidam praesumas de venia, quia «multus est Dominus ad ignoscendum (Tit. II) ,» et quia Creatorem offendisti ingratus ei peccando, dicas: «Quid retribuam Domino pro omnibus quae retribuit mihi?» (Psal. CXV.) Imo, primo reconciliare ei, et te ipsum ablatum [Col. 0349C] restitue, post, reconciliatione et restitutione facta, dicas: «Quid retribuam Domino pro omnibus quae retribuit mihi? Calicem salutaris accipiam, et nomen Domini invocabo (ibid.) .» Sola enim digna recompensatio est ab eo etiam qui nihil peccavit, cum sanguis sanguine recompensatur, cui debemus omne, quod «vivimus, movemur et sumus (Act. XVII) .» — «Necdum tamen usque ad sanguinem restitimus (Heb. XII) ,» sed nec modicam egimus poenitentiam, quae, quanta ut sit vera debeat esse, Ambrosius (lib. II De unica poenit. cap. 10) ostendens ait: Plures inveni servasse baptismalem innocentiam, quam veram egisse poenitentiam.

Quam ut agas maxima cautela adhibenda est, scilicet, ut circumcisus et purgatus per confessionem de peccato, secundum Josue (cap. V) praeceptum, maneas in eodem loco castrorum, donec perfecte saneris; quod fiet, si panem doloris et poenitentiae, cum silentio, extra strepitum turbae, manducaveris, subtrahendo te a spectaculis, consortiis, personis et omni occasione peccandi. Unde Hieronymus: Professis poenitentiam, periculosa est praeteritarum voluptatum recordatio. Caro enim tenerrime ad praeteritas illecebras aspirat, spiritumque eductum de Sodomis, respicere in Aegyptum ad allia et pepones Pharaonis redire, hortando compellit (Num. XI) . Quod ne fiat, abscondas cum Rachele [Col. 0350A] idola Laban sub fimo, peccata sub stercoribus poenitentiae (Gen. XXXI) . Et non tantum peccata, sed etiam cum Jacob omnia phylacteria idolorum fractorum sub therebinto confodias (Gen. XXXV) ; hoc est omnem circumstantiam et occasionem peccati, per memoriam crucis Dominicae, te ipsum mactando sepelias; nec occasiuncula aliqua recidivum patiaris. Propter hoc etiam abscondas et sepelias Aegyptium sub sabulo cum Moyse. Vitulum etiam conflatilem in minutissimum pulverem redigas (Exod. II) , ne memoria ejus refricetur. Nihil etiam de anathemate Jericho (Jos. VII) , sicut infelix Achan tollas, sed totum concremes, concineres, 318 et tunc securus dicas: «Remisisti, Domine, peccata plebis tuae,» sic poenitentis: «operuisti [Col. 0350B] omnia peccata eorum, et projecisti post tergum omnia peccata mea (Psal. LXXXIV) .»

Haec autem cautela poenitentiae comitem habet fortitudinem adjunctam, de qua supra (cap. 117) . Unde etiam dicitur: «Qui educit vinctos in fortitudine (Psal. LXVII) ,» tum educentis, tum educti vel educendi; quam, ut tibi inferas, animadverte factum Aod, qui infixit sicam in ventrem Eglon regis pinguissimi tam valide, ut capulus ferrum sequeretur (Judic. III) . Nec eduxit gladium, sed ita, ut percusserat, reliquit in corpore, statimque per secreta naturae alvi illius stercora proruperunt. Hoc autem fecit clausis diligentissime ostiis coenaculi et obfirmatis sera. Infigas ergo poenitentiae ferro adipem peccatorum, et perseveranter, usque scilicet ad capulum [Col. 0350C] et finem poenitentiae, toto scilicet tempore vitae; nec desistas, quousque sordes et circumstantiae peccatorum proruperint; et hoc facias clausis ostiis mentis, et omnium semitarum et operum tuorum, ne per occasionem peccati relabaris. Hoc etiam facias exemplo cujusdam, qui (quasi quodam gladio) voto intrandi claustrum, cum primo in infirmitatem carnis solitam laberetur, se confodit, sic abstinens a consueto et inviscato peccato. Et te «gladio Domini devorante (Jer. XII) » carnes confodies, si secundum Evangelium vixeris, quod tibi erit crux et martyrium.

Item de cautela poenitentiae, Gen. cap. XIX: «Noli respicere post tergum tuum, nec stes in omni circa [Col. 0350D] regione,» quacunque scilicet circumstantia, vel occasione peccati, «sed in monte salvum te fac.» Item, de quantitate et acerbitate poenitentiae, quae aequipollere debet igni purgatorio; aut enim Deus punit, aut homo. Si Deus, in igne purgatorio, cujus levissima poena gravior et acerbior est, quam omnium martyrum exquisitissima tormenta. Si homo, temporali poena, quae aequipollere debet purgatorio pro posse hominis; quod fiet, si ignem tribulationis et acerbitatis poenitentiae pro viribus suis accenderit, alioquin insufficienter se punire, nec vere poenitere videbitur. Ergo rari vere poenitent.

Item, quanta debet esse poenitentia, patet ex eo quod major et acerbior cruciatus, etiam in pari charitate, celeriorem confert absolutionem in purgatorio; [Col. 0351A] ergo et in poenitentia, quae ei aequipollere debet. Ergo minus poenitet, qui minus cruciatur, licet parem habeat charitatem. Qui vero magis cruciatur celerius liberatur a poena peccati, et ita in hoc casu, scilicet poenitentiae, Deus delectatur in cruciatibus hominum, qui tamen majori cruciatu non merentur majus praemium, sed celeriorem liberationem. «Fodias ergo circa arborem tuam et mittas stercora,» et sordes poenitentiae, ne «securi apposita jam ad radicem, excidatur (Luc. XIII) .»

Contra mollitiem et delicias carnis praeteritas, dormias in sacco; somnos nimios vigiliis multis cures; gastrimargiam jejunio releves, ebrietatem siti arefacias, sicque contrariis contraria cures, et dicas: «Sicut incensa igni,» amore 319 male accendente; [Col. 0351B] «et suffossa,» timore male humiliante, «ab increpatione vultus tui peribunt (Psal. LXXIX) .» Sic econtrario; «Incensa igni,» non tantum charitatis, sed tribulationis poenitentialis bene accendentis, «et suffossa» timore divino bene humiliante, «a misericordia tua» salvabuntur et «exsultabunt (Psal. XXX) .» Sicut enim ferrum igne et malleo purgatur, sic induratum et inolitum peccatum tribulatione et flagellis. De sic autem purgato et poenitenti, ait David: «Respondit ei,» id est Domino, «in via virtutis suae (Psal. CI) ,» pro posse suo poenam temporalem aequiparans igni purgatorio, et ideo, quia in corde suo habebat jugiter memoriam mortis, et paucitatem dierum et brevitatem vitae, quae, [Col. 0351C] ut in corde jugiter figatur, orans subdit: «Paucitatem dierum meorum nuntia mihi (ibid.) ,» id est fac ut semper brevitatem vitae meae habeam in mente.

De hujus autem brevitate vitae semper habenda in memoria, ut poeniteas, ait David psalmo XXXVIII: «Notum fac mihi, Domine, finem meum,» scilicet, ut illum semper habeam in corde; «et numerum dierum meorum, quis est, ut sciam quid desit mihi. Ecce mensurabiles posuisti dies meos, et substantia mea tanquam nihilum ante te,» respectu aeternitatis tuae. «Verumtamen universa vanitas omnis [Col. 0351D] homo vivens, verumtamen in imagine pertransit homo; et nunc quae est exspectatio mea? Nonne Dominus? et substantia mea,» non caduca, sed permanens in saeculum, «apud te est (Psal. XXXVIII) .» Item philosophus: Omnis dies, omnis hora quam nihil sumus ostendit, et aliquo argumento recenti admonet fragilitatis nostrae oblitos, tamen aeterna meditantes, respicere cogit ad mortem. Quam stultum est, aetatem disponere, nec crastinum quidem diem cum nec crastini sis dominus. O quanta dementia spes longas inchoantium, dicentiumque: Emam, aedificabo, credam, exigam, honores geram, tum demum lassam et plenam senectutem in otium referam. Omnia mihi crede felicibus dubia sunt; nihil sibi quisquam debet de futuro promittere; id [Col. 0352A] quoque, quod tenetur, per manus exit; et ipsam, quam premimus, horam casus incidit. Ergo, sic semper formemus animum tanquam ad extremum ventum sit. Item Hieronymus: Quid est vita praesens? punctus. Et jucunditas temporalis? somnus, umbra, spuma, fumus. Philosophus: Brevis et non vera voluptas. Somnus: quia, «Dormierunt somnum suum, et nihil invenerunt omnes viri divitiarum in manibus suis (Psal. LXXV) .» Spuma, quia igniculo triduanae febris dispergitur et dissolvitur. Vita humana tabidior est aranea; unde et: «Tabescere fecisti sicut araneam animam meam (Psal. XXXVIII) .» Umbra, quia, «Dies ejus sicut umbra praeteriit (Psal. CXLIII) .» Et poeta:

Fumus, quia «vapor ad modicum parens,» sicut ait Jacobus (cap. IV) . Et David: «Recordatus est, quia pulvis sumus, homo sicut fenum, dies ejus tanquam flos agri, sic efflorebit (Psal. CII) .» Et item: «Tanquam fenum velociter arescent, et, quemadmodum olera herbarum cito decident (Psal. XXXVI) ;» quia, «sicut mane transeat, vespere decidat, induret et arescat (Psal. LXXXIX) .» Item poeta Ovidius ( De remed. amor. ):

Item, ex Apologico licet instrui. Duo in amicitia [Col. 0352C] confoederati contraxerant, quod prior ex illis ditatus et promotus, reliquum statim sublimaret. Promotus est unus eorum. Statim accessit alter ad eum, petens ut ditaretur et exaltaretur. Qui, dum pararetur coena, spatiatum euntes, alter alterius arte magica oculos perstrinxit, adeo ut jam videretur sibi, quod in metropolitanum et patriarcham eligeretur, et traheretur cum pompa multa, et musicis instrumentis inthronizaretur. Postea socius ejus illi aperuit oculos, subtrahendo artem magicam, invitavitque eum ad coenam lautam jam paratam. Cui ait: Quare me a tanto gaudio subtraxisti? Si verum exstitisset gaudium, nec omnibus divitiis Croesi compararem illud. Cui alter: Sed et illud, magis quam verum, debes eligere. Illud enim licet [Col. 0352D] imaginarium, verius est gaudio et felicitate praesenti. Utrumque enim caducum et transitorium. Illud, sicut hoc, nulla amaritudine respersum est: nullum peccatum, vel non tantum subrepit. Magis ergo eligi debet quam hoc. Sicque utrique persuasus est contemptus mundi, adeo ut statim ad eremum vel claustrum convolarent. Item: Pro lauta coena unius noctis nullum dispendium famae, nullum dedecus, nullum periculum vel injuriam corporis patereris; sed tota coena praesentis vitae, respectu futurae nulla est; et coena unius noctis aliquid est respectu coenae praesentis vitae. Ergo, ne amittas futuram, pro viribus vitare debes omnia per quae amittitur. Sollicite ergo per poenitentiam et contemptum mundi studeas conservare thesaurum tantum latentem [Col. 0353A] «in vasis fictilibus (II Cor. IV) ,» quem ad tantam beatitudinem et coenam creavit Dominus. Item Osee (Cap. XIII) : «Idcirco erunt homines quasi nubes matutina et sicut ros matutinus pertransiens; sicut pulvis turbine raptus ex area, et sicut fumus ex fumario.» Item Isa. c. XXIX: «Et erit quasi pulvis tenuis multitudo ventilantium te, et sicut favilla pertransiens, et sicut somnium visionis nocturnae.» Unde David: «Vidi impium superexaltatum; transivi, et ecce non erat; quaesivi, et non est inventus locus ejus (Psal. XXXVI) ;» sed, etsi singula millenia temporis singulis arenis maris compares et continues, adhuc tempus finem consequetur, quia certus est numerus arenarum.

Constat itaque omne tempus quod excogitari potest [Col. 0353B] punctum horae et brevissimum esse respectu aeternitatis. Quomodo igitur in tanta temporis 321 brevitate animam, quasi sub jactu aleae ponis, non agens poenitentiam? Sed nec audemus, nec possumus causam nostram induciare, sine proprio arbitrio judicis. Quomodo autem reddituri causam et rationem de omnibus operibus nostris aeterno judici differimus, et procrastinamus poenitere, et bene agere, maxime cum comminetur nobis, quia, «sicut fur in nocte veniet (I Thes. V) ;» cum exhortando dicat: «Ambulate dum dies est ne vos tenebrae comprehendant? (Joan. XII.) »

Item Hieronymus (In cap. XXV Ezech.) : Mundus et omnis flos ejus, et delectatio, quasi «lenticula [Col. 0353C] rufa est (Gen. XXV) .» Respice ergo, fili. Noli vendere jus et dignitatem primogeniturae, benedictionemque paternam pro lenticula rufa. Item Gregorius (lib. XIV, Mor. cap. IV) : Transitoria et brevis est voluptas fornicationis, sed perpetua est poena fornicatoris. His omnibus incuti potest nobis timor, quo amplius festinemus agere poenitentiam.

Item, David deplangens brevitatem vitae humanae psalmo LXXII, ait: «Quomodo facti sunt in desolationem, subito defecerunt, perierunt propter iniquitatem suam. Velut somnium surgentium, Domine, in civitate tua imaginem ipsorum ad nihilum rediges.» Ob hoc dives quidam ut voluptates suas amaricaret, quasi eis frenum imponendo, dum pranderet habuit famulum qui ei diceret: «Morieris, [Col. 0353D] morieris.» Optima enim philosophiae diffinitio est, assidua mortis meditatio. Et philosophus (SENECA ep. 24 et 54) , ait: Quem mihi dabis qui aliquod pretium tempori ponat, qui diem aestimet, qui intelligat se quotidie mori? In hoc enim fallimur, quod mortem non prospicimus. Magna enim pars ejus jam praeteriit. Quidquid aetatis retro est, mors tenet.

Omnes ergo horas complectere; sic fiet, ut minus ex crastino pendeas, si hodierno manum injeceris. Quomodo ergo miser omni hora domui tuae non disponis? Quomodo infelix jugiter mortem oculis tuis non anteponis? Cogita jam esse mortuum, quem de necessitate scis esse moriturum. Sed et pueritia tua jam in te periit, mortua est in te adolescentia, [Col. 0354A] recessit juventus, jam senectus te cruciat. Senium imminet, ut exstinguat et sepeliat. Scito quod clepsydra non tantum ultimum stillicidium exhaurit, sed et omne quod ante effluxerat, sic nec mortem ultima tantum vitae hora claudit, sed perficit et consummat. Etenim hunc ipsum diem, qua vivimus, cum morte dividimus. Item Hieronymus: In hoc maxime deprehenditur fatuitas nostra, quod cum damnum temporalium rerum statim sentiamus; damnum et defectum corporis et membrorum non sentimus, ut putrefactionem, commotionem et casum dentium.

Vigiles sumus in damno annonae sentiendo, lethargici et stupidi in periculo animae considerando et vitando, imparati, nec solliciti, venientes ad nundinas [Col. 0354B] regis coelestis; accedere timentes; ad temporales nundinas non nisi praeparati et sollicite praemuniti necessariis, quibus caduca mercemur. Servi ergo pigri et pessimi mercatores, cum felici commercio pro terrenis coelestia 322 commutare debeamus: quomodo patrifamilias dicemus: «Domine, duo, vel quinque talenta tradidisti mihi, ecce alia duo, vel quinque, superlucratus sum,» non dantes «pecuniam Domini ad usuram (Matth. XXV) ,» antequam reddituri simus de ea rationem? Item, cum conductus sis in vineam Domini excolendam sanguine Agni immaculati, quomodo in undecima hora stas otiosus? Saltem et in novissima hora operare, sciens, quia primam, tertiam et sextam otiosus et sine fructu transieris (Matth. XX) . [Col. 0354C] In qua hora te esse credis? Cur modicum exspectas? Jam tibi forte praesens est hora novissima, ut jam veniat Dominus et pulset ad ostium tuum, dicens: Aperi, aperi. Pro brevitate igitur vitae humanae poenitens jugiter timendo cum Ezechia dicat: «Ego dixi: In dimidio dierum meorum vadam ad portas inferi. Quaesivi residuum annorum meorum: dixi, non videbo Dominum Deum in terra viventium. Non aspiciam hominem ultra, et habitatorem quietis. Generatio mea ablata est, et convoluta est a me, quasi tabernaculum pastorum. Praecisa est velut a texente vita mea, dum adhuc ordirer succidit me, de mane usque ad vesperam finies me. Sperabam usque ad mane, quasi leo, sic contrivit ossa mea. [Col. 0354D] De mane usque ad vesperam finies me, sicut pullus hirundinis sic clamabo, meditabor ut columba, etc. (Isa. XXXVIII) .» Dicat etiam, quia: «Viri sanguinum non dimidiabunt dies suos (Psal. LIV) .» Inchoatio tamen verae poenitentiae, quasi dimidiatio dierum est, quia: «Melior est dies una in atriis tuis,» et poenitentis, «super millia (Psal. LXXXIII) ,» existentis in peccato. Quidam tamen ad litteram hic inchoant dies suos, quidam dimidiant Deo, quidam terminant, quidam perficiunt et consummant. Item Job cap. VII: «Militia est vita hominis super terram.» Item cap. XIV: «Homo natus de muliere, brevi vivens tempore, repletur multis miseriis.» Idem cap. XX: «Hoc scio quod laus impiorum brevis sit, et gaudium hypocritae ad instar [Col. 0355A] puncti, qui quasi sterquilinium in fine perdetur.» Et infra: «Sublimati et confortati sunt divitiis, et lusibus, quorum parvuli tenent tympanum et citharam, et gaudent ad sonitum organi. In bonis ducunt dies suos, et in puncto horae descendunt ad novissima inferni.»

«Faciem habet euntis in Jerusalem (Luc. IX) ,» qui jugiter habet in corde brevitatem humanae vitae, memor illius verbi Dominici: «Orate ne fiat fuga vestra hieme, vel Sabbato (Matth. XXIV) ,» hoc est tempore senectutis frigescentis, vel sero, vel tempore quietis, quando quiescendum est, post judicium scilicet, sed magis: «dum lucem habetis [Col. 0355B] credite in lucem; ut filii lucis sitis (Joan. XII) .» — «Poenitemini (Act. III) ,» et satisfacite pro peccato tempore seminandi, dum «vitales carpitis auras.» — «Euntes ibant et flebant mittentes semina sua (Psal. CXXV) .» — «Tempore enim suo metetis (Gal. VI) .»

Verum: «Qui parce seminat, parce et metet, et qui seminat in benedictionibus» et laboribus 323 poenitentialibus, «de benedictionibus et metet (II Cor. IX) » vitam aeternam. Acceleranda est igitur poenitentia, et toto tempore vitae agenda, praesertim exemplo Noe, qui centum annis fabricavit arcam (Gen. VI) , in qua se a morte temporali, et ad horam salvaret. Quanto magis arcam, id est animam tuam, pro qua mortuus est Christus, toto tempore [Col. 0355C] vitae debes praeparare, et cum majori sollicitudine intus in corde (ad te, et Deum) et extra in opere (ad te, et proximum) bitumine charitatis indissolubili linire debes propter aeternam mortem vitandam? Sed nec cessandum est a linitione ejus propter opprobria, et contumelias vicinorum et parentum, quemadmodum nec Noe cessavit a fabricatione arcae. «Sicut enim exhibuistis membra vestra, et quanto tempore, servire immunditiae et iniquitati, ad iniquitatem (Rom. VI) ;» sic et tanto, etc.

Sunt autem septem causae, propter quas praecipue [Col. 0355D] acceleranda est poenitentia. Prima est consuetudo peccandi, a qua quis difficile avelli potest, cujus usus dediscitur aegre; quia consuetudo maximum vinculum importat, quasi altera natura: Et (HORAT., lib. I, epist. 2.) :

Secunda causa est ruina de peccato in peccatum. Peccatum enim quod statim non diluitur per poenitentiam, suo pondere ad aliud trahit (BASIL., in c. I Isaiae.) «Sanguis sanguinem tetigit (Osee IV) , ut impleant peccata sua semper (I Thess. II) . Nondum impleta sunt peccata Amorrhaeorum (Gen. XV) .» Vae [Col. 0356C] illis qui trahunt longam restem peccatorum. Hic est «funiculus cum quo ligati projicientur in tenebras exteriores (Matth. XXII) .» Putruerunt et corruptae sunt cicatrices meae a facie insipientiae meae. Miser factus sum, et curvatus sum usque ad finem (Psal. XXXVII) ,» etc. «Et peccator cum venerit in profundum malorum, contemnit (Prov. XVIII) .» Manens in mortali, «thesaurizat sibi iram in die irae justi judicii Dei, secundum cor suum impoenitens (Rom. II) .» «Abyssus» etenim «abyssum invocat (Psal. XLI) .» Timeas ergo manere in peccato propter sequelam ejus. Talibus enim imprecans Propheta, ait: «Fiat via illorum tenebrae et lubricum, et angelus Domini persequens eos (Psal. XXXIV) .» Et: [Col. 0356D] «Obscurentur oculi eorum ne videant, et dorsum eorum semper incurva,» etc. (Psal. LXVIII) . «Propter hoc tradidit eos Deus in reprobum sensum, in passiones ignominiae, ut faciant ea, quae non conveniunt (Rom. I) .» Item ad Hebraeos, cap. XII: «Videte ne quid desit gratiae Dei,» etc. Noli ergo mutuare talentum ab exactore diabolo, quia cum multo fenore reddes illud. «Scrutabitur enim fenerator omnem substantiam tuam, et diripient alieni labores tuos (Psal. CVIII) .»

Tertia causa et periculum est mors subitanea, intempesta, et incerta. Licet enim nil certius sit morte, tamen nil incertius hora mortis, qua ne «praeoccupatus fueris (Sap. IV) ,» poenitentia eam praevenire debes. Unde Dominus in Evangelio: «Videte, [Col. 0357A] vigilate, et orate (Marc. XIV) : Nescitis enim qua hora Dominus venturus est. Beatus ille servus quem, cum venerit Dominus, invenerit vigilantem. Si sciret paterfamilias, qua hora fur veniret, vigilaret utique, et non sineret perfodi domum suam (Matth. XXIV) . Et vos estote parati, quia, qua hora non putatis, Filius hominis veniet (Luc. XII) .» Item: «Stulte, hac nocte repetent (ibid.) ,» etc. «Justus, si morte praeoccupatus fuerit, in refrigerio erit (Sap. IV) ,» injustus vero, si morte praeoccupatus fuerit, in aeterno supplicio erit. «Mors peccatorum pessima (Psal. XXXIII) ; virum injustum mala capient in interitu (Psal. CXXXIX) . Non mortui laudabunt te, Domine (Psal. CXIII) . Vivens, vivens ipse confitebitur tibi (Isa. XXXVIII) .» In inferno nulla [Col. 0357B] est redemptio, nulla est confessio; quia: «In inferno quis confitebitur tibi?» (Psal. VI.) Hieronymus: Collige ergo in sexta aetate gomor unum coelestis mannae, quod tibi sufficiat in septima quiescentium. Quia: «Amodo jam dicit Spiritus ut requiescant a laboribus suis (Apoc. XIV) .» Dicas etiam cum Propheta: «Si dedero somnum oculis meis, et palpebris meis dormitationem,» etc. (Psal. CXXXI) . Sicque dormi tanquam non amplius evigilaturus: sic vigila, quasi non amplius dormiturus:

«Nescis quid pariat ventura dies (Prov. XXVII) »: nimius est thesaurus quem tanto periculo 325 subjicimus. Insidiae enim nobis sunt undique, et a [Col. 0357C] multiplici hoste.

Quartum periculum est: quod, etsi tibi diu aegrotanti detur spatium deliberandi et poenitendi, tamen absorptus a morbo, prae acumine ejus, totus morbo servis et intendis, non poenitentiae; adeoque omnis in hoc es, quod prius exigis et vocas medicum corporalem quam spiritualem; plus gaudes, de adventu medici quam confessoris. Unde HILDEBERTUS Cen., in incendio ):

Quintum periculum est, existente vera poenitentia [Col. 0358A] licet sera, quod non praecavimus ignem purgatorium, quem praecavisse debueramus, qui gravior est exquisitissimis martyrum tormentis, scientes quod, aut Deus punit, aut homo, et quod «horrendum sit incidere in manus Dei viventis (Heb. X) .» Ergo: «Erubescant et conturbentur vehementer omnes inimici mei, convertantur et erubescant valde velociter (Psal. VI) .»