204

Hominis quidem est, ut ait Salomon, animum [Col. 0016] praeparare et Domini gubernare linguam, quia omnes viae hominum patent oculis ejus et spirituum ponderator [Col. 0017A] est Dominus (Prov. XVI) . Non sic autem, o amice, non sic scandalorum opifices, qui aut odii, vel invidiae securi et malleo terrifici, aut gratiae vel adulationis runcina et torno delinifici stateras fabricant dolosas, pondus trutinant atque pondus, nec modestiae intendentes ut praejudicant impie, sic blandiuntur improbe, scilicet erroris mancipia qui dicant scienter malum bonum, et bonum malum. Equidem nescit odium rationem, invidia aequitate caret. Hoc in uno familiarium adverti stupide, qui cum intime quosdam diligeret, eo quod domestica fide amicos crederet, barbara inimicos sensit perfidia, dum ministerio inserviret aliquando fratrum, eo labore, ea fidelitate, ac spiritus angustia, quam novit Dominus Sabaoth, qui cum tranquillitate judicat, [Col. 0017B] et cum magna reverentia disponit nos. Tunc gratis utique fratres hominis pauperis oderunt eum, insuper et amici procul recesserunt ab eo, et tanquam prodigium factus est multis, quia esset observare rudis animos sub vulpe latentes horum qui nihil invita dicant faciantve Minerva.

Probabilius ergo est confidere in Domino quam confidere in homine. Inconstans quippe est in pluribus fides, frequentemque patitur eclypsim corniculatam quorumdam amicitia. Quid porro haec velut insolita, frater, quereris? Sedari odium non potuisset atque invidia fratrum, nisi post cisternae voraginem Ismaelitae vel Putiphar monetis traduxissent Joseph; neque insectatio quievisset invidorum, [Col. 0017C] nisi Danielem caveae intrusissent leonum. Perenni discordia adversus innocentiam grassatur malitia. Sunt autem vitia mentis insulsae vulnera. Quo expletur vitium, eo augetur incommodum. Ergo plus sibi malevolus quam alii nocet.

Me vero nequaquam invectionem instruere contra osores Phalaricam ineptiarum, quin potius miscellam intexere crebro instanterque monuisti, qua videlicet paupertini supellectilem ingenii enumerando comprehenderem. Quocirca suo aemuli fruantur absinthio, nectar nobis patientia suum instillet, quia humanum quidem est irasci, diabolicum semper malignari. Igitur quae hactenus scriptitarim, quibusve occasionibus, vel qua intentione, calamus percurret. Quanquam mihi hoc magis invidiosum quam tibi [Col. 0017D] aestimem fructuosum, attamen nulli benevolo injuriosum. Sed videtur utique non ineptum, si quae fratres Ecclesiae nostrae, litterarum videlicet periti scripserunt utilia, prius attingam. Nam et cautius est aliena quam propria praedicare.

Lambertus abbas noster secundus multimodae homo utilitatis, accurato satis stylo Vitam sancti Heriberti Coloniorum archiepiscopi et miracula descripsit. Quin etiam musice quaedam de ipso composuit, in versibus quoque faciendis claro fretus ingenio.

Stephano ipse successerat, qui, licet alicujus [Col. 0018A] scripti nullum reliquerit monimentum, tamen scribi dignus est, quoniam scientia clarus, sed conversatione clarior dignum se patremfamilias exhibuit. Novellae adhuc Ecclesiae tenues erant res, proinde laborabat omnimodis vel conquirere praedia, vel aedificia construere, ac sobrie vivens sibi subtrahebat quod aliis proficeret. Tenuitati ergo rerum impensas commetiebatur sumptuum, eratque melius modicum justo super divitias peccatorum multas, dum familiaribus interdum adjocaretur super Vitellio, Romani voracissimo cyclope imperii illo, qui quater aut quinquies in die epularetur, quem nisi vita exturbasset maturo Respublica exitio, aerem volucribus, mare piscibus, terram quadrupedibus, horrea frumento, cellaria vino vacuasset. Nam [Col. 0018B] et in quadam scribitur coena praeter caeteros sumptus duo millia piscium ac septem millia avium profligasse, ut Bele Babylonio nequaquam fuerit voracitate impar, quamvis fortissimo illi convivae per singulas noctes similae duodecim artabae, oves quadraginta, vini sex amphorae divini scilicet ventris quodam orco absumenda apponerentur.

Verum Stephanus et faciendo strenue et docendo, postquam legitime certavit, quam signabat nomine, migravit ad coronam, vir revelationibus supernis dignus, praesertim cum ei pro inopia fratrum aliquando moerenti angelus Domini per visum vultu astiterit nec non habitu praeclaro, atque sanctos Laurentium et Wolbodonem hunc a Christo locum [Col. 0018C] in suam suscepisse tutelam dixerit, cujus fundamenta quoque in montibus sanctis consisterent. Inhabitantibus praeterea, si primum quaererent regnum Dei, omnia, quae necessaria forent, adjicienda. Quod etiam tunc ille, et nos usque nunc experimur Christo largiente, Dei sapientia, cum quo sunt divitiae et gloria, opes superbae et justitia.

Sed quia inglorius usquequaque filius non est, qui gloriosos recenseat viros, antedictus Wolbodo quisnam fuerit parumper recenseo. Flandrensis genere fuit, et claros nobilitate ac possessionibus parentes gloriosa reddidit vita, illustrique scientia [Col. 0018D] clariores, apud Ultrajectensem ecclesiam primo quidem canonicus atque scholarum magister, postea Leodiensis episcopus. De quo aliqua majores paginis mandavere, quibus declaratum est, quam vixerit episcopaliter. Hoc autem praeterire non debui, quod unice sancto martyri Laurentio devotus, nostro se loco totum impenderit cura et rebus, dum viveret, corpore post obitum. Apud nos siquidem in crypta sanctae Dei Genitricis operoso conditus est monumento, quod apicibus auratis tale praefert epitaphium:

Nostrae ergo areola Ecclesiae pulchrescit gemino flore rosa et lilio, dum et martyr aliquanta reliquiarum parte, confessor illam insigniat toto corpore, patrocinio ac meritis uterque.

Tertium sortiti a Stephano pastorem sumus Everardum ecclesiae Florinensis monachum pollentem experientia virum, quo virtutes veluti pacato utebantur habitaculo, qui haereditatem Domini pasceret in innocentia cordis sui et in intellectibus manuum suarum deduceret eam. Sed paucitas dierum obstitit. Nam finitus est brevi, ut ne integro [Col. 0019B] quidem anno adviveret. Lucidae porro intentionis et curae jam bene florentis non careat fructu. Itaque in diebus veri computetur anni, et cum justis scriptus haereditate capiat terram, ubi est longiturnitas vitae et victus, ubi est lumen oculorum et pax.

Ludovicus bonae recordationis senior qualiter ab urbe Roma reliquiae nobis sancti delatae sunt Laurentii, jam ante excripserat.

Falchalinus etiam scholarum magister, ejus coaluerat disciplinis. Iste Franconi scholastico [Col. 0019C] Sancti Lamberti in opusculis de quadratura circuli, et de jejuniis Quatuor temporum cooperatus est.

Hujus quoque exstitit auditor Heribrandus abbas noster quintus, in quo canities sensuum canitiei congrueret capillorum, cujus secundum Ecclesiasten (cap. IX) omni tempore vestimenta essent candida, cum succinctos haberet castimonia lumbos, lucernam in manibus, id est operibus Dei et proximi dilectione ardentem. Ad dictandum erat sive ad versificandum promptissimus, tamque divina quam humana praeditus litteratura. Hic Vitam Theodorici junioris de Sancto Huberto abbatis scripto [Col. 0019D] tradidit. Nec pecuniam scientiae habebat repositam in sudario, sed ultro etiam docebat inscios semper placiditate et animi utens et vocis. Capitur enim a discente melius, quod dicitur a docente lenius. Arte potius quam vi tractanda sunt ingenia.

David asinus fortis, qui usque in senectam et senium ad portandum Christi jugum suave et onus leve supposuerit humerum. Die ac nocte ecclesiasticis insudabat muniis. Nunc orationi, nunc vacabat lectioni, nunc digiti ejus apprehendebant calamum, et quos legerent, quos meditarentur fratres, scribebat doctorum libros. Nam Davidicae turris haec sunt propugnacula, hi mille clypei, qui pendent ex [Col. 0020A] ea, omnis armatura fortium. Aeneis porro ardentibusque Phalaris bobus saevierit, tamen invidia Siculi non invenere tyranni majus tormentum qua noster Mathusalan carens, in negligentes magnopere zelabatur, juventutique imminebat, ne panem otiosa comederet. David senio quidem, sed nunquam benevolentia incessit curvus; qui ut aliquem fructum indefessi edidisset laboris, Passionem sancti Blasii, Vitam denique sancti Eucherii Aurelianensis quamlibet locuplete contextu, attamen grossiore et quasi cannabino telam orditus est stamine.

Engelbertus compoti ventilator et assecla, quaedam theoremata computistis utilia compaginavit. Nam, quemadmodum Bootes in cardine coeli, dum [Col. 0020B] sic jugiter in hac versatur arte, et plaustrum memoriae volvi quidem, sed nequaquam patitur occidere, multam exinde comparavit notitiam, quapropter Maronis eum his versibus illustrarim:

Summopere apud monachos seu clericos Urbis nostrae studia tunc vigebant scholaria, diuque viguerant, nec minus religio, ut statui ecclesiarum splendide illud congrueret. Quam pulchra tabernacula [Col. 0020C] tua, Jacob, et tentoria tua, Israel, ut valles nemorosae, ut horti juxta fluvios irrigui, ut tabernacula quae fixit Dominus, quasi cedri propter aquas (Num. XXIV) . Virtutibus ac disciplinis Leodium florebat nec non divitiis. Erat spectabilior tamen bene litteratus, quam bene nummatus. Et cum beata sit terra, cujus rex nobilis est, studia verae beatitudinis nostra tunc temporis aemulabatur Ecclesia, dum praeesset Berengerus abbas quartus spiritu quam carne nobilior, cognatione quidem humilis, verum ut sapientis cujusdam utar verbis, oculus Dei respexit illum in bono; et erexit illum ab humilitate ipsius, et exaltavit caput ejus, et mirati sunt in illo multi. Etenim sagacitate admodum famosus ad instar lucernae super candelabrum positae regno conspicuus [Col. 0020D] erat et Ecclesiae. Nihilominus et qui sub illo degerent fratres, liliis, quae sunt in transitu aquae, serio compararim, quia pluribus nec candor religionis, nec odor bonae deerat opinionis, cum litteraria quoque irrigarentur scientia.

Inter hos velut inauris aurea et margaritum fulgens Robertus emicuit, homo, qui attenderet sapientiam, et prudentiae inclinaret aurem suam, qui quaereret eam quasi pecuniam, et sicut thesauros effoderet illam. Hic a puerulo penes nostrum est educatus monasterium, ut aetate, sic virtutibus germinaret feliciter, ingeniumque memoria roborante [Col. 0021A] cum adderet scientiam, addebat et laborem. Etenim quod sibi legendo infundebat, aliis docendo refundebat; in oratione tamen sedulus et contemplatione, matutinis maxime excubiis. Quibus quanto secretius, tanto insistebat devotius, dum concalesceret cor ejus intra se, et in meditatione sua exardesceret ignis. Nec aberant lacrymarum adipes; hos adolebat in odorem suavissimum Domino, revera cui suavius nihil est spiritu contribulato, corde contrito et humiliato. Unde fruebatur saepenumero illustratione divina, limpidique gliscebat in eo intellectus aurora; quoniam, ut scriptum est, bene consurgit diluculo, qui quaerit bona. Aperuit ergo illi sensum Sapientia Dei, ut intelligeret Scripturas, ut tractaret de illis summa facultate, summa utilitate. Potest in ejus hoc pervidere opusculis, cujus oculum vel glaucoma invidiae, vel lippitudo imperitiae non scandalizat.

Igitur cum adhuc esset junior, scripsit Libellum metrice in laudem Spiritus sancti, cujus proficiebat magis aspiratione quam alicujus magistri eruditione. Item alium De diversis Scripturarum sententiis; tertium nihilominus adnectens versu heroico De Incarnatione Domini. Uno etiam libello statum nostrae prosecutus est Ecclesiae, videlicet a quibus exstructa sit, quae bona, vel quae mala de manu Domini ab Euraclo Leodiensium episcopo usque ad Obertum susceperit. De hac eadem quoque materia aliud opusculum Saphico confecit metro. Vitam denique sancti [Col. 0021B] Augustini, nec non et sanctae Odiliae virginis radiante melioravit stylo. De sanctis Theodardo martyre, Goare ac Severo confessoribus cantus composuit.

Factus presbyter tum vero accessit ad cor altum, quia totius jam intentionis atque ingenii vela in verum explicans austrum De divinis officiis, sive sacramentis, quae celebrantur in Ecclesia per anni circulum, edidit libellos XII. Deinde In Evangelium Joannis libellos XIV. De sancta Trinitate et operibus ejus libros XLII, ubi degustes omnia Scripturarum poma scilicet nova et vetera, quae dilecto se dicit servasse Ecclesia. Apocalypsin petente Frederico archipraesule Coloniensi XII libris, similiterque XII Prophetas XXX et I clarissime explanavit. De victoria Verbi Dei XIII libros; et In Evangelium [Col. 0021C] Matthaei item XIII scripsit, quorum scilicet declarat penultimo, quam mirabiliter, quam gloriose gratiam scribendi desursum a Patre luminum acceperit. Namque ut litteris hoc mandaret, prorsus institit Cuno Sigebergensis abbas, qui invitum diutiusque renitentem per tremendum nomen sanctae Trinitatis adjuraverat. Divino quippe liberaliter dono adgaudebat, quo illum benevolus uti exactor instantissime hortabatur, et conferens cum eo saepius de Scripturis delectabatur in ejus dictis vel scriptis sicut in omnibus divitiis. Sacrarum siquidem erat studiosissimus lectionum, cujus scientiam mores egregii adornabant et religio, qui Radisponensium quoque postea factus est episcopus. Quin et ipse Robertus Ecclesiae praelatus jam fuerat Tuitiensi [Col. 0022A] defuncto illius loci abbate, circa quod ministerium quamvis satageret, atque instar Marthae sollicitus esset, interdumque turbaretur erga plurima, tamen instar Mariae unum sedulo proponebat necessarium.

Sedebat etenim secus pedes Domini et audiebat verbum illius, quandoquidem meditationi nihilominus sanctae et scribendi studio invigilaret. Cui mos etiam erat tam laudabilis, ut si quando minorem sibi adesse gratiam sentiret ( nam corpus, quod corrumpitur, aggravat animam, et deprimit terrena inhabitatio sensum, multa, maxime exteriora, cogitantem (Sap. IX) , humilante Dominum sese adjiceret crucifixum, et a sancto et vero, qui habet clavim David, qui aperit et nemo claudit, claudit et nemo aperit (Apoc. II, 7) , peteret, quod clausum erat, aperiri. Humiliter quaerenti, fideliter pulsanti mox aperiebatur, dum luce intellectui superfusa mirabili modo audiret, quid loqueretur in ipso Dominus Deus, cujus utique lingua calamus scribae velociter scribentis, cujus qui appropinquant pedibus, accipient de doctrina illius. Adeo enim se diligentem ditaverat, adeo thesaurum pectoris ejus repleverat, ut duo insimul aut tres vix possent excipere scriptores, quae dictabat.

Qua ex re superfluum non fuit quod aspexerat aliquando in visu noctis Sapientiam Dei, Verbum Dei, se deosculans, cujus scilicet totum existeret corpus quasi de auro formatum purissimo, a quo et [Col. 0022B] fistulae prominebant undique complures, quae vivas cum impetu in illum aquas profundebant. Nam et Psalmista: Declaratio, inquit, sermonum tuorum, Domine, illuminat, et intellectum dat parvulis (Psal. CXVIII) , id est humilibus, quo altorum notitia secretorum, quae solis debetur amicis, ditescant, affatimque irrigentur, quemadmodum ipsa quoque Sapientia dicit: Ego sapientia effudi flumina, ego quasi trames aquae immensae de fluvio: ego quasi fluvius Dorix, et sicut ductus aquae exivi de paradiso. Dixi, rigabo meum hortum plantationum, et inebriabo partus mei fructum, et factus est mihi trames abundans, et fluvius meus propinquavit ad mare, quoniam doctrinam quasi antelucanum illumino omnibus, et narrabo illam usque in longinquum (Eccli. XXIV) .

[Col. 0022C] Itaque idem Robertus etiam in Cantica canticorum scripsit libellos VII, in Samuelem sive David libros XV. De glorificatione Trinitatis et processione Spiritus sancti libros IX. Tractatum quoque condidit V libellorum quem annulum titulavit, eo quod fidei altercationem inter Christianum contineat et Judaeum; nec non super quibusdam capitulis Regulae Sancti Benedicti IV edidit libellos, in quorum videlicet primo denarrat quantos invidorum assultus, quales passus sit molestias calumniantium, quod esset haereticus, quod sacras pravis sensibus Scripturas temeraret. Quocirca et juvenculus ad Anselmum Laudunensem scholasticum atque Willelmum Catalaunensem episcopum opinatissimos tunc Franciae magistros libellum scripserat apologeticum [Col. 0023A] de voluntate Dei, in quo illis repugnat, qui juxta haeresim Colitianorum dicerent, Deum velle malum fieri, non quidem malum afflictionis, quod plane interdum necesse est ad correptionem peccantium inferri, sed quodcunque passim malum, quod sit bono virtutique contrarium. Nonnulla etiam scripta seu contra criminatores suos, seu contra irreligiosos quosdam ediderat, quorum unus presbyter, imo concubinarius, presbyteros concubinis licenter uti posse menstruatis astruxerat pagellis. Alter de monacho clericus, imo de columba factus fuerat corvus, qui errorem suum allegationibus defensans improbis mallet in saeculo fluctuare et periclitari quam apud Noe verum, id est Christum intra monasterii arcam requiescere et salvari.

[Col. 0023B] Evenit praeterea ut circumpositas Tuitiensi coenobio grave incendium officinas corriperet atque absumeret. Undique saeviebant immaniter flammae, ipsum jam coenobium subsideret periculo, nisi divina irrorasset miseratio. Ut enim videre aliquibus datum est, sidereae desuper claritatis persona astitit, quae sui amictus ora veluti quodam flabello insurgentes ignium globos eventilaret. Refugere igitur vapores, illaesa emicuit domus illa, impleto haud dubie, quod ad Dominum propheta dicit: Cum iratus fueris, misericordiae recordaberis (Habac. III) . Parochitanam vero ecclesiam depasta sunt incendia. Sed ibi nihilominus Christi gloriose magnificata est dextera. Cum fuerit namque tanta conflagratio, ut etiam campanas liquefecerit ejusdem ecclesiae, armariolum [Col. 0023C] tamen ligneum, in quo pixide clausum corpus Dominicum habebatur, corrumpi adustione non potuit, sacrosanctum scilicet suum servante Sancto sanctorum, cujus caro requievit in spe, cujus non derelicta fuit anima in inferno, cui datum est non videre corruptionem. Quin etiam corporale, quod in longo hastili quidam protulerat e fratribus in ipsas decidit flammas. Cum putaretur autem exustum, miro resilivit modo, atque in aera libratum longius ab igne integrum se illibatumque in terram deposuit. Nec minus hoc fuit quam tribus pueris Babylonicam olim tepuisse fornacem, quando et belluinus extremuit tyrannus nil eos laesisse corruptionis, dum neque capillus capitis eorum adustus, neque [Col. 0023D] sarabara sunt immutata, nec odor ignis transivit per eos. Quae videlicet ad memoriale perpetuum ipse Robertus aureo et compunctionis pleno descripsit libello quem intitulavit De incendio, alterum quoque subtexens De meditatione mortis. Cujus aliquantam partem dum confecisset, ille coelestis philosophiae assessor, o! ille divini symmistes eloquii mortem obiit plenus utique dierum, sicut et ante aliquod sibi tempus per revelationem illud fuerat dictum quod in Job legitur: In abundantia ingredieris sepulcrum (Job V) . Oliva, inquam, fructifera in domo Dei o! subitae adusta est febris aura et emarcuit. Robertus scientia et virtutibus par doctoribus summis appositus est populo sanctorum, inter quos verae pacis ac jucunditatis oleo, et divini lumine conspectus [Col. 0024A] immarcescibiliter fruatur, juxta quod scriptum est: Qui docti fuerint, fulgebunt quasi splendor firmamenti, et qui ad justitiam erudiunt multos, quasi stellae in perpetuas aeternitates (Dan. XII, 5) .

Viri tam illustris eruditus est magisterio Wazelinus abbas noster VII qui doctrinarum sationem dum bene excepit, bona virtutum germina edidit, quem ita columbae simplicitas mansuetum faceret, ut serpentis prudentia severum redderet. Gratiam ergo et disciplinam invenit coram Deo et hominibus, et dum scientiae gemmas auro illustrat religionis, opinione factus est odorifera quasi thus redolens in diebus aestatis. Peritiae illius exhibet documentum liber [Col. 0024B] quem scripsit: De concordia Evangeliorum et expositione eorum, opus equidem clarum et utile, et quod studiosus doleat lector remansisse imperfectum. Nec minus hoc addocent picturae seu vela quarumdam ecclesiarum, ubi perlegas visu, colligas sensu luculentam ac singularem allegoricarum tam de Veteri quam de Novo Testamento materiarum illo dictante consonantiam. Sancto denique Nicolao se praestitit officiosum, scilicet rubiginosa cujusdam de vita vel miraculis illius scripta purgatioris dictatus ad limam revocando De transfiguratione Domini, de sanctis Agaunensibus, de sancto Apollinare martyre solemnes composuit Cantus. Quin etiam eo satagente oratorium sancti Georgii martyris penes nos ut devote sic operose, ut pie, sic apte exstructum [Col. 0024C] est, quatenus sanctorum patrociniis transire mereretur in locum tabernaculi admirabilis usque ad domum Dei.

Supra familiam Domini constitutus dabat illis in tempore tritici mensuram, quia discretione praeditus, eloquentia suavis publice ac privatim vel admonere vel corripere erat opportunissimus. Jam porro senuerat, jam diutinus in servitio Christi labor, praeterea nonnunquam interstrepens aegritudo illum detriverant, sed indeflexa lectionis, orationum, contemplationis acie in verum solem oculos habens animae fixos illustri quodam modo novitate repubescebat; hoc scilicet instar phoenicis, quem dum extensius aevum languidulo marcore contraxerit [Col. 0024D] (fertur etenim ultra quingentos vivere annos) e virgulis struem aromaticis fabricat, plausuque alarum, atque igneo solis radio usus incendit se ipsum, sed post triduum ex suo reviviscit busto, puberemque assurgit denuo in avem unico et singulari exemplo. Hinc etiam congruenter seu a phoeniceo, id est rubicundo colore, seu quod sit toto in orbe singularis, Arabum vocatur lingua, qui phoenicem dicunt singularem. Quae nostro aliquatenus licet congruant Wazelino, attamen haec quam maxime tibi congruunt, o Jesu Christe singularis et unice phoenix, haec, inquam, specialiter ascribenda tibi sunt, o Isaac unigenite, qui es risus et amor sanctorum, qui aromatibus omnis gratiae delibutus super ligna crucis temetipsum obtulisti Deo per charitatem Spiritus [Col. 0025A] sancti, sed singulari novitate, sed unica pubertate post triduum e sepulcro refloruisti immortaliter jam redivivus.

Alter hunc in abbatia Wazelinus antecesserat, qui simplex quidem ingenio, sed religionis solers studio a juventute in senectutem ecclesiastica rite exsecutus est officia nunc legendo, nunc psallendo, nunc orando veluti bos nervosus sedule triturans in area Domini. Mansuetus erat et affabilis, ut Moysen sanctum magis quam Nabal imitaretur illum Carmeliten, qui plus camelo tortuosus nil aliquando rectum, nil effaretur pacificum. Wazelinum recolant studiosi. Wazelinus paterne coluit studiosos. Ipse amaro carens [Col. 0025B] invidiae illud dulciter frequentare solebat: Domine, dilexi decorem domus tuae (Psal. XXV) .

Lambertus fabulas Aesopi commentatus est. Has vero ad figurandos hominum mores auctor sagaciter praescriptus finxit. Sed commentator noster moralitate posthabita insudavit allegoriae, in hoc minime sagax, qui ex rebus hujusmodi sacratas voluerit res procudere quasi de spinis colligantur ficus, aut de rubo vindemientur uvae. Igitur Kalendis Martialibus liber ille in senatu soricum recitatus est, discussus est, abjudicatus est, sententiamque accepit corrosivam. Irruerunt proinde ex agris, irruerunt ex villis Palaestinorum mures, ac effero dente invaserunt, corroserunt, dissipaverunt apices praescriptos. [Col. 0025C] Quae autem spes recuperandi? deerat Philistinorum nobis inclyta supellex, qui mures potuerunt aureos in sua expendere vota, ne pergamena quidem suppetebat. Pergamum vero, quae scilicet prima pergamenis tam usu quam copia nomen indidit, adire arduum nobis ac difficile nimis. Ergo Aesopicum illud ita disperiit sacramentorium.

Gislebertus agile clarumque ingenium exercitio effecit agilius, usu perinde clarius. Pectus etenim manumque jugiter conversabat vel meditando aliquid vel scriptitando. Itaque versu heroico scripsit Historiam de Joseph, unumque in volumen extendit. Deinde Gesta David eodem metro partiens opus [Col. 0025D] per libellos XII. Planus et facilis est, verumtamen digne laudabilis, quia facile usus difficili est opera secundum hos suimet versiculos:

Neque illius opuscula gratae sunt utilitatis aliena, [Col. 0026A] quando historicae narrationis campum mysticis amoenet floribus allegoriarum. Qui dum caeteris polleret artibus, maxime tamen in musica dulces faciebat modos, quemadmodum liquet in cantibus, quos vel de sancto Georgio martyre, vel de sancta Ragenufla virgine, nec non et de sancta Begga composuit.

Quin etiam Joannes tam spiritu quam carne illius frater, scholasticus et eruditione et officio fuit, cujus extremui plerumque ferulam puer, ut clavam Herculis nemo nunquam plus extremuerit. Heu quoties, dum nostra exigit aut discutit opuscula, et aduncis correptas manibus obliquo tabellas oculo intuetur! Heu quoties illum Virgilii monoculum me putavi Polyphemum incurrisse! Idem aliquando [Col. 0026B] infirmatus, miroque satis ordine extra se et supra se factus plurima vidit memoratu digna, quae et gratia aedificationis scripto edidit. Binos etiam cantus composuit, id est de sancto Christophoro martyre, et de sancta Maria Aegyptia, Historiam Tobiae, itemque Martyrium S. Stephani protomartyris heroico pede percurrit, et Cantica canticorum aliquanta ex parte antiphonatim modulatus est.

Nec vero Nizonem omiserim nostrum, quem importunum quodammodo naturae, discendi solemne habuimus exemplar. Quippe dum obtuso et quasi testudineo esset ingenio, tamen exercitiis acuebatur, donec meditatione seu lectione assidua quasi [Col. 0026C] duabus alis in culmen assurgeret elimati provectus. Claras edidit Melodias de sanctis Joanne et Paulo martyribus, de sanctis Nazario et Celso, de domno Frederico Leodiensi episcopo, ex cujus etiam gestis, obitu vel miraculis Libellum scripsit. Falli poterat, fallere homo simplex ignorabat. Proinde nos pueruli, cum ab illo doceremur, undelibet nobis iratum facile supplantabamus, ac veluti ex alto aere cadentia librantis et ferientis eludebamus verbera.

Eos quidem, quos aliqua scripsisse comperimus fratres nominatim nostros expressimus, quanquam fuerint plures quoque alii tum scientia, tum religione [Col. 0026D] commendabiles, quorum meminisse et dulce et utile sit. Verum de his plura scribere noster nunc calamus non suscepit. Hoc omnimodis optamus, hoc te, o Christe, imploramus, qui numeras multitudinem stellarum, et omnibus eis nomina vocas, qui sanctorum scientissimus es calculator, ut scribas super eos nomen Dei tui, et nomen civitatis novae Jerusalem, quae descendit de coelo a Deo tuo, et nomen tuum novum, ut des, inquam, illis calculum candidum, et in calculo nomen novum scriptum, quod nemo scit nisi qui accipit.

Sicut eorum, qui saeculo jam dudum exempti sunt, breviter adnotavi studia vel opuscula; sic fratrum, charissime, nostrorum, qui adhuc superstites sunt, volebam ingenia tibi vel scripta retexere. Sed morantur me duo, scilicet ne aut livoris arguar, si remissius laudem quae laudanda sunt, aut detur adulationi, merita si dependam praeconia. Igitur per se verius innotescent, propriis clarescent probabilius monumentis, quando alii non parit offensam quod ex sese meretur gratiam. Quam ob rem petitioni jam tuae, imo importunitati satisfaciam, ac tibi duntaxat soli meas retexam ineptias.

Aliquos super Ecclesiae pressuris threnos metrorum [Col. 0027B] atque rhythmorum diversa edidi specie adolescentulus. Discendi quippe agebar studio, et magnos poetas ego poeta modicus tentabam utcunque imitari.

Unde et opusculum de Novo ac Veteri Testamento condidi, duobusque libris partitus sum. Hoc etiam Pantherem pro varietate appellavi, quod prosa esset ac metris velut multicoloriter distinctum.

Quin etiam De compoto quaedam tunc composui.

Denique libellum De suspendio scripsi prosaice cujusdam latronis.

Martyrium quoque VII Machabaeorum fratrum versu heroico.

Deinde illud de Apostolo capitulum: Nescitis [Col. 0027C] quod ii qui in stadio currunt, omnes quidem currunt, sed unus accipit bravium (I Cor. IX) pede latius excurri Asclepiadeo.

Sed quorum memini nunc opuscula quidam nostrarum familiaris schedularum invito subripuit. Non enim suppetebant exemplaria, et quod verebar, accidit, ut ita destituerer laborum primitiis. Nam conversionis ille gratia in aliam est regionem profectus, atque in pignus mutuae charitatis haec secum spolia deportavit.

Praeterea dum arte instituerer musica, quo assignassem fructum studio, melodiam composui de sanctis Sixto, Felicissimo et Agapito. Quippe vegetatio [Col. 0027D] ingenii sedulitas est exercitii; simulque mira vis indita probatur arti, ut piis cordibus multum affectionis, multum parere soleat compunctionis sua dulcedine. Id minime quidam attendentes ea sedulo cum exercerer, levitati et lasciviae deputabant, quorum videlicet unus, quem secundi prioratus tunc fulcirent tribunalia, arripiens tabellas, quibus exiles impresseram cogitatus, aliquantisper consideravit. Interim oscitabam metu. Etenim torvus hominis [Col. 0028A] vultus suspensaque supercilia futurum mihi malum praesagiebant. O judicem Minoe vel Athamanto severiorem! legens infremuit, cantans ex hoc in hoc inclinavit: cum ecce veluti magna colaphizatus injuria coepit innocentes ceras obruere, et quae exarata erant, aemulo unguis aratro confundere. Quid facerem? luctarerne, streperem, convitiarer? Virgarum falces in capitulo, accusatores multi, ut recogitanda magnopere mihi Pharisaeorum, Saducaeorumque tumultuatio, qua periclitatus olim Paulus fuerat in concilio. Pestem murmure imprecarer? Pressum dentibus nihil prodesset anathema. Quid igitur? Depono auriculas ut iniquae mentis asellus, cum gravius dorso subiit onus, hypocritarumque patientia mansuesco ad calamitatem.

[Col. 0028B] Num vero iterum ceris delecta mandarem? Unguis ille truculentior immineret. Membranulis resarcirem? Arulam et prunas regis Joachim, et scalpellum Judi scribae animo versabam maxime, cum nec ego Jeremias, nec mihi Baruch esset notarius. Ergo refrigueram ab incoepto. Longum denique jam tempus decesserat: revolvere tandem coepi, si quae ejusdem apud memoriam cantus reliquiae superessent. Qui tam prompte recuperatus est, ac si ante oculos haberem exteriores adnotatum, ut senserim certe quodammodo vota non despicere Deum simplicia. Igitur dedi membranulae, quod redditum erat memoriae. Nec otiositatem sectabar, quae inimica est animae, cum dulce potius esset continue [Col. 0028C] occupari. Nempe Salomonicum me illud excitabat: Noli diligere somnum, ne te egestas opprimat; aperi oculos et saturare panibus (Prov. XX) ; Horatianumque illud.

Geminis ergo libellis conversionem descripsi sanctae Pelagiae, opusculumque hoc illustravi titulo: Speculum poenitentiae.

Dehinc Passionem virginis Mariae Cappadocis aeque duplici libella explicavi ita praetitulando: Palmarium [Col. 0028D] virginale.

Subsequenter Vitam Tiebaldi eremitae duobus itidem libellis complexus sum, appellavique Florem eremi.

Atque haec antea quidem sed scabro dictationum fuerant stylo descripta, quae ego monitu quorumdam scientiolae qua potui lima purgavi. Parendum est quippe amicis pia injungentibus. Sanctorum vero res gestae communis censentur materiae, nec vanitatis [Col. 0029A] pungendus est nota, quem pietatis exercent studia.

Opusculum denique confeci quod sic titulatur: Libellus cujusdam funebris super morte amici, cui et tetrastichon superscribendum tumulo adjeci.

Gravissima post haec aegritudinum tabes locum incesserat nostrum, et acutae febres canicularium vapore dierum acriores plurimos fratrum lectulis, aliquos addicebant sepulcris. Versus est in luctum chorus noster, dum aut infirmamur, aut morimur, dum vel timore, vel dolore concutimur. Sed tibi, o vigil et sancte, qui non dormis neque dormitas, qui custodis Israel, tibi, o Jesu benigne, cura est de [Col. 0029B] nobis; tu nos diebus omnibus actusque nostros prospicis a luce prima in vesperum. Quod tunc uni etiam fratrum perspicue ostensum est, cui nocturno dum interesset psallentio, atque dormitaret, quaedam astitit sidereae personae venustatis, leniterque pulsans: Quid, inquit, dormis? vigila et ora (Luc. XXII) : promisit Deus coronam vigilantibus. Vigilavit ille et attendit, quia in medio stans chori eos, qui tum excessuri vita essent, intelligibili quodam nutu designaret. Dein per gradus sanctuarii ascendens disparuit.

Ego miseriae et infirmitatis vasculum, ego limus et ignobile lutum virgam irae Dei super me vigilantem tunc graviter sensi, qua percussus, qua pene ad [Col. 0029C] nihilum redactus sum. Siquidem aegrotavi usque ad mortem, et Dominus universum stratum meum versavit in infirmitate mea, replevit me amaritudinibus, inebriavit me absinthio. Spem vivendi signa jam funebria expulerant, cum per septimanam cibi penitus ac somni expers, tum et ignea febre exsiecato propemodum periclitarer cerebro, agerer phantasiis, loquerer aliena. Sed pia, sed sedula fratrum compassio divinae genibus me advolvit clementiae, illique assignavit infimae corruptionis morticinium, qui habet claves mortis et inferni, qui fuit mortuus, nec vidit corruptionem, sed ecce vivit in saecula saeculorum.

Igitur in crypta sanctae Dei Genitricis ad sepulcrum domini episcopi Wolbodonis, cujus memini [Col. 0029D] supra, delatus sum. Ibi ad mediam fere noctem decubui. Languor qui totum depastus erat corpusculum, ad sedem jam irrepebat animae, claudendisque sensibus sera lethalis imponebatur, cum ecce sanctum video illum pura canitie floridum et caetero cultu festivum sacerdotali a dextris astitisse lectuli ac tertio signum super me crucis exprimere. Benedictionis continuo sensi virtutem: totis quippe quodammodo membris frementibus erupit sudor, ac vigiliis acescentes oculi dulcem somnum recepere; nec ab edulio jam stomachus, sed ab jejunio dissentiebat. Sic beatae Dei Genitricis compassione inaestimabili, dignatione mirabili, quae infantulum in cruce pendentem adorandum indignissimo exosculandumque obtulisset; sancti praeterea confessoris [Col. 0030A] interventu, qui benedixisset ad vitam, ex ipsa sum mortis fauce retractus. Verum anima quos evolvet gemitus, quas oculi stillabunt lacrymas? Tremens factus sum et timeo, ne mortis illa dilatio meae minus sit vitae correctio. Scio autem, Domine, quia non est hominis via ejus, nec virtus ejus, ut ambulet et dirigat gressus suos. Corripe ergo me, verumtamen non in judicio, et non in furore tuo, ne forte ad nihilum redigas me, sed qui cognoscis figmentum meum, sicut potes, solida, quoniam sine te nihil est validum.

Posteaquam sospitate vigoratus sum, quae possem, inops exsolvi munuscula, scilicet ad ipsam misericordiae [Col. 0030B] matrem spiritus contribulati orationem rhythmice expressam, atque in divina elaboratam praeconia de ipso confessore melodiam.

Denique haud puto supervacaneum, si attexam quid unus fratrum de alio fratre tunc viderit. In mortem hic agonizabat, ille admodum jacebat infirmus. Quodam diluculo dum vigilaret, vidit in eadem manifeste domo quamdam judiciariae auctoritatis personam posito tribunali resedisse, apud quam candidati quidam viri causam morientis agebant accusationibus vel objectis respondentes daemonum foris tumultuantium. Divina etenim quadam vi, ne irrumperent, inhibebantur. Illorum specie nihil tetrius, quorum etiam livor et malitia felitis quodammodo [Col. 0030C] et horrore sulphureo tabescentibus patebat ex oculis, ac velut indagine locum obsederant. Egrediente tandem anima et judice illo cum beatis spiritibus recedente, tum vero intolerabili tumultu et incondita vociferatione prosecuti sunt, ut nimiis totum aerem procellis crederes laborare. O lacrymabilem horam! o terribile examen! o pavendam nimium necessitatem illam! Quam beatus, quem bona tunc reddiderit tutum conscientia!

Aliquanto dehinc omiseram tempore scribendi operam, eo quod vel lectione magis fruerer, vel eruditioni me fratrum pro viribus impenderem. Verum ab amico interpellatus pro aliqua necessitate [Col. 0030D] scriptum elucubravi diffusius, quod nuncupavi Commonitorium pietatis.

Ne mucidis autem dormitantes tabellae ceris stylus parieti affixus rubiginis lepra tabesceret, scripsi ad quemdam familiarem opusculum De insignibus insularum Sardiniae et Siciliae duobus versifice digestum libellis.

Item ad alium duos libellos: primum De conflictu duorum ducum et animarum mirabili revelatione; secundum De quodam milite captivato et per salutarem hostiam liberato.

Artem vero libentius illam quisque excolit, quam sibi et scientia et usu maxime compararit. Quapropter ut mihi aliquantulam dictandi labor facultatem acquisisset, opus arripui, quod excedere ingeniolum [Col. 0031A] ipse non ignorarem, illius certe Horatiani temerarius transgressor consulti:

Itaque historiam libellis utcunque sum XIV complexus, quae contineat, qualiter Jerusalem sancta et aliae plures apud Orientem urbes sive regiones ab occidentalibus Christianis circa nostram sint aetatem receptae, cujus est titulus: Laurea peregrinorum Jerosolymitanorum. Infirmitas me postmodum gravis in lectulum dejecit.

Jam pelli meae consumptis carnibus adhaeserat [Col. 0031B] os meum, jam secundum prophetam fecerat Dominus vetustam pellem meam et carnem meam, contriverat ossa mea. Cibi defecerat omnino appetitus succique inopes venae somno illapsum negabant. Ad Deum ergo stillabat oculus animae meae, quia in me transibant irae ejus, et terrores ejus conturbabant me. Quippe et suis anima lacrymis rigatur, et confractione resoluta, indicibilique sensu quodam affecta, tenerrimo ploratu, fortissimo gemitu, ipsa Spiritus Paracleti viscera movet, mereturque consolationem.

Accessit ad visitandum aliquis fratrum, qui dictaret, ut nomina sanctorum septem dormientium in schedula scribi facerem, capitique circumligarem. [Col. 0031C] Hoc nempe remedio piae fidei aegrotantibus dormiendi nonnunquam restitui facultatem. Adhibui fidem, feci ut injunxerat, et aure jam quodammodo audiebam interiori: Fides tua te salvum faciet (Marc. X) . Repente etenim per mentis excessum in quadam me vidi esse regia, quam lux inaestimabilis, odor incredibilis perfunderet, quippe cum lucerna ejus, gloria ejus, exsultatio ejus, illa verae, illa unice desiderabilis, beatae et adorandae esset Trinitatis majestas. Sed enim os intemperans atque procax frenandum est, ne meas infelix nimium gravem miserias. Hoc in gratiarum actionem dixisse solum sufficiat, quod inter choros purpuratorum atque albatorum, qui aderant, sanctos agnoverim illos aureis gloriose coronis et ostro rubente insignitos. Illic nova dulcissima, [Col. 0031D] illic cantica resonabant, et responsorium illud organa modulabantur angelica: Isti sunt sancti qui pro testamento Dei sua corpora tradiderunt, et in sanguine Agni laverunt stolas suas (Apoc. XXII) .

Ad me autem reversus attonitos circumferebam oculos, pene ignarus ubi essem. Interim frater familiaris lectulo assidebat, qui dum magnopere quaereret cur ita circumspectarem, quoniam probatae confidentia debetur amicitiae, retuli visionem, quam non fuisse frivolam mox expertus sum. Sic membra languore debilitata, sic dolore tanquam vinculis astricta erant, quod per septem dies nec surgere nec stare nisi alieno potui sem adminiculo. Verum de aspectu fortis illius, misericordis illius, [Col. 0032A] qui in sanguine testamenti sui emisit vinctos suos de lacu, in quo non est aqua, ita solutus, ita confortatus sum, quatenus sine quovis sustentamine tunc surgerem, cum praedicto fratre oratorium peterem, toto gratias perfunderem affectu. Ita deinsospitate redintegratus sum sanctisque dormientibus septem exile quidem et omnino impar, sed praecordiale tamen laudis atque gratiarum actionis munus obtuli, videlicet compositam de ipsis melodiam.

At vero si quis gravabitur, si quis jactantiae deputabit, quod talia scribam, num interdicere volet ne miser miserationum Domini recordetur? Simplicem piamque intentionem nemo benevolus accusat. Secretum quidem regis abscondere bonum est, opera [Col. 0032B] autem Dei revelare et confiteri honorificum est. Caeterum mentis est timoratae non alta sapere, sed humilibus consentire, siquidem piis supernae revelationes non vitii sed virtutis instrumenta sunt. Quid vero impiis ut Balaam, ut Nabuchodonosor divina prosit vidisse? Lippientes sol confundit oculos. Deum non sancta visio, sed sancta meretur actio.

Scripsi etiam versifice libellum de adventu reliquiarum S. Laurentii in Leodium ab urbe Roma.

Quin et ad ipsum martyrem, et ad alios plures sanctorum dicendas rogatu fratrum plurimas conscripsi orationes.

Libellum denique ad quosdam edidi sacerdotes de [Col. 0032C] reverentia sacrorum locorum, acriter culpans, quod penes coemeteria, seu corpora defunctorum, priusquam ad ecclesiam deferrentur, nocturnis maxime vigiliis puellares choros aliaque exsecranda agi, dici vel cantitari paterentur.

Sophista vero qui sua extollere, nostra deprimere pugnaret, abstrusas quaestiones barbarasque dictiones undecunque congestas, mihi scripto proposuit. Daedali labyrinthum et Minotauri cornua me putaveram incurrisse. Qua evaderem? Quibus regerer? Subtilis deerant fila ingenii. Quo defenderer? Facundi gladius oris nullus. Implexa tamen illa dissolvi, cornupetam dirum evasi, libellusque hunc accepit titulum: Qui sophistice loquitur odibilis est.

[Col. 0032D] Quia vero humanae inditum constat naturae, quod alternis recreatur, fastidiumque mutatio tergit, nunc prosa, nunc versibus interdum musica studium variabam. Qua de causa geminos cantus scilicet de sanctis confessoribus Antonio ac Hieronymo orditus sum, praecipue cum tantis aliqua patronis officia meae parvitatis cuperem impendisse. O me bestialem homunculum! o curvam in terris animam et coelestium inanem! tamen aliquando faciem ausus levare mentis et pectore et lingua velut geminis evectus alis angelica irrupi arcana. Etenim de victoria Michaelis archangeli tres digessi versifice libellos, tam de illa videlicet qua ex antiquo dracone et angelis ejus cum suis est clarificatus [Col. 0033A] angelis, quam de illa, qua pro Christianis contra paganos dimicans gloriose innotuit, quando in monte Garganico novum instituit ac dedicavit sanctuarium. Non in illam quidem sunt expensae fabricam metallorum, marmorum, cedrorum congeries pretiosae, sed enim rupes concavo impolito expandit fornice sinus, plus religionis protendens quam operositatis. Nam tibi, o gloriose assertor, tibi, inquam, o magnifice secundum nomen tuum admirator glorificandae et admirandae Trinitatis! Enimvero quis sicut Deus? hominum magis pectora placent fide, spe, charitate ditata, quam dives ejusmodi rerum materia.

Quin etiam de sancto Servatio et de sancta Begga musice aliqua rogatus a canonicis quibusdam composui.

[Col. 0033B] De sancto Spiritu septem hymnos ut contexerem, frater petiit, cujus deberem dilectioni, quo satisfacerem devotioni. Qui scilicet, dum familiari saepius me colloquio aedificaret, quiddam inter caetera retexit quod venerabile, quod memorabile sit. Aliquando cum vigiliis, atque invocationi ejusdem Spiritus sancti quam devote institisset, circa crepusculum in excessum factus, vidit a quodam claritatis penitus et suavitatis mirandae, quem albae super nivem nitidae infloraret accinctus, se in Ecclesiam deportari, luce solemniter seu odore praeditam. Quae persona dulcissimo quidem amplectebatur illum affectu, utraque pectori manu apposita, [Col. 0033C] quemadmodum pia mater ad dulcia solet lactentem infantulum ubera stringere, sed faciem suam occultabat, dum se frater crebrius ille converteret, ac desideranter eam tentaret inspicere. Intelligebat enim sanctum esse Spiritum, tamen ad modicum vidit faciem illam, de qua reticendum est, quia cautius est inde compungi quam loqui; arcana venerari quam de arcanis disputare tutius est. Denique frater idem clementissimi plasmatoris, dignantissimi reparatoris dexteram a pectore suo elevans, atque digitos illius ad signum crucis exprimendum propriis aptans manibus ex eadem super cor, super lumbos, renesque suos signaculum tertio salutare impressit, quatenus contra cogitationum molestias, seu carnales concupiscentias tueretur ac roboraretur, [Col. 0033D] choro candidatorum, qui aderat, canoris modulante vocibus: Laetetur cor quaerentium Dominum; [Col. 0034A] quaerite Dominum et confirmamini; quaerite faciem ejus semper (Psal. CIV) . Frivolam non fuisse visionem frater ille expertus est, dum sese quodam ex tunc lumine infusum mentis et motuum assultus carnalium sibi plurimum mitigatos contrite lacrymabiliterque asseveraret. Beatus profecto, quem tu erudieris, Domine, et de lege tua docueris eum, ut mitiges ei a diebus malis (Psal. XCIII) .

Praeterea quinque exaravi libellorum opusculo, qualiter diebus nostris Ecclesia Leodiensis Bulloniense castrum pervasoribus triumphatis divina receperit virtute, tituloque praesignavi: Triumphale [Col. 0034B] Bulonicum. Hoc ipsum musico quoque astruxi modulamine.

De sanctis etiam martyribus Evermaro, sive Urbano, exigente fratrum devotione, geminos cantus composui.

Epitaphia et epistolas conscripsi quamplurimas.

Talibus ergo vel similibus ineptiis miseram exegi vitam ac monasticae conversationis oneribus, haec etiam vicissim onera dorso nostri superimpressimus aselli. Absit autem ut muricatos exspectaverim quorumdam obelos, quibus nostrae confodiantur schedulae, nullius ipse censeo esse momenti quae scripsi, aut scribo, quin potius indocta, quin potius inepta. Propria tamen utcunque malo fabricari quam aliena usurpare et domestica incude [Col. 0034C] quam extraria uti, nec de Latinis bonis Latina sarcire non bona. Praedicabilis faber o quisquis es, novus intendas esse Tubalcain. Ad exemplum veteris exerce praedicabilia. Proprius te ignis, proprium te praedicet utensile. Inertis namque est artificis alienos semper malleolos ac folles appetere, et inglorii apud alienam jugiter mendicare fornaculam. Fontis latex non esse censetur, nisi quem de propria fundit vena. Quod extrorsum infunditur, alienum est. Mihi ergo cavendum, mihi retinenda potissimum illa est Flacci castigatio, qua monet amicum:

Meae quidem ineptiae quasi nigro calculatae sint lapillo. Nunc Parii vero crustula marmoris, nunc pretiosos lactei aspectus exoptaverim uniones, quo calculus ea digerat clarus in numerum, quae disserendae intimus nuper proposuit amicorum. Quaesitu etenim digna et scitu sunt utilia; et unus impetrat jure quod pluribus velit prodesse. Videlicet [Col. 0034D] quaesivit: Cur ante Dominicum Natale novem antiphonae ab O incipientes, novem aeque diebus super Evangelii canticum ad vespertinam synaxim canantur in ecclesia? Item cur passio sancti Stephani protomartyris secunda Dominici Natalis die, assumptio sancti Joannis evangelistae tertia celebretur, dum alter secundum traditionem majorum III nonas Augusti passus, alter VI Kal. Julii ad perpetuam [Col. 0035A] sit assumptus immortalitatem, moriendo quidem, sed celerius tamen reviviscendo? cur etiam quarta Innocentibus sit deputata, dum non facile constet, quod tunc passio illorum provenerit. Haec itaque primo, dehinc caetera quaestionum, quas sciscitatus est, disseram, pro voluntate rogantis latius inde tractando, licet strictior esse maluissem.

Igitur corde creditur, ad justitiam ore autem confessio fit ad salutem, quod Unigenitus Dei incarnatus de Spiritu sancto ex Maria virgine homo factus sit. Quoniam ergo sapientia per voluntatem Patris aedificante sibi domum corporis, ac excidente columnas [Col. 0035B] septem gratiarum mirabilis illa humanatio novem mensibus intra uterum coaluit atque celebrata est virgineum; nos aeque novem diebus claris eam recolimus laudem celebriis. Pro mense etenim diem subornamus. Quippe cum et aliis vel temporum, vel solemnitatum nos officiis vacare oporteat, et cum debeant sacramenta quoque alia celebrari; minus idoneum aut rationabile esset in uno jugiter occupari. Assiduitatem humanum fastidit ingenium: quod est rarius admittit gratius.

Quod circa finem diei, quod sub occasum solis ea eduntur praeconia, illud praeclare mysticat, quod is, qui erat ex Patre natus ante omnia saecula Deus de Deo, lumen de lumine, genitus non factus, ubi [Col. 0035C] venit plenitudo temporis, factus ac genitus ex muliere est, quando scilicet visitavit nos oriens ex alto illuminare his qui in tenebris et in umbra mortis sedebant. Nam et ipse in Apocalypsi loquitur: Ego sum α et ω , primus et novissimus, initium et finis (Apoc. XXII) , quandoquidem omnia per ipsum, et in ipso facta, sive creata sunt; omnia per ipsum et ab ipso instaurata, sive perfecta sunt.

Hoc utique quemquam insinuent superiores litterae, quarum α Graeci alphabeti prima, ω postrema est; subesse tamen clarius advertas mysterium. Graeca siquidem elementa non solum verba componunt, sed numeros quoque efficiunt: et sicut unumquodque est ordine posterius, ita charactere titulat suo numerum ampliorem, α igitur unum, ω significat [Col. 0035D] octingentos. Et vere misericorditer, vere dignanter qui erat unicus sive unigenitus Patri Filius, in fine saeculorum filios Dei secum non quidem genere sed adoptione voluit habere quasi octingentos, id est innumeros, beatitudinibus octo generose praeditos. Opus itaque pietatis, mysterium miserationis etiam ipsis angelorum novem ordinibus admirandum nos omnimodis admiramur, qui etsi nec corde nec ore, tanti adaequare possimus beneficii gratiarum actiones, cum Sapiens dicat: Glorificantes Dominum quantumcunque potueritis, supervalebit adhuc et admirabilis magnificentia ejus; benedicentes Dominum exaltate illum, quantum potestis: major est enim in laude; exaltantes eum replemini virtute, [Col. 0036A] ne laboretis, non enim pervenietis. Esset impiae tamen ingratitudinis gratias non agere. Gratitudinis igitur nostrae glorificationem, benedictionem, exaltationem Deo dependimus, ac per novem antiphonas multiplex quidem votum, sed parilem concentum vero soli sempiterno, diei orbem plenitudine lucis jamjam illuminaturo dicamus. Siquidem in Christo inhabitat omnis plenitudo divinitatis corporaliter qui tanquam sponsus procedens de thalamo virgineae aivi omnimoda virtutum suavitate miris omnium flagrantiis gratiarum se irroratum atque infusum exhibuit. Itaque dum ter ternae in laudem ter sanctae Trinitatis antiphonae instar sint ter ternarum compositae gratiarum, desiderabile nobis est de alterutra illarum consonantia, si detur desursum, [Col. 0036B] disserere.

Prima gratiarum, quas Ephesiis scribens memorat Apostolus, sermo sapientiae est. Huic prima antiphonarum O sapientia, quae ex ore Altissimi prodisti, etiam ipsa litterali superficie consonat. Omnia vero in sapientia fecit Deus, universa per verbum, quod ex ore illius prodivit, Altissimus creavit, quia ipse dixit et facta sunt, ipse mandavit et creata sunt (Psal. XXXII) . Quae nimirum sapientia attingit a fine usque ad finem fortiter (Sap. VIII) ; quia, dum delicias vult esse suas cum filiis hominum, a divinitate, ultra quam nihil est, ad humanitatem se inclinavit, [Col. 0036C] quae ultima in rebus condita est.

Christus itaque Dei virtus et Dei sapientia tam salutariter quam potenter opere consummato, quod dederat sibi Pater ut faceret, ascendit, unde descenderat, quoniam a summo coelo egressio ejus, et occursus ejus usque ad summum ejus (Psal. XVIII) . A Deo enim processerat et venerat charitatis ac misericordiae aurea redimitus corona gratiarumque fultus plenitudine, ut ipsum etiam elementum quod suae invocationi profert Ecclesia, O scilicet, plenaria rotunditatis suae forma innuere monstratur. Denique hoc idem cuidam fuisse fideli coelitus imaginatum didici. Verum parvipendere solent quidam et subsannare illud objicientes sapientis: Somnia extollunt imprudentes quasi qui apprehendit umbram, [Col. 0036D] et persequitur ventum: sic et qui attendit ad visa mendacia (Eccli. XXXIV) . Quibus econtra respondetur, quod idem etiam paulo post subdit: Somnia male facientium vanitas est, et sicut parturientis cor tuum phantasias patitur, nisi ab Altissimo fuerit emissa visitatio (ibid.) . Tam ex canonicis quippe quam et aliis plura suppeditant exempla Scripturae, non omne visum, non omne somnium mendax esse aut erroneum, et interdum ad pios homines, maxime qui juxta Danielem sunt viri desideriorum, ab Altissimo emitti non tam somnia quam revelationes. Siquidem et apud Job legitur: Per somnium in visione nocturna, quando irruit sopor super homines et dormiunt in lectulo, tunc aperit aures virorum [Col. 0037A] et erudiens eos instruit disciplina (Job XXXIII) . Praeter arcaniorem etenim sensum, hoc ad litteram quoque satis idonee potest accipi.

Sapientia ergo Dei throno videbatur aureo resedisse, coronam aeque habens auream in capite, quam verna distingueret gratia gemmarum. Facies ejus immarcessibili florebat candore, cum oculi quodam arcanae lucis mirabiliter vigore splendescerent. Erat lineis vestita, candentibus nimis, pallioque circumdata inaurato, dum et arca testamenti purissimo intus ac foris auro splenduerit, supraque coronam sortita sit auream, quia Filio Dei velut capitis est diadema vel ornamentum, quod sicut per gratiam voluit, sic per potentiam valuit hominem assumere. Mirus praeterea odor spirabat sicut odor [Col. 0037B] agri pleni, quem benedixit Dominus.

Circa viri sedebant aspectu et amictu conspicui, atque instar liliorum quadam pubertate germinantes, quos radii ex ipsa undique procedentes sapientia illustrabant. Citharas tenebant in manibus niveo compactas ex ebore ac operose respersas auro, quibus dulcissima persultabant musica illos Psalmi versiculos: Lex Domini immaculata convertens animas, testimonium Domini fidele sapientiam praestans parvulis; justitiae Domini rectae laetificantes corda; praeceptum Domini lucidum illuminans oculos; timor Domini sanctus permanens in saeculum saeculi; judicia Domini vera, justificata in semetipsa, desiderabilia super aurum et lapidem pretiosum multum, et dulciora super mel et favum (Psal. XVIII) .

[Col. 0037C] Quin et titulus quasi ex colore digestus sapphirino legebatur: Ego sapientia habito in consilio, et eruditis intersum cogitationibus. Praedictus siquidem fidelis meditatus nocte illa cum corde suo effuderat in se animam suam, quia memor operum Domini et judiciorum ejus, quae a saeculo sunt, suae praeterea miserae conditionis, afflictus fuerat et humiliatus nimis, lacrymisque stratum suum rigaverat, superabundanti compassione divinitatis hanc acceperit visionem pro consolatione. Coelestibus quippe oraculis piam frui animam ut consolationis beneficium, ita devotionis est incitamentum.

Igitur O sapientia, quae suaviter disponis omnia! Suavis etenim es universis, et miserationes tuae [Col. 0037D] super omnia opera tua, veni ad docendum nos viam prudentiae, qua scilicet ratione angelus fortis, ut scribit Joannes, descenderit de coelo, amictus nube, in cujus capite iris, cujus facies erat ut sol, cujus pedes sicut columna ignis, qui habebat in manu sua libellum apertum: hujus, inquam, sacramenta libelli doce nos, ut cantabiles nobis sint justificationes tuae in loco peregrinationis nostrae.

Secunda gratiarum est sermo scientiae, cui antiphonarum secunda O Adonai clare consonat. Nam Dominus, quod interpretatur Adonai, qualiter dux fuerit in misericordia sua populo illi, quem redemit, qualiter circumduxerit eum et docuerit, et custodierit quasi pupillam oculi sui, habemus in [Col. 0038A] Scripturis. Nempe et Moysi se nomen indicasse, quod patribus non indicarit, loquitur: Ego Dominus qui apparui Abraham, Isaac et Jacob in Deo omnipotente, et nomen meum Adonai non indicavi eis (Exod. VI) , subintelligendum, ut tibi indicaturus sum vel signa faciendo, vel facie ad faciem colloquendo. Cui etiam antea in igne flammae rubi appruerat, dicentique: Vadam et videbo visionem hanc magnam, quare non comburatur rubus; ne appropies, inquit, huc; solve calceamentum de pedibus tuis; locus enim in quo stas, terra sancta est (Exod. III) . Quorcirca etiam nobis ad tam reverendum tendentibus spectaculum carnalis est calceamentum temortatis solvendum, quo spiritu humilitatis ambulantes vivo ac vivificante frui mereamur incendio.

[Col. 0038B] Rubus ille beatam figurabat Mariam, quae revera verecundae virginitatis purpureo exstat rubore spectabilis. Ardebat rubus, sed minime comburebatur, quia Spiritu sancto superveniente, et virtute Altissimi obumbrante ineffabili accensa est virgo amore, sed non adusta, quoniam Deum, Dei Verbum sic mente concepit, et carnem factum peperit, ut post partum inviolata, carnalisque funditus expers concupiscentiae permaneret. O dulcedinis ignem! o suavitatis flammam! o singulare incendium, quo materies non solum castissimae carnis non aruit, quinimo rosa tam speciali, qua coelum terraque purpurantur, floruit!

Igneus denique splendor ille zelum et splendida signarit mirabilia, quae mox facturus erat Dominus [Col. 0038C] in terra Aegypti, in campo Taneos. Tamen potissimum signata est charitate ardens, ac miraculis splendens humanitas Jesu Christi. De hoc Joannes Baptista, quo inter natos mulierum non surrexit major: Ipse est, inquit, qui post me venturus est, qui ante me factus est, cujus ego non sum dignus ut solvam ejus corrigiam calceamenti (Joan. I) . Siquidem calceamentum Christi est humanitas, qua ejus calceata, id est circumdata est divinitas. Corrigia calceamenti perplexa nostris sensibus tanti subtilitas sacramenti. Absisto igitur, et cum Moyse abscondo faciem. Non enim audeo respicere contra Deum, sed terrae advolutus quia pulvis sum, et in pulverem iturus, toto animae affectus, totis sensuum [Col. 0038D] exclamo medullis illud verum verae Virginis praeconium: Benedicta tu inter mulieres, et benedictus fructus ventris tui (Luc. I) .

Quinquagesimo praeterea die exitus Israel de Aegypto, domus Jacob de populo barbaro, lex Moysi data est in Sina, cum descendisset Dominus super eum in igne, et ascenderet fumus ex eo quasi de fornace, clangorque buccinae vehementius perstreperet, quando audita sunt tonitrua ac micuere fulgura, ac nubes densissima operuit montem, timuitque populus, qui erat in castris. Haec autem omnia in figura contigerunt illis. Siquidem praesignabantur, quae Pentecostes die acta fuerunt, scilicet postquam Moyses verus, id est Christus de Aegypto infernali populum eduxerat sanctorum, ac per mare [Col. 0039A] Rubrum suae passionis traduxerat, et ab aquis sublatus passibilitatis atque mortalitatis resurrectione et ascensione fuerat glorificatus. Etenim factus est repente de coelo sonus tanquam advenientis spiritus vehementis, et replevit totam domum, ubi erant sedentes apostoli, et apparuerunt illis dispertiae linguae tanquam ignis, seditque supra singulos eorum, et repleti sunt omnes Spiritu sancto et coeperunt loqui variis linguis, prout Spiritus sanctus dabat eloqui illis (Act. II) . Tunc sane buccina tam sonorae praedicationis perstrepente convenit multitudo et mente confusa est, quoniam audiebat unusquisque lingua sua illos loquentes magnalia Dei. Tunc, inquam, personuere tonitrua, ac micuere fulgura, dum et miracula coruscarent, et divina ex Scripturis [Col. 0039B] judicia intentarentur, ut puta illud: Prophetam suscitabit vobis Dominus Deus vester de fratribus vestris tanquam me. Ipsum audietis juxta omnia quae locutus fui vobis. Erit autem: omnis anima quae non audierit prophetam illum, exterminabitur de plebe (Deut. XVIII) . Vel illud Joelis: Et quidem super servos meos et super ancillas meas in diebus illis effundam de Spiritu meo, et prophetabunt, et dabo prodigia in coelo sursum, et signa in terra deorsum; sanguinem et ignem et vaporem fumi. Sol convertetur in tenebras, et luna in sanguinem, antequam veniat dies Domini magnus et horribilis et manifestus (Joel. II) .

Quippe quando ex latere lanceato Jesu Nazareni, per manus iniquorum patibulo affixi, cum jam emisisset [Col. 0039C] spiritum, sanguis et aqua praeter mortuorum exivit corporum naturam, tunc sanguinem in prodigium dedit Dominus. Fuit siquidem sanguis ille aliis prodigium mortis in mortem, aliis vitae in vitam quemadmodum et agni quondam sanguis, cum emissa sunt signa et prodigia in medio Aegypti, in Pharaonem et in omnes servos ejus, fasciculus hyssopi in eo intinctus est, nec non aspersus uterque postis ac superliminare, et dum transiret Dominus percutiens Aegyptios, vidit sanguinem, signataque transcendit ostia, et non sivit percussorem ingredi [Col. 0040A] domos aut laedere; sic etiam nunc qui utrumque postem, id est animam et corpus aut superliminare, id est rationabilitatem suam fide praenotat crucis, ut ex passione Christi, quae per hyssopum signatur, herbam videlicet humilem, amaram, sed salubrem, minime scandalizetur, imo praecordialiter credat, veraciter fateatur, quin et sacrosanctam digne sumat eucharistiam, percutientis non incidet manum diaboli, quia sanctae Trinitatis signabitur nomine, tuebitur sacramento.

Ignis vero in prodigium datus est, quoniam lucentis et ardentis cum sit substantiae, significabatur, quod Christi apostolos Spiritus sanctus et zelo accenderet et intellectu illuminaret. Namque et dispertitarum formulae linguarum, divisiones mysticabant [Col. 0040B] gratiarum. Vapor denique fumi in prodigium datus est, quando plurimi ad praedicationem apostolorum compuncti sunt corde, lacrymabiliterque consilium suae flagitabant salutis dicentes: Quid faciemus, viri fratres? (Act. II.) Nam fumigare est compungi, ac de peccatis flere. Et quidem ubi primum Ecclesiae baptisma celebratum est, tria millia non absque magno collecta sunt prodigio, videlicet divina praesignante gratia, quod ad fidem Trinitatis de toto esset colligenda orbe multitudo credentium, simulque ut per ignem illuminatio seu ardor fidelium, ita per vaporem fumi caecitas Judaeorum nec minus compunctio poenitentium, vel obtenebratio intelligi potest impoenitentium.

[Col. 0040C] Sol autem in prodigium datus est; quia, dum in passione Domini obscuratur, Israelis, quae tunc contigit et nunc etiam durat, caecitatem portendit. At vero luna licet in sanguinem conversa fuisse palam non paruerit, utcunque tamen se habuerit, sanguinea illis facta est, quandoquidem pascha suum, quod scilicet secundum lunae cursum quartadecima die ad vesperum ex mandato legis agnum comedentes tunc faciebant, occidendo Christum cruentavere, et pannum tam prodigioso scelere menstruatum Synagoga super oculos accepit sanguinaria.

Votiva Natalis Dominici gaudia diligens quaedam ecclesiasticae consuetudinis praecurrit observantia, quam non abusivo proditam primordio, sed coelesti traditam magisterio evidens probat mysteriorum ratio. Siquidem diebus aliquot novo gratiae praeconio vespertina Laus celebriori peragitur officio, jucunda scilicet antiphonarum quarumdam decantatione, quae tam verborum quam pneumatum omnimoda florentes pulchritudine, devotionis ac laetitiae plurimum sacro excitent conventui ecclesiae. Sunt porro dies non amplius novem talis observantiae, et ejusdem numeri antiphonae cum Evangelii cantico singulae diebus singulis decantandae. Quarum omnium principia eadem praenotantur O littera. Quaeritur [Col. 0043B] quae observantiae talis causa vel ratio? Edisserant haec plenius subtiliusque, quibus altior ingenii vis est: nos intelligentiae simplicis fructum ex humili carpimus leniter.

Unigenitum Dei Patris in vera natura nostrae carnis, in cunctis humanae naturae legibus habitasse in nobis fidei puritate novimus, propter quod intemerata materni uteri fecunditate editum veraciter credimus. Hoc denique excepto, toto ordine suo vera hominis natura cucurrit, sicut a Patribus tradita fidei regula sane defendit. Conceptus enim non de maritali opere, sed divina sancti Spiritus operatione [Col. 0044A] lege naturali intra viscera materna, totis novem mensibus coaluit, natusque infans in praesepio vagiit, atque lactis alimonia ciboque communi educari vel sustentari voluit, omni conversandi habitu conditioni nostrae simillimus et in aetatis plenitudinem proficiens crementis naturalibus. Passus deinde est vera carnis passione, et mortuus vera hominis morte, quae infirmitatis humilia aeque ut virtutis opera magnifica, qualia sunt miraculorum insignia, et superexcellens Resurrectionis gloria, Ascensionisque exaltatio praedicanda, pietate congrua amplectimur ac veneramur, quia nulla sui indigentia, sed salutis nostrae causa necessaria, voluntarie haec eum pertulisse fidei constantia profitemur.

Itaque anni nostri tempora varietate distincta ordinabiliter disponimus, et singula singulis sacramentorum faciebus conformi pietate notamus, ut hinc velut accedentis semper claritatis perstringamur fulguribus, dum successim instauratis gloriamur solemnitatibus. Hinc illud est, quod ante solemnem Natalis ejus diem proximos novem dies gaudiis observamus, ac veluti rutilantibus novae lucis exordiis hilaritate sustollimur, praecipueque hora vespertinae synaxis gratulatione concepta superefferimur, dum praeconiorum modulis illustriorem [Col. 0045A] clarioremque synaxim eamdem peragimus. Hac denique diligenti observantia traditio ecclesiastica, qua valet similitudine, gestit exprimere, quod is, qui in primordio de tenebris lucem splendescere dixit, nunc vergente mundi vespere, sedentibus in tenebris clementer illuxit, et vera divinitatis luce profundas noctis humanae tenebras tersit.

Eadem nec dissimili observantia totos novem dies continuamus, per quos nimirum menses novem signanter exprimi advertimus, quibus in secreto virginalis uteri cubiculo sese continuit Deus homo. Digna plane celebris observantiae causa, vel ratio. Quale enim, vel quantum est, quod in illo puritatis totiusque sanctitatis sacrario arcana divinitatis operatione peractum? Magnum est, ineffabile, imo et incomprehensibile [Col. 0045B] est. Cujus enim vel mens cogitatu saltem attingere possit, qualiter in utero femineo Deus homini personaliter unitus sit? Non enim permutata in carnem divinitas, sed assumpta in Deo vera creditur humanitas, ut ex duabus naturis una fieret persona Mediatoris indivise, inconvertibiliterque unita deitate carni nostrae. Unde non jam seorsum ab homine per se colitur divinitas, vel separatim sola praedicatur humanitas, sed unus ab omnibus fideliter adoratur Christus, verus in utraque natura, Conditor idem ac Redemptor Deus et homo, Deus ante saecularia tempora genitus ex Patre, et homo in tempore procreatus et natus ex Virgine. Digna profecto jucunditatis observantia tanta sibi proposita [Col. 0045C] gaudiorum materia.

Quod vero diem pro mense assumimus, rationabiliter et discrete temporibus prolixitas contrahitur, ne hujus celebritatis jucunditas intercurrente festivitate aliqua intercipi videatur, neve infirmitatis humanae taedio semel accensa frigescat devotio; sed fervore vegetata continuo quanto brevior, tanto sit purior, ac per hoc supremae dignationi fiat acceptior. Adsumus itaque frequentes hora vespertinae Laudis cum psalmis et hymnis, et venturae solemnitatis gaudia nova quadam praeimus laetitia, Regique processuro congruo servitutis occurrimus obsequio. Nam processurus est, ut exortu novo exspectantes se laetificet. Qualis putamus processurus est? Nimirum pulcher et decorus, suavis et deliciosus, omnibusque [Col. 0045D] omnium gratiarum unguentis delibutus.

Earum profecto gratiarum plenitudinem novem illae exprimunt antiphonae splendida verborum pulchritudine, suavique melodiae dulcedine decenter accurateque compositae, quas in laudem Regis ejusdem matrisque Reginae cum cantico ipsius affectuosa et vocali enuntiatione celebriter effert chorus Ecclesiae.

Nec incongrue cantico Virginis coaptantur, cum celebritas haec matri aeque ut filio dedicata praedicetur: et redundans in Filio gratiarum perfectio plenarie in matre adfuisse probabiliter asseratur. Si enim, ut ait Apostolus, in Christo sunt omnes thesauri sapientiae et scientiae Dei reconditi (Coloss. II) , [Col. 0046A] Christus autem in Maria, ergo omnes thesauri sapientiae et scientiae Dei in Maria, imo et tota divinitatis plenitudo, quae corporaliter inhabitat in Christo. Unde et angelus eamdem venerabiliter salutans a gratia exorsus ait: Ave, gratia plena, Dominus tecum, benedicta tu in mulieribus (Luc. I) . Digne gratia plenam asseruit, quae Unigenitum Dei Patris castis concipere visceribus meruit, et benedicta in aeternum Dominum nobis et hominem progenuit. Apostolus Corinthiis scribens gratiarum plenitudinem partitione novenaria subdistinguit inquiens: Alii per Spiritum datur sermo sapientiae, alii sermo scientiae, alteri fides, alii gratia sanitatum, alii operatio virtutum, alii prophetia, alii discretio spirituum, alii genera linguarum, alii interpretatio sermonum. [Col. 0046B] Haec autem omnia operatur unus atque idem Spiritus dividens singulis, prout vult (I Cor. XII) . Quarum profecto gratiarum plenitudinem nemo fidelium, ut dictum est, ambigit in beatam affluxisse Virginem, quam vere tota inundatione Divinitas implevit, tota plenitudine torrens voluptatis inebriavit.

Cum ergo Apostolus gratiae plenitudinem distinctione novenaria subdividat, et eamdem novenarius, ut praemissum est, antiphonarum numerus signanter exprimat: perpulchrum ac delectabile erit earum ad invicem consonantiam prudenti rationis judicio discernere, ac veluti ex instrumento musico voces diversas easdem regulari symphoniae succentu auditu [Col. 0046C] interno percipere. Quod perfacile erit, si non pigeat in singulis illarum paulisper subsistere, et quasi levi manus pulsu chordam tangere, ut cujus sint ad invicem habitudinis vel consonantiae, cauta queat auris interna solertia discernere.

Age enim, conferatur prima antiphonarum cum prima gratiarum, et eodem modo reliquae per ordinem conferantur alterutrum, ut indubitato constet rationis judicio, una, nec dissimili habitudine binas altrinsecus semper sibi respondere. Nam quemadmodum in musica diapason maxima symphoniarum, quae dupla dicitur, juxta observantiam proportionum ei voci, quam in acutis ediderit, non dissimilem a gravibus succinit: sic nimirum pari concordia [Col. 0046D] sensuum adscita quoque interdum cognatione verborum, antiphonarum singulae singulis gratiarum quasi succinunt consone.

Ecce enim cum prima gratiarum sit sermo sapientiae, et prima antiphonarum O sapientia, quae ex ore Altissimi prodiisti, profecto jam in ipso initio patescit concors sonoritas eloquii. In sensu vero longe clarior redditur consonantiae similitudo, cum singula pene verba mysteriorum fecunditate gravida palam faciant, quod non verbosa vaniloquii levitate, sed pondere prolata sint sapientiae. Nam et primum elementum O propositae rationis apte congruit mysterio, dum forma plenaria suae rotunditatis figuraliter [Col. 0047A] plenitudinem exprimit Divinitatis, quae cum omnibus gratiarum distributionibus totam se contulit in carnem, et totum assumpsit hominem ex Virgine. Haec est sapientia quae ex ore Altissimi prodiit, Filius scilicet, qui de paterna progenitus substantia omnium in principio Creator apparuit.

Attingit autem a fine usque ad finem fortiter, dum a divinitate, in qua cuncta creavit, ad humanitatem, quam in fine omnium condidit, se inclinat misericorditer utramque uniens naturam in se personaliter ea fortitudinis potentia, qua Deus est, cui utique verbum omne possibile est.

Suaviter disponit omnia, dispensatione scilicet ordinatissima, qua provide regit condita. Hinc in fine antiphonae fideliter supplicamus et attente: Veni [Col. 0047B] ad docendum nos viam prudentiae, videlicet ut apparens visibiliter in carne innotescat angelis et hominibus, qua via vel consilio prudentiae suae fortem armatum fortior ipse aggrediatur de atrio suo ejicere. Ita plane cuncta primae antiphonae membra primae gratiarum veluti harmoniae cujusdam aptantur concinentia.

Secunda quoque antiphonarum O Adonai secundae gratiarum, quae est sermo scientiae, non dissimili respondet habitudine. Quid enim aliud nomen ipsum Adonai indicat nisi quia scientiae gratiam Deus fidelibus suis cum tempore multiplicat? Moysi enim [Col. 0047C] dicit: Ego Dominus, qui apparui Abraham, Isaac et Jacob in Deo omnipotente: et nomen meum Adonai non indicavi eis (Exod. V) . Utique qui haec dicit, per incrementa temporis dona scientiae multipliciora se largiri asserit, dum et nomen suum Adonai Moysi indicat, quod Abrahae primo non indicaverat.

Quod vero eidem in igne flammae rubi apparuit (Exod. III) , et in Sina legem dedit (Exod. XXIV) , nimirum cum sermone scientiae utrumque aptissime congruit. Nam per hoc, quod in igne apparuit, mystice prudentem Moysi animum erudire voluit, ut sciret, se et tunc pro temporali populi sui liberatione in magno venire zeli fervore, magnaque ac pavenda signorum claritate; et quandoque pro aeterna ejusdem salvatione venturum in carne.

[Col. 0047D] Tritum ac celebre est in schola Christi, et notum etiam parvulis fidei, rubo qui ardere potuit, nec comburi, beatam Virginem Mariam figurari, quam vere ignea Divinitatis substantia sic implevit, ut totis novem mensibus in utero ejus habitaverit, et fragilem in ea naturae femineae materiam non solum non combusserit vel dissolverit, verum etiam cum virginitatis honore majori, gratia formati exinde hominis, quem assumpsit, perenniter illustraverit. De lege autem data in Sina patet, quam multiplex in toto mundo profluxerit scientia.

Huic ergo Adonai pia fidelis Ecclesiae devotio magno supplicat desiderio: Veni ad redimendum nos in brachio extento; videlicet ut ea brachii fortitudine, [Col. 0048A] qua oppressorem fidelium Pharaonem contrivit, superbum conterat diabolum, cujus ille typum gessit. Singula itaque haec, quae dicta sunt, cum sermone scientiae probabiliter consona sunt.

Sequitur tertia antiphonarum O Radix Jesse, et tertiae gratiarum, quae est fides, amica respondet similitudine. Nam Radix Jesse Christus est secundum fidem: sicut e converso Radix Christi Jesse secundum carnem. Denique tam Jesse quam et Abraham vel Patres reliqui, qui tanquam bonae plantationis arbusculae suo quique tempore virtutum gratia effloruere, in fide Christi venturi radicati, vel plantati, sicut et de pinguedine bonae radicis [Col. 0048B] hujus uberem bonorum fructuum dulcedinem traxerunt, de plenitudine redundantis in eo gratiae omnes aeceperunt.

Radix haec de terra sitienti ascendit, et in arborem pulcherrimam excrescens fructum bonum in tempore suo dedit: Christus videlicet de populo Judaico non habente humorem fidei, secundum carnem exortus est, exaltatusque in cruce, mortis amaritudinem sustulit, ac vitae dulcedinem fructuosa omnibus passione attulit. Nunc super coelos ad dexteram Patris elevatus lignum crucis suae extulit in signum populis et gentibus, ut hoc tam in frontibus suis quam in mentibus fideliter consignentur. Jamque super ipsum continent reges os [Col. 0048C] suum fatentes humiliter, quod ipse excelsus dominetur in regno hominum. Ipsumque gentes deprecantur colentes in hostiis et muneribus. Quae omnia cum sacramento fidei convenire evidentissime comprobantur ratione. Huic ergo tota supplicamus fidei devotione: Veni ad liberandum nos, jam noli tardare.

Quarta nihilominus antiphona O Clavis David cum gratia sanitatum omnimoda sui habitudine congruit. Quae enim hoc in loco est Clavis David, nisi potestas regia et sacerdotalis? potestas judicium faciendi vel peccata remittendi, quam habet [Col. 0048D] Christus, secundum carnem filius David? Qui cum sit Deus et homo, Rex et Sacerdos, interpellat idem et exaudit, conciliat et absolvit. Estque sceptrum domus Israel, decus scilicet regium omnium, ad quos veraciter pertinet nomen Israel.

Ipse pulsantibus aditum regni manu gratiae clementer aperit, contemptoribusque vel incredulis censura justitiae claudit. Nec est qui eo aperiente claudat, vel eo claudente aperiat. Quis enim repellat, quem ille per misericordiam colligere voluerit? Aut quis valeat colligere, quem per justitiam repulerit? Huic talem ac tantam habenti potestatem jure damus puram cordis et oris nostri confessionem, petimusque suppliciter: Veni et educ vinctos de domo carceris, sedentem in tenebris et umbra mortis.

Quinta quoque antiphonarum: O Oriens splendor lucis aeternae et sol justitiae cum quinta gratiarum, quae est operatio virtutum, non dissona aptatur sicmilitudine. Verus namque Oriens Christus est, sicut per prophetam dicitur: Ecce vir: Oriens nomen ejus (Zach. VI) . Et item in Evangelio: Visitavit nos oriens ex alto (Luc. I) . Splendor est Lucis aeternae, supernam scilicet sanctorum patriam indeficienti clarificans Divinitatis luce. Est et Sol justitiae, Scriptura protestante: Vobis timentibus nomen meum orietur Sol justitiae (Malach. IV) . Hic exortus in tenebris lumen rectis corde quosdam lucis tuae radios visibiliter quoque in terra sparsit, dum omnem [Col. 0049B] languorem et infirmitates diversas verbo virtutis suae potenter curavit. Super haec etiam apostolos splendoris ejusdem claritate penetrabiliter irradiavit, per quos tam multiplicia, tamque diversa miraculorum insignia in mundo ostendit. Ad quem nimirum pia dirigitur Ecclesiae devotio supplicantis: Veni, et illumina sedentes in tenebris et umbra mortis.

Sexta itidem antiphonarum O Rex gentium, prophetiae convenit, quae est sexta gratiarum. Denique si Scripturam propheticam diligenter attendimus, de salute gentium familiarius semper eloqui manifestissime reperimus. Nam post celebrata in Christo [Col. 0049C] mysteria reparationis humanae, quid aliud sonant omnes Scripturae prophetarum divinitus inspiratae nisi vocationem gentium, repulsionemque Judaeorum? Propterea recte dicitur Rex gentium et desideratus earum. Judaei namque, quos et propria curavit praedicatione, et multiplici sanitatum erexit opere, ipsum, ne regnaret super se, importuna nimis repulerunt negatione. Non habemus, inquiunt, regem nisi Caesarem (Joan. XIX) . Gentes vero ubi primum per apostolos praedicationis verbum acceperunt, toto ad eum corde conversae ad regnandum super se ultronea submissione expetierunt. Hic est lapis angularis qui fecit utraque unum (Ephes. II) : ex utroque scilicet populo credentes in se unit, et [Col. 0049D] unam facit Ecclesiam fidelium. Huic devotione supplicamus fideli: Veni, salva hominem, quem de limo formasti.

Septima quoque antiphonarum O Emmanuel septimae gratiarum, quae discretio est spirituum, consonat suaviter. Per ipsum enim Emmanuel, id est, per hoc, quod nobiscum Deus est, id est, Rex et Legifer noster, exspectatio gentium et Salvator earum, discretionem habemus spirituum; discernere novimus inter sanam Catholicorum doctrinam, et insanam haereticorum, experientiam habentes probandi spiritus, si ex Deo sunt: sumusque inter omnia vitae discrimina tuti ipso Rege nostro [Col. 0050A] juxta pollicitationem suam permanente nobiscum usque ad consummationem saeculi. Huic totum quod intelligimus, aut possumus, humiliter ascribentes, ut nos salvatione sempiterna possideat, oramus fideliter dicimusque: Veni ad salvandum nos, Domine Deus noster.

Octava etiam antiphonarum O Virgo virginum resonat concorditer cum ea gratia, quae genera linguarum dicitur. Vox est namque animarum fidelium in cunctis generationibus, linguis omnibus Dei Genitricem beatificantium, magnitudinemque tantorum, quae in ea completa sunt, mysteriorum admirantium atque dicentium: O Virgo virginum [Col. 0050B] quomodo fiet istud, etc. Quibus illa voce suavi et jucunda: Filiae, inquit, Jerusalem, quid me admiramini? Divinum est mysterium hoc, quod cernitis. Divinae operationis est et gratiae totum, quod admiramini in me. Respexit Deus humilitatem ancillae suae (Luc. I) . Per me salutem operari dignatus est in medio terrae. Ecce enim ex hoc beatam me dicent omnes generationes: quia fecit mihi magna, qui potens est. (ibid.)

Ultima jam antiphonarum O summe artifex ultimae gratiarum, quae est interpretatio sermonum concordi habitudine respondet suaviter. Nam quid [Col. 0050C] aliud verba haec innuere probantur nisi quod clausas eatenus Scripturarum voces, sermonesque prophetarum nobis aperiunt, vel interpretantur? Summa quippe eorum est: Altissimum Altissimi Filium per intemeratae Virginis uterum dignanter descensurum ad homines, ut ejus erigat humilitas, quos propriae elisit superbiae temeritas.

Ipse est summus artifex Deus, videlicet Creator vel fabricator omnium: qui a principio potum, sive coelum innumera depinxit lampade: siderum, quorum per saecula inerrato regit ordine cursum. Huic profusa supplicamus devotione cordis, ut de occulta prodiens habitatione lucis inaccessibilis dignanter ad nos homines descendat sedentes in tenebris et umbra mortis.

Ecce dum in singulis gratiarum antiphonarumque paulisper immorando substitimus, earum ad invicem concordiam sive consonantiam fida mentis intelligentia notavimus. Unde non incongrue dictum putavimus, his novem antiphonis earum exprimi plenitudinem gratiarum, quae tam evidenti ratione sibi per omnia consonae sunt. Quarum profecto gratiarum distributionibus beatam decuit Virginem veluti congruis oppignerari muneribus, ut esset gratia plena, quae Filium, in quo habitat omnis plenitudo divinitatis corporaliter, sancto superveniente Spiritu, integris illibatisque visceribus conciperet, [Col. 0051A] totisque novem mensibus felici gravida hujusmodi onere, in utero gestaret.

Haec praedicta dierum novem observantia, antiphonarumque signat distinctio novenaria. Pro singulis mensium dies singuli observabiles sunt, itemque singulae antiphonarum singulas exprimunt gratiarum. Inde nobis praesentium datur materia gaudiorum: hinc votivae causa celebritatis, quam pio retulit studio ecclesiastica sedulitas recursibus annuis. Hic finis promissionum, quae ad Patres factae sunt; haec adimpletio, seu veritas omnium, quae a prophetis longe ante praedicta sunt. Verbum quod in principio erat apud Deum, et per quod omnia [Col. 0052A] facta sunt, conditionis humanae fragile induit figmentum: tenera carne circumdari Divinitas voluit in utero virgineo ac nostrae couniri substantiae arcano sapientiae suae consilio, sic ut in uno eodemque et divinae radiaret splendor naturae, et veritas appareret infirmitatis assumptae. Hoc jucundae laudis clara personat celebritas: hoc novae tripudium laetitiae, et pia sanctarum exprimit mentium hilaritas. Haec de observantia tam celebri strictim, tenui verborum copia dixerimus, ne amico familiari officiositatis propriae opera aliquatenus defuisse videatur ⁜ (5) .

Altiori quodam pro negotio sanctus quidam Antiochenorum episcopus finitimos episcopos evocavit. Convenerunt octo numero, inter quos erat vir apostolicus et dignus sacerdotio Nonnus Heliopolitanus, qui ob merita virtutum raptus Tabenensium ex monasterio, quanquam invitus, pascere susceperat gregem Christi, in salutem multorum electus ab ipso et vocatus. Hic jam Heliopolim civitatem et XXX Saracenorum millia de sub jugo diaboli abacta, regis sui transtulerat in militiam.

Tabenensium porro monasterium, Thebaide situm, praestantissimo floruit quondam religionis vigore, ac probatis, quos educavit viris orientem illustravit universum, ut plane gauderet quaevis Ecclesia [Col. 0053B] de illius se alumnis meruisse pastorem. Quinque vel amplius monachorum ibi millia regebantur uno abbate, cui quanto parerent studio, qua subessent humilitate, quam glorioso calcarent mundum despectu, quia dicere nimis longum, supersedeo.

Igitur episcopi positis die quadam sellulis prae foribus basilicae Juliani martyris consederant, atque venerabili Nonno de verbo vitae tractanti tenebant auditorium: cum ecce meretrix speciosissima mimarum Antiochiae prima, vehiculo sedens, transiit amicta pallio, margaritis auroque insignito, torquem collo habens auream quam prae nimia pulchritudine seu ornamentorum splendore Margaritam cognominarent Antiocheni. Formae illius [Col. 0053C] nulla poterat filiis saeculi satietas fieri, qua Sirenes voracissima miseros alliciebat et perdebat. Illam praeibat et sequebatur ingenti pompa puerorum ac puellarum turba, scitis vultibus cultuque ambitioso, diversi persultans generis musicam, quae ex unguentorum redolentia totum in transitu aerem perfudit. Sed impudicitiae schemata pudicus horret oculus.

Horruerunt ergo sacerdotes, suffusique verecundia averterunt oculos suos, ne viderent vanitatem. Verum altioris intellectus vir Nonnus intendebat in eam spirituali oculo, speculans, quousque pertransisset, tunc dicit circumsidentibus: «Tantamne istius [Col. 0053D] considerastis pulchritudinem, beatissimi sacerdotes?» Reticentibus illis caput inter manus reclinavit, atque flexis genibus flevit uberrime. Inde rursum interrogavit: «Num delectati tanta hujus non estis pulchritudine?» Illis tacentibus adjecit: «Ego utique delectatus sum valde, mihique species ejus placuit, quia istam habet praeponere Deus et statuere in conspectu tremendae sedis suae judicaturam nos et episcopatus nostros. Quid namque aestimatis, quantas fecerit in cubiculo moras omni studio ad [Col. 0054A] speculum sese lavans et componens, quatenus nihil corporeae desit pulchritudini? Quomodo omnibus placeat suis amatoribus, turpis non appareat, qui hodie sunt, crastino tollentur? Nos e contra immortalem habentes in coelis Sponsum, donantem castitatis amatoribus divitiarum praemia coelestium, quae aestimari non possint, non exhibemus corpora nostra hostiam viventem, sanctam, Deo placentem; non inquam, animas castificamus nostras timore ipsius, neque exuimur concupiscentiis, ornamurve sacris virtutibus, sed in pulvere jacemus vitiorum.»

Dum ea dixisset, cum diacono suo ad cellam in qua hospitabatur recessit. Illic ingressus cubiculum, jactavit se in pavimentum, faciemque in terram premebat et lacrymabatur, dicens: «Domine Deus [Col. 0054B] miserator et misericors, ignosce mihi, quaeso, peccatori, quoniam ornatus exterior meretricis istius interius ornamentum superavit animae meae. Quonam vultu suspiciam ad te? quibus justificer sermonibus in conspectu tuo? Neque enim, Domine, cor meum occultaverim ante te, quia tu renes et corda scrutaris, nuda et aperta sunt omnia oculis tuis. Et vae misero mihi qui tuo altari astare praesumo, mysteriis me sanctis ingero, nec pulchram offero animam, qualem expetis. Illa promisit hominibus placere et fecit: ego promisi placere tibi, et mentitus sum. Nudus sum tam in coelo quam in terra, Domine, quia peccavi tibi et mandatis tuis non obedivi. Ergo non est spes mihi ex operibus bonis, sed spes mea tu es, tua miseratione confido [Col. 0054C] salvari.»

Erat sabbatum. Cum igitur nocte secuta sacerdos quieti concessisset, jucundo per visum de futuris est commonitus oraculo. Nam sanctis mentibus divini nonnunquam se praeostendunt arcani beneficia. Hymnis proinde dictis matutinalibus diacono haec retulit: «Somnium, frater, vidi, quod perturbat me, quia nequeo illud discernere. Videbar mihi sancto astitisse altari et divina celebrare mysteria, columbaque nigra et multis involuta sordibus a sinistro exsurgens altaris cornu circumvolitabat me, cujus ferre non possem fetoris ac sorditiae horrorem. [Col. 0054D] Quam abigere dum vellem, importuna insistebat, donec finissem catechumenorum orationem. Cum clamasset vero diaconus: Procedite, catechumeni, nusquam comparuit. Verum post missarum expletionem, dum dimisissem ecclesiam, egrediente me sacrario, iterum circumvolitabat me. Quam ego manu apprehensam in aquae concham dejeci, quae erat penes atrium ecclesiae, et penitus omni exuta deformitatis squalore, et in mirae florem novitatis transformata, nive candidior ascendit de lavacro, [Col. 0055A] concussisque alis in altum ferebatur, donec intuentis ab oculis sublata est.»

Itaque in crastiuum episcopi ad majorem processere ecclesiam, salutatoque civitatis episcopo missarum celebravere Canonem. Post evangelicam lectionem antistes Antiochenus laudabili Nonno porrigens Evangelii codicem ad populum facere sermonem hortatus est. Qui ambone ascenso de regno Dei et sanctorum gloria, de locis poenarum atque perditorum miseria peroravit, non in persuasibilibus humanae sapientiae verbis, sed in virtute spiritus ac simplicitate veritatis, utpote cujus aperuerat os Dominus, quem repleverat spiritu sapientiae et intellectus; compunctaque sunt audientium corda, fundebantur lacrymae, dabantur gemitus.

[Col. 0055B] Intererat famosa peccatrix illa, cujus supra memini, quae miserentis Dei tracta et adducta instinctu, qui non vult mortem peccatoris, sed ut convertatur et vivat, ad poenitentiam compuncta est, fletusque edebat amarissimos. Quo enim plus peccatum prius delectaverit, eo plus poenitentis animum postea moeror excoquit. Defaecatum vero jam hominem laetitiae quoddam serenum reficit. Bona enim conscientia nihil placidius, nihil tutius, nihil festivius est. Aliqua interseram quae, ut credo, superflua non sint.

Frater familiaris mihi referre solitus erat, quod dum adolescentulus esset, ethnicorum sedulo libris [Col. 0055C] intenderet, ac suae negligens animae minus curaret divinos. Nocte igitur quadam per soporem sibi videbatur quod dies universalis instaret judicii. Veniebat in nubibus coeli ad judicandum Filius hominis cum potestate magna et majestate, ardente ac tremente horribiliter mundo. Recedebant subito e monumentis mortuorum rediviva corpora. Justi candore floridi rapiebantur obviam Christo in aera: injusti nigredine horridi fugiebant a facie illius nil acerbius reputantes quam videre eum, quem peccatis exacerbavissent. Sed hos saeva rapiens vertigo, simulque fulminum jactus impellentes cum malignis spiritibus in chaos provolvebant tartareum.

[Col. 0055D] Praedictus frater parum fidens conscientiae latebram sibi quaerebat, dum latere tamen non posset, [Col. 0056A] recolens illud Evangelii: Tunc incipient dicere montibus: Cadite super nos; et collibus: Operite nos (Luc. XXIII) . Et illud Apocalysis (VI): Et dicent montibus et petris: Cadite super nos, et abscondite nos a facie sedentis super thronum, et ab ira Agni, quoniam venit dies magnus irae ipsorum, et quis poterit stare? Expergefactus tandem inedicibili se modo velut arboris folium tremore agitatum in lectulo testabatur. Denique subjiciebat, quod item in visu noctis aliquando aspexerit Dei ac virginis Unicum in cruce pendere vivum, qui severo se vultu respectaret. Luce speciosus forma prae filiis hominum vernabat inaestimabili, de quo radius procedens cor ejusdem fratris penetrabat, et mordaciore quodam afficiebat sensu. Lux etenim, quae solet lenissima esse ac [Col. 0056B] desiderabilis bene conscio, asperrima sentitur ac formidabilis male conscio.

Indicabat etiam, quid similiter una sibi noctium contigerit. Post laudes matutinas fratrum conventus in crypta sanctae Dei Genitricis psalmos ex more pro fidelibus defunctis canebat, dum ab aliis seorsum sedens atque obdormiens spiritum repente suum a corpore advertit egressum. Videbat enim et audiebat psallentes, sed magis vocibus intendebat strepentium foris daemonum, qui ad judicis eum tribunal rapere concurrerant. Cum ergo angustiae illi essent undique: nam hinc conscientia, illinc daemones arguebant, toto coepit affectu sanctam Genitricem Christi et beatum Laurentium martyrem [Col. 0056C] invocare. Nec mora, sensit se in corpus relabi, sed sensim atque indulgentia quadam, ne scilicet membrorum crates fragilis impetu relabentis eliderentur.

In se vero reversus horrende stupebat, dum anima corpusque mirabili adhuc glutino reconciliarentur. Nutante igitur vestigio vix ad lectulum reversus est. Solabar quo poteram affectu ac sermone haec aliave plura cum lacrymis et trepidatione memorantem. Siquidem divina illum dicebam clementia corripi nec esse phantasmata, imo salutis commonitoria videre interdum ea per speculum et in aenigmate, quae procul dubio futura sunt in re. Est enim salubre somnium, quod animae faciat profectum. Jam quae intermiseram, altero explicabuntur [Col. 0056D] libro.

Cum didicisset Pelagia, quoniam Nonnus episcopus in basilica Beati maneret Juliani, per duos pueros tabellum misit continentem haec: Discipulo Christi discipula diaboli: Audivi, Domine mi, quod Deus tuus de coelo ad terram descenderit non propter justos, sed ut peccatores salvaret, et in quem [Col. 0056D] prospicere desiderant angeli, inter homines visus sit, cum publicanis ac peccatoribus conversatus sit, dignatione illis mira se exhibuerit colloquendo atque convescendo. Et tu, domine meus, multam habes sanctitatem, carnalibus licet oculis ipsum Dominum non videris, qui se meretrici Samaritanae ad puteum manifestavit, quemadmodum a Christianis didici. Si ergo tam benigni discipulus es magistri, ne me despicias [Col. 0057A] miseram atque peccatricem, sed obsecro illi per te merear assignari.

Rescripsit vero episcopus: Deus non irridetur, o mulier! quidquid intendis vel cogitas, ei manifestum est. Humilitatem meam ne tentaveris: homo enim peccator sum minimus servorum Christi. Quod si tuae salutis desiderium habes, et me videre vis, veni, et coram coepiscopis meis me videbis: aliter videre non poteris.

Lecto mulier indiculo cursim ad basilicam venit sic ad regenerationis desiderans lavacrum, quemadmodum cervus ad fontes aquarum. Nam optabilis aegroto sanitas est: pectus compunctum veraciter ad curam tendit celeriter. Nuntiatum est Nonno episcopo, qui et caeteros episcopos evocavit: sanctoque [Col. 0057B] oblata mulier conventui procidit ad pedes episcopi, poenitentiamque agens dicebat cum lacrymis: «Obsecro, mi sancte, imitare Christum Dominum et movearis in me visceribus pietatis ac misericordiae, faciasque Christianam. Ego enim sum, Domine, pelagus peccatorum, ego coenum immunditiae: supplico in Christo purificari.» Cui dum vix persuasisset episcopus ut surgeret, ait: «Sacris est, filia, sancitum canonibus, meretricem non debere baptizari, nisi fidejussore dato spoponderit, non se malis denuo prioribus involvendam.» Ad quod iterum illa sese in terram dedit, pedesque stringens sacerdotis complexabatur, atque exemplo peccatricis evangelicae rigabat lacrymis, tergebat capillis, [Col. 0057C] figebat oscula, multo eum super salute sua obtestans gemitu.

Moti sunt omnes tanta satisfactione, collacrymantesque poenitudinem se tanti affectus nunquam vidisse testabantur. Miserunt itaque ad episcopum civitatis, et causam insinuantes, unam petierunt e diaconissis exhiberi.

Qui gavisus in Domino, misit Romanam diaconissarum primam Nonno sic remandans episcopo: «Bene, Pater honorabilis, te exspectabant opera ista. Scimus quod os Dei es dicentis: Si ejeceris pretiosum ab indigno, tanquam os meum eris. » Veniens ergo Romana invenit mulierem sacerdotis adhuc vestigiis inhaerentem, monuitque dicens: [Col. 0057D] «Surge, filia, ut exorcizeris.» Quae dum surrexisset, dixit episcopus: «Confitere peccata tua.» Et illa: «Si, inquit, sancte conscientiam cordis mei inspexero, non inveniam vel momentum in me boni operis. Peccata vero mea sunt infinita, nec facile scitur per numerum, quod sine modo sit cumulatum. Miseratione autem Dei indulgentiam confido adipisci.»

Tum nomen edicere suum jussa: «Pelagia quidem, ait, a parentibus dicta sum; verum ob insignia ornamentorum, quibus circa ministerium ornabar diaboli, Margaritam cives denominant Antiocheni.» Dixit episcopus: «Pelagia vocaris? — Etiam,» inquit. Tunc catechizavit eam et baptizavit, crucisque muniens signaculo Christi corpore participavit. [Col. 0058A] Facta est autem illi Romana mater spiritualis. Sic profecto juxta visum viri sancti columba nigra, et multis involuta sordibus in lavacro aeterni candificata fontis est, pulchraque reviruit juventute, sicut renovatur juventus aquilae.

Deo itaque senior gratificans dixit diacono suo: «Diem agamus festum, frater, cum angelis Dei pro salute puellae hujus, ac praeter consuetudinem vinum sumamus et oleum, quia invenit Deus drachmam suam, quam perdiderat, et reportavit ad gregem ovem, quae perierat. Quibus laetantibus ac reficientibus, exaudiebantur in aere voces quasi aliquorum violentiam patientium. Princeps ergo perditionis haec in sanctum convicia jaculabatur: «Quidnam mecum decrepitus iste? Mea tollit, mea [Col. 0058B] diripit! Jam impostoris non sustineo contumaciam. Non sufficiebat illi, quod XXV Saracenorum millia cunctosque Heliopolitas meo subduxerit regno, quod frequentes fecerit rapinas, sed magnum insuper spei meae nunc tulit emolumentum. O senem injuriosum!» Puellam denique his redarguebat questibus: «Eia, domina Pelagia, quid fecisti? Tu meum Judam imitaris. Ille gradu et honore provectus apostolico tradidit Dominum et Magistrum suum, sic tu quoque mihi fecisti.»

Dum horribili itaque latraret ejulatu, vir sanctus puellam commonefaciebat attentius. Quae crucis imprimens sibi signaculum nomenque Domini invocans exsufflavit in daemonem, et sicut deficit [Col. 0058C] fumus, sic defecerunt phantasmata ejus. Nec quievit deceptor animarum. Denuo quippe instauravit tentationem. Tertia dehinc nocte ancilla Dei cum Romana in cubiculo quiescebat. Adfuit, dormientem pulsavit, compellansque: «Quid tibi, inquit, domina Pelagia, feci? In quo contristavi, ut me dimitteres? Nonne meis opibus ditata es? Nonne auro atque argento, gemmis atque ornamentis te insignivi pretiosis? Ostende, in quo laeserim, quatenus satisfaciam tibi, tantum ne opprobrio me facias Christianis.»

Tum illa signo crucis hostem repulit ita increpans: «Christus omnipotens qui de tuis me cassibus eripuit, et ad sui agnitionem nominis vocare dignatus est, ipse tibi resistat pro me.» Ad haec [Col. 0058D] daemon malignum infrendens evanuit.

Agnovi certe virginem, quae virtutum lampade illustris, oleo charitatis, quod conscientiae retinebat mundo vase, praedita, supernis se nuptiis exhibere dignam satageret. Os actioni modestum consonabat, falsiloquium vitabat omnimodis. Ea mihi fatebatur, sicuti sanctae simplicitati familiare est quaedam interdum ex suis retegere secretis, daemones se aliquoties et videre et audire objurgantes, quod immissis temere suggestionibus vel tentamentis resisteret. Nec fabulor adulatoris labio: quippe jam emenso illa stadio laborum justitiae accepit bravium: beata vivendi principia beatiore conclusit fine.

Vidi et fratrem probabilis vitae, qui tumentia [Col. 0059A] liventibus plagis interdum mihi membra ostenderet, a daemonibus in se visibiliter quoque grassantibus, adeo contusa, ut ore sanguinem ejectaret.

Vacabat igitur Pelagia die ac nocte spiritualibus studiis priorem ignorantiam confitens cum lacrymis, et spiritu forti frenabat carnis lenocinia. Conversio est enim illa beata, quae post poenitentiam non admittit poenitenda. Adhaerebat pedibus Nonni episcopi, accipiens de doctrina sapientis, nimirum reginae conferenda illi, quae a finibus terrae sapientiam venit audire Salomonis. Illa regem observavit inclytum: ista Christum, vel Christi discipulum, quae jam nihil ducens pretiosum praeter salutis aeternae appetitum omnia relinquere festinabat et Christum sequi.

[Col. 0059B] Denique descriptis omnibus, quae habebat, substantia scilicet satis locuplete, posuit ante pedes viri apostolici, obsecrans ut per eum in Christi pauperes dispensaretur. Qui Ecclesiae omnia oeconomo tradidit sub anathemate adjurans, ne quid ex his in episcopum, ne quid inferret in ecclesiam, sed totum usibus cederet indigentium. Quod et factum est fideliter, dispersumque est bene quod congregatum fuerat male. Libertavit quoque Pelagia omnes pueros, puellasque suas, singulisque singulos porrigens aureos monebat, ne essent suae negligentes salutis, verum religione initiarentur Christiana.

Aderat jam dies octava, quando albas haberet deponere. Et de nocte surgens vestes sacras exuit, [Col. 0059C] tunicaque tricina et byrrho induta Nonni episcopi latenter urbe discessit, Jerosolymam se contulit adorare ad sepulcrum Domini, necnon loca venerari sancta.

Inde in monte Oliveti exstructa sibi mansiuncula ingressa est Christi columba, ubi libera saeculi fluctibus vacabat et videbat, quoniam suavis est Dominus. Vigiliis frangebat corpus atque jejuniis, nunquam os ejus a precibus, oculi nunquam cessabant a lacrymis. Aestuabat enim ac pene deficiebat anima illius ad amplexus et mystica Sponsi festinans coelestis oscula. Illuminata quippe Spiritu sancto contemplationis fruebatur speculo, revolvens, quae esset in regno coelorum visura, quod vim patitur, [Col. 0059D] quod poenitentium rapitur violentia.

Nam et secreto a quodam fratre audivi, quia cum poeniteret eum negligentius vixisse luctuque semetipsum assiduo dijudicaret, ne in futuro judicaretur, miram perceperit consolationem. Contemplabatur enim per visum sanctam Trinitatem, cujus et invocationi et laudibus attentissime insistebat in speculo perlucidissimo ultra hominis artificium effigiatam ineffabiliter, de qua vivae lucis tres radii emicantes illum collustrabant mirifice. Fructu siquidem vera non caret poenitentia: sortitur meritum, si caveat peccatum.

Itaque dum Pelagiam lugeret Romana ignorans, quid de spirituali accidisset filia, prohibebat eam episcopus: ne fleveris, inquiens, imo gaudeas, [Col. 0060A] quis bene sibi Pelagia providit, optimam cum Maria partem elegit, quae non auferetur ab ea.

Decurso abhinc triennio unus diaconorum ejus orationis gratia Jerosolymam adire disposuit. Cui senior ait: «Cum, fili, votum reddideris, eunuchum quemdam, Pelagium nomine, qui vitam longo jam tempore solitariam agit, diligenter require; quia si eum videris, plurimum aedificari ex ipso poteris.» Dicebat autem de Pelagia.

Dum ergo postmodum ad sanctam Resurrectionem adorasset diaconus, requisivit de viro Dei, ac didicit quod in monte maneret Oliveti. Et ascendens humilem eo loci intuitus est cellulam ubi sub passione [Col. 0060B] tertio Dominus oraverat. Erat brevis in pariete fenestra, per quam advenientibus sancta se exhibebat. Hanc pulsavit diaconus, aperuitque solitaria. Vidensque virum, recognovit. Ipsa vero minime ab illo recognita, quia eam adurentis sol poenitentiae decoloraverat, atque virens flos juventutis arefactum ierat. Sed erat profecto meritis jam pulchrior quam membris, anima quam corpore candidior. Oculi quidem defossi indesinentes lacrymas, pallens attenuataque facies praetendebat infatigabiles abstinentias. Mentis sobrietatem pudica frons exprimebat. Interpres quippe interioris exterior est homo.

Interpellans itaque humiliter: «Unde, ait, te habemus, benedicte Domini? Cum, inquit, desiderassem sanctorum haec adire loca, tum maxime [Col. 0060C] ad sepulcrum Domini adorare libuit, mandatumque dedit senex venerabilis Nonnus, ut ex ipso salutarem te, qui precatur tuis se Domino commendari orationibus.» Accepit hoc illa venerabiliter.

Post colloquium autem pronus adorans gratias egit diaconus ac recessit plurimum aedificatus. Qui regressus Jerusalem circuibat sanctorum habitacula, et de conversatione Pelagii monachi bonus ubique odor spirabat. Igitur tertio post susceptum baptisma anno, felix poenitens longo Christi desiderio fatigata, multis tentationibus atque inediis probata, jam tandem diu desideratam sentiens sui obitus adesse horam, humi prostrata sed mente et oculis coelo fixa, spiritum Deo reddidit cum gloria. Haec [Col. 0060D] nimirum in ara poenitentiae magno cremata compunctionis igne ascendit a deserto saeculi hujus, sicut virgula fumi ex aromatibus. Carpit itaque botrum supernae dulcedinis, quae tulerat fasciculum myrrhae, pondus videlicet mortificationis, margaritaque fulgens assumpta e pulvere mundi locatur in aedificio coelesti.

Tertio praeterea die revisens diaconus tugurium ancillae Dei, dum neminem interius persentisceret, accessit atque consideravit, et ecce illa solo decumbebat, mortemque nullo sensu, nullo motu praetendebat. Tunc luto fenestram diligenter obsignat, et currens, quia migrasset, urbi nuntiat. Egreditur ad exsequias Patrum honorabilis coetus cum monachorum psallentiis, et corpus loco efferentes, [Col. 0061A] quo lavaretur, nudaverunt. Videntes vero mulierem et artus exanimes plusquam limpidum nitere speculum, ac mirum spargere odorem, obstupuere, magnificabantque Deum, qui tam mira, tam gloriosa operatur etiam in sexu muliebri. Denique [Col. 0062A] ex tota concurrit regione multitudo magna monachorum, virginum, et populi utriusque sexus cum cereis atque lampadibus, sacrumque corpus pretioso delibutum myrrho terrae mandaverunt.

Virgo Maria, gente Cappadox, Caesareae fuit oriunda plebeis quidem, sed Christianis parentibus, quae ab infantia divinis legibus imbuta in odore unguentorum [Col. 0062C] Christi cucurrit indefessa. Illi se, suamque virginitatem vovit, et juxta Apostolum cogitabat, quae Domini sunt, ut esset sancta corpore ac spiritu. Erat autem ancilla nobilis cujusdam Tertuli nomine [Col. 0063A] cujus et deserviebat obsequiis. Sed nobilitatem carnis nobilitate mentis, divitias paupertate praecellebat. Pluris est enim virtutibus pollere quam opibus: animae quam corporis potior est claritudo.

Igitur Natalem filii celebrante Tertullo epulis vanisque hostias simulacris immolante, consuetum haec tenebat jejunium, conservamque suam, quae obsequia secum praestabat, ne proderetur, dissimulatione fallebat. Qua diu tamen insidiante latere non potuit. Evocatur ergo a domina, cur abstineat, quid habeat moeroris, disquiritur, jubetur, cibum capiat. Cum Christianam se illa diceret, ac semper observasse jejunia, renueretque obtemperare, tum vero domina furens gravia illi verbera, ipsam insuper mortis poenam intentare. Atque dum cogit haec, [Col. 0063B] illa reluctatur, ecce a foris Tertullus ingreditur. Qui cognita causa flagellari ancillam jubet, graviterque afflictam custodiae subigit, constituens illi modicum et vilem cibum, quo non satiaretur fames, imo deficiens quotidie ad inediam anima servaretur. Verum devota Christo frangi mens non potuit, quin etiam jugibus incumbebat orationibus, et erant illi lacrymae suae panes die ac nocte.

Aderat dies jam tricesimus, vinculis gaudebat et tribulationibus illud reputans: Qui perseveraverit usque in finem, hic salvus erit (Matth. XXIV) . Proponebat sibi sanctarum gloriosos agones atque palmas virginum, quae sexu fragiles, sed sensu fortes mundum [Col. 0063C] triumphassent, et ad sidereos Sponsi thalamos liliorum ac rosarum conspicuae coronis, quas distinguebat vel pudor servatus, vel cruor exspersus, ascendissent.

Nuntiatum interea praesidi est Tertullum principalem illius civitatis contra principum decreta Christianae in domo sua religionis celare ancillam. Ad tribunal Tertullus statim perducitur, ac primoribus advocatis, assistente etiam vulgi corona, praeside jubente, sic ex charta recitatum est: «Adrianus atque Antonius pii, felices, augusti, omnibus nostro jure viventibus. Evenit ad nos vanitas religionis a quibusdam nuper inventa; esse enim perhibentur nonnulli, quibus nec sacrificia cordi sint, nec cultus, quo utimur, per quos sine dubio, nisi cito poenae [Col. 0063D] succurrat formido, oblitteranda antiquitatis credulitas est, veneratioque exstinguenda majorum. Damus itaque omnibus populis hanc legem et singulis haec observanda judicibus edicta proponimus, ut compellantur ad sacrificium singuli, rebelles gladio ultore feriantur. Malumus namque paucos interfici, quam omnes errare, nec vagari ut pecora, sed esse unius sententiae. Si quis itaque hujus legis aut cultus occultandum aliquem putaverit cujuslibet aetatis aut sexus, ferro ipse exhalet spiritum edictis repugnantem, facultates vero illius fisco inferantur. Delator autem tanti criminis ex aerario publico quadringentorum donatione denariorum gratuletur, quatenus agnoscant universi, nec peccatum perire, nec praemium.»

[Col. 0064A] Lecta imperiali pagina: «Quidnam, praeses ait, o cives facturi sumus? Num contraire dominorum possumus sententiae?» Ad quem curiae principes: «Humanius nos, inquiunt, audire digneris, precamur.» Tunc quae dicerentur, adnotare praeses imperat.

Surrexit itaque Nithagoras scholasticus, atque ut erat inaurati eloquentia oris, omnium suscepta in se persona sic elocutus est: «Egregie princeps nostrae civitatis ac populi decus, benigne nos audias, oramus pro vestrae mansuetudinis et aequitatis gloria. Vir iste multis functionibus publicis, nataliumque praerogativa ornatus, magnum curiae praestat nostrae auxilium. Fuit Augustorum pontifex, [Col. 0064B] urbis insuper munerarius. Tum legationibus plurimis pro publica utilitate susceptis tantum sibi gloriae, quantum amoris ascivit. Ejus denique summis largitionibus aucta res publica est. Infinitum pecuniae modum in diversis fabricis et balnearum expendit calefactionibus. Sunt et alia majora, quae per longum sit enumerare. Nam primum aetatis tempus, in quo lubrica vita, rudesque anni calore juvenili flammantur, divinae obtemperans religioni evicit, et modestiae freno naturae jura ipsius cohibuit.

«At cum aevo gravior maturioris esse coepit consilii, satisfecisse divinis se praeceptis credens aliquid populo quod placeret, invenit. Munera igitur anni auspicantis exsolvit, et spectacula propriis viribus sumptuosa comparans communem totius populi satiavit [Col. 0064C] aspectum, dum plurima intulerit agonum insignia nostrae civitati. Aemulas etiam praelii voluptates gladiatorum inter se dimicantium civibus non negavit. Necessitates proprias et in rem venientia familiarem lucra patriae semper credidit postponenda. Placuit itaque diis sacerdotio, muneribus civitati. Quin etiam, quod est maximum, vinci aetatem, juvenis sacerdos edocuit, ostenditque non repudiandam in gravioribus annis voluptatem.»

Dum perorasset, advocatus praeses dixit: «Quid praeteritarum splendores actionum adeo commendas, et quod intenditur crimen, non refellis? Culpam videtur agnoscere, qui dissimulat excusare.» [Col. 0064D] At ille: «Nec puella, inquit, cujus pro scelere dominus astat judicio, sicut dotalia testantur instrumenta, ab uxore donata est.» Praeses ait: «Tertulli uxor ingenua est?» Respondit: «Ingenua, imo et nobilitatis eximiae. Namque pater ejus vir florentissimus Cleonidis.» Praeses dixit: «Comparata est haec ancilla, an vernaculi educatione suscepta?» Tertullus ait: «Nata quidem domi videtur, sed parentes ad nos ejus ex comparatione venerunt.» Cui praeses: «Socer tuus, o princeps, incolumis est, anne jam fati munus implevit?» — De medio, inquit, jam factus est.» Praeses dixit: «Istius contumacis puellae parentes supersunt? — Sed jam, ait, concessere superis.» Praeses dixit «Hujus erant perditae religionis deorumne cultores? — Eadem, [Col. 0065A] inquit, amentia tenebantur crucifixum colentes.»

Adjecit iterum advocatus: «Equidem scias, optime praeses, cum ista diutius puella certatum, quatenus errore potuisset liberari. Verum neque mulceri, neque flecti unquam potuit. In tantum suppliciis, terroribusque pectus contumaciam agreste concepit. Sed aequitati certe detrahitur, si probitas dominorum pro improbitate plectatur servorum. Bonos adjudicari propter malos crudele est. Culpae reus culpam luat.»

Tunc diutina praeses habita deliberatione hanc [Col. 0066A] protulit tandem sententiam: «Tertullus ore publico laudatus, cui honor pro meritis rependendus est, seu pro natalibus editor optimus, senator insignis, imperatori pariter devotus ac numinibus, qui et legibus satisfecit et cultibus, cujus imagines totam saepius per urbem etiam ipse aspexi, liber abscedat. Nullum calumniatorem, nullum judicem metuat. Dum auribus haec omnia securis intimentur, scelestissimam mihi hanc puellam offerri jubeo in publicum, ut habeat et culpa supplicium, et populus exemplum.»

Igitur tradita virgo carnificibus sicut ovis in medio exponitur luporum. Trahitur, injuriatur, judici sistitur. Quae quidem oculos habebat in judicem, sed mente in coelo fixa Christo se commendabat, Christum precabatur. Clamare interea populus, tollendam hujusmodi de terra debere, saevis talem perire incendiis. Ac virgo manebat intrepida, quando perfecta in Christum charitas omnem ab ea foras misisset timorem. Itaque, oculis ad coelum elevatis, Christi nomen constantius invocabat. Super quo praeses obstupuit, ac per integram fere horam miraculo spectantibus fuit tanta puellae constantia.

Tum, quae vocaretur, praeses interrogat. Respondit [Col. 0065C] Maria: «Cur de nomine requiris, de lege nihil dicis? Illa esse percunctandi debet ratio, quae vocatur ad crimen. Neque enim natura mihi nomen posuit, sed cultus. Secura itaque interrogationi tuae ante respondeo, me Christianam esse.» Praeses igitur: «Dominus te tuus hic operitur, qui aut praemium conferat resipiscenti, aut supplicium inferat repugnanti. Elige quid sequaris.» Respondit Maria: «Corpori quidem meo ille dominatur non animae.» Praeses dixit: «Cur religionem domini, ancilla cum sis, non sequeris?» Respondit Maria: «Quoniam ab infantia Christo dicata sum, et ab ipso intellectu et ratione donata, simulacra vana atque insensata respuo, cultum ei tantum exhibens, qui fecit omnia, non eis, qui ab hominibus facti [Col. 0065D] probantur.»

Praeses dixit: «Ex qua successione haec a te vanitas pervenit?» Respondit Maria: «Ex majoribus informata sic teneo. Nam religiosi parentes religiosos quam divites habere filios exoptant.» Praeses dixit: «Parentes etiam tui hujus fuere sectae?» Respondit Maria: «Semper in hac manserunt sacratissima religione.» Praeses dixit: «Ante Deucalionemne istam suscepistis religionem? quin imo sacrifica, ut et te et dominum tuum culpa exuas.» Respondit Maria: «Quae enim comparatio hominis ad Deum, ut non merito plus homine timeri [Col. 0066B] Deus debeat, cujus nutu nosque omniaque pariter reguntur elementa? quaslibet ergo perferam cruces, quibus afficiar, suppliciorum acerbitatibus: aequanimiter omnia sustineo pro amore Jesu Christi Domini, qui et hic praestabit auxilium et in futuro reddet praemium. Ne enim quaevis angustia vel persecutio, fames vel nuditas, gladius aut periculum aliquod sive tribulatio nos ab ejus separet charitate, per Apostolum sanctum praemonuit, ut quae promisit, adipisci palmaria mereamur. Hinc robur est illud invictum, hinc inextricabilis animus, et dolorum acerbitate mens ipsa sublimior, quod et praedicta sunt nobis ea, quae patimur, et majora sunt praemia quam dolores. Dum nihil itaque sit quod a Christo separare nos debeat, testor illum, quem [Col. 0066C] diligo, quem desidero, ad quem suspiro, me in ejus duraturam confessione, et malle mori quam vinci. Terrena enim relinquere, et coelestia festino assequi.»

Praeses dixit: «Sacrifica, et quae tibi imminent, evadere tormenta, festina.» Respondit Maria: «Tormenta, quae minaris, transitoria sunt: illud obsecro, ut quod intentas, non tardes perficere. Dominus mihi adjutor est, non timebo, quid faciat mihi homo.» Indignatus praeses suppliciis eam, jubet applicari. Quae tantam populi miserationem adepta est, ut a circumstantibus lacrymae funderentur, magnisque illi clamoribus veniam postularent. [Col. 0066D] Verum accelerari poenam urgebat praesidis insania.

Rursum populus in clamorem excitatus judicem arguebat saevitiae; vociferatio namque una totius erat coronae, lacerari virginem crudelitate judicis non ultione peccati: contra leges agi omnia, nec aequitatis jura servari. Stupens proinde praeses, addictusque clamoribus, quippe qui prae tumultu vocum ipsa etiam putaret tecta ruere, relaxari virginem praecepit. Unde cum populo satisfactum crederet, jam securior: «Quae vos, inquit, o cives, arrepsit insania? quid vociferamini? quid instatis? quid [Col. 0067A] strepitis? an ut imperatorum praecepta violentur et sint impunita scelera?» Et acclamatum est; sed nemo legibus sacris manus aestimaverit objectandas. Sanxit dominorum majestas vel sacrificare singulos, vel capitali subjacere sententiae; non sacrificat haec puella; poenam, quae decreto continetur, excipiat. Quidnam diversis cruciatibus, quidnam dolorum generibus exquisitis perurgetur? Interficere jussus es, non lacerando consumere; hominem, non bestiam judex se rationalis debet agnoscere.

Dum ergo tridui postularent inducias virgini, si forte ab intentione potuisset revocari, praeses annuens: «Do, ait, quod petitis, spatium. Vos blanditiis agite, quod terroribus ego non potui.» Ait vero ad puellam: «Si petitas acceperis inducias, [Col. 0067B] sacrificare consentias.» At illa: «Quod optimum, inquit, est teneo, neque inducias, neque humanam requiro indulgentiam.» Praeses dixit: «Do tamen spatium. Si te in hac deinceps invenero contumaci professione, acerba feriam suppliciorum animadversione.» Quae ait: «Imo te plurimum obtestor, optime praeses, si qua meae cura utilitatis te movet, ut Tertullum dominum meum ab hac immunem culpa habeas, tuaque auctoritate absolvas judicio, quia in professione ista nihil certe operatus est.» Praeses dixit: «Jam liber, jam absolutus est. Tu porro si ad deos meliori te consilio transtuleris, et digne remuneraberis, et libertate donaberis.» Respondit Maria: «Libertatem a Christo jam merui, [Col. 0067C] ut domitis vitiis et falsitate calcata studeam virtutibus, ac testificer veritati. Tu quae promittis, vana et caduca sunt. Quid autem prodest homini, si universum mundum lucretur, animae vero suae detrimentum faciat (Luc. IX) .»

Virgo itaque absoluta libera tenebatur sub custodia, quae forte cum oraret, et oculos in coelum extulisset, atque illum decantaret Psalmi versiculum: Levavi oculos meos in montes, unde veniet auxilium mihi (Psal. CXX) , sitiretque anima ejus ad Deum fontem vivum, subito corde dilatato, illuminatisque hominis sensibus interioris, vidit gloriam majestatis in excelsis, et sanctorum choros suis distinctos ordinibus in voce exsultationis et confessionis concinere [Col. 0067D] laudem sanctae Trinitati. Quapropter tanto exhilarata est gaudio, ut jam paradisi se aestimaret amoenitatibus intromissam. Pia siquidem in Deum anima non potest interdum non videre, quod amat, fortique exigit charitate, quod desiderat, cum dantur in praesenti etiam saeculo humilibus atque afflictis futurae remunerationis quaedam primitiae.

Nam et quidam frater, qui assiduo contemplationi divinae inhaereret, mihi aliquando narravit, quod, dum orationibus et multo luctu pro suis esset peccatis quodam diluculo afflictus, repente in superna sit raptus per spiritum. Videbat sanctam Trinitatem habitudine prorsus admiranda. Antiquus ille dierum, Pater misericordiarum, et Deus totius consolationis niveo capite, vultu rutilante super [Col. 0068A] thronum sedebat sapphirinum, sinuque tenebat suae deitatis et gloriae illum consubstantialem Unigenitum, qui factus est obediens usque ad mortem, mortem autem crucis (Philip. II) . Quem etiam fratri praetendebat in cruce pendentem veluti admonendo, quali quantoque pro peccatoribus non pepercisset. Quo affectu, o anima, quibus explicem verbis, o lingua, quomodo paternis illum astringeret atque amplecteretur ulnis? Spiritus quoque sanctus in specie visebatur columbae incomprehensibiliter, ineffabiliter a Patre procedens et Filio. Quin et titulus candidis erat litteris tantae majestati superscriptus: Ego sum Deus Abraham, Deus Isaac, Deus Jacob (Matth. XXII) . In quam scilicet dum praedictus frater desiderantissime aspiceret, occurrebat cogitationi, [Col. 0068B] quanta animae vivacitas, quanta carnis esset humanae fragilitas. Audivitque unum protinus e sanctis respondentem: Ipse fecit nos et non ipsi nos (Psal. XCIX) .

Dein cum coepisset deorsum intendere, animadvertit terram inferius jacentum ad aethereae immensitatis comparationem quasi breve ac rotundum fornacis corpus, quod undique oceanus allueret. Quocirca jam sibi videbatur perspicuum, quod beatus Benedictus corde in Deum dilatatus omnem ante se adductum, et velut sub uno solis radio collectum vidisse mundum, legitur. In se autem reversus de quo lumine in quod obscurum, de qua felicitate in quam recedisset calamitatem, moerendo revolvebat. Erit forsitan qui haec fastidiat, qui haec vilipendat, [Col. 0068C] qui objiciat: Multos errare fecerunt somnia (Eccli. XXXIV) . Verum ego erronea non duco, quae plus afferant profectus quam defectus. Quae ad virtutem incitat, salubris visio est. Spiritum pietatis compunctio; spiritum vanitatis comitatur confusio.

Parabat igitur virgo sancta evadere de medio nationis perversae, et velut columba innocens effugere de laqueo aucupum. Opportunitatem provide nacta fugam iniit. Poenarum forsitan atrocitatem reformidaverat. Humanum hoc fuit, dum et Salvator iturus ad passionem, coepit pavere et taedere (Marc. XIV) , et factus sit sudor ejus sicut guttae sanguinis decurrentis in terram (Luc. XXII) . Sed fidelem sponsae [Col. 0068D] agonem jam coronare Sponsus coelestis disponebat.

Dum enim a persecutoribus se insequi sensisset, tota ad ipsum mente convertitur, et ut in pace jamjam mereatur suscipi, exorat cum lacrymis. Profecto mirandae novitatis miraculum! Verum si auctorem attenderis, non videbitur res incredibilis, quia non est impossibile apud Deum omne verbum. Grande saxum, quob obvium jacebat, sese scindens medium, virginem sinu quasi materno excepit, iterumque adductis in solidum partibus corpus jam exanime sepulcri vice in se recondidit. Magnificavit ergo Dominus facere cum virgine sua salutare tam insolitum, ac ne malitia mutaret intellectum ejus, aut fictio deciperet animam illius, properavit illam educere de medio iniquitatum, quoniam gratia [Col. 0069A] et misericordia est in sanctos ejus et respectus in electos illius.

At carnifices tanquam canes rabidi locum indagine claudentes, scrutabantur, sicubi praeda tam subito sibi praerepta latitaret. Deprehenderuntque in silice extremas virginei amictus oras. Super quo incredibili stupore attoniti rem praesidi gestam intimarunt. Sed mali unde fieri deberent meliores, fiunt inde nonnunquam deteriores. Judex ergo impius partim ira, partim admiratione permotus, jussit Philocomo principali Neochorensium civitatis, ut multitudine collecta idem saxum festinus dirutum procederet. Statim praeconis voce populus congregatur.

Jam ventum ad locum fuerat, et rem perficere [Col. 0069B] laborabant, cum repente coruscatio splendoris magna emicuit, atque horrisono tonitru erumpente, ut ipsam pene machinam crederes coeli decidisse, terra concussa est, nutantiaque corruere omnium vestigia. Et ecce duo coelestis militiae equites cursu velocissimo per viam orientis a supernis descendentes occurrere ad spectaculum, quorum equi nive candidiores, ornatus omnis esset aureus, sidereis ipsi rutilarent fulgoribus. Quos simul atque viderunt qui aderant, tanto timore quadam vi divina perculsi sunt, quod fugiente sensu atque anima eorum in mortem oculi clauderentur.

[Col. 0070A] At vero qui evasissent, ad profana idolorum limina confugientes dum sacrilega ambirent altaria, interiere. Suffragia quippe nequicquam ex illis sperantur, qui sibimet suffragari nequeant. Philocomus etiam ante ipsam aedis januam spiritum fudit. Egressus denique ignis a Domino devoravit populum simul et aedem. Periit itaque ministra crudelitatis multitudo; quantoque illic plura habuere numina, tanto ad ignis augmentum majora incendii suggesta sunt fomenta. Peccatis igitur suis imputent, quod incensi; deorum numero, quod diutius concremati. Summa eorum, qui tam repentino casu quam incendio absumpti sunt, duo millia septingenti. Quibus vero evasisse contigit, in civitatem tremebundi refugerunt, et magnis ubique conclamabant vocibus, [Col. 0070B] magnum esse Deum Mariae, solum esse Deum Christianorum, et justa ejus esse judicia.

Quoniam ergo aliorum perditio aliorum parit plerumque salutem, multi poenitentiam pristini agentes erroris, contulerunt se ad veritatem fidei, appositaque sunt ad Deum circiter tria millia hominum. Crescebat autem credentium multitudo, quia post persecutionis procellam pax Ecclesiis data est, dum, imperante Jesu ventis et mari, facta esset tranquillitas.

Apud territorium Senonense Tiebaldus quasi generosae arboris flos clara progenitus stirpe fuit, penes castrum vero educatus Pruvinum sub Heinrico Romanorum imperatore, et Heinrico atque Philippo ejus filio, Francorum regibus. Parentes illius ab Odone famosissimo Campanorum olim comite duxere genus, illo, qui ob insolentiam circa Barum castrum a militiis oppressus Lotharingorum atque exemptus est.

Ipse inter prima infantiae rudimenta bonae protulit spei ex se indicia, ut videri frivolum non debuisset, quod eum mirabilem in vita fore anicula pauper spiritu, dum adhuc utero clauderetur, praedixerat, cum id Tiebaldus quoque praedixerit episcopus [Col. 0071C] Viennensis, avunculus aviae illius, vir scilicet probatae sanctitatis, a quo et aequivocum nomen traxit. Formabatur itaque sensim aetate et gratia, ornabatur morum insigni puritate vel modestia. Est enim futurae virtutis magnum specimen parvuli sincera indoles. Deinde ubi primum juvenilis robur aetatis attigerat, sanctis agebatur studiis, loca visitabat sanctorum, parcimonia et orationibus lubricam frenabat aetatem verborum Domini diligens auditor.

Vitae porro eremiticae zelatus potissimum philosophiam, quae continentia, paupertate, divina floret contemplatione, huic se proposito devovit, clamque parentibus quemdam laudatum eremitam in una Sequanae fluminis insularum degentem adiit, ac [Col. 0071D] suam aperuit voluntatem. Ille juveni militaturo militis praemonstrans officia, diligenter instruxit de omnibus, commendatumque Christo dimisit a se.

Itaque Tiebaldus, quae retro sunt obliviscens, ad ea vero quae sunt priora extendens seipsum, ad destinatum persequebatur bravium supernae vocationis, et relictis patre vel matre, fratribus vel mancipiis, amplissimisque praediis, quidquid denique est mundi, proximo Pascha tanquam militiae sumpturus [Col. 0072B] cingulum, cum tribus sociis milite scilicet quodam sibi familiari et suo et illius armigero venit Remis, hospitatusque in urbe est. Tunc opportunitate se excutiendi de manu Aegyptiae dominae, videlicet pompae saecularis, reliquit pallium cunctae supellectilis et fugit. Dimissis namque domi tam equis quam armigeris cum collega fidissimo veluti amicos salutatum exiens, latenter in anteriora discessit. Ubi duos obviam habentes peregrinos optimis, quibus induti erant, vestibus sese spoliant, egenos vestiunt, eorum vilibus et abjectis induuntur ciliciolis. Ita schemate commutato iter faciunt viri misericordes ad locum Ptango ⁜ (7) vocabulum, qui erat in Teutonicorum regno. Memorabilis pietas! Vestierunt in pauperibus Christum, quo mundi [Col. 0072C] evaderent nudi naufragium.

Praedicto igitur loco diutius remorati in fame et siti, in frigore et nuditate, in jejuniis et vigiliis multis egere vitam. Etenim juxta quod canitur in psalmo: Manus eorum in cophino servierunt (Psal. LXXX) , quia pauperes pro Christo peregrinique facti ob quaerenda necessaria vilissimae se submiserunt servituti, fenum scilicet e pratis secando, lapides portando, jumentorum mundando domicilia, carbones in opera efficiendo fabrilia. Tenui perinde parto ex laboribus stipendio, nudis ad Galliciam exiere pedibus, patrocinia beati requisitum Jacobi.

Invidit diabolus, et eorum obviare profectibus [Col. 0072D] insurrexit. Neque autem propalam ausum hoc habuit, sed fraudem parat. Nam revertenti ab oratione Tiebaldo in hominis, quam finxisset forma, se opponit, in terra sternitur obliquus, eique lapsum facit. Statim Christum ille inclamat, crucis se armat signaculo. Quod non ferens illusor evanuit. Sed tentationum molestia justis est coronarum materia. Daemones impugnant, defendit Christus. Praemia majores majora merentur agones.

[Col. 0073A] Venerat post haec Treverim cum collega vir beatus, ibique invento patre, admodum tristatus est. Erat siquidem illi adversarius in via Domini, et eum retinere in saeculo nitebatur. Ipse vero tenens inconcussum quod legitur: Qui amat patrem aut matrem super me, non est me dignus. (Matth. X) , patris vel saeculi contemptu adhaesit post Christum. Bajulans igitur crucem suam desiderio adorandi venerabile Jerosolymis sepulcrum, Romam primo, dein Venetiam mare transiturus accessit. Qua intentione fines pervagatus Italiae in locum devenit, quem ⁜ (8) Salanicam vetustas dixit, placuitque remorari. Loco siquidem perlustrato reperit saltum late spatiosum, ac veteris ruinas ecclesiae, et a dominis loci obtenta habitandi licentia, quod mente [Col. 0073B] jam olim concepisset, vivere scilicet solitariam, implere aggreditur, fabricatoque tuguriolo novus eremum illam habitator insedit.

Tum vero quas sibi agonista fortis cruces importavit, evolvere longum est, in jejuniis, in vigiliis, in orationibus, in maceratione carnis. Primo quidem carnibus atque omni pinguedine abstinuit, hordeaceo pane tantum et aqua naturae quam ventri satisfaciens. Enimvero spiritu ad fortiora invalescente et humana jam supergrediente, ipso pane, omnique sibi potu negato, fructibus tantum sive herbis, herbarumque radicibus aliquot victitavit annos cilicio semper utens. Quippe obsequiis pascebatur homo interior coelestibus et contemplatione [Col. 0073C] assidua, ut jam minus exterior de cibo cogitaret materiali, totusque in Deo requiescebat, plane ut dicere tantum posset: Sub umbra illius, quem desideraveram, sedi, et fructus ejus dulcis gutturi meo (Cant. II) .

Actum igitur est superna dispensante gratia, uti proficientibus meritis a praesule Liudecherio ⁜ (9) , viro spectabili, per gradus ecclesiasticos ad sacerdotium usque in Vincentiana promoveretur Ecclesia, quatenus qui jam carnis erat mortificatione viva Deo factus hostia, vivificum illi et acceptabile sacrificium sacrosancta libaret in ara. Nam libatio probatur gratior, quam conversatio commendat melior. Silentio autem non debet supprimi, unde [Col. 0073D] possit quilibet aedificari.

Audivi secretius a quodam sacerdote, quia dum in celebrationibus missarum mysteria conficeret reverenda, ita interdum quodam vapore ignis afflabatur invisibilis, velut ardenti assisteret camino. Quinetiam ipsum panem vel calicem miro calere modo, dum teneret in manibus, sentiebat, quoniam Deus Dei Verbum ignis vere est, cujus caro panis ille, cujus sanguis vinum illud vere est.

Verum qua et illud affectione memorem, quod viderit aliquando super altare veri Isaac sacramentum in formam pueri pendentis in cruce illique arridentis [Col. 0074A] transformatum, cujus tamen gloriosa floreret canities, ut et in pueritia hominis novitas, et in capitis grandaevitate Deitatis signaretur antiquitas?

Nec vero me pietas occultare sinit, quodam illum crepusculo per visum sanctam Trinitatem contemplatum fuisse. Erant duae personae habitu et vultu ineffabiliter venerando et capite ultra nivem candido; tertia flore conspicua speciosi atque suavis modestiae juvenis, indutaque chlamyde coccinea. Quam dum aliae insinuarent ac dicerent: Amice, agnoscisne Jesum, ille toto in eum affectu intendebat, vestemque agnoscebat, qua idem rex gloriae et honoris; rex, inquam, et regis unigenitus in die, qua improperia improperantium ceciderunt super eum, circumdatus fuisset. Ad cujus pedes cum procidere [Col. 0074B] vellet ac deosculari, ipse mira dignatione sanctas ac venerabiles manus suas recentibus etiam tunc plagis sanguineas illi exosculandas porrexit. Ecce liquescit mens, stupescunt sensus; sermo deficit, nec complecti potest oratione, quod circumscribi potest affectione! O quam ineffabilis supernae suavitas est dulcedinis! Anima defigens osculis illas desiderii collium aeternorum plagas, os suum dulcissimo, piissimo intinctum quodammodo sanguine miro et inexplebili gustu persensit.

Neque opinor praeterea reticendum, quod praedictus quoque fidelis referebat, se divinam dum legeret paginam, suavi aliquoties caloris aura perflatum, quae ex eo, quem teneret tunc, libro procedebat. [Col. 0074C] Pium atque serium est hoc. Nam legem Dei scilicet omnem Scripturam per Spiritum sanctum, ignem utique verum, aspiratam et editam Moyses scribit esse igneam; et David: Ignitum eloquium tuum vehementer (Psal. CXVIII) ; et Salomon: Omnis sermo Dei ignitus clypeus est sperantibus in se (Prov. XXX) . Diligentibus ergo Deum omnia cooperantur in bonum. Qui revera, dum prae dilectionis vehementia incolatum suum prolongari gemitibus lugent inenarrabilibus, praesertim cum militia sit vita hominis super terram, nec securos esse sinant infirmitas carnis, tot hostes, tot vulnera, tot passiones, miseriae vel casus, uti consolentur et confidant, quia Jesus mundum, divina nonnunquam revelatione visitantur, praesidio animantur.

Itaque Tiebaldus, quo se noscet Deo propinquasse altiori gradu, eo intendebat studiis spiritualibus; ut si nunc ejus districtam cerneres conversationem, anteactam putares vitam deliciosam fuisse, dum facto etiam multifido flagello seipsum frequentius quam severe ceciderit. Castigabat enim corpus suum, et in servitutem redigebat, ne corpori servire cogeretur.

Quinquennio denique sicuti ejus testabantur familiares, non jacendo sed sedendo summum cepit furto tam laudabili, ut decumbens vestibus se diligenter quasi tota nocte quieturus tegeret, post ministri [Col. 0075A] vero discessum ad sacrarum se munia proriperet vigiliarum, totasque exigeret orando tenebras, nimirum in lectulo suo per noctes quaerens, quem diligebat anima ejus. Cum vero erat surgendum, lectulo sese redderet, laudem scilicet vitando humanam, Deumque sibi solum conscium exoptando. Fluit namque flos ex arbore, quem flatus carpit Boreae. Ex jactantiae vitio bona deflorescit actio. Lectuli ejus dives ambitio arca erat aequalis superficiei, lineumque desuper linteolum, capitale truncus, et laneus pilleolus, quem ab aestu in peregrinatione habuerat defensorem. Sed dum cilicio totum, ut ita dixerim, corpus armasset, pro linteolo cilicium substravit; pro arca quoque supposito sibi lato et dolatili ligno. Sic quotidiana corporis castigatione [Col. 0075B] maceratus, et humiliati spiritus contritione liquefactus dicere veraciter poterat: Manus meae distillaverunt myrrham, et digiti mei pleni erant myrrha probatissima (Cant. V) . Sic ergo Tiebaldum vidisse philosophantem erat profectus plurimus.

Biennium inde fluxerat, cum socius propositi ejus, quem dixi supra, Walterus nomine, bono fine decessit. Nam bene moritur, qui bene vixerit.

Certe memini ante aliquot annos me lectulo astitisse [Col. 0076A] fratris in mortem agonizantis, qui aliquandiu, dum sine sensu jacuisset, ut obisse crederetur, oculos aperuit, circumspexit amicos, flentes consolatus est, oscula dedit, gloriae sanctorum se professus est interfuisse. Dehinc orationem, quam fudit propheta in ventre conclusus ceti, magno affectu atque suspiriis sub murmure coepit. Inter cujus verba exhalans spiritum de corruptione mortis ad incorruptibilem sublevatus est vitam. O quisquis es, in quo angustiatur anima tua pro fluctibus tentationum atque miseriarum, qui super te transeunt, attendas, recogites languentium angustias, morientium agonias, qualiter urgeantur, qualiter sudent, qua expendant amaritudine pomi dulcedinem illius, quod cruentis dentibus primi usurparunt parentes! Revisas [Col. 0076B] sepultorum tumulos, cum non sustineas fetores; horrendis quoque super morticinis extremiscas, ut nuper lugubre nobis ac miserabile spectaculum praetendit corpus humanum, quod ossibus quidem et nervis adhuc compaginatum, sed carne esset nudatum. Nam multum repugnat vitiis sedulo versare, quid futurus sis. Verum quae residua sunt, liber jam secundus explicet.

Tiebaldo igitur antiqui non defuere hostis certamina, ut probatior eniteret de constantia. Una enim noctium cum in stratu jaceret, neque tamen dormiret tentator adfuit, impulsuque magno parietem cellulae quatiens increpitare coepit Tiebaldum desidiae nimis servire, qui somno distentus matutinos cantare negligeret, jam surgendum esse. Visum est viro Dei quod frater, qui commanebat, ad matutinam eum synaxim excitasset. Processit, sed neminem invenit: et dum fratris illius pulsasset ad cellulam, postibus seratis, quiescere cognovit. Intellexit ergo daemonis fuisse illusionem. Tum expresso crucis signaculo inclamatoque Spiritu sancto, spiritum nequam deturbavit, et eum tanquam rusticorum multitudinem [Col. 0075D] silvam securibus cedentium audivit discedere. Bellatorem plane fortem, qui eremitam cum nequivit evincere, ligna saltem eremi se ostentavit posse prosternere!

Aliquando etiam inter quosdam dissidentes pacis legationem sanctus agebat, cum impugnatione fraudulenta eum insidiator appetiit, quatenus laesisset corpore, quem spiritu superare non posset. Dum enim apud castrum Leonicum flumen vocabulo Novum transiret, plaustroque tunc sedebat, quod prae defectione pedes ambulare non valebat, ex vehiculi subito rotis una disparuit, quo vir Dei praecipitatus interiret submergio. Verum custodivit Dominus diligentem se, et humili suo factus est in salutem. Sola siquidem evectus rota transiit illaesus ne tenuiter quidem [Col. 0076C] humectatus. Sanctos quippe irrationalia etiam verentur elementa.

Mille praeterea illum nocendi artibus hostis versutus attentavit. Sed contrivit Dominus brachium peccatoris et maligni, semperque gloriosioribus victoriis militem fecit suum gloriosiorem. Quem inter tentamina quoque coelestibus nonnunquam visionibus recreavit. Nam fervor devotionis multum oleo ignescit divinae consolationis. Neque existit efficacius adversum tentationes occursusve malos patrocinium quam Spiritu sancti sedula invocatio. Haec unicus salutis portus, haec singulare serenum, haec dulcedo mirabilis est. Quae cordi dum instillet vivum saporem, interdum gustu etiam mellifluo viget in ore, adeo ut qui hoc meruerit, se refectum subito gaudeat, et [Col. 0076D] vero perflante austro gratae florem novitatis induat.

Referebat mihi gratia aedificationis memorabile quidam frater familiaris. Quodam diluculo sanctum instantissime Spiritum invocarat, cum oratione et lacrymis defessus obdormivit. Spiritu vero grandi et forti tanquam tonitruo ingruente evigilavit. Jacebat apertis quidem oculis, sed se movere penitus nequibat. Post Spiritum autem facta est commotio ita ut lectulum moveri, et se velut arboris agitari solium sentiret. Post commotionem ignis circumfusus est.

Recordabatur interim ille, quod erga prophetam sanctum in spelunca montis Oreb simile quid actum [Col. 0077A] sit. Post ignem ergo sibilus aurae tenuis audiebatur et ibi Dominus. Columba siquidem omni floridior candore emicuit, quae supervolitans, atque indices affectionis dulcissimas emittens voculas in os illapsa est fratris, et usque ad cor penetrans aliquanta supersedit mora. Alis deinde concussis egressa est. O quanta tunc dulcedine, o quanta tunc suavitate cor illud affectum est, dum corpus quoque ipsum lenissimo sudore quasi oleo irroratum maduerit. Habebat plane idem fratres Spiritus sancti indesinentem memoriam, miro more totis eum medullis invocans, amplectens, desiderans. Unde et frequenti dignabatur ab illo visitatione.

Sed quia charissimus quidam precibus instat, ut scribam aliquid de gratia et consolatione ejusdem [Col. 0077B] Spiritus sancti, ea, quae vel a praedicto fratre, vel ab aliis memoranda didici, opportunius in eo attexam opusculo, si vitam, si facultatem Pater luminum dederit, a quo omne datum optimum, et omne perfectum donum descendit.

Igitur dum aliquando Tiebaldus corde confracto commissa sua lugeret, atque illo Axae veteri exemplo irriguum superius, et irriguum suspiraret inferius, vox ad eum est delapsa hujusmodi: Ne fleveris, remissa sunt tibi peccata tua (Matth. IX) . Digna utique consolatio fidelis animae, quae in terra peregrinationis et miseriae jam acceperit oraculum salvationis suae.

Eodem fere sub tempore nocturno ei visu astitere [Col. 0077C] sancti Ermagoras atque Fortunatus martyres, quorum nominis ad titulum oratorium cellulae erat ipsius dedicatum, coelesti mirabiles venustate, igneis vultibus, stellantibus oculis, amictu purpureo, et illius devotae sedulitati erga Dei cultum ac sui memoriam dixere gratias. Equidem felices ejus oculi, qui adhuc in terris positus coelestia mereatur conspicari.

Quidam illius minister, Odo nomine, gravi febrium angebatur ac fici molestia. Qui orationum ejus, dum crebro peteret suffragia, ille primo refugere, peccatorem se dicere, nec esse, qui voluntati queat Dei resistere, cujus arbitrio infirmitates serviant. Sed enim, cum fidelem ministrum jam supremum trahere [Col. 0077D] spiritum videret, illius dolens discessu, ad ecclesiam uti deferatur, praecipit. Ipse sacra celebraturus missarum accedit. Communicavit corpore et sanguine sacrosancto aegrotus, fugataque protinus infirmitas et reformata sanitas est. Qui ergo aliorum vix delatus fuisset manibus, merito Tiebaldi suis sanus rediit pedibus, impleto, quod Veritas credentibus repromisit: Amen dico vobis, quia quidquid petieritis Patrem in nomine meo, dabit vobis (Joan. XIV) .

Lucerna ergo super candelabrum posita radios late suos sparserat, dum multis ad virum Dei undique confluentibus, patrem quoque ac matrem illius cum multa nobilitate opinio traxit. Gaudebant oppido se parentes invenisse, quem perdidisse dolebant, maxime cum filii cernerent tam gloriosam [Col. 0078A] conversationem. Dubitavit pene tunc pia mater, quid mallet, suosne, patriam vel opes repetere, an Tiebaldo uni inhaerere? Sed vicit amor filii, imo charitas Christi. Renuntiavit saeculo cum suis omnibus, secuta est Christum. Ambitiosos exuta ornatus eremiticas ambit stolas, vestem pullam, pauperem cultum. Quae ergo prius magnarum exstitisset domorum latique domina cespitis, unius cum Tiebaldo casulae modo angustias incolit, cujus exemplo jejunia, vigilias, orationes frequentat. Cui piissimus tam sedulo filius inservivit, ut nullo unquam frigore, nulla incommoditate illius defuerit obsequelae, recolens scriptum: Fili, honora patrem et matrem, ut sis longaevus super terram (Exod. XX) . Plus etenim Deo quam naturae justus se accommodat.

[Col. 0078B] Praeterea si qui supervenissent hospites, quasi alter sive Abraham, sive Lot sanctus occurrebat, gaudens, salutabat complexabatur, deosculabatur. Inducebat hospitiolo, lavabat pedes, coquebat oluscula, mensam ponebat, frangebat panem, poculum ipse porrigebat; spectares hominem disciplina exactum spirituali. Moribus, sermone, habitu erat conspicabilis; modesta facies, floridi nitebant oculi, per quos tanquam per duo specula interior radiaret gratia, et ad instar Job sancti lux vultus ejus non cadebat in terram.

Bienno ante obitum suum omni tentatione, vitiorumque immunis assultu fuit, sed morborum obsitus tantis vulneribus, tantoque pressus incommodo, ut [Col. 0078C] ne gressum quidem figere, non in latus se aliud declinare, non manum ad os ducere quisset. Summus enim artifex igne tribulationis, et lima infirmitatis gemmam disponebat expolire, quam mox ereptam de terra diademati suo insereret, purgabatque septuplum, quem in tabernaculo habitare suo dignum judicasset. Emarcuit ergo eremi lacteus ille flos. Aura infirmitatis adustus est vernans ille flos eremi. Decumbebat Tiebaldus coelo semper intentus, nec de priori quidquam rigore minui passus animum non deflectebat ab oratione. Etenim plus in sanctis animae firmitas quam corporis infirmitas valet. Quo tabescit caro, eo animus invalescit. Nam virtus in infirmitate perficitur (II Cor. XII) .

[Col. 0078D] Anno igitur duodecimo, ex quo patriam reliquerat (tres enim peregre annos fecit, novem vixit solitarius) ad extrema venit. Tunc accersito bonae frugis viro Petro abbate familiarissimo sibi, a quo eodem anno monachicum suscepisset habitum, matrem suam, ac filios spirituales, quos parturierat et educaverat Christo, pauperemque supellectilem illi, nec non suae curam cellulae commendavit, sui dissolutionem imminere praedicens fratribus.

Post haec morbo invalescente, jacebat agonizans, mortisque longam gustavit amaritudinem. Nam sic purgabatur, qui mox erat ad Deum assumendus, ad quem excipiendum quoniam divina occurrisset clementia, testis fuit terrae motus, qui tertio die ante ipsius transitum cellulam quinquies concusserat, [Col. 0079A] quem aliqui prae foribus, omnes sensere consistentes intrinsecus. Cui discessuro multi utriusque sexus valedicere convenerant, gemitusque dabant et lacrymas.

Sed videns unus fratrum diutina virum Dei agonia fatigari, tactus divino instinctu, egredi cunctos hortatur. Dum paululum ergo respirasset ille, miro petiit cum affectu Dominici corporis et sanguinis viaticum, accepit, gratias egit. Deinde sublatis in coelum manibus et oculis, dum saepius iterasset: Domine, Domine, miserere populo tuo (Esth. XIII) , dilecto jam pulsante, surrexit aperire ei, atque muniis fatigatum divinis feliciter reddidit spiritum. Manibus ergo angelicis in via deductus est mirabili. Et quia hic esurierat et sitierat justitiam, [Col. 0079B] cum veste nuptiali intromissus ad coenam agni epulatur in mensa beatae ac perpetuae satiei

[Col. 0080A] Ut patuisset omnibus, quam purus, quam innocens vixerat Tiebaldus, quamdam futurae gloriam resurrectionis ac demutatae naturam carnis praetulit. Micabat itaque liliis candidius, aromatum redolebat areolis suavius. Quem exsequiis honoratum solemnibus multisque commendatum lacrymis honesto condidere fideles sarcophago, quoad in restitutionis die refloreat ad incorruptionem aeternique accipiat candoris stolam duplicem. Transiit II Kal. Julias, indictione VI, imperante Heinrico Heinrici filio Augusti secundi, cujus praeconia meritorum, crebra quae per illum nunc usque fiunt, loquuntur miracula, populorumque frequentiis ejus memoria celebris est.

Denique sacri cineres illius a sorore postmodum [Col. 0080B] in Gallias translati sunt, plurimamque pluribus meruere in locis venerationem.

Lotharingiae dux celebris Godefridus, qui haereditario a majoribus jure Bulonium possidebat, cum Jerosolymam pereginari votum habuisset, quemadmodum in opere quod titulatur: Laurea peregrinorum Jerosolymitanorum, quatuordecim sum plenius libris exsecutus, pro mille ac trecentis argenti et tribus auri marcis Oberto Leodiensi episcopo idem castrum contradidit; vadum tamen nomine alterutrum scilicet tali conditione firmata, quatenus, si repatriasset dux, ipse facultatem haberet redimendi; sin vero minime reverti contigisset, eadem ad retinendum facultas fratri ejus Eustachio Bononiensi cederet comiti. Qui redemptione si supersedisset, tum vero in jus ac ditionem S. Mariae, Sanctique Lamberti aeterna [Col. 0101D] haereditate libera et rata possessione transiret. Igitur, duce Jerosolymis postmodum diem obeunte, et Balduino fratre in regem sublimato, comes Eustachius a Dominico repatrians sepulcro Lotharingiam venit, divertit Leodium. Multa ibi honorificentia in die Dominico Natalis ab episcopo, clero ac populo exceptus et obsequiis amplissime habitus est. Quidquid itaque in praedicto Castro habebat juris, coram testibus idoneis penitus abdicavit, tamque pro sua quam [Col. 0102C] pro fratrum suorum atque majorum salute Sanctae Mariae et Sancto Lamberto cum omnibus pertinentiis in postera possidendum saecula concessit, ad majus altare celebrata donatione, quam legali etiam per omnia tenore, scriptoque firmandam censuit omni prorsus reclamatione cujusquam sui aut fratrum haeredis vel consanguinei perpetuo interdicta.

Castrum illud in extremis situm Leodiensis episcopatus, Lotharingi Francique conterminium regni facit, tam sui natura quam humano cultu singulare, tum insolenti moenium fabrica, tum praecipitiis scopulorum et altitudine confragosa, ad haec vero spaciosa circumjecta nemoris vastitate, ac fluvio Simoi praeterfluente, accessuque, ut est perdifficile, ita et insuperabile. Illic nec piscium copia, nec venatuum [Col. 0102D] deest affluentia. Sed loci nonnunquam firmamentum habitatoribus insolentiae parit fomentum. Qua de re castrenses in finitimos quosque caedibus et rapinis, aut, quo libuisset, nocendi genere, quia faveret impunitas, fuerant plerumque grassati. Quod solerter praedictus recogitans episcopus ut tam suae dioecesis quam duorum paci regnorum consuluisset, de thesauris subjectarum ecclesiarum collatam tam dictae pecuniae summam in ejus acquisitionem contulit, [Col. 0103A] multorumque per hoc tribulationes damnaque sustulit.

Ergo ad episcopatum usque Alexandri, ab Oberto quarti, Ecclesia quieto et libero jure ipsum castrum possedit. Quo praesidente Leodiensium respublica bellorum frequentibus turbis atque principum seditionibus non minimum agitata, ecclesiarum possessiones a pravis hominibus pervasae, oppressae familiae, direpta sunt bona.

Atqui ob impunitatem scelerum malis tunc licebat uti malitia nullo judicii metu, nulla cujuslibet potestatis reverentia. Quippe statu rerum in diversa orbis Romanus dissensionum quassabatur tempestate, cum Roma duobus se divideret apostolicis, [Col. 0103B] duo reges unum scinderent imperium, duo duces Lotharingiae sibi ducatum alterutris vindicarent. Hinc malos extolli, deprimi bonos, rapere potentes, miseros perdere tempus dictabat indisciplinatum. Abstineo caeteris.

Illud autem non dissimulaverim, quod tum confidentia virtutis suae, et divitiarum multitudine obfirmatus in superbiam Godefridus exdux Lovaniensis ferro, igni, praedationibus Leodiensem est aggressus impugnare Ecclesiam. Contracto praeterea undeunde ingenti exercitu, penes castrum Dyrrachium ad conflictum processit bellicum. Dei vero intemerata Genitrice et sancto martyre Lamberto suae parti faventibus, quamvis ecclesiasticorum impar [Col. 0103C] fuerit longe numerus, caeso tamen perterritoque hostium non parvo grege, dissiluit confractum cornu peccatoris.

Talibus itaque ac diversis causarum aliis tumultibus dum urgeretur idem episcopus, dumque horsum suis, aliorsum imperialis distraheretur curiae negotiis, non domesticis modo, verum exteris quoque hostibus incursandi episcopum dabatur opportunitas. Unde Rainaldus comes Barensis, vir multae quidem potentiae sed ingenii pravi ac subdoli castrum Buloniense pervasit a custodibus tam accepta quam promissa inductis pecunia per proditionem intromissus. Qua de causa Leodiensem suspectui episcopum semper habens, veritusque nequando instrueret [Col. 0103D] contra obsidionem, praesidiis illud firmis praemunire studuit.

Post, ubi Alexander decesserat, Albero Metensis Ecclesiae primicerius, clarissimo vir editus sanguine, in episcopum est subrogatus. Qui apostolicae sedi super dolo injustitiaque pervasoris questus uti ab Innocentio secundo anathematis feriretur sententia, Leodiensis Ecclesiae supplicationem obtulit. Verum hoc et ille praecavens Romam adierat, et muneribus curialium favore comparato, quo minime id ageretur, effecerat. Apud avaros enim pecunia quam justitia pluris est. Sed etiam quod ipsum sibi castrum jure propinquitatis obvenisset, asseruit; simul quod pecuniam, pro qua Ecclesiae fuisset obvadatum, reddere voluerit. At vero episcopus pro eadem causa [Col. 0104A] Romanam secundo synodum expetens mansit inefficax. In tribus denique regalibus curiis, Conrado videlicet secundo regnante, Romanis censuram super hoc, tam regis quam procerum, interpellavit.

Verum nihil adeo profecit, ut aper idem vastatorius cum alio quodam Dominicae vineae impio vindemiatore acriori rabie spirans illustre oppidum Fossis, sancti martyris Foillani et corpore et memoria reverendum dolo similiter, furtimque aggressus, iret populatum everteretque per incendium. Noc vero quoquam obsistente (nam cives re inopina attoniti quaquaversum diffugerant) vis flammarum non solum domos ac turres, quin et sacram martyris aedem officinasque corripuit et assumpsit. Episcopalem quoque domum septaque muralia hostilis manus [Col. 0104B] pessumdedit. Alia etiam passim episcopo damna intulit. Quapropter episcopus Romam adiit jam tertio, apostolicum attentavit patrocinium, super scelerum tanta immanitate exoravit ejus judicium vel sententiam. Sed cum hoc parum prodesse perpendisset, reversus in sua per se tandem ac per suos experiri negotium intendit.

Namque primatum conciliata suorum fidelitate, communicato assensu, et auxilii sponsione Bulonium obsidere statuit. Verum quia facto anticipasse famam, rebus nonnunquam proficit, omnia secreto agitans quod moliebatur, adversarios latuisse (voluit) quod praeventi cautius, concludi possent facilius.

[Col. 0104C] Anno igitur sui episcopatus quinto XVI Kal. Septembris cum quibusdam e principibus et delectis equitibus in obsidionem processit. Egressi tunc fuerant duo filii Rainaldi, Ugo, qui et natu major, et Rainaldus junior, excursionem in episcopium facere ac praedari, multaque cum illis militum manus in armis expeditorum. Quibus milites episcopi occurrentes congressi sunt, illosque in castrum abactos constanter obsedere ferro, ignique grassantes. Quanquam vero castrenses ampliori essent numero, tamen rati plures, quam viderent, hostes in insidiis delitescere (nec enim tam arduum opus, tam paucam multitudinem aliter praesumpsisse), dam libere possent egredi, aut ingredi, sola tenebantur formidine [Col. 0104D] inclusi. Loci item firmitudine confisi eo vilipendebant obsidentes, ut totam noctem epulis commodantes ac citharae pueros et puellas agere choros in eorum irrisionem praeciperent, maxime cum illos, qui praerupta montis jam occupassent, abegerint, et quosdam peremerint.

At episcopus et qui cum illo erant, stationem castris praescribere, tentoriorum instituere diversoria, tum noctu et interdiu excubias et custodias agitare, parati semper esse, nequando aut obsessi erumperent, aut comes Rainaldus, quod saepe fama minabatur, repente cum exercitu incurreret. Abundabant vero rerum commeatu necessariarum, laetaque ministrabant equis pabula circumjacentes agri, necdum demessis segetibus ubere gleba praediti. [Col. 0105A] Hostium inserviebat usibus molendini officina penes fluvium Simoin instituta, quae ad victum dum esset accommoda, spe ad resistendum illos armaret non minima. Cujus quidem rotas ut celerior incitasset motus, aquae artificioso contextu sepium retentae collectiores atque rapidiores superinfluebant. Quin et ipsi officinae suum erat praesidium, quo ex hoste defensaretur.

Intendit ergo hanc intercipere Heinricus comes Namurcensis, hortatusque socios fluvium primus irrumpit, quatenus disruptis aquarum retentaculis [Col. 0105B] in proprium eas alveum reflectant. Quem tres balistarii [Col. 0106A] appetentes jaculis, uno anteriores armos equi, quem sedebat, alio crus ipsius, tertio nihilominus ejusdem equi transfigunt ilia. Quo ruente sessor in flumen una decidit. Clamor utrinque oritur ingens spectantium, efferuntur hostes gaudio. Comiti nec mora socii subveniunt, ab inter undis pertrahunt. Sed injuria irae indignationisve stimulus est. Ne diu itaque hostes laetarentur, alligato comes vulnere ad coeptum opus acrior redit, nec abstitit, donec disjectis obstaculis ad liberum aquas cursum revocasset. Sic obsessorum gravi dispendio eidem [Col. 0106B] officinae molendi exemit officium.

Interea cum ob difficultatem et suspectas locorum angustias nullus adire castra vel importare quidpiam auderet, necessariae obsidentes deficere res coeperunt. Proinde legatis episcopus quoquoversum nuntiis de toto equites ac pedites episcopio convenire edixit, affatimque victualium conduci necessaria in expeditionem. Tunc certatim confluentibus copiis assultus plurimi agebantur. Oppugnabant hi, repugnabant illi. Vulnera mortesque hinc et inde. Neque autem ab obsessoribus quidquam omittebatur, quod fore in rem contra obsessos credebatur. Dum firmitas vero loci difficultasque omnia impatiens despiceret, solum illud in spem adduxerat obsidentes, uti profligarentur fame, quos [Col. 0105C] humana fortitudo vel ingenium minus valerent subigere. Obsessis igitur omnes egrediendi seu ingrediendi praecludere aditus moliebantur.

Ea dum agerentur, nutu Dei omnia suaviter disponentis episcopo et majoribus Ecclesiae visum est, ut venerabile beati Lamberti corpus, de loco motum suae pausationis, ad castra deportaretur, quatenus praesentia vel munimine tanti patroni amplior accresceret animus exercitui, atque ubi virtus cessisset humana, divina per suum operari martyrem dignaretur omnipotentia. Nam principes quoque exercitusque omnis, populus denique civitatis, qui edicto erat episcopali processurus, id summopere efflagitabant. Quocirca licet multa haesitatione, multo deliberationum tractatu, postremo tamen complacitum [Col. 0105D] est necessitati tantae satisfieri. Quod etiam approbasse martyrem, cum successu rerum, tum et revelationibus et indiciis est quibusdam satis compertum, asseverantibus loci custodibus, quod tantis plerumque motibus circa dies illos feretrum, quo felicia claudebantur pignora, concussum sit, tantus terror incesserit divinus, uti non auderent illo, presertim noctibus accedere aut ingredi. Nam obstupescunt carnalia, dum emicant spiritualia.

Ad cumulum profecto tuae glorificationis hoc agebatur, o martyr, o decus et gloriae corona Leodiensis, quod a loco transferebaris pristinae quietis, quatenus tua per te reciperes, quia jam cohaeres Christo factus in regno nullius nisi propter tuos egens factus esses.

Igitur VI Kalendarum Septembrium convenientibus tam monachis quam clericis atque numerosa diversi sexus et aetatis frequentia abbates, virique religiosi subeuntes in secretarium cryptae, quod tantum asservabat thesaurum, debita sacrum feretrum reverentia extulere, mellitisque laudum convenientibus in voce exsultationis et confessionis personantibus in medio est ecclesiae locatum. Multa ibi vota, multae preces ac lacrymae fusae. Sancti quoque virtus praefulsit mirifice.

Quaedam mulier, quae capitis obsurduerat dolore, cum occurrisset ad feretrum, opemque fideli affectione, pio lacrymatu implorasset, subito in verticem grave quoddam pondus superne sensit decidisse, [Col. 0106C] et quasi duos ferri duculos utrique auri penetrabiliter infixos. Ex quo terrae consternata dum ita coelesti medicamine sensum audiendi plene recuperasset, Deo et martyri gratias reddidit.

Denique puella quaedam passionis trino genere miserabiliter agebatur. Modo etenim febre, modo paralysi, interdum epilepsiaco quassabatur incommodo. Super qua nimium parentes affecti votum martyri vovere, illiusque ad martyrium cujuslibet speciei oblationem infirmae aequilibratam deferre statuerunt. Piae supplicum devotioni pia sanctae Trinitatis operatio adfuit, quae actutum puellam eisdem ad integrum passionibus liberavit.

Puer quoque erronei sensus ac turbidae mentis in [Col. 0106D] sobrium rationis statum compositus est. Alia etiam provenisse sanitatum ferebantur remedia. Sed miracula pro augenda fiunt devotione credentium. Fit ergo ad devotionem provectior, qui est ad credulitatem inclinatior. Tunc primi atque saniores provido solliciti metu ne quid forte tristius super martyris corpore accideret si delatum in castra foret (nam bellorum incertos eventus esse, atque nunc isthinc, nunc illinc adversa misceri et prospera), decreverunt, ut resignato eodem feretro inde levaretur, tutiorique interim loco reconderetur. Quod videlicet sunt exsecuti abbates religiosi, et ad hoc electi prohabiles viri, qui beata ossa penes altare sanctae crucis situm in oratorio eidem basilicae adjuncto ingenti, sicut per erat, metu ac devotione ad [Col. 0107A] nocturnum transposuere silentium. Aliquas tamen in ipsum feretrum reliquias reponentes denuo signaverunt, et hoc ad castra exhibere perferendum.

Nec quievit pietas populi vovere vota, oblationes offerre, donec inde sublatum cum tabula operose fabrefacta, cui Dominicae crucis portiuncula inesset, castris deportaretur, choris monachorum atque clericorum tanto Patri debito affectu et veneratione prosequentibus, atque canticorum officio usque Mosam fluvium per publicum montem deducentibus, per sanctorum coenobia, inibi constituta honorifice prius decantatis laudibus.

Neque popularium defuit ingens turba, suas ipsi [Col. 0107B] laudes, sua personuere cantica. Verum loculo venerabili excepto navi devotus grex pium pastorem multa obsecratione et lacrymis commendans, uti prospere abiret, prosperius rediret, quia gressu non ulterius valebat, diu tamen voto sequens et oculis in sua tandem rediit.

Concurrebat autem undique obviam feretro sancto de vicis ac villulis utriusque sexus multitudo: fiebantque sanitates plurimae tam medicabilis ligni virtute quam beati martyris merito et oratione. Ad Nandriensem quippe villam ubi ventum est, homo languidus, quem acerba membrorum contractio dissolverat, ipsi feretro applicitus, exorataque sancti clementia celeri est sospitate instauratus. Deinde in villa Phriere caecus lumen recepit oculorum. Unde [Col. 0107C] cum esset digressum, quidam miles, qui quartano diu typo laboraverat, et capitis valetudinario urebatur assidue, ubi salubrem attigisset loculum, suppositisque humeris aliquanto tulisset spatio, incommodis fuerat liberatus. Qui etiam armis protinus [Col. 0108A] resumptis officiosas retribuens gratias secutus in expeditionem est.

Secuta dehinc nocte apud villam Uphei [ hodie Oufes] mansione disposita, ubi praesto abatur Leodiensis exercitus, devota fidelium sedulitas cum incolis loci celebre exegit pervigilium.

Inde matutino dum movissent, advenit qui diceret, sequenti die, III videlicet Kal. Septembris, Rainaldum comitem cum quingentis equitibus, et quindecim peditum millibus bello conflicturum. Quapropter accelerato itinere prono jam in occasum sole Thelim villulam venere. Ibi cives paulo ante Hoienses hospitati, sed hospitum humanitate hostiliter [Col. 0108B] abusi annona et rebus eos necessariis fuerant populati.

Nocte ergo media directo exercitus ad episcopum Veredario, qui super bello disceret, cum postera in lucem jam aurora erumperet, exinde progressi Vilantiam properato villam contendere. Illuc rediens legatus bellum eo procul dubio futurum die nuntiat. Sed formidolosos sinister facile rumor enervat. Unde complures inepta formidine fracti, soloque auditu vulnerati sunt. Diffidentia ergo subterfugere muliebri. Ac caeteri cum vitalis ligni, tum sancti martyris confidentia potius quam ferro armati, per angustos semitarum tractus in auxilium sociis maturaverunt pectore virili. Ab utroque autem exercitu missi exploratores, qui quomodo sese partes haberent, vestigare [Col. 0108C] ac referre deberent, dum sibi occurrissent, taciti ac dissimulantes ad socia se castra retulere, atque hostes quidem ex suis cognito, quanta obsidentium, quanta eorum, qui tunc confluxerint, esset copia, satius probaverunt conatu temerario absistere, quam periculum in se ultro arcessere.

Posteaquam fuerat auditum in castris Dominicae crucis insigne cum tanto adesse patrocinio, ab episcopo exercituque, pro exspectatione belli instructo, armis occursum est. Ea igitur incessit laetitia, eae choros ducentium voces insonuere, uti existimasses arcam foederis Domini exercituum tunc excepisse Israel. Et sacrum quidem feretrum intra paratum sibi tentorium in loco, qui Pratum Sancti Lamberti dicitur, receptum, deputatisque custodibus, et qui congruis temporibus divinas dicerent laudes, clericis, quidnam in se contineret, quantam detulisset opem, mira coepit continuo declarare potentia, ut liquido patuerit omnibus venisse Deum in castra.

[Col. 0107D] Enimvero ad praesentiam ejus, qui erant in castro sive praesidiis, et invicto se loci situ inexpugnabiles arbitrabantur, subita hebetudine ac metu quasi fulmine tacti, per hoc, si mens non laeva fuisset, sibi animadvertissent praedici quod tali forent machina expugnandi. Quinetiam Ugo, qui haereditario jure ipsum post patrem possidere castrum acceperat, [Col. 0108C] dum viso eminus feretro, juvenili arrogantia insultaret, toto statim dissolutus corpore coepit tremere, sensuque perdito retrorsum ruit: excors et insolens qui non intellexisset, cujus indigne fieri cohaeres attentaret. Sed ubi paulatim sese resumpsit, Rainaldum fratrem cum primis e familiaribus seorsum evocat, quantum terroris patiatur, aperit, intentionem in eo suam esse, quatenus sancto martyri satisfaciat, suumque castrum illi restituat. Super quo etiam voluntatem esse patris quaerendam, ac sibi, quo urgeatur, periculo insinuandum. Se omnimodis obsecrare, ut pereunti paterna pietate prospiciat. Quod petebat, sese exsecuturos illi compromittunt.

[Col. 0108D] Induciae ponuntur in hebdomadam, intra quam hoc ipsius referri potuisset. Leodiensis acies tertio, postquam advenerat die, post missarum agendam, post salutis commonitorium et peccatorum absolutionem armis accincta, praesidium, quod superius dictum tuebatur molendinum, aggreditur. Hoc etiam eadem cum officina injectis ignibus absumit, plures [Col. 0109A] sauciati utrinque, et aliqui lethaliter occubuere. Quin et sacerdos quidam, dum periculo incautius se exposuisset, a balistario capite trajectus interiit.

Evolutis induciarum diebus cum praescriptus juvenis suos requireret quid egissent, quid super salute sua tractassent, vel patris quae esset sententia, ubi nil actum intellexerat, gravi stomachatus indignatione, volentibus, inquit, sive nolentibus, quod suum est, sanctus recipiet. Sed en ego divina plector animadversione, et vestra faciente obstinacia crudeli en morior! Verum, o milites, o amici, si qua mei vos movet miseratio, si misero parcitis, inite jam demum mihi ac vobis salubre consilium. Dum [Col. 0109B] instaret vehementius, illi ultra non ferentes eum tam dire anxiari, nocte secuta per abditos silvarum calles misere castri procuratorem et militiae antesignanum, qui ad patrem illius rem perferret, ac referret sententiam. Qui juramento etiam firmavit, quod sequenti haud dubie Dominica revertetur, nisi forte aut hostili captione, aut morte praeventus. Sed ab eo fides neglecta, posthabita est sponsio. Nec enim peregit legationem, nec rediit ad socios, sed cuidam militi adjunctus de his quae in castra convehebantur, praedationes agebat.

Juvene qui morarum fastidiebat tarditatem, condicta denuo die a suis exquirente, quaenam voluntas seu deliberatio patris esset, ac respondentibus se nuntium misisse quidem, minime vero esse reversum: [Col. 0109C] tum acerrimo luctu ille aestuans et mente captus horrendo coepit modo agitari, seipsum discindere, manus brachiaque dentibus appetere, ad sancti velle feretrum prorumpere. Verum ligatus a ministris penes remotiora continebatur, divulgato, quoniam aegrotaret. Sed nullam eo admittente quietem, imo quae sola sibi libera remansissent labia, linguamque morsibus lacerante, idque inter inconditas crebrius voces perstrepente: Quaerite consilium, quaerite, sui moerore et anxietate circumfusi statuere Rainaldum fratrem ejus tam tristis nuntium rei apud patrem fieri; fortasse praesentis aspectu, absentis alterius filii traheretur affectu, parvipenderetque alienam haereditatem, ob quam tam gratum amitteret haeredem.

[Col. 0109D] At cum adolescenti processuro electissimum vellent equum exhibere, itatenus bestia neque ictibus urgeri, neque hortantium potuit vocibus moveri, ut fixo gradu in simulacrum putaretur obriguisse. Qua scilicet difficultate facta accessit experimento etiam artis industria. Nam ipsius equi velavere oculos, agebantque, quatenus vel sic procederet. Quia vero non est consilium, non est conatus contra Dominum, haerente illo astus solertiaque exinanita est hominum. Ita ergo adolescentis iter impeditum.

Possessor autem equi molestissime habens tanti se usu vehiculi destitutum, ne deficiens quoque in mortem conspexisset, sequenti die armigero jussit, si quo posset pacto aquatum illum producere, et [Col. 0110A] alicui saltem adversariorum attribuere. Quod ultroneum statim minantis sequens arbitrium a montis est supercilio ad aquam deductum. Unusque militum mox ascendit transductum, et bello habile, et cursu probavit praestantissimum.

Igitur conjicere castrenses poterant, sese divinitus impediri atque superiori bestiae repugnantia suam rebellionem pertinaciamque coargui. Nec minus porro in eis quam in juvenibus illis notam fecit sanctus virtutem suam, qui post furoris quidem contentionumque jurgia plerumque tanta adversum semetipsos armabantur insania, uti alterutros gladiis appeterent.

Horroris quoque ac terribilis cujusdam pavoris [Col. 0110B] tetra super eos caligo incubuerat. Sicut enim postmodum fatebantur ipsi, singularem tunc in eis animadvertisse miseriam fuit, cum exteriori non solum obsidionis vallarentur angustia, verum, gravius quo nihil esset, intestino discordiae malo sua lacerarent mutuo viscera. Quo contra dum captivus quidam, qui plurimum jam tempus illic fecerat in compedibus, virtutem martyris invocasset, ex edito se turris loco deorsum mittens quamlibet devolutus per asperrima sit praecipitia, non solum laesionis tantum nil pertulit, quinimo vincula, quibus stringebatur, superno soluta beneficio ab eodem sunt ante feretrum deportata, et in argumentum tantae virtutis appensa. Etenim fides ac devotio merentur gratiam; perfidia et praesumptio incurrunt offensam.

Aedificabatur interea grandi opere machina, quae plurimam polliceretur spem adversarios opprimendi, quam scilicet manus artificis volubilem construebat solidissimis subter rotis quatuor insertis. Desuper vero stationem, quae dimicantes contineret, crudis diligenter boum tergoribus vestiebat, quo tali obstaculo missilia hostium impacta frustrarentur. Locus quoque, per quem illa trahi placuerat, nemore expediebatur, ubi complanato ad montem accessu adversum munitionem ipsius tuentem montis fastigia, applicari debuisset, quam dum milites loricati admodum mille quingenti adnisu spectabili traherent, ruptis subito funibus humi concidere, talique sunt illusi infortunio.

[Col. 0110D] Quin et ligneum parabatur instrumentum, quod super Simoin trahendum, observantibusque intus balistis, ne obsessi aquam haurire descenderent, esset inhibiturum, nec non sagittariis e castro jaculantibus objiciendum. Sed cum deflueret tempus, in exstruendo taedere populum coepit morarum, praesertim dum et profusior intemperantia priorem abundantiam gravi exclusisset victualium inopia, gravemque gigneret continuus imber intemperiem.

Porro et milites, qui quolibet illustri facto suam emittere industriam cuperent, contra principes jam causari super rerum dilatione, et quod nihil agere praeclarum juberentur. Sed virtus profecto divina suo reservabat martyri triumphales titulos. Sic [Col. 0111A] namque cuncta sapientium ingenia, sic cunctae consultationes fluctuabant, ut, quod deliberatum vesperi esset, postero mane vix aliquando agi placuisset. [Col. 0112A] Huc etiam accedebat, quod Rainaldus comes plurimas contrahere copias, instanterque moliri bellum ferebatur.

Cum se igitur plurimi subducerent, taedio alii, alii victus indigentia exhausti, decrevere primores machinarum ulterius non praestolari consummationem, quin potius totis in commune viribus adversum praedia hostium congressus experiri.

[Col. 0111B] Ad quintum decimum itaque Kalendarum Octobrium, qui dies glorioso splendescit natalitio beati Lamberti, ut se in expeditione quisque pararet, edictum est in castris. Nam eo magis die virtus sancti sperabatur adfutura praeliatoribus suis. Tum vero exercitu peditum, qui centenorum aestimabatur millium exceptis equitibus, quorum tria essent millia, certatim ad assultus concurrente, infinita lignorum, ramorumque a silvis congeries advehebatur. Qua sub ipsa munitione aggesta, ignibus admotis nitebantur suscitare incendia. Sed vento vehementi ex adverso aspirante injuria fumi simulque flammarum globis oppugnantes affecti absistere cogebantur. Ita nihil eo conatu profecerant.

[Col. 0111C] Verumtamen ibi quoque tunc operata est manus martyris. Quanquam enim inconsultius plurimi pugnarent, ac nudo corpore, et obviis pectoribus fuerint hostibus expositi, nullus tamen fuit, qui se illo quereretur fuisse assultu gravatum. Ac militaris summopere cohors communita ferro per abrupta montis reptabundo vix gradu conscendit, atque inter duas munitiones, quas ante majus castrum comes exstruxerat Rainaldus, constitit. Quae profecto res non minimam foret hostibus necessitatem allatura egrediendi vel ingrediendi facultate interclusa. Tanto autem dissensionis furore miseros ille dies induerat, ut suae defensionis ac salutis immemores ferali potius invicem rabie baccharentur. Sensu etenim ferae induitur, qui Deo repugnare nititur. Verum jam [Col. 0111D] hespero diem claudente descendit exercitus de monte, militibus duntaxat loricatis studio acriori urgentibus inclusos.

Venit tunc in castra Heinricus comes Salmiensis, ex sorore ortus Rainaldi comitis. Hic ab episcopo et principibus petitis atque impetratis induciis collocuturus nepoti suo Ugoni, quem esse inaequalem audierat, et tam illos quam caeteros ad deditionem hortaturus in castrum successit.

Ea nox tetrae caliginis situ inhorruit inclementia nimborum pugnacique austro, placida serenitatis coelo quiete ejecta. Discussit castra saeviens procella, et affecit inundatio; sed laudabilis sufferentiae exercitus scutum objecit incommodo. At milites, qui [Col. 0112A] pernoctabant in monte, hic quidem nec aliquam intemperiem, nec armorum pertulere onera, eo quod gloriosa sui patroni protectio illis in securitatem et in absconsionem fuerit a turbine et a pluvia. Comes denique, viso juvenis tam exitiali malo, divinam esse ultionem animadvertit, compunctusque in lacrymas, [Col. 0112B] ut simile caverent, reliquos admonuit. Unius etenim plagam pluribus debere fieri cautelam.

Accepta proinde ab universis sponsione, quod nisi intra dies septem a Domino suo illis subveniretur, se et castrum dederent, quatenus idem Ugo ad feretrum martyris efferretur, et ab episcopo solveretur excommunicatione, et eorum quae in sanctum deliquisset, veniam mereretur, obtinuit. Verumtamen talis interjecta pactio est, ut quousque fieret deditio, ipse juvenis apud episcopum obses detineretur. Quin et frater illius Rainaldus, qui ne fieret deditio pertinaciter restiterat, gravi confectus dolore membrorum, ad feretrum perducitur, sancto satisfacit, voto se obligat, quod res ejus nulla ulterius [Col. 0112C] temeraret pervasione, dummodo imminens evadere periculum meruisset.

Nonnulli etiam adversariorum, alii alio ultionis modo multati sunt, ne quis leve aestimaret manus mittere in Sanctum Domini.

Interea Ugo cruciatuum longo angore consumptus, multumque martyris nomen inclamitans diem clausit extremum sane per hoc insinuans, quo indignante compulsus sit ad exitum.

Ad cujus scilicet patrem comes praefatus maturato proficiscitur; supernae indignationis iram, primogeniti mortem, alterius incommoditatem, suorum miserias exponit attonito, suadetque sibi tandem ac suis consulat. Cum res enim tam in arcto sint, cedendum [Col. 0112D] esse, et debere dimitti quod nequeat retineri. Itaque perpendens barbarus ille, quia velle Divinitati repugnare conatus esset humanos excedere, malorum violentia extorsus in deditionem consensit anno a pervasione duodecimo. O diem triumphalem! Tunc plane sicut sol in ortu suo rutilat, ita martyris nomen effulsit magnificentia, qui de coelo contra hostes dimicans, quod penitus non potuissent humanae vires, divinae virtutis hoc peregit potentia.

Ejectis igitur e castro adversariis XI Kal. Octobris intromissum est splendido cum triumpho feretrum venerabile et in medio ecclesiae locatum, quae camerato transvoluta opere decentis structurae reddit aspectum. Haec sancti Baptistae Joannis sacrata est ad titulum, quem Lambertus splendide imitatus [Col. 0113A] aeque occubuerat propter justitiae et castitatis testimonium. Dicebantur itaque laudes Deo secundum multitudinem magnitudis ejus; praeconia martyri, [Col. 0114A] quoniam humiliasset sicut vulneratum superbum, et in virtute brachii sui dispersisset inimicos suos.

Triumphatis hostibus postquam noster fortis armatus sua recepisset, omniaque illius jam in pace disponerentur, suam repetere Leodium placuit. Unde celebratis post biduum mature missarum solemniis, feretrum plaustro superpositum ad oppidum Deonantum est subvectum; inde Namurcum petitur. Illic puero septenni caeco a nativitate videndi per [Col. 0113B] martyrem usus provenit. Apud Andetennam quoque clericus acerba corporis valetudine exhaustus ab ipso pene mortis hiatu ad vitam retractus est et salutem. Nec Hoiense oppidum tam medicabilis gratia praeteriit. Ibi contracto, quem nunquam ambulasse testarentur parentes, novi gressus officia indulsit.

Jam porro ubi feretrum navigio Leodium peraccessit, triumphali coronata gaudio tota se in occursum civitas effudit, plausibilibusque canticis, ac festis ordinibus duci emerito pompae morem praetulit. Exceptumque in portu Sancti Jacobi a monachis et clericis ecclesiastico cultu, atque per insulae monasteria deportatum, redditisque canora modulatione hymnis, ad majorem denuo est ecclesiam relatum. [Col. 0113C] Corpus deinde beati martyris ab altari S. Crucis, penes quod repositum fuerat, levatum est, decentique illatum feretro, in medio ecclesiae debitis asservabatur obsequiis. Nec supernae destitit pietatis munificentia, quae ad probanda illius merita iterare sit dignata salutis opera. Nempe dum quidam languidus, quem totum possideret aegritudo, ad ejus martyrium deferretur vehiculo, gratia sanitatis illius fidei occurrente in itineris medio antiquo decem est leprosorum salvatus exemplo, qui dum irent ostendere se sacerdotibus, jubente Domino, priusquam pervenissent, mundati sunt ab leprae incommodo. Exsilivit ergo, stetit, et ambulabat ille homo, et omnis plebs, ut vidit, dedit laudem Deo.

[Col. 0113D] Quemdam quoque captivum quem in vincula arctamque custodiam barbaries conjecerat hostium, se invocantem exaudivit, ut eriperet pii martyris meritum. Nam subito dissiluere, quibus vinciebatur, boiae, sicque indepta fugiendi opportunitate, ut suum honorificaret liberatorem, easdem pro virtutis indicio ad ecclesiam detulit cum gratiarum actione. Sed sanctorum vera beatitudo signorum non eget testimonio. Quocirca vanum aestimo his superaddere plura, cum prorsus pateat indubitate, infinitaque astipulentur documenta, sancto martyri apud Deum nihil esse impossibile. Verum acta haec Dominicae Incarnationis anno 1141, indictione IV, regnante Romanis Cunrado secundo, anno regni [Col. 0114A] ejus quarto, episcopatus autem domni Alberonis secundi quinto. Laudes meritorum ipsius et mirabilium, quae fecit, praeconia posteris mittent saeculis, ut omnis cognoscat generatio.

Praeterea dum filii hominum irritarent in vanitatibus suis Dominum, abutendo maxime immoderatis cultibus et lasciva superfluitate vestium, et [Col. 0114B] ipse in virga et verberibus visitaret iniquitates et peccata eorum, ita ut in quibusdam mundi partibus interdum ipsa hominum corpora illaesis vestibus, interdum ipsae vestes igne invisibili arderent intactis corporibus, plagae tam horrificae pavens urbs Leodiensis potissimo duxit remedio praeoccupare faciem Domini in confessione, poenitentia et litaniis.

Quapropter etiam visum est ut beati Lamberti corpus per loca sua deberet vicosque deportari, quatenus tanti patroni merito et sanctificatione tueri, conservari meruisset. Id magno affectu et celebri devotione monachorum, clericorum, ac popularis frequentiae actum est. Verum, quod sine gemitu et dolore non dixerim, quidam laicorum se [Col. 0114C] ingerentes, ac feretrum deportatione indebita temerantes martyris potius exacerbavere iram, quam commeruere gratiam. Nam praesumptio magis est quam religio ab indignis sancta contingi. Sinistris evestigio rebus hoc probatum est.

Etenim civitatem casuale corripiens incendium, cum per eadem maxime loca, quibus fuerat portatum, totis se laxasset habenis, non praeclaras domos tantum, infinitasque supellectiles, verum ecclesias quoque, moenia, seu turres aut est depastum penitus aut non mediocri demolitum jactura. Nec evaluit ad obsistendum conatus aliquis vel opera, quin voracibus flammis subsideret urbis pars maxima et venustissima. Sed equidem, uti postea comperimus, sine divina hoc ultione non accidit, dum flagitia [Col. 0114D] inhabitantium pessima ignes tam validos accendissent, quod non solum proxima, sed etiam longinqua halitu ipso scintillisque minimis inflammarent.

Memorabile vero quiddam interfulsit, quia matronae cujusdam habitaculum quamvis esset ligneum, tamen evasit discrimen. Ardebant undique grandes ac muratae domus; habitaculum illud sinuamina flammarum horrendo circumdabant camino, sed durabat illaesum. Quin et sancti Georgii martyris contiguam prorsus ecclesiam absumpsit incendium; illius habitaculi aridam ac pene cariosam parietum fabricam innocui allambebant vapores, quorum tanta vis esset, ut saxa quoque dissolveret. Sed [Col. 0115A] enim piorum plura sunt bona, quae homines lateant, Deo manifesta sunt. Proinde credendum est, quod pia conversatio mulieris hoc meruerit, ut circa illam prisci novaretur saeculi miraculum, quo tres pueros nil penitus laesit, imo clarificavit fornax Chaldaeorum.

Conjiciebant tamen plurimi, sanctum illi Bartholomaeum praesidio adfuisse, cui summopere devota existeret, ad cujus quoque ecclesiam ante aliquot dies pallium obtulisset. Nec equidem minus reticendum, quod ignis, cum ad quamdam ejusdem apostoli officinam circumquaque tempestatis instar saeviendo pervenisset, repente conciderit. Attollebantur interdum cumuli flammarum velut indignantes ibi subsistere, et aedificium invadere certabant; [Col. 0115B] sed in semet relabebantur, sed minuebantur. Nam gloriosus ille suspendentis aquas filius meritorum eos fluentis restinguebat; nec ibi jus periculum habuit, ubi se patronum Bartholomaeus exhibuit.

Frequentes praeterea motus ac turbae, et ab sicariis Arduennensibus furtivae aggressiones et caedes, aliaque passim nostrae civitati incommoda tunc obtigere. Quod scilicet hominum genus, cum se potissimum latibulis tueatur silvarum, impunitatemque difficultatibus aucupetur viarum, plurimum nonnunquam nocere, non facile vero circumveniri aut opprimi potest.

[Col. 0115C] Elapsis post haec duobus fere annis, venerabile martyris corpus in crypta, sub altari S. Trinitatis, ingenti cum gloria et honore XIV Kal. Januarias est relocatum, per hoc scilicet temporis spatium tum feretro quam secretario eodem, auro ac gemmis, tum et lapideis extrorsum tabulatis, superiorum triumphum operosa repraesentantibus sculptura, praeclare adornatis. Sancitum insuper episcopali est auctoritate, idipsum Ecclesia Leodiensi probante, ut IV Kalendarum Maiarum ejusdem triumphi, necnon et translationis (quia idem martyr de Trajecto in Leodium est translatus) solemnis in posterum agatur memoria, quoniam IX Kal. Januarii ipsa primitus translatio facta, eo die propter Dominici Natalis vigiliam debita non posset celebrari [Col. 0115D] honorificentia. Quae nimirum qualiter a sancto sit Huberto divina olim admonitione peracta, quot et quantis virtutum signis tunc mirificaverit Dominus sanctum suum, quia reperitur a multis multimode conscriptum, visum meae est parvitati inde habere silentium. Attexere vero opportunum reor, qualiter anno quoque ab Incarnatione Dominica 1153, virtus martyris erga suos Leodienses claruerit. [Col. 0116A] Nam dare operam sanctorum laudibus clarae sedulitatis est; nec carebit praemio devotus laudator, si ejus, quem laudat, sedulus fiat imitator.

Inter Heinricum episcopum, qui suprascripto successerat, Alberoni, et comitem Namurcensem Heinricum graves inimicitiae a factiosis sunt hominibus conflatae, ita ut plurimorum infligerent sibi damnorum incommoda direptionibus atque concremationibus villarum seu ecclesiarum, et hominum utrinque caedibus saevirent. Ad postremum decernere bello comes non est veritus, equitumque collecta peditumque manu Andetennam accessit, villam penes Mosam fluvium sitam, contra quem processit episcopus, licet equitum minore numero. Leodienses enim Hoiensesque cives dum classe processissent, [Col. 0116B] metuens episcopus ne adversariorum illos equitatus incursaret, sequi non distulit. Ea praeventus necessitate equestres aggregare copias minus occurrerat. Sed procul dubio Christus martyrem suum hoc etiam destinarat triumpho glorificare.

Kalendas siquidem Februarias cum armatae in pugnam acies concurrissent, tanto repente pars hostium stupore alligata est ut se imbellem ipsa stuperet, etiam ipsis quodammodo telis ad feriendum tardioribus. Primi ergo et electi eorum equites dejecti et capti sunt, fugae caeteri consuluere, et quibus nonnulli vel sauciati vel comprehensi. Pedites aut concidere ferro, aut funibus abstracti sunt, nisi quos pedum salvavit velocitas. Efferimur ergo [Col. 0116C] Ecclesiae glorioso successu, neque dubitamus accidisse quasi miraculum a Deo. Etenim dum adversariis nec virium copia, nec armorum defuerit experientia, adeo ut securi victoriae funes quoque quibus abstraherent victos deportarint, ne unus tamen ecclesiasticorum aut vulneratus aut captus est.

Igitur victores quia parcerent victis, et maxime quia celebritas instaret sanctae Dei Genitricis, omissa fugientium insecutione, triumphali cum tripudio in sua regressi sunt. Sic Moab ille, cujus audivit Ecclesia superbiam, quod superbus sit valde, fractus quidem est armis, sed non fractus animis, quoniam superbia ejus et arrogantia ejus, et indignatio ejus, plus quam fortitudo ejus.

[Col. 0116D] Tu porro humilis, gloriose, tu martyr victoriose, cui floribus gratiarum et laudum scripti hujus coronam qualemcunque texui, omnia tuis supplicibus adversantia invictae manu miserationis exclude, vultuque respiciens sereno vide et visita vineam Leodiensis Ecclesiae, tuoque irrigatam sanguine et fecundatam corpore sub umbra alarum tuarum ab impiis atque affligentibus aeternaliter protege.

Egregium Leodiensis Ecclesiae decus, claro Saxonum Euraclus sanguine fuit oriundus. Ipse apud Coloniam Agrippinensem ad litterarum dispositus [Col. 0117C] rudimenta, tantam postmodum in divinis aeque et humanis assecutus est scientiam, ut summis par esse philosophis jure censeretur, praesertim cum venustatem corporis mores etiam inaurarent splendidi, et juxta Salomonem in facie prudentis luceret sapientia.

Veronae autem Cisalpinae, quam vulgo Bonnam dicunt, magisterio praeditus scholarum, mira benignitate tam suos scholares quam universos studii ad se causa confluentes erudiebat, et sese contemperans quibusque et acclinans his solidum quidem doctrinae cibum, illis lacteam quasi maternis praebebat ex uberibus alimoniam. Flaccus Rebius Minutio Rutilio conscholastico suo Donatum describens grammaticum, super quavis ratione, inquit, [Col. 0117D] consultus dicebat breviter omnia et furibunde, ita ut nec a discipulis auderet interrogari. Quocirca [Col. 0118B] furore dum saepius perstreperet, obscenisque esset tam membris quam moribus, ordine senatorum et curia pulsus est, dum senatoris antea meruisset pileum propter grammaticae artis magisterium. [Col. 0118C] Rebium ergo dixisse existimes: Sic Donatum decuit scientia, quemadmodum si auribus suis coaptetur inauris aurea. Verum minime talis noster Euraclus, qui non exspectabat interrogari, sed insistebat, quo interrogaretur, non fastidiens, non lassescens, quantumcunque, aut quotiescunque quidlibet ab eo quaereretur. Adeo profectui studebat aliorum, nec habebat repositam in sudario desidiae pecuniam domini sui, imo expendebat eam liberaliter in usuram coelestis gratiae, pigros ac desides in studia excitans illo Salomonis proverbio: Qui operatur terram suam satiabitur panibus; qui autem sectatur otium stultissimus est (Prov. XII) . Itidemque illos jucundissime ingerebat satyrici versiculos:

Fidei ergo firmitate et operum nitore vir eruditus erat, ut scriptum est: Quasi vas auri solidum omni lapide pretioso adornatum (Eccli. L) . Quem licet invitum ac renitentem Veronensis Ecclesia sibi praefecit praepositum, experiebaturque in illius ministerio, quantae strenuitatis, quantae esset fidelitatis, ut jure diceret illud Isaac patriarchae: Ecce odor filii mei, sicut odor agri pleni, cui benedixit Dominus (Gen. XXXVII) , dum offerret fructum bonum, quod fuerat in illo bene seminatum.

[Col. 0119B] Dictum itaque illi est a Domino: Euge serve bone et fidelis, quia super pauca fuisti fidelis supra multa te constituam (Matth. XXV) . Decedente etenim vita Baldrico Leodiensium episcopo hujus nominis primo, in electionem Euracli atque substitutionem clerus ac populus felici studio, summaque animatus est concordia favente et adnitente Coloniorum archiepiscopo Brunone, qui et illum egregie sibi compertum solemni benedictione sacravit in episcopum, exsultans in gaudio, lucernam talem poni super Ecclesiae Leodiensis candelabrum.

Religione igitur et doctrinis Euraclus lucebat omnibus, qui in domo Dei erant, adeo ut scholas etiam per claustra urbis monasterialia institueret, [Col. 0119C] docendisque pueris provideret magistros, sufficientia illis stipendia et annuos redditus assignans. Litterarum quoque studia tanto fervore prosequebatur, quod nullae illum occupationes retraherent, quin saepius scholas adiret, artiumque disciplinas scholaribus pro cujusque ingenio et captu insinuaret. Verum si aut in expeditionem, aut in aliqua regni negotia evocatum contingeret diutius remorari, quos reliquerat, scholarum magistros, provocabat strenue ad studiorum palaestram mittendo scripta vel hilari prosa, vel dulci metro composita. Namque et ab Italicis et Calabricis partibus signa sequens imperialia, non omisit interdum scribere. Nec abstitit intentione tam laudabili, quousque multa fructificaret in multis scientia, cum quibus [Col. 0119D] videlicet jam conferebat de rebus mysticis atque per hortos Scripturarum spatiando fruebatur cum illis de pomis, ut ita dixerim, fructuum solis ac lunae, id est de sacramentis et dogmatibus Christi et Ecclesiae, de pomis etiam collium aeternorum, id est de actibus et eloquiis Patrum catholicorum.

Euracli summopere amplectebatur industriam Bruno, de quo praemissum est, Coloniensis archiepiscopus, et archidux Lotharingiae, qui ut summae nobilitatis, ita et summae religionis ac prudentiae ornabatur gloria. Hic cum fratre suo imperatore, scilicet Ottone, regni, seu imperii potenter ac industrie moderabatur gubernacula; nec saecularibus [Col. 0120A] adeo distrahebatur curis, ut non praeponeret, quae essent ecclesiasticae provectionis. Inter caetera enim quae fecit magnifica, coenobium quoque Sancti Pantaleonis penes Coloniam exstruxit, monachos in eo abbatemque instituit, locum thesauro et redditibus ditavit amplissime.

Hujus studium aemulatus Dei aemulatione noster Euraclus (nec enim erat inferior devotione) duo in hac urbe monasteria condidit: unum Sancti Pauli, alterum honori et titulo dedicans Sancti Martini, nec non per unumquodque triginta canonicos deputans. Ac licet saepenumero premeretur tanquam uva dulcis adversitatum torculari, militantibus quibusdam villas seu bona episcopii usurpantibus; sibi tamen in eisdem monasteriis servientibus [Col. 0120B] uberes decimarum ac praediorum redditus acquisivit, et chartulari munimine firmavit possidendos perpetue; mallebatque penuriam rei familiaris nonnunquam perpeti quam pauperibus non tribuere, aut eis, quos aggregasset Deo, necessaria deesse.

Sicut denique in Zacharia legitur de Jesu sacerdote magno, quoniam Satan stabat a dextris ejus, ut adversaretur ei; sic aliquoties per suos etiam cives Euraclo adversatus est, eatenus, quod vice quadam cellaria ipsius vinaria in monte Sancti Martini sita, tanquam filii Belial, id est absque jugo, ter effregerint rubeosque Wormatiensis vini rivos in subterfluentem Mosam per prona diffuderint. Sed, quoniam scriptum est: Doctrina viri [Col. 0120C] per patientiam noscitur (Prov. XIX) . Et: melior est vir patiens viro forte, et qui dominatur animo suo, expugnatore urbium (Prov. XVI) , cum retribuere posset mala pro malis; satagebat tamen in bono semper vincere malum, ac multo magis ignoscere, quam ultionem exigere. Sic ergo secundum Osee prophetam memoriale ejus sicut vinum Libani, ut quia Libanus candidatio interpretatur, coelesti niteat candidatu, et vino laetitiae fruatur perpetuae. Asiis autem Thebanis patiens habitus sit Socrates quoque philosophus, quem dum aliquando Xantippe illius uxor procellis urgeret convitiorum, tonitruans hominem esse foedissimum, recalva fronte, simiis naribus, pilosis humeris, cruribus repandis, ac superiore staret loco, deorsum stantem perfudit [Col. 0120D] urinae grandi stillicidio. Ille a vestibus, capillis et barba imbrem putidum decutiens: «Satis noveram, ait, post tonitrua solere pluvias sequi, nec egueram tali hac inundatione doceri.» Hoc duntaxat philosophus responso duxerit suae satisfactum injuriae.

Euraclus praeterea referre solitus erat quod, dum aliquando in castris esset cum Ottone imperatore, qui adversum Graecos occupaverat Calabriam, subita solis obscuratio, et horribile factum sit deliquium, nocturnas exercitus tenebras et chaos insolitum perhorruit, ac veluti urgeret ultimus saeculi dies, judiciique tempus instaret, coepit pavitare. Magnanimes heroas timidarum instar damularum [Col. 0121A] vidisses diffugere. Quidam in vasa certatim vinaria irrumpere, quidam in cistas profugere, alii sub carris, in specubus alii latitare. Heu quae turbatio, quae tunc trepidatio erit, quando, ut praedixit Dominus: Erunt signa in sole et luna et stellis, et in terris pressura gentium prae confusione sonitus maris et fluctuum, arescentibus hominibus prae timore et exspectatione, quae supervenient universo orbi. Nam virtutes coelorum movebuntur (Luc. XXI) ; sive, ut in Apocalypsi legitur: Quando coelum recedet sicut liber involutus, et omnis mons et insulae de locis suis movebuntur, quando reges terrae et principes, et tribuni, et divites, et fortes, et omnis servus et liber abscondent se in speluncis et petris montium, et dicent montibus et petris: Cadite super nos et abscondite [Col. 0121B] nos a facie sedentis super thronum, et a facie Agni, quoniam venit dies magnus irae ipsorum, et quis poterit stare? (Apoc. VI.)

Ut vero intermissa repetam, Euraclus disciplinae haud ignarus astronomicae, mansit intrepidus, atque singulos circuiens femineae arguebat diffidentiae, qui trepidarent timore ubi non erat timor, fieri namque aliquando tamen naturaliter solis decessum. Viderent post paululum cuncta nitescere, quae frustra tunc pavitabant nigrescere. Quorum si tam degeneres animos, si pectora tam meticulosa perciperent hostes, quorum in medio erant, qui gloriose caeteros solebant vincere, ignominiose victi, caedi, et rapinae iidem ipsi forent hostibus. Nec vero diutina intercessit mora, cum paulatim [Col. 0121C] renasci lux coepit, ac Phoebeae lampadis integer candor aera rursum perfudit et terras. Coeperunt milites tanquam formicae a cavernulis emergentes suam invicem ignaviam increpitare, et ludibundis plausibus suae exstasis ridere defectionem.

Euracli praedicatur scientia qui abstrusas etiam rerum causas norit perspicere. Certum est autem Plinio, Macrobio, Calcidio, aliisque pluribus tam astrologis quam compotistis auctoribus, quod quotiescunque luna eclipticam attingit lineam, si eadem hora congressionis ejus cum sole, qui circa ipsam semper cursitat, lineam convenerit, interventu et objectu ipsius solaris nobis defectus luminis contingat; vel si plena tunc diametro a sole destiterit, illam terrenae molis umbram incurrere et terrae oppositione [Col. 0121D] ab aspectu solis prohiberi, et ideo eclipsin necessario pati.

Igitur super speculam Domini Euraclus stabat jugiter per diem, et super custodiam suam stabat totis noctibus, ipse litteratus, ipse, ut ait Isaias, verba legis ponderans et doctor parvulorum, qui doceret subjectos, quidquid justitiae, quidquid vitae et salutis esset perpetuae. Ipse inter caetera disciplinarum instituit, ut in Adventu Domini, et a Septuagesima usque in Pascha clerus pulla veste, nigris scilicet cappis, amiciatur, eo quod niger color poenitentiae et afflictioni, quam albus magis conveniat, procul dubio intendens ut filii Ecclesiae in exteriori [Col. 0122A] quoque habitu hoc praetenderent, quod de Christo in Canticis canticorum dixit Ecclesia: Comae ejus sicut elatae palmarum, nigrae quasi corvus (Cant. V) . Comae siquidem Christi sunt fideles eidem suo capiti adhaerentes, qui propterea elatis palmarum, id est spatulis sese in altum elevantibus assimilantur, quod fide et operibus tendunt in superna, quatenus dicant cum Apostolo: Nostra conversatio in coelis est (Philip. III) . Corvorum denique pulli dum plumescunt, albi sunt, et quia parentibus sunt dissimiles, negliguntur ab eis ac minime pascuntur. Qui tamen coacti fame halitu suo naturaliter ferente muscas attrahunt, quae circa eorum rostra glomeratae glutiuntur ab eis. Hinc et inter caetera laudum Dei Psalmista: Qui dat, inquit, jumentis [Col. 0122B] escam ipsorum, et pullis corvorum invocantibus eum (Psal. CXLVI) . Qui scilicet postquam nigrescere coeperint, propter plumarum similitudinem amplius et amanter a parentibus et aluntur. Comae igitur Christi nigrae quasi corvus, dum fideles denigrari, hoc est nullis refugiunt affici tribulationum pressuris propter Christum, cujus nigredini, cujus passioni compatiens Isaias: Et vidimus eum, inquit, et non erat species ei neque decor, despecto et novissimo virorum, viro dolorum et scienti infirmitates (Isai. LIII) . Ideo comae tales firmiore amoris radice Dominico plantantur in capite. Tales, inquam, pulli ora sua Deum invocando aperientes, bonique odoris attrahentes spiritum non muscis, hoc est vitiis, sed Christi et Ecclesiae pascuntur nunc sacramentis, [Col. 0122C] aeternalibus posthac pascendi bonis, ut scriptum est in Propheta: In pascuis uberrimis pascam eos, et in montibus excelsis erunt pascua eorum, ibi requiescent in herbis virentibus, et in pascuis pinguibus pascentur (Ezech. XXXIV) ; dicente et Davide: Parasti in conspectu meo mensam adversus eos, qui tribulant me (Psal. XXII) .

Nec vero ineptum sit adnectere, quod nihil in cadaveribus magis quam oculos corvus appetat, quod tangere videtur illa etiam Salomonis parabola: Oculum, qui subsannat patrem et despicit partum matris suae effodiant eum corvi de torrentibus, et comedant illum filii aquilae (Prov. XXX) . Pseudomagistri, sidera, ut scripsit Judas apostolus, errantia, quibus procella tenebrarum in aeternum reservata [Col. 0122D] est, dum divina reprehendunt judicia; Patrem subsannant luminis, haeretici, inquam, nebulae sine aqua, illa scilicet, de qua Dominus: Qui biberit aquam, inquit, quam ego dabo ei, fiet in eo fons aquae salientis in vitam aeternam (Joan. IV) , dum fidem, seu praedicationem derident Ecclesiae, partum matris despiciunt; quia, dicente Joanne: Ex nobis prodierunt, sed non erant ex nobis (I Joan. II) . De Ecclesia prodeunt, qui contra eam loquuntur. Cui pro erroneis sunt dolores ut parturientis, quatenus gemat cum Paulo: Filii mei, quos iterum parturio, donec formetur in vobis Christus (Galat. IV) . Sed perfidam horum intentionem dum Catholici, Scripturarum viventibus aquis immorantes [Col. 0123A] disceptando atque arguendo revincunt, quasi oculum nequam corvi de torrentibus effodiunt, et filii aquilae comedunt. Sancti et quidem appellantur corvi, quia nigredinem in se confitentur peccati; filii vero aquilae, quia illius vivifico sunt renati fonte, qui tanquam aquila volavit ad coelum longe ultra solem humano radiant in corpore. Qui degeneres nimirum filios rejecit, velut aquila pullos, qui a radio solis caecutientes reflectunt oculos.

Verum Euraclo erant oculi sicut columbae super rivulos aquarum, quae lacte sunt lotae, et resident juxta fluenta plenissima, qui columbina simplicitate Scripturis assidue veritatis immorabatur, per quas spiritualis caveret insidias accipitricis, hoc est spiritus mendacii, devitans, ut praecipit Timotheo [Col. 0123B] Apostolus, profanas vocum novitates et oppositiones falsi nominis scientiae, quam quidam promittentes circa fidem exciderunt (I Tim. VI) .

Et quidem jam provectus aetate processerat in diebus multis; sed secundum Psalmistam, renovata est ut aquilae juventus sua, quae dum ex senectute suos caligare oculos senserit, et impediri volatum, ad ferventissimum solis se ardorem exponit, et non solum totius corporis plumas, sed ipsas quoque alarum pennas, et aegritudinem exurit oculorum, miroque effectu aciem inde visus reparat, unde hominis solet obtundi et caligare aspectus. In fontem dehinc limpidissimum devolat, et tertio sese immergit, [Col. 0123C] atque ita pristinam reformat sibi juventutem. Hac, inquam, similitudine Euraclus, cujus sitiret anima ad Deum fontem vivum, qui haberet in solem justitiae intentos mentis oculos, devotionis studio renovatus est quodammodo ac refloruit, ut quia in urbe jam exstruxerat, sicut praemissum est, duo monasteria, tertium hoc in loco in gloriam sanctae Trinitatis exstrueret.

Igitur fundamenta jecit, nec veritus est sapiens architectus, quod locus infamis esset suspendiis latronum, pollutus saepe malignorum caedibus hominum, rapinis exosus praedonum, qui propter silvae circumjacentis tunc condensa sibi speluncas hic fecerant et latibula. Nec enim ignorabat quod [Col. 0123D] in Calvariae loco Sanctus sanctorum crucifixus sit, Romae Pantheon, et innumera quaquaversum per orbem daemonum templa nonnunquam a sanctis [Col. 0124A] Patribus in ecclesias mutata sint et dedicata. Itaque certatim fervebat opus, jam aliquanta ex parte surrexerant a fundamento murorum parietes, cum interim episcopus differens majus altare, quod esset sancti Laurentii, minus fieri seorsum jussit ad titulum Sancti Sixti papae et martyris. Quod etiam dedicavit dotans nascentem ecclesiolam praediis quibusdam, quae nunc usque possidemus.

Sed repente impedita est aedificatio illa, manus cessavit artificum, quia Euraclus de medio factus est. Evocavit, inquam, ad se Christus vineae suae operarium, ut quoniam bene fuerat operatus, et portaverat pondus diei et aestus, redderet illi mercedem suam, aeterni scilicet refrigerii, et beatae pausationis denarium. Opus itaque coeptum remansit [Col. 0124B] imperfectum, pupilla facta est absque patre quasi adhuc lactens ecclesiola, desolata sedit et nuda, donec Nothgerus, qui successerat episcopus, aequari tandem parietes murorum, et tectum superponi fecit

Ad hunc Leo quidam episcopus ex nobilissimis Graecorum profugus venit, qui pulsus a sede sua idcirco fuerat, quod incusaretur Ottoni secundo, dum idem imperator adversum Graecos haberet castra, prodidisse Calabriam: quem et humane exceptum praedictus antistes in hoc manere loco statuit, nec non de bonis quae venerabilis Euraclus delegaverat, cum suis habere stipendia. Qui tempore incolatus sui sobrie, et juste, et pie vivens exspectabat beatam spem et adventum gloriae magni Dei, a quo et [Col. 0124C] postmodum gloriosae ab exsilio mundi eductus est, et ante altare S. Gereonis penes nos accepit sepulturam, non jam hospes et advena, sed civis sanctorum, et tuus, o sancte Laurenti, domesticus

Euraclus denique pius paterfamilias et scriba doctus in regno coelorum migravit, a saeculo Dominicae Incarnationis anno 971, VI Kal. Novembris, praesidente sedi apostolicae Joanne a beato Petro apostolo 134, Ottonis primi tam regni quam imperii anno trigesimo quarto, sui autem praesulatus XIII, digitoque Dei scriptus est in vita in Jerusalem, cujus venerabile corpus digno exsequiarum cultu sepultum est in ecclesia Sancti Martini ante majus altare, choro utique illorum aggregati, de quibus ad Danielem [Col. 0124D] dictum est: Qui docti fuerint, fulgebunt quasi splendor firmamenti, et qui ad justitiam erudiunt multos, quasi stellae in perpetuas aeternitates. Amen (Dan. XII)

In territorio Coloniae Agrippinensis claro Reginardus genere ortus fuit, sed scholis apud Urbem traditus tam scientiae quam virtutum initiavit bonos processus. In majore dehinc ecclesia canonicus est factus. Jamque adolescens ascensiones in corde suo secundum Psalmistam disponebat, subire scilicet gradus, per quos ad videndum Deum deorum in Sion ascenditur. Hinc castimoniae studebat, caeterisque bonis, atque, ut ait quidam, sincerum est nisi vas, quodcunque infundis, acescit, sobrio ac sincero pectori sacras lectiones veluti divinos instillabat favos.

Juvenis ergo industriam et maturitatis decus non [Col. 0125D] minimum amplectens venerabilis archiepiscopus Heribertus, sibi adhaerere et suum esse collateralem voluit, simul quod non solum spiritu, quin etiam carne suum gratularetur esse proximum, quem et Veronensi canonicae praefecit praepositum per singula [Col. 0126C] ecclesiasticorum ordinum officia jam provectum. Hanc ille solerter oeconomiam ut fidelis et prudens servus super Domini familiam constitutus administrabat, cautus in consiliis, aequus in judiciis, reddens Ecclesiae ecclesiastica, saeculo saecularia, scilicet secundum Apostolum reddens omnibus debita. Nec munera super innocentem accipiebat, nec personam divitis, ut opprimeret pauperem; illud attendens Salomonis: Abominatio est apud Deum pondus et pondus, et statera dolosa non est bona (Prov. XI) .

Defuncto interea Virdunensi episcopo clerus ac populus talem sibi virum praefici concorditer insistebat. Sed etiam tunc Durandus Leodiensis episcopus [Col. 0126D] decessit vita, et Reginardus tentatione apprehensus humana (nam in rebus solent humanis appeti meliora) Leodiensem quam Virdunensem magis cathedram ambivit. Adiit ergo imperatorem Cunradum, obtinuitque ab eo per pecuniam, quod [Col. 0127A] fuisset obtinendum a Deo per gratiam. Illum denique in episcopum sanctus sacravit Heribertus. Et strenue quidem ac vigilanter pastoris agebat officium, quanquam ascenderit aliunde, nec intraverit per ostium in ovile ovium.

Providentiam hujus ecclesiae tunc temporis agebat Poppo abbas Stabulensis ante quadriennium a sancto sibi episcopo Wolbodone injunctam. De cujus statu vel profectu cum jam desperaret, eamdem curam Reginardo episcopo resignavit, videlicet jam exactis 57 annis, ex quo primum ipsa fundari ecclesia coepisset ab Euraclo gloriosae commendationis episcopo.

Interea noster quidam mansionarius, homo pauper [Col. 0127B] atque exilis, et naturae simplicis, testabatur per nocturnas se visiones mira quaedam audire saepius et videre, quoniam parvulis magna nonnunquam solet revelare Deus, et cum simplicibus sermocinatio ejus. Vadens itaque per civitatem festis diebus vulgo referebat in publico monte sanctos Laurentium et Wolbodonem commune habere hospitium, totis eos noctibus suum disponere ac metiri habitaculum, et quoniam sibi videretur angustum, condixisse, quod vetus dirui, et novum et augustius deberet aedificari; simul dum inquirentibus insinuaret, huc usque in longum, sic in latum, tanto in altum, suas ipsi lineas tetenderunt, tandiu haec stoliditati ac deliramento sunt deputata, donec subsequens probaret effectus vera.

[Col. 0127C] Architectos itaque nostros Laurentium et Wolbodonem architectum in se crediderim exhibuisse illum, qui apud Ezechielem funiculo vel calamo mensus est aedificium civitatis super montem positae et vergentis ad austrum; pariter adfuisse et virum, cujus secundum prophetam aspectus erat quasi species aeris, quatenus sonora Dei laude hunc praesignaret locum divinae laudi dedicandum, mentesque inhabitantium vero acclines austro, id est Spiritui sancto religionis odorifero halatu perflandas, frigido aquilone exturbato, quemadmodum in Canticis canticorum sponsa dicit: Surge aquilo et veni auster; perfla hortum meum, et fluant aromata illius (Cant. IV) .

[Col. 0127D] Nam veluti praemissum est, postquam Stabulensis abbas in manum Reginardi episcopi hujus loci remiserat providentiam, comes Herimannus prudentia et consilio, ut nobilitate vir clarissimus, qui frater erat Gozelonis Lothariensium et Mosellanorum ducis, episcopum interpellabat obnixius, quo eatenus pupillae ac desolatae misereretur Ecclesiae, patremque illi et tutorem institueret; Virduni esse monachum sibi optime spectatum, qui religione et scientia tam praeesse quam prodesse domui Dei posset. Episcopus se facturum gratanti animo respondit, dummodo ille adesset. At vero comes qui erga sanctum Laurentium mira et unica devotione ferveret, quantocius deductum a Virduno Stephanum praesentavit, 6 monachos secum commendabilis [Col. 0128A] vitae habentem, quem et in abbatem, benedixit episcopus et huic loco praefecit.

Igitur a nostro tunc horto, id est Ecclesia sanctitatis atque virtutum fluebant aromata, quia Christi bonus odor inhabitantes erat facti. Illorum, inquam, digiti myrrha pleni erant probatissima, dum amaritudinem passionis Jesu Christi, et crucis mortificationem in suis jugiter corporibus circumferrent et operibus, juxta illud etiam, quod in Canticis canticorum sponsus ad sponsam dicit: Comae capitis tui sicut purpura regis juncta canalibus (Cant. VII) . Comae siquidem cogitationes, caput mens, purpura regis passio rite intelligitur Christi omnia regentis. Purpura ergo juncta est canalibus, hoc est fidelibus, [Col. 0128B] quorum videlicet ad mentes, dum fide et amore Christi adhaerent passioni, confluunt aquae vivae charismatum Spiritus sancti.

Licet itaque Stephanus et qui sub ipso erant fratres, affluerent in spiritualibus; admodum tamen bonis egebant carnalibus, scilicet victu ac vestitu, eo quod locum penitus negligeret episcopus. Quocirca et idem Pater se quasi exsulem moerebat et desolatum, atque pro filiorum indigentia quam pro sua magis anxiabatur, proinde ut essent illi dolores ut parturientis. Sed juxta quod ait de beatis lugentibus propheta: Domine, in angustia requisierunt te, in tribulatione murmuris doctrina tua eis (Isai. XXVI) , hujus consolationis desuper accepit oraculum.

[Col. 0128C] Nocte quadam cum ad sepulcrum sancti Wolbodonis instaret precum excubiis, essetque gemituum atque lacrymarum jam fessus, inclinato inter manus capite obdormivit, et sibi assistere juvenem vidit florido amictu et facie siderea, dicentem, se a pio Patre Wolbodone transmissum. Qui et consolans eum amicabiliter: Bonum est, inquit, o frater, confidere in Domino quam confidere in homine (Psal. CXVII) . Et tu quidem nunc tristitiam habes, sed quia spiritu contribulato nunc usque ad Deum clamas te pauperem dolenter congemiscendo, salus Dei te suscipiet, ut in proximo tristitia haec tua convertatur in gaudium. Sancti namque Laurentius atque Wolbodo in suam tuitionem et curam hunc pariter [Col. 0128D] locum ante Deum assumpsere, et quandiu inhabitabunt, qui quaerant regnum Dei et justitiam ejus, omnia adjicientur necessaria. Et hoc tibi signum! Ille, qui respicit terram, ut ait Psalmista, et facit eam tremere, qui tangit montes et fumigant (Psal. CIII) , cor episcopi jam respiciet, ut faciat tremere et fumigare ad compunctionis et poenitentiae luctum salubriter pro Simoniae culpa, per quam offendit graviter: et ipse hoc in loco satisfactionis suae jaciet fundamenta, quae per Dei gratiam sursum in montibus sanctis erit stabilienda. Denique, frater, quem ad forum Viseti hodie mittis, quatenus pro comparandis in usus fratrum vestimentis, mutuum aliquid accipiat, virum inveniet a sancto Wolbodone directum, qui tribuat gratis quantum necesse sit.

[Col. 0129A] Itaque expergefactus semor fratrem jam egressum, jam ad forum abeuntem revocari citius jubet, visionem coram omnibus aperit, et eumdem abire veluti jam spe accinctum bona permittit. Venerat Visetum et stantem in foro interrogat ignotus quidam, cur venerit? quid quaerat? «Missus sum, inquit, a sancto Wolbodone, quatenus emam vestimenta fratribus, sed pretium prorsus non suppetit.» Gratanter hoc ille accipit, et quam propere LX probatae monetae solidos evolvit a marsupio, manuque liberali adnumerat et largitur monacho. Equidem o sapientia! cum qua sunt divitiae, opes superbae et justitia, vigilantes ad fores tuas quotidie hac interim donasti beneficentia, observantes ad postes ostii tui hoc sublevasti munusculo, cujus genimina [Col. 0129B] vere meliora sunt argento electo.

Igitur ut a genimine mercationis malae, Simonia videlicet, Reginardus noster jamjam se faceret alienum, ut expurgaret, inquam, vetus fermentum, suas die ac nocte lacrymas sibi fecerat quasi panem azymum, et eleemosynis atque misericordiis pauperum operam dando secundum Apostoli mandatum satagebat esse nova conspersio. Nam sui episcopatus quadriennium jam fluxerat, cum veluti quatriduanum de monumento Lazarum, sic eum de profundo peccati pius evocavit Jesus, et spiritu consilii sancto animavit, quatenus adiret Romam, ut per eum illic [Col. 0129C] solveretur ab institis Simoniae et caecae ambitionis sudario, qui vice apostolorum ligandi atque solvendi fungebatur privilegio. Fuit autem cum tanta nobilium pompa, ut expeditio quam peregrinatio magis putaretur, quibusdam pro honore, quibusdam pro devotione propria secum euntibus, qui tantum utique poenitendi zelum concepisset, ut neque numerosam commilitonum turbam super eo, quod facere intendebat, erubesceret.

Ingressus enim Romam et principis apostolorum basilicam, ubi apostolicum Joannem vidit, tanquam rugiens a gemitu cordis sui coram suis, coram omni frequentia, illius ad pedes procidit. Moti sunt omnes, tum maxime, qui cum illo venerant. Motus et ipse apostolicus causam addiscere exspectabat. Sed [Col. 0129D] cum singultibus jacentis verba impediebant lacrymae. Verumtamen tantae moestitudinis vix demum absolvit materiam, scilicet episcopatum se pecuniis emisse, propter hoc quasi tumentes super se fluctus iram Dei sentire, unde antequam judicetur a Domino, seipsum se dijudicare, et velle honorem periculose partum abdicare. Approbat voluntatem apostolicus, et sic expedire illius saluti pronuntiat. Igitur pastoralem baculum super altare sancti Petri Reginardus deponit, et velut grandi exoneratus sarcina in Domino gloriatur innocente jam conscientia, suis admodum turbatis ac moerentibus.

Interea retractans apostolicus cum illo misericordius agendum, quem nec in gladio, nec in arcu suo cepisset, imo qui suum ultro peccatum prodidisset, [Col. 0130A] voce, inquam ac fletu damnasset, tertia eum die ad se jubet revocari. Quem et benigne colligens: «Quia, inquit, indignationem Christi et flagellum non exspectasti, sed tuam ipse cathedram evertisti, quia, ut divinae satisfaceres columbae, id est Spiritui sancto, te beato Petro exhibuisti; ecce in nomine Christi, ex auctoritate Petri apostoli curam accipe et regimen sanctae Ecclesiae, et in templo Dei sede non jam ut mercator, sed ut fidelis dispensator, et ut legitimus pastor. Et quoniam scriptum est: Bene facit animae suae vir misericors et feneratur Domino, qui miseretur pauperi: nam vicissitudinem suam reddet ei (Prov. XIX) , secundum possibilitatem tuam pasce pauperes, necessitatem patientibus assiste; et si facultas suppetit, alicujus [Col. 0130B] sancti ecclesiam aedifica, ut, cum defeceris, recipiat te in aeterna tabernacula.» Dehinc baculum pastoralem ei tradit, et benedictione roboratum apostolica remittit in sua.

Impletum ergo in eo est illud sancti Job: Lignum habet spem; si praecisum fuerit rursum virescet, et rami ejus pullulant; si senuerit in terra radix ejus, et in pulvere mortuus fuerit truncus illius, ad odorem aquae germinabit, et faciet comam quasi cum primum plantatum est (Job XIV) . Nam et Petrum te negantem, o Christe, sed te respiciente flentem amare, in thronum relocasti apostolicum: tu idem miserator et misericors Reginardum poenitentem cathedra redonasti pontificali. Nec enim in perpetuum irasceris, nec in aeternum comminaris, dissimulans peccata [Col. 0130C] propter poenitentiam.

Rediit ergo prospere Leodium Reginardus ad arcam veri Noe, id est Ecclesiam Christi, ut illa quondam in diluvio columba portans olivae ramum virentibus foliis, pacem scilicet qua inter saeculi fluctus virere, frondere et fructificare haberet in doctrina et operibus bonis. Itaque cum per publicum montem jam descenderet, atque ecclesiolam hic sitam prospectaret, Herimannus comes, de quo jam praemissum est, secretorum illius nonnihil conscius, accessit propius. «Et ecce, inquit, Domine, sanctus Laurentius, quem si patronum tibi parare studueris, adjutorem in opportunitatibus fidum habebis, [Col. 0130D] et apud Dominum, quantae sit gratiae, experieris.» In amorem martyris ac devotionem miro statim modo praesulis affectus incanduit; quoniam quidem in cordibus timoratis facile claram suscitare flammam solet oleum piae adhortationis.

Igitur dum a clero et populo fuisset honorifice exceptus, et in pace essent illius omnia, in una dierum juxta quod ait Salomon: Bene consurgit diluculo qui quaerit bona (Prov. XI) , aurorae exortu ascendit ad locum istum, habitacula inspexit, fratres visitavit, pauperculumque consolatus Stephanum, prospera repromisit et laeta, secundum quod eidem abbati angelicum, ut supra dictum est praenuntiarat oraculum.

Erat Novembris mensis dies secundus, ideoque [Col. 0131A] propter instantem hiemem suum implere propositum distulit. At vero necdum plene hiems transierat, necdum imber abierat et recesserat, cum tamen prae desiderio inchoandae domus tuae, o sancte Laurenti, sibi jam viderentur verni flores apparere, vineae florentes odorem dare. Et ecce tertia die Februari mensis, aurora vixdum erumpente, numerosos artifices misit, qui ecclesiae culmen conscendentes tectum dissipare, murum subruere ingenti alacritate et gaudio coeperant, ut abbatem Stephanum atque fratres adhuc quiescentes, reique tam subitae ignaros fragor ille quasi stupidos reddiderit. Ita vox turturis, vox, inquam, id est operatio Reginardi bonos poenitentiae gemitus edentis quamprimum audiri coepit in terra nostra, videlicet hoc in loco nostro.

[Col. 0131B] Adjutores autem atque cooperatores in hanc aedificando ecclesiam fuere Olbertus S. Jacobi, et S. Petri Gemblacensis abbas et Huneco frater ejusdem episcopi, Meinerus quoque istius civitatis tunc advocatus, viri, quos, secundum Apostolum, jure dixerim agriculturam Dei. Nec vero est inconsequens referre, quod arbuscula quaedam, quae vulgo salangra vocatur, extra fundamentorum fuerat ambitum relicta. Hanc praememoratus somniator longitudini ecclesiae includendam penitus asserebat, sic Laurentio et Wolbodoni placere, sic perspicaces geometras illos fuisse permensos, atque suos eotenus tetendisse funiculos. Jam vero murorum parietes non parum surrexerant a fundamentis, et ille in sua [Col. 0131C] nihilominus assertione durabat, cum praedictus episcopi frater venit, et opere inspecto improbare non minimum coepit, dicens, displicere sibi mensiones longitudinis, et posse dominum suum multo melius consummare, quod coeperat aedificare. Tum operariis confidenter praecipit 40 pedibus augere in longum parietes, propriis sese sumptibus augmentum illud suppleturum, si episcopus noluisset. Sic illa Laurentianae terminalis arbuscula geometriae muro inclusa est, et suus ille vates arridens his, a quibus fuerat irrisus, quasi sententiae compos insultabat, plane ut de hoc sentiatur pauperculo illud Salomonis: Voluntas Dei in his, qui simpliciter ambulant (Prov. X) .

Deo igitur prosperante perfectum est opus, consummata [Col. 0131D] est ecclesia, ad nihilum deducta est hominum malignitas perversorum, qui, ut Samaritae muros olim Jerusalem, ita diu multumque impedierunt hujus exstrui domus aedificationem. Ad cujus scilicet consecrationem episcopus voluit apostolicae sedis adhiberi auctoritatem, et missus a Joanne papa Joannes Portuensis episcopus cum Pelegrino Coloniensium archiepiscopo ingenti eam honore et gaudio dedicavit anno Dominicae Incarnationis 1034, indictione II; anno autem episcopatus domni Reginardi X.

Martyris ergo merita toti extunc civitati sole clarius alluxerunt. Superioribus namque annis quousque ecclesia vetus hic in negligentia et quasi pupilla, stetit, tanta in martyrio ejus aeris fiebat [Col. 0132A] turbatio, ut prae tonitruis ac nimiis coruscationibus ipsa quoque terra commoveri et contremere putaretur, procul dubio malignis spiritibus ad obtenebrandum celebritatis ejus splendorem etiam elementa horrende concutientibus. Nam teterrimi nebulones quanta in Laurentium torqueantur invidia, quantum victoriosae abhorreant ignes craticulae, nos quoque aliquoties experti sumus: tum vero maxime dum 1132 Dominicae Incarnationis anno XI Kal. Aprilis subito et pavendo nubium fragore fulmen prope nos cecidit, atque per majus ostium ecclesiae ingressum divino permissu ac judicio discurrit usque ad majus altare, et nihil aliud pene tangens aut ustulans, ipsum altaris sigillum in frusta comminuit, miro vere miraculo, quandoquidem sudarium, [Col. 0132B] quo idem sigilium tegebatur, mansit illibatum. Et quidem tale fuit incendium, ut de loco veraciter isto quis dicat illud in Zacharia dictum: Nunquid non iste torris est erutus de igne? (Zach. III.) Sed huic modo materiae supersedendum est, quoniam alias inde disserui uberiore opusculo.

Solemne igitur est clero ac populo hujus civitatis ad hanc cum litaniis ecclesiam convenire, quoties vel intemperie aeris vel incommodo exciti fuerint cujuslibet tribulationis, cujus merita illis nonnunquam subvenisse haud dubium est. Patuit autem hoc evidentius qua die Godefridus, majoris Ecclesiae praepositus, vir genere ac religione conspicuus ad nos reliquias ejusdem martyris ex urbe Roma detulit. [Col. 0132C] Tanta etenim tunc erat pluviarum inundatio, ut alterum crederetui instare diluvium, quia densitate nubium sol per unum fere mensem occultus subtraxerat suae lucis et caloris beneficia, et agri et vineta nullam spem bonam frugum suis jam promittebant cultoribus. At ubi eaedem reliquiae in nostram sunt ecclesiam illatae, ac super altare majus depositae, et pro serenitate et pace missa celebraretur, mox ut clamatum est: Kyrie eleison, Domine, miserere, tantum enituit serenum sole clarissimum jubar exerente, ut non minus divinae magnificentiae nunc applauderet ecclesia quam super tabernaculum foederis apparuisse gloriam Domini quondam applausit Synagoga. Nec fuit serenum illud subitaneum, sed mansit diutinum, successitque maturitas et grandis copia [Col. 0132D] frugum impetrante Laurentio, cujus merita nec eloqui lingua, nec comprehendere potest pagina.

Cujus corpore quam beata es, o Roma, quem tu quoque tot basilicis, tot privilegiis penes te honoratum esse, et celebrem voluisti! Siquidem in palatio Lateranensi basilica est ipsius martyris, quae dicitur Sancta sanctorum propter excellentiam scilicet reliquiarum, quae illic habentur tam de Sancto sanctorum, id est Domino Jesu Christo, quam de aliis compluribus sanctis; cum sint etiam ibi capita et arteriae apostolorum Petri et Pauli, ac plurimum de carbonibus atque sagina beati Laurentii, cujus etiam illic altare tanto excellit privilegio, ut nemini praeter apostolicum concedatur super illud sacra celebrare missarum. Illic viseres reverendam quoque [Col. 0133A] imaginem Christi, quam dum sanctus Lucas evangelista effigiare coepisset, mire in crastinum reperit consummatam, ab illo nimirum opifice, cujus sunt manus tornatiles aureae plenae hyacinthis.

Loco igitur tam illustri persona praeficitur probatae fidei ac religiositatis, videlicet primus subdiaconorum apostolicae sedis, cujus est privilegium uti manto, mitra et annulo, atque consecrato recens pontifici summo tradere claves summae domus, hoc est Lateranensis palatii. Ad titulum quoque tanti martyris papa Damasus construxit basilicam, necnon reliquiis ejusdem insignium, locumque suo ex nomine Damasum agnominavit. Quin etiam Lucina Romanorum clarissima celebri sumptu exstructam in honorem illius ecclesiam conquisitis pignoribus [Col. 0133B] celebriorem fecit, catena scilicet, qua idem martyr vinctus, et craticula, super quam assatus, et uno ex forcipibus ferreis, quibus desuper fuit coarctatus, et parte carbonum et saginae a sacris artubus a Justino et Hippolyto expressae, linteo denique, ut fertur, illo, de quo in catasta cruentati membra viderit Romanus angelum extersisse.

Foras muros autem sub majori basilicae altari cum protomartyre Stephano conditus est. Quod videlicet altare talis est privilegii, ut exceptis VI cardinalibus, qui ad hoc deputati sunt, nemini super illud divina concedatur mysteria celebrare. Beatus utique locus! Felix nimium terra! Terram Evilath Genesis commendat, quod ibi aurum sit optimum, [Col. 0133C] quod ibi bdellium inveniatur, arbor videlicet aromatica, et lapis onychinus. Sed commendabilior terra, ubi consitae sunt arbores tam aromaticae, ubi aurum plus quam obryzum, lapidesque inveniuntur tam pretiosi, Stephanus et Laurentius, qui secundum quod Evilath dolens interpretatur, multimodis passionum doloribus politi, tuo, Christe, diademati sunt inserti.

Praeterea loco qui Panisperna dicitur, papa Formosus Laurentio exstruxit basilicam, penes ipsas videlicet Olympiadis thermas, ubi assatus idem martyr fuerat: quarum ex aditu tam suavissimus spirat hactenus odor, ut aromatum praecellat odorem illorum, quae regina austri legitur regi exhibuisse [Col. 0133D] Salomoni. Sed quanto plus habet formam doloris facta in Formosum res mirabilis, tanto plus contra impietatem quilibet moveatur, cum de Formoso lugubris tragoedia mollire saxea quoque possit pectora.

Hic tempore Joannis papae octavi hujus nominis fuerat Portuensis episcopus. Sed dimisso episcopatu a facie praedicti papae fugerat, sibi admodum offenso, quod papatum super illum quoquomodo usurpare incusaretur. Revocatus tamen ab eodem papa minime obedivit, ut se exhiberet. Postmodum vero eidem papae apud Galliam posito satisfecit; nec tamen assecutus veniam usque in laicum degradatus est, adeo ut juramento et etiam propriae manus scripto suum abdicare episcopatum, et Romanae urbis abinceps ingressum cogeretur, ac se laicali communione, [Col. 0134A] dum adviveret, contentum fore. Verum Joanne defuncto in apostolatum Martinus successit. Ipse retractans in Formosum inconsultius ac justo severius actum reconciliatione illum donavit, juramento absolvit, et honori atque sedi suae restituit. Dehinc Martino diem obeunte, idem Formosus favore et assensu Romanorum, quod esset vir sagax et religiosus in papam est provectus, duobusque annis ac semis antistans pleraque fecit industria.

Illo decedente, subrogatus est Stephanus. Hunc pluribus licet beneficiis, et episcopatu insuper urbis Anagniae Formosus extulerit, tamen detestanda ingratitudine in defunctum ita efferatus est, ut concilio, ac si dicam malignantium congregato, illum non tanquam Christianus et papa, sed plus quam [Col. 0134B] barbarus et Scytha sepulcro extrahi, atque in medium deportari fecerit, in cathedra pontificali locato vestitum detraxerit pontificalem, et induerit laicalem; atque, o rem monstruosam! illius dexterae manus abscissis tribus digitis, caput gladio secatum est, ac Tiberinis corpus injectum gurgitibus. Quid Nero absurdius; quid Decius fecisset inhumanius? Quae filiorum pietatis mentes hoc ferre, et qui potuerunt oculi videre? Ergo dum soleant ex vivis martyres fieri, ex mortuo Formosus martyr factus est.

At vero quoniam tribunal Christi Stephanus non est reveritus, ad quod Formosus hinc abierat judicandus, inopinae mortis dolabra moritur, quatuor [Col. 0134C] tantum mensibus honore apostolico usus, imo abusus. Itaque secundum Scripturam praecisa est velut a texente vita ejus, dum adhuc ordiretur, succisus est, quasi de mane usque ad vesperam finitus est. Corpus autem Formosi a piscatoribus inventum in basilicam principis apostolorum loculo est deportatum, quod imagines sanctorum in marmoribus illic exculptae tanquam novi martyris et emeriti consortis salutasse et adorasse palam omnibus visae sunt. Miro quippe judicio sentiebant melius de Formoso inanimati lapides, quam senserint homines animales.

Stephano successit Theodorus. Iste, Formosi apostolatum approbans, quas fecit ordinationes in clero, quas tenuit synodos, ratas habuit, perperamque [Col. 0134D] in illum gesta, vel scripta improbavit et damnavit.

Nec vero minus post illum papa Joannes, qui synodum LXXIV episcoporum praesentibus Francorum archiepiscopis, et Ludovico rege filio Arnulphi imperatoris Ravennae statuit, necnon coram eis abdicata et cremata est synodus, quam in damnationem Formosi fecerat Stephanus. Sentiendum procul dubio est, o sancte Laurenti, tua Formoso adfuisse suffragia, tibi peculiariter devoto, qui summa gratitudine benefacta in te impensa prosequaris, et apud divinam efficacissime commendes clementiam. Unde et tui devotio, et actus Reginardi per te prosperati sunt feliciter.

Igitur pactum Domini erat cum Reginardo vitae et pacis, quoniam quidem secundum prophetam dederat illi Dominus timorem et timebat eum, et a facie nominis ejus pavebat, potissimumque insistebat eleemosynis ac refrigeriis egenorum, recogitans Christum in judicio dicturum: Quod uni ex minimis meis fecistis, mihi fecistis (Matth. XXV) . Tunc ergo validissimae famis angustia hanc regionem premente mille et ducentos pauperes quotidiana stipe sustentavit; trecentos Leodii, trecentos Hoii, trecentos Deonanti, trecentos Fossis: Bartholomaeo quin etiam apostolo, qui filius suspendentis aquas interpretatur, scilicet illius, qui in Cana Galilaeae suspendit aquas, [Col. 0135B] naturam demutando, ut fierent vinum, sese liberalem exibuit ac devotissimum, quatenus ad XII canonicos illi eatenus servientes VIII adjiceret conquirens allodia, quorum redditus in eorum usus proficerent.

Denique super fluvium Mosam difficili admodum atque sumptuoso labore pontem maximum exstruxit, ulteriusque post insulas locis palustribus duos pontes lapideos, tertiumque nihilominus super Urtam fluvium invia paludum, et aquarum voraginem, quibusque commeantibus revera utilius consternendo et itinera coaequando, quam coaequavit voraginem civitatis David patris sui Salomon, dum aedificaret Mello. Numerosa etiam multitudo diversi sexus et aetatis in hanc urbem de partibus occidentis [Col. 0135C] tunc confluxerat rerum inopia et bellorum quassationibus a suis sedibus exturbata, cui tam profuse liberalitatis et misericordiae porrigebat episcopus manum, ut alterum putares de Alexandria Joannem Eleemosynarium.

Erat denique tam ingenuae discretionis, ut eos, qui emendicare erubescebant, conduceret in opera. Misericordiarum ergo faciens odoros atque imputribiles fructus sicut cedrus Libani multiplicabatur, et juxta quod in Apocalypsi legitur (cap. XXII) , folia ejus, id est benefacta ejus, ad sanitatem gentium, quandoquidem miserendo totum se miseris impenderet, subjectosque ad idem instantissime admoneret, detestans omnimodis avaritiam, quae, secundum [Col. 0135D] Apostolum, est, simulacrorum servitus (Col. III) .

Tunc temporis Odo Campaniae comes auxiliis Francorum atque Burgundionum fretus Lotharingiam igne et ferro graviter incursabat, et divina aeque habens ut humana, tanquam aper de silva ecclesiarum Christi vineam exterminabat, et tanquam singularis ferus eam depascebatur. Denique castrum Barense expugnavit et cepit. Urbem Leucorum quam Tullum vocant, valida obsidione circumdedit, episcopatum praediis et incendiis circumquaque vastans, cui tunc praeerat Bruno, vir sanctitate, scientia et genere clarissimus, qui papatu Romanae urbis postea insignitus, cum Leo hujus nominis nonus dictus sit, vestigia Leonis de tribu Juda pietatis atque humilitatis fortitudine imitari studuit [Col. 0136A] Cur autem in tantam Odo tyrannidem eruperit absolvam paucis.

Rodulphus Burgundiae rex diu multumque insolentiis Burgundionum affectus et irritatus, diademare abdicato, imperatori Cunrado regnum tradidit, quod a tempore Arnulphi imperatoris per annos plus quam centum XXX reges suae gentis tenuerant, sicque in provinciam rursum Burgundia est redacta. Sed praedictus Odo ab imperatore, suo videlicet nepote, regnum avunculi repetens, ut Burgundiam sub ipso regeret magnopere efflagitabat, nec impetravit. Unde et contra imperium niti et grassari adorsus est. Cujus insolentem nimis arrogantiam Gozelo dux Mosellanorum atque Lothariensium non ferens, Leodium venit, et aggregato unde unde [Col. 0136B] exercitu, episcopum, quod erat magnanimus et rerum perspicax disponendarum, pro fidelitate imperii ac defensione ecclesiarum expeditionem inire secum admonuit. Ille praeceptus reddere Deo quae essent Dei, et quae Caesaris Caesari, nequaquam ut filii Ephrem intendentes et mittentes arcum conversus est in die belli, sed ascendit ex adverso, et opposuit se murum pro statu Ecclesiae et regni, et cum delecta equitum ac peditum manu in castra se contulit.

Primis pugnae congressibus hinc et inde plurimi concidere, inter quos etiam Albertus comes Namurcensis, dum perrumpere consertas hostium turmas conatur. At Lotharienses strage suorum accensis vehementius animis, ut mori quam vinci mallent, [Col. 0136C] adeo in Francos caedibus grassati sunt, ut Odonem ipsum cum omnibus pene nobilibus prosternerent, ignominiosa caeteri fuga sibi consulerent. Dux magnifice victor reversus est, apud imperatorem et aulicos non minimam victoriae partem episcopo Leodiensi attribuens. Qui et pro animabus suorum eo in praelio peremptorum per cunctas episcopatus ecclesias supplicationes agi, et sacras offerri hostias instituit: ut stans olim Aaron inter mortuos ac viventes non affectuosius pro Israel Deo supplicaverit vel thymiama obtulerit. Ipse, quod ait Apostolus, non habemus hic manentem civitatem sed futuram inquirimus, meditans die ac nocte omnibus votis ad supernam suspirabat Jerusalem, ubi est longiturnitus [Col. 0136D] vitae et victus, ubi est lumen oculorum et pax.

Igitur XIII sui praesulatus anno temporalis vitae subtractus est luci, et ducatu Laurentii a valle lacrymarum ascendens intravit in gaudium Domini sui, 1036 quidem Dominicae Incarnationis anno, indictione V nonas Decembris, anno autem tam regni quam imperii XV Cunradi. Subiit mortem, sed memoria illius penes nos semper vivit, quoniam quidem in hac, quam exstruxit ecclesia, et quam sibi elegit in requiem, ante majus altare spectabili et operoso conditus sepulcro, scilicet ad ipsos sanctuarii gradus assidue spectatur a nobis, et quasi vivens nos admonet ut assiduis orationum muniis divinae illum commendamus propitiationi. Cujus et [Col. 0137A] ossa cum XII prophetarum ossibus pullulent, ut scriptum est, de loco suo, quatenus cum finito mundi termino supernum cum iis illuxerit regnum, angelicae novitatis floreat luce resurgens novus homo. Amen.

Sepulcrum ejus praeclaro insignivit et opere et decore dominus abbas Everelinus, piis scilicet ossibus pietatis exhibens officiosum munus, atque hoc epitaphium ab ipso compositum auratis circa litteris inscribi fecit, antistes tibi, reverende, praecordialiter devotus.

EPITAPHIUM.

Abbas Stephanus, secundum quod ait per prophetam Dominus: Ecce excoxi te non quasi argentum, elegi te in camino paupertatis (Isai. XLVIII) , defuncto praesule quasi pupillus absque patre pauperem degebat vitam, quoniam Nizo, qui avunculo successerat in praesulatum, totam suppellectilem et auri plurimum et argenti, quod ille S. Laurentio thezaurizaverat, ut in comparandis huic Ecclesiae praediis pro illius anima expenderetur, retinuit, usurpavit, non recogitans quanta piissimus nutritor [Col. 0137C] suus sibi fecisset bona, Nizo, inquam, vir ingenio rudis et pene ignarus litterarum.

Tamen Stephanus Deo acclinis et a Deo sustentatus aedificia claustri et officinas consummavit, et circumquaque succisis nemoribus, quae propter insidias latronum omni erant transeunti noxia, elaboravit, atque excoluit novalia, instar Noe de fructu manuum suarum plantavit vineam, et idem ipse veluti uva dulcis ex vinea Sorech, id est electa vel [Col. 0138A] optima, tribulationum torculari saepe numero pressus est. Siquidem et Wazo episcopus Nizonis successor non minime illum afflixit, jura quaedam infringere volens circumjacentis terrae, quam venerabilis Reginardus liberam ab omni exactione huic Ecclesiae delegaverat.

Post Wazonem Theoduinus successit, placidum Leodiensis Ecclesiae sidus, qui basilicam sanctae Dei genitricis Mariae, ut magna devotione sic magna operositate in Hoio exstruxit, cujus anno episcopatus XIII praedictus abbas Stephanus, cunctorum hujus Ecclesiae monachorum Pater primus, in senectute bona et plenus dierum, ut Abraham ille multarum gentium pater, mortuus est; postquam praefuerat, inquam, normaliter huic Ecclesiae XXXIII [Col. 0138B] annis, secundum nomen suum, quod normalis interpretatur, id est coronatus, felicis normae, id est justitiae laborumque percepit suorum a Christo coronam.

Sepultus est autem in crypta sanctae Dei Genitricis ante majus altare, scilicet ad pedes Domini Wolbodonis episcopi, apud quem pro sua religiositate et honestis moribus multum habuerat gratiae et familiaritatis. At vero nobilissimus comes Herimannus, qui et Hezelo, saeculi quae sunt renuntians omnibus, Virduni apud ecclesiam sancti Vitoni monachicum suscepit habitum, et vivens monachico usque in finem bonum, aggregari sanctorum collegio meruit monachorum. Ipse fideli et unica semper [Col. 0138C] devotione sanctum Laurentium excoluit, quem et de thesauro et familia et praedio suo haereditavit liberaliter. Ergo per suffragia et obtentum ejusden martyris haereditatem capiat in terra viventium; nec non et qui decesserunt fratres nostri feliciter in te, o Christe, quiescant, dum resurrectionis advenerit tempus, o primogenite mortuorum, per te resurgant, tibi vivant, in te glorientur in saecula saeculorum. Amen.

[Col. 0137D] Libellum ad te flebilem scripsi, o Frederice, postulantem scire, quomodo nuper plagati ab eo simus, qui plagatus pro nobis in cruce est, quomodo, inquam, [Col. 0138C] ceciderit corona capitis nostri ab eo dejecta, [Col. 0138D] qui spineam tulit in passione coronam, ut dolenter cum Job nostra dicere possit Ecclesia: Spoliavit me Deus gloria mea, et abstulit coronam de capite [Col. 0139A] meo (Job XIX) . Vere, ut ait Jeremias: Spiritus oris nostri Christus Dominus captus est in peccatis nostris (Thren. IV) , quia obscuratum est apud nos aurum divini timoris, mutatus est color optimus sanctae religionis, atque ideo juxta eumdem prophetam virgam vigilantem irae Dei sensimus super nos (Jer. I) . Nam praesenti anno, qui est ab Incarnatione Dominica 1182, XI Kal. Aprilis in crastinum, scilicet post dies Palmarum, mirabilis in altis Dominus intonuit super nos fulmine cum maximo atque horribili fragore cadente. Quod licet extra ceciderit, ad sinistrum videlicet latus turris nostrae, tamen per majus ostium monasterii valvas feriendo ingressum, et ultro citroque volitans ac discurrens confudit omnia vapore, fumo, fetore secundum illud in Job: [Col. 0139B] Aspersum est in habitatione nostra sulphur (Job XVIII) . Attamen nullum penitus laesit, quanquam intro plurimi essent, adeo ut ne cortinas quidem modicum afflaverit, quae, sicuti mos in Quadragesima est, ante crucifixum in medio ecclesiae et ante cancellum pendebant, pene celatis sursum, terrae deorsum attiguae. Tamen nunc supra easdem cortinas se elevando, nunc infra in modum explorantis, quem feriret, se deponendo illius judicio, qui terribilis est in consiliis super filios hominum, penetravit usque ad majus altare, et aliquandiu circumvolitans, nec quidquam aliud tangens aut ustulans, pallium duntaxat quo ipsum altare opertum erat, scidit, non ussit; sigillum vero marmoreum in septem [Col. 0139C] partes dissolvit, sancto Spiritu septiformi, heu! a nobis offenso. Eo deinde quo ierat modo reversum atque circa crucifixum et cortinam ei appendentem volitans, per majus item ostium monasterii supra caput mulierculae cujusdam astantis et sanctum Laurentium inclamantis innocue egressum est.

Res quoque accidit mira, quam amplectimur quasi miraculum a Deo. Nam sudarium, quo praedictum tegebatur sigillum, ab ustione vel scissura inventum est illaesum, servante procul dubio illud Sancto sanctorum, qui suam in sepulcro faciem sudario dignatus est tegi, qui cum iratus fuerit, misericordiae recordatur.

Eramus itaque non parva turbatione attoniti turbante [Col. 0139D] illo, de quo propheta: Ab aquilone, inquit, pandetur malum super terram (Jer. I) . Siquidem et ab aquilonari parte coruscus hic et turbo pertonuerant vehementi grandine ignem, qui e vestigio ruptis nubibus est secutus, tertio praecedente.

Luce clarius ergo exerti in nos sunt tres illi de psalmo versiculi: Ascendit fumus in ira ejus, et ignis a facie ejus exarsit, carbones succensi sunt ab eo: prae fulgore in conspectu ejus nubes transierunt, grando et carbones ignis, et intonuit de coelo Dominus, et Altissimus dedit vocem suam, grando et carbones ignis (Psal. XXI) .

Forsitan cum Nadab et Abiu filiis Aaron in thuribulis nostris, id est, in mentibus et corporibus nostris ignem alienum et incensum non bene redolens [Col. 0140A] obtuleramus, quod ferre non potuerit levita castissimus, martyr purissimus, qui, juxta sancti Job dictum, probatus est quasi aurum, quod per ignem transit, qui seipsum obtulit Deo in odorem suavitatis. Unde et pavendum horrifice nobis, quod ait ad Hebraeos Apostolus: Horrendum est incidere in manus Dei viventis (Hebr. X) . Quia terribilis est quaedam exspectatio judicii et ignis aemulatio, quae consumptura est eos, qui Filium Dei conculcaverint, et sanguinem testamenti pollutum duxerint, in quo sanctificati sunt, et spiritui gratiae contumeliam fecerint pollute accedendo, temere tractando, indiscrete accipiendo corporis et sanguinis Christi sacramenta. Etenim quicunque manducat et bibit indigne, reus est corporis et sanguinis Domini, judiciumque [Col. 0140B] sibi manducat et bibit non dijudicans corpus Domini (I Cor. XI) .

Novi siquidem et aeterni testamenti hoc sanctum singulare dignius longe est quam veteris et transitorii testamenti sanctum saeculare, dum et Evangelii per Christum gratia pluris multum sit quam per Moysen legis justitia; quam tamen si quis irritam fecisset, sine ulla miseratione duobus vel tribus testibus moriebatur. Quocirca et idem Apostolus Corinthios non rite seipsos probantes, imo irreverentius tantis se mysteriis ingerentes redarguens: Ideo, inquit, inter vos multi infirmi et imbecilles multi, et dormiunt multi (ibid.) Languoribus enim tabescebant variis, et febribus inaestuabant et moriebantur plurimi. Quia igitur seipsos minime [Col. 0140C] dijudicabant, quatenus emendationi studerent, judicabantur et corripiebantur a Domino, de quo ad Moysen angelus: Dominus, inquit, zelotes nomen ejus, Deus est aemulator (Exod. XXXIV) ; ad populum vero Moyses: Deus noster ignis consumens est (Deut. IX) . Cujus scilicet quantum movere soleant zelum anathematis seu obedientiae contemptus, ut duo de innumeris ponam, exemplo est Achan qui propter anathema lapidibus fuit obrutus, suaque omnia igne combusta; itemque Saul, a quo propter inobedientiam scissa regni est purpura dicente propheta, cujus sciderat ipse pallium: Scidit Dominus regnum Israel a te, et quia projecisti sermonem Domini, projecit te Dominus, ne sis rex: melior [Col. 0140D] est enim obedientia quam victimae et aucusitare magis quam offerre adipem arietum, quoniam quasi peccatum ariolandi est repugnare, et quasi scelus idololatriae nolle acquiescere (I Reg. XV) .

Materiae, mi frater, exigit triste fundamentum, ut tristia superaedificem verba; nec vereor, ne illo satyrici me notes elogio: Plus aloes quam mellis habes, cum vereamur, cum doleamus haec fuisse potissimum mala quae nos cibaverunt pane lacrymarum, quae nos potaverunt doloris absynthio. Sed coeptae jam prosequar seriem narrationis.

Quando haec nos incessit subito tempestas, procedere debebamus in civitatem ad exsequias cujusdam canonici, et propterea illo mane maturius [Col. 0141A] officium aliquot horarum cum matutinali missa expleveramus, dispensante misericorditer eo, qui omnia in mensura et pondere et numero constituit, ut non ad horam tantae animadversionis divina celebrarent super ipsum altare mysteria, quod sine multo fieri non potuisset periculo tam in ministris quam in sacramentis.

Miser ego ad tantam concussionem pavidus fugi in ecclesiam, ut ibi tutior essem, cum occurrit ex fratribus, dicens pallas altaris a fulmine tactas ardere. Inhorrui, extremui, sed tamen prompte in fidem martyris excitus cucurri, negligensque mei (necdum enim vapor cum fetore, caligo cum horrore decesserant loco) laevam altaris, quam exuri putabam, corripui ut excuterem, quae vi quadam veluti a [Col. 0141B] vento disjecta partim super ipsum altare superjacente missali remanserat, partim in pavimentum defluxerat. Obstupui mansisse incombustam, dum sub ea scintillam ignis reperissem ardentissimam, in quam et aliquandiu intendi, atque consideravi quiddam fuisse vivacis ac subtilis substantiae, de qua, martyre sancto teste, timui ne mihi aut insiliret in faciem, aut saevum aliquid diceret. Quod cum vellem decutiendo exstinguere, subito disparuit. Fuisse daemonem conjicio, qui pro sua potuerit subtilitate per rimas seu cavernulas irrepere, et ignea quadam vi vel demoliri aliqua vel adurere. Namque ut erratici, ita subversorii sunt daemones, quantum a Dei bonitate frigidi, tantum ex sui malitia igniti. [Col. 0141C] Quomodo autem non pateat illi nos addictos sententiae: Misit in eos iram indignationis suae, indignationem et iram et tribulationem, immissiones per angelos malos (Psal. LXXVII) ?

Pyxidem denique argenteam, in qua corpus Dominicum habebatur, inveni super altare dejectam, quia catenulam, de qua ex more pendebat, ferream vis caloris velut stipulam siccam absumpserat, ut vix aliquantos inde annulos reperiremus. Ipsam gemebundus accepi firmiter quidem seratam, sed atramenti instar fuliginatam, et foramen modicum solitum habentem, quo nescimus, tunc artifice factum. Fuliginem illam manibus terendo atque fricando abstersi, aperui, tresque oblatas intus integras, sed paululum obfuscatas inveni, circumstantibus [Col. 0141D] ostendi, quoniam summa nobis erat trepidatio, ne corpus Dominicum deperisset.

Fratres porro altare circumdantes, quatenus si quae resedissent ignis scintillae, exstinguerent, pallium quidem, ut supra memini, scissum, sigillum in partes divisum, sudarium neque scissum neque ustum invenerunt, nisi quod etiam in eo, sicut in pyxide, modicum foramen, quantum fieri acu posset, videretur.

Igitur sigilli fragmenta cum lacrymis et moerore multo levantes, plumbeam, quae sub ipso fuerat, capsellam, in qua sanctorum reliquiae continebantur, tutum in locum post altare transposuimus, ubi nec cura diligentior, nec lumen deesset continuum. Non [Col. 0142A] enim ingrate accipimus, sed propensa gratiarum actione excolimus, quo ad tantum, ut dixerim, caminum nec plumbum liquefieri, nec reliquiae consumi, nec potuerit cera resolvi. In praedicta etenim capsella domnus Reginardus memorabilis episcopus, constructor ecclesiae istius, unica devotione suum ex cera cum reliquiis condiderat sigillum. Non advertis, quicunque pietatis donatus es spiritu, trium hic puerorum praeconiale spectaculum, quorum neque saraballa neque capillum saltem septemplicis flammae valuit vehementia temerare? Etiam hic digito Dei athleta cooperatus est victoriosus, de quo veraciter dictum sit: Cum transieris per ignem, flamma non nocebit tibi, et odor ignis non erit in te (Dan. III) , quandoquidem et ipse de craticula se [Col. 0142B] assantibus dixerit: «Infelices! Non agnoscitis, quia carbones vestri non ardorem mihi, sed refrigerium praestant?»

Ante hunc ignem, flebiles ac si dicam thermas, dixerat in visu cuidam sanctis illius advoluto genibus et supplicanti: O frater, venio iterum assari. Et quoniam minatur per prophetam Dominus, Scrutabor Jerusalem in lucernis (Soph. I) , non habeatur frivolum, quod visus est idem Vigil sanctus omnia monasterii nostri et claustri noctanter diversoria deambulasse et cum lucerna scrutatus fuisse, nec ut filios diei et lucis ambulare quosdam indignatus virga minaci longius eliminasse. Hoc etenim de quibusdam accidisse magis est commiserandum, quam aliquem hoc vidisse insimulandum. Quid vero [Col. 0142C] et illud, quod conspecta est imago Domini in cruce pendens et quasi vivens amaras fudisse lacrymas, illi, qui hoc videbat in mentem tunc veniente, quia videns Dominus Jerusalem flevit super illam, qui videlicet tanto stupore ac tremore perculsus est, ut visionem non sustinens nutabundo vix gressu sese subtraxerit. Verum quoniam dicit Ecclesiastes: Tempus loquendi, et tempus tacendi (Eccle. III) , supersedeo nonnullis et visionibus et offensis, quae tantum nobis praesignavere malum, pro similitudine quadam illud tibi Virgilianum, mi frater, ingerens, nam scholarium studiosus es litterarum:

Quanquam igitur tam enormiter confusi [ spectaculum quippe facti sumus mundo et angelis et hominibus (I Cor. IV) ], non tamen in salicibus Babylonis suspendimus organa nostra, imo, ut scriptum est: In tribulatione invocasti me et liberavi te; exaudivi te in abscondito tempestatis (Psal. LXXX) , multiplicavimus laudare Deum super judicia justitiae suae variis satisfactionum modis, quos propter semetipsum habeat acceptos, qui penetravit coelos Jesus Christus Filius Dei, qui in diebus carnis suae preces supplicationesque ad eum, qui posset salvum illum facere a morte, cum clamore valido et lacrymis offerens exauditus est pro sua reverentia (Hebr. V) .

[Col. 0143A] Ne desertum praeterea usquequaque remaneret capitale nostrum, id est majus altare, oraculum attendimus propheticum: Immola Deo sacrificium laudis, et redde Altissimo vota tua, et invoca me in die tribulationis, et eruam te et honorificabis me (Psal. XLIX) , nec non licentia episcopali minus altare majori nunc usque superponimus sacratum a domno Thiewino venerabili Leodiensium episcopo. Et quoniam ecclesia nostra III Non. Novembris a sanctis sacrata et dedicata est episcopis. Reginardo videlicet, Joanne Portuensi apostolicae sedis legato, Pelegrino Coloniensi archiepiscopo, visum humilitati nostrae est quatenus pro tantorum reverentia et praerogativa Patrum, nec non et primae sacrationis pio respectu, denuo ipsa eadem die reconsecretur.

[Col. 0143B] Proinde levamus oculos nostros in montes, unde veniat auxilium nobis, in te, o benedicta benedictarum virgo Maria, de qua, ut scribit Daniel, lapis abscissus est sine manibus, qui factus est in montem magnum, ita ut impleret universam terram; et in te, o Laurenti, mons craticulate, qui quanto inter tormenta detritus, inter flammas es liquefactus, tanto magis excrevisti usque ad coelestes Christi januas, quas ingredi sole clarior meruisti. In vos etiam, o Sancti omnes, quos in Canticis canticorum dilecta dilecto esse pronuntiat montes aromatum, quatenus vestrorum odoribus meritorum juxta Zachariae dictum, effundat Dominus super domum hanc et super habitatores ejus spiritum gratiae et [Col. 0143C] precum, ut, secundum eumdem prophetam, simus benedictio, qui maledictum esse nunc censemur a saeculo. Siquidem haec nostra flagellatio facta est multis in scandalum, quasi et ille circuitor terrae et perambulator Satan Job justum non percusserit; Jesu quoque sacerdoti magno non steterit a dextris ut adversaretur ei, et Psalmista non dixerit: Fui flagellatus tota die et castigatio mea in matutinis (Psal. LXXII) , innumeraque alia, quae possunt objici, quando nec ipse Satan, quantum voluit, sed quantum, et quomodo, et ubi permissus est, nos impetierit illius judicio, cujus judicia abyssus multa.

Quod evidenter cuidam ostensum est, qui subsecuto [Col. 0143D] Parasceve, dum matutinali hora, post vigiliarum et orationum munia, sese in terram paululum quieturus coram altari quodam dedisset, supra se quodammodo factus vidit ea parte aeris, qua fulmen deciderat, clarissimae lucis angelicam cohortem, quae obstiterit daemonicae cohorti, nostram penitus in conflagrationem succensae. Sed sicut deficit fumus, defecit, sicut fluit cera a facie ignis, sic tartareus ille torris a facie martyris assati fumigans defluxit. Nec fuit horridior fumus ille, quem vidit Isaias implesse domum Domini, isto, qui totum ita monasterium obfudit, ut ex fulgure illud accensum flebiliter discurrendo perstreperemus. Sed profecto angelus faciei Dei, angelus, quem quartum in camino cum tribus pueris deambulantem vidit et obstupuit [Col. 0144A] tyrannus; ille inquam, qui excussit flammam ignis de fornace, hoc etiam abegit incendium, et ipsos in daemones tanquam in Chaldaeos, qui feroces interpretantur, retorsit.

Propterea miserationum, Domine, tuarum recordari aequum est, laudationem tuam loqui os nostrum salutare, super omnia, quae largitus es nobis secundum multitudinem misericordiarum tuarum: omnia enim, quae fecisti nobis, in vero judicio fecisti.

Nec vero sit supervacuum, Jesu Christe, sacerdos magne, sacerdos in aeternum secundum ordinem Melchisedech, quod te vidit quispiam cultu sacerdotali, cultu supercoelesti plusquam Aaron gloriosum, ad altare, quod nunc videris ut tabernaculum [Col. 0144B] Silo repulisse, mystica quaedam et quae supra hominem sunt, sacramenta celebrasse. Erat ecclesiae structura mirabili modo innovata, aromaticus odor diffusus, claritas ut civitas, quae, juxta Apocalypsim, non eget sole neque luna, ut luceant in ea, nam claritas Dei illuminat eam, et lucerna ejus Agnus est (Apoc. XXI) . Illuminanti ergo mirabiliter a montibus aeternis supplicent omnes filii lucis, imploret atque impetret omnis Ecclesia sanctorum, quatenus Ecclesia nostra benedictionem accipiat et misericordiam a Christo Domino pontifice summo, salutari vero. Amen.

[Col. 0144C] Monet apostolus, non alta sapere, sed humilibus consentire. Idcirco quoniam instar David te scio humilem in tuis esse oculis, nec genere nec scientia extolli, simul nec vilipendere amici scripta, quamlibet simplicioris, Libellum ad te flebilem scribere gratum ac praecordiale habui. Quem videlicet ut sic titularem, ratio dictavit materiae. Huic favorem, huic gratulationem te impensurum, prout caeteris soles, opusculis meis, non ambigo, tametsi utilitas sit in eis modica. Sed magnipendis etiam minima pro tua indole bona. Nam mediocribus quoque scriptis amicorum benignitas scit favere, alienorum malignitas nescit ignoscere. Trahit invidus ad culpam, quod emendationis minus fuerit tractum ad [Col. 0144D] limam.

Sed habeo adversus te, quod charitatem primam reliquisti. Siquidem postquam Stabulas abiisti, postquam Stabulensis effectus es, nullum mihi alloquium, nullam litterarum schedulam misisti, quasi arietes, oves, vitulos Arduenna non habeat, de quorum solent pellibus confici pergamenae. Et quae tanta fuit Stabulas tibi causa videndi? Illicne legata tibi est stabulandorum cura equorum, qua detentus litterarum ad amicum ita tenus subtraxit officium? Sed forsan causaberis onagros abesse, qui tuos ad nos deportent codicellos? Adsunt autem commeantes plurimi. Si praedones vereris, quorum ferax Arduenna est, ergo per tales mitte, quorum supellex ad instar sit Gabaonitarum, qui misero potuere [Col. 0145A] habitu ipsos etiam hostes inclinare ad misericordiam. Reduc ad memoriam:

[Col. 0146A] Quandiu autem non rescripseris, nec duos saltem cupreos a Samaritano denarios, nec a nobis vel stabularii vale accipies.

Sunt justi atque sapientes, ait Ecclesiates, et opera eorum in manu Dei, et tamen nescit homo utrum amore an odio dignus sit; sed omnia in futurum servantur incerta (Eccle. IX) . Propterea, o philochriste, qui, exemplo praedicabilis Magdalenae plagas manuum, lateris, et pedum Jesu Nazareni crucifixi toties lacrymis lavisti, capillis tersisti, et quasi de alabastro spiritus contribulati profusum superinunxisti odoriferum nardi liquorem: propterea, inquam, o amator Christi, cum quo mihi familiariter frequens de hujusmodi sermo est, timor et tremor venerunt super me et contexerunt me tenebrae (Psal. LIV) . Ignoro etenim quando vel quomodo moriturus sim, licet noverim omnino me moriturum.

Nec sine lacrymis et dolore magno atque gemitu recordari aut dicere possum, quod quidam e fratribus nostris aliquoties inopina et subita sunt a nobis morte subtracti; et domestici quam extrarii casus visi quam auditi nos debeant terrores penetrabilius admonere. Probabiliter quidem scriptum est: Justus qua morte praeoccupatus fuerit, in refrigerio erit (Sap. IV) ; tamen praeoccupare faciem Domini in confessione et poenitentia, oleo ungi sancto, eucharistia participari ut piissimum, sic et tutissimum est. Quis vero animae, quis edicat corporis [Col. 0155A] morbos? Innumeris miser homo subjacet passionum calamitatibus. Vana sunt autem et transitoria, quaecunque arrident saeculi hujus prospera. Melius est ergo, ut definit idem Ecclesiastes, ire ad domum luctus quam ad domum convivii: in ea enim finis cunctorum admonetur hominum, et vivens cogitat, quid futurus sit (Eccle. VII) . Cogitatio fructuosa; quoniam, ut sapiens dicit alius: In omnibus operibus tuis memorare novissima tua, et in aeternum non peccabis (Eccli. VII) . Jugiter enim attendere, quod moriturus sis, praescribere, ad quae sit futurus tibi sermo reddendae rationis, multum retrahit a peccatis. Sed quia in Evangelio ait Dominus: Sine me nihil potestis facere (Joan. XV) . Et Apostolus: Neque volentis, neque currentis, sed miserentis est Dei [Col. 0155B] (Rom. IX) , quidquid cogitamus, quidquid loquimur, quidquid agimus boni, divinae potissimum est gratiae imputandum.

Denique fidelis quidam ejusdem Apostoli me saepius dicto compungere solebat: Ipsi in nobismetipsis responsum mortis habuimus, ut non simus fidentes in nobis, sed in Deo, qui suscitat mortuos (II Cor. I) , quia memoraret, dum se aliquoties, dum aut orationi vacaret, aut contemplationi, tantum animi stuporem totiusque subito pertulisse corporis rigorem ut sibi agoniam adesse mortis crederet. Urgebat interim chaos terrificum utpote contra quem terrores Domini militarent. Etenim ad tremendum Dei judicium tam inopinate, tam improvise rapi exspectatio terribilis adeo est, ut mentem hominis, [Col. 0155C] nedum linguam excedat. Hinc culparum congeries, inde maligni spiritus accusatores; tum vero judicis examen et sententia jam versabantur ante oculos. Tribulationem igitur suam lacrymatu indicibili ante Deum pronuntiabat, effundendo scilicet illam beati Job orationem: Dimitte me, Domine, ut plangam paululum dolorem meum, antequam vadam et non revertar, ad terram tenebrosam et opertam mortis caligine, terram miseriae et tenebrarum, ubi umbra mortis et nullus ordo, et sempiternus horror inhabitat (Job X) . Nec non illud Psalmistae: Remitte mihi, ut refrigerer, priusquam abeam, et amplius non ero (Psal. XXXVIII) . Non deerat tamen spes illi misericordiae sub tali angustia. Quippe dum post aliquantum [Col. 0155D] anima rursum membris omnibus quasi refunderetur, sed insolita concussione et fremore.

Quid autem verear fateri, quod e fratribus nostris uno jam propinquante morti, cum quadam Dominica inter Matutinorum vigilias somni gravedine pressus, super lectulum ipse parumper requiescere vellem, tam vehementer daemonum in me turba irruit, ut ad ecclesiam tremebundus refugerem? At vero paululum post reprehendere meipsum coepi et confundi, quod tam modicae fidei essem, ut a facie potestatis phantasticae ita deterrerer. Igitur quasi priorem fugam seu diffidentiam emendaturus ad lectulum reversus sum dicendo: Dominus illuminatio mea et salus mea, quem timebo (Psal. XXVI) ? etc., crucisque signaculo me circumjecto sollicite communivi.

[Col. 0156A] Vix irrepere somnus coeperat, et ecce cohors illa implacabilis graviore admodum quam prius violentia incurrit, feralibusque telis comminans et horrende infestans adeo quoque invaluit, ut detractum lectulo me in aerem veluti abripiendum levaret, nomen et auxilium inclamans Spiritus sancti, et a peste tanta me excutiens, ad ecclesiae asylum utique pugnator invalidus atque somnolentus refuga denuo refugi. Nec miserae menti ac imperfectae defuit horror, dum se ingererent larvares nebulosissimique vultus illi, quos aspexeram.

Siquidem et anteriori quodam acciderat mihi diluculo, ut psalmodiae intentus, dum super claustri me reclinassem intercolumnia, immanem ursum a domo infirmorum strepitu exire grandi viderem. [Col. 0156B] Erat horribili aspectu et torvo nimis, flammantibusque oculis. Nec mihi parum incusserat horroris, dum econtra transiret, nisi salvificum exclamassem Spiritus sancti nomen et crucis objecissem signaculum, ad quod sicut deficit fumus, defecit et evanuit. Verum citius ego abscedens loco, ut quolibet meditatu alio turbatum tranquillare pectus valuissem, talibus meipsum versiculis occupabam:

Nihilominus autem occurrit memoriae, duos ex fratribus nostris infirmatos graviter fuisse. Alter eorum per hebdomadam fere cibi ac potus perdito appetitu, etiam levamen perdiderat moriendi tam febre quam jejunio exsiccatus. Nocte igitur una, cum pervigil jaceret, subito vidit daemonem fuligineis atque tetricis horrendum lineamentis inter [Col. 0156D] suum et alterius fratris lectulum constitisse. In eodem quippe diversorio uterque altrinsecus decumbebat. Ad utrumque vicissim daemon explorantis more gestibusque intendit. Et conversus ad eum, qui vigilabat: «Tu quidem, ait, nunc evades; alter vero ille conferet nobiscum jamjam moriturus:» quod et accidit. Nam evestigio frater aggravatus et ab ipso est diversorio exportatus. Porro qui remanserat infirmus, tantos in aere clamores eo decedente audivit, ut innumerum concursare tumultuarique vulgus crederet. Evocavit proinde dormientem coram se puerum, et: «Audisne, inquit, tantum circa nos clamores? — Non penitus, ait;» sed strepitu eodem tumultuosius accrescente identidem illum excitavit. Ad fenestram cellae puer accessit, [Col. 0157A] oculos diligenter circumtulit et auscultavit, et «Neque nunc, inquit, audio vel video aliquid.» Verumtamen infirmus horrore quodam ac tremore angebatur, recogitans quantos daemonum incursus, quanta perferant impedimenta e corporibus migrantes animae. Siquidem dum ipse Christus Dominus, instante sua passione, dixerit: Venit enim princeps mundi hujus et in me non habet quidquam (Joan. XIV) ; nec non tam mirabilis gratiae et meriti beatus evangelista Joannes visitatus a Deo et invitatus ad convivium Dei precatus sit: Domine, princeps tenebrarum non occurrat mihi, nec veniat mihi pes superbiae (Psal. XXXV) , et manus extranea non contingat me, quid aestimandum est, draco ille magnus, serpens antiquus, qui vocatur diabolus et [Col. 0157B] Satanas, qualis, quam importunus ad alios cum suo potentatu veniat?

His itaque ac similibus multis nimium pavens, nimium contritus animo, matutinali similiter quodam crepusculo me somno permiseram, cum repente visum mihi est, quod essem ante altare sancti Benedicti in nostro situm monasterio. Ibi quemdam mihi familiarem suppliciter humi prostratum et orantem reperi. Ante aliquot dies vita ipse excesserat: qui primo cum fuisset canonicus et decanus in suburbio nostrae Urbis, ad sanctum scilicet Bartholomaeum, relinquens omnia et sequens Christum, quatenus promissum a Christo centuplum mereretur accipere et vitam aeternam possidere, factus est [Col. 0157C] apud nos monachus, quantumque institerit divinae servituti, vigilias, orationes, altaris mysteria frequentando, novimus, nisi upupa quaevis tenebrarum assecla et luti, aquilam puro aere assuetam, clarosque figentem oculos in sole, sordium et caecitatis arguere velit. Quinimo discipulus Christi quotidie bajulans crucem suam castigabat corpus suum et in servitutem redigebat, dum summopere disciplinis illud addiceret, nudo quiesceret pavimento, vel substrata vili mattula, et vice pulvilli posito ad caput lapide, qui suppositum plane capiti Jacob in Bethel lapidem nobis repraesentabat, praesertim cum Jordanici Baptistae arduus imitator pilis camelorum contexta continue ad carnem toga vestiretur. In triduum plerumque aut in hebdomadam tenebat jejunium, [Col. 0157D] quandoquidem et per totam aliquando Quadragesimam omni potu abstinuerit, tanta parcimoniae praerogativa Moysi et Eliae similandus, nisi quod et cibo per quadraginta itidem dies illi abstinuerunt, suo jejunio jejunaturi quadragesimam Christi praeconantes. A vino et carnibus sese penitus relegarat, ut de filiis Rechab putares abstinentissimis unum, et quemcunque sibi victum subtraxisset, egentibus et infirmis aut per seipsum, aut per alios conferebat, procul dubio credens benigno se Jesu fecisse quod uni ex minimis ejus fecisset. Denique velut ad quamdam Siloe natatoriam internorum sordes oculorum luteosque actus per confessionem ac si cum caeco lavaturi evangelico currebamus, et juxta quod legitur: Qui suscipit animas, [Col. 0158A] sapiens est (Prov. XI) , paterne nos suscipiebat, exemploque Samaritanus discretus vinum et oleum infundere, plus valebat prodesse infirmis mentibus quam ille quondam Hyppocras aegrotis corporibus.

Revelabam itaque per eum Domino viam meam, et agricolae bono passim exstirpandum dabam, quidquid conscientiam pungere, quidquid urere, seu lacerare animum posset sedulo Salomonis attendens illi proverbio: Per agrum pigri hominis transivi et per vineam viri stulti, et ecce totum repleverant urticae, operuerant superficiem ejus spinae, et maceria lapidum destructa erat (Prov. XXIV) . Migraturus laboravit per aliquot dies infirmitate, sed, aspirante aura supernae miserationis, justus de angustia liberatus est ac de camino laborum [Col. 0158B] hujus saeculi eductus in refrigerium aeternae pausationis.

Ipse igitur cum apparuisset mihi, quemadmodum supra retuli, quia phantasmatis me quiddam inquietaverat dormientem, accessi pro consuetudine, ut ei confiterer rememorans illud beati Job: Militia est vita hominis super terram (Job VII) , qui scilicet neque cum vigilat, neque cum dormit, a certaminibus tentationum praevalet tutus esse aut liber. Absolutionem proinde fecit, benedictionem dedit, hos mihi versiculos consolanter ingerens:

[Col. 0158C] Equidem volebat intelligi, quod veluti sopitur ignis, si fomes desit lignorum, sic tentatio enervatur facile, si consensu careat mentis et delectatione Praeterea cum lacrymosis quaererem prorsus suspiriis post mortem qualia sortitus sit, tremendum Christi tribunal quale habuerit? «Occupatus sum,» inquit, «pro poenitentia. Namque indictum est mihi, quatenus sancta circumeam loca, sanctorum me patrociniis commendem.»

Salubris poenitentia, felix purgatorium, quod nullus asperet horror daemonum aut incursus, sed perpetuae jam salutis spes purgandum relevet, cui neque desit lux, neque visitatio interdum angelica! Anima porro nimis misera, quae daemonicam in potestatem [Col. 0158D] devenit, quia quandiu tam diris addicta est exactoribus, habere nullius refrigerii, nullius boni spem potest, quin potius die ac nocte ab inquietis inquietatur, donec remissione divina poenitentiae subdatur remissiori, requiem habitura quandoque justorum. Quod et cuidam fratri ostensum est, qui, dum inter vigilias matutinales altiore quodam loco staret, elevatisque ad orientem oculis meditaretur cum corde suo et intentius oraret, audivit tumultum per aerem magnum, sancti Spiritus invocatione et sanctae crucis se signaculo praemunivit et attendens vidit, quod malignorum innumerabilis turba spirituum tetra nimis et succensa multitudinem minis atque intolerabilibus exagitaret tormentis. Ex quibus una, cujusdam scilicet fratris nuper defuncti, heu! [Col. 0159A] quam anxia, heu! quam lugubris ad praedictum fratrem decurrit, ut aperte posset intelligi quod sibi peteret succurri. Sed horrendo fragore ac strepitu cum imminerent tartarei exsecutores, visa est transcurrere ad proximum sanctae Dei Genitricis oratorium, fositan ibi aliquod habitura patrocinium, eo quod idem frater, dum adhuc esset nobiscum, Dominae tam speciali se exhibuerit devotum. O quanta est distantia inter coelum et infernum! O quam magnum chaos firmatum est inter filios lucis et filios tenebrarum! Videre et audire coelestia summae dulcedinis ac refectionis est, infernalia summae amaritudinis ac defectionis. Quocirca horribiliter qui hoc videbat vel audiebat extremuit, loco se amovit, et justitiam Dei animae fratris per [Col. 0159B] multum temporis fraterna compassione fieri orabat propitiabilem.

Unde vigilia quadam matutina, cum sederet in ecclesia remotus, per quemdam excessum mentis denuo vidit ipsum fratrem inter quosdam fratres defunctos alternatim psallentes: Qui habitat in adjutorio Altissimi, in protectione Dei coeli commorabitur (Psal. XC) , et caetera usque ad finem psalmi, quorum itidem modus poenitentiae esset sanctorum circuire memorias. Et cum ab illo quaereret quomodo tunc se haberet: «Fueram,» inquit, «traditus cum aliis quibusdam cruentissimae daemonum potestati, qui nos sine ulla intermissione tormentabant indicibiliter. Ab his mater misericordiae suo [Col. 0159C] me patrocinio et interventu eripuit.»

Haec ego utique non quasi frivola vel phantastica, sed quasi seria et vera compunctionis et correctionis commonitoria scribo, maxime cum ipsa eadem mater misericordiae praescripto fratri per se dignata sit apparere in lectulo residenti atque lacrymis et orationibus fatigato. Nec dormiebat, sed clausos corporis dum teneret oculos, aperti sunt ei miro quodam modo animae oculi, et illud singulare angelici oris Ave angelorum et hominum dominae, qua interior posset homo, reverentia protendens: Ave, inquit, Maria, gratia plena, Dominus tecum, benedicta tu in mulieribus. Quod cum nutu benignissimae faciei acceptasset, innuit ei ut attenderet ad illum qui astabat. Nam suus ille captivus, ille suus, o [Col. 0159D] utinam liberatus! nimia captivitatis inclementia maceratus astabat. Attendit frater ad fratrem, et: Quomodo, ait, o amice! nunc agitur tecum? Allacrymans ille et ingemiscens: Heu, heu! quam horrendum est, inquit, incidere in manus Dei viventis! In has pro meis damnabiliter culpis incideram, nisi tantae hujus miseratricis, tantae hujus liberatricis me miseratio, me auctoritas liberasset.

Igitur cum nec sensus, nec linguae angelorum et hominum tantae Virginis, tantae matris gratiam, dignitatem, gloriam comprehendere possint aut effari, ego infimus, ego iners terrae pulvisculus, quae laudis munia dependam? Solus ille qui mensus est pugillo aquas, et coelos palmo ponderavit, qui appendit [Col. 0160A] tribus digitis molem terrae et libravit in pondere montes et colles in statera; solus, inquam, ille ponderator spirituum tam angelicorum quam humanorum, qui suarum fluenta gratiarum in singulos derivat et dividit sanctos, prout vult, ad plenum novit, quantum de sua plenitudine in Mariam mensus sit, ponderaverit, appenderit. Tamen os meum aperiens et attrahens spiritum exclamo corporis et animae totis affectibus: «Heu, quantis nos obligaverunt malis Adam et Eva! O quanta recupaverunt bona Christus et Maria!» Sed ad me miserum jam revertar. Postquam a me quem videbam, cui colloquebar, senior recessit, a somno etiam dimissus sum, meque perfusum lacrymis totoque tremulum corpore inveni. In amaritudinibus [Col. 0160B] ergo morabatur mentis meae oculus, et erant mihi lacrymae meae panes die ac nocte. Siquidem mihi proponebam unde et quis essem, ad quid post paululum deventurus, cui miserae redditurus vitae rationem? Molestias infirmitatum, agonias in mortem fratrum, qui me coram posito quamplures decesserunt, recolebam, lacrymasque addebam lacrymis, novas veteribus, illis videlicet quas in recenti funere quorumdam amarissime fudi. Cani capitibus, candentes virtutibus senes, cani sensibus, florentes moribus juvenes recurrebant ad mentem, quibus, dum nostrae vinea floreret Ecclesiae, latius bonae opinionis odorem dabat. Tales dum super custodiam suam starent, Decalogi praecepta servando [Col. 0160C] et misericordiae sex operibus se acclinando; tales, inquam, dum super custodiam Domini starent totis noctibus tam in se quam in aliis vitia resecando, et adversus principes et potestates, adversus mundi rectores tenebrarum harum, contra spiritualia nequitiae in coelestibus colluctando, illis non injuria sunt conferendi, de quibus in Canticis canticorum dicitur: En lectulum Salomonis sexaginta fortes ambiunt ex fortissimis Israel, omnes tenentes gladios et ad bella doctissimi. Uniuscujusque ensis super femur suum propter timores nocturnos (Cant. III) : quorum hic per singulos annotare personas et nomina exprimere fuisset quidem dulce mihi et gratum. Sed tamen supersedi, quando quidem spero ea esse scripta in libro vitae, illo [Col. 0160D] scilicet digito Dei, quo scriptae sunt tabulae testamenti, ut sint haeredes quidem Dei, cohaeredes autem Christi. Subnectam deinde quid luctus, quid lacrymarum fuerit non leve aliquando mihi incitamentum. Nam, secundum quod ait beatus Job, Si dixero: Consolabitur me lectulus meus, et relevabor loquens mecum in stratu meo, terrebis me per somnia, et per visiones horrore concuties (Job VII) ; mihi quoque accidit.

Videbam me per somnium in quadam insula esse, quam mare rapidum nimis et atris horribile et turbulentum aquis circumdabat. Limes angustus valde per medium porrectus erat usque ad aliam procul terram, quae ad orientem posita et omni amoenitate [Col. 0161A] vernans habebat regiam mirae et incomparabilis structurae et tantae claritatis ac beatitudinis, ut oraculum repraesentaret propheticum: Oculus non vidit, Deus, absque te, quae praeparasti exspectantibus te (Isa. LXIV) . In ejus porta litteris superscriptum aureis legebatur: Beati qui habitant in domo tua, Domine! In saecula saeculorum laudabunt te (Psal. LXXXIII) . Vox enim laudisonae exsultationis atque gratiarum actionis perpetuo illic audiebatur. Nimio aestuabam desiderio illic transeundi; sed verebar illius super aquas altius eminentis difficilem et angustum usquequaque tractum, ne, si temerarie hoc attentassem, cum nulla deduceret aut sustentaret justitia, nutante gressu deciderem, tamque pavendae hiatu perirem voraginis.

[Col. 0161B] Flebam igitur multum, eoque amplius quod videbam transire quosdam non facile tantum, sed etiam cum grandi fiducia. Super arenam ergo concidi, et flebam, ut duxi, fletu magno. Suum quippe et anima fletum habet sive luctum, ut familiare est lugentibus, de quibus dictum est: Beati qui lugent, quoniam ipsi consolabuntur (Matth. V) . Et Apostolus: Spiritus, inquit, orat pro nobis gemitibus inenarrabilibus (Rom. VIII) , id est orare nos facit. Itaque successit aliquantulum et consolationis. Annue, Jesu Christe, vigil sancte, qui non dormis, neque dormitas, qui custodis Israel, annue, inquam, custos, qui de nocte, quatenus quod per somnium in aenigmate vidi, re effectuque consequar, quo videlicet transire merear in locum tabernaculi admirabilis usque [Col. 0161C] ad domum Dei.

Aspiciebam quippe in visu noctis in ecclesiam me nostram deduci ante majus altare, et a quibusdam summae auctoritatis ac reverentiae personis, quibus contradicere nil auderem, ad peregrinandum destinari. Quam laboriosa peregrinatio! Angusta est enim via, quae ducit ad vitam. Ad domum Dei contendere praecipiebar. Exivique lacrymosus et pavidus nimis, utpote qui nescirem utrum pervenire possem, et, si pervenirem, ne forte ut fatuis virginibus mihi janua clauderetur, repulsoque diceretur: Amen dico tibi, nescio te (Matth. XXV) .

Ibam igitur demisso vultu laboremque psalmodia temperans sanctae crucis me saepius confortabam [Col. 0161D] signaculo. Habebam, ut mihi videbatur, peram de collo suspensam, et nescio quid intus viatici, et quem tenebam baculo innitebar. Nudis siquidem nutabam pedibus, quoniam iter illud suspectum spinis erat et scrupulis, et utroque ex latere obsessum silvis horrentibus. Heu, quot impetus in me fecerunt, heu, quantis me terroribus affecerunt latrunculi de latebris exsilientes! Atque procul dubio abripuissent, nisi angelicae venustatis quidam juvenis Christum inclamanti suffragia tulisset, quem interdum quidem me comitari sentiebam, nec tamen videbam, nisi cum necessitas interpellasset. Fundebatur desuper lumen, quali semiplena luna caecas aspergere noctis tenebras solet. Jam pene lugubris atque anhelus viator defeceram, cum ecce aspexi a [Col. 0162A] longe domum mirabilem, aspexi templum, quale non artifex homo, sed Deus exstruere solus potest, pronusque in faciem adoravi salutans et confitens, quia peregrinus vere et hospes sim super terram. Deinde cum appropinquassem, audivi quosdam clarissime concinentes: Fidelis sermo et omni acceptione dignus, quia Christus Jesus venit in hunc mundum peccatores salvos facere, etc. (II Tim. I) , dulcis et compunctivae illius antiphonae. Tum templi patere januam videns, licet cum tremore magno ingressus sum, sedique in pavimento lapidum et auri mira varietate constrato, ut ubi adverterem quod scriptum est: Plateae tuae, Jerusalem, sternentur curo mundo et lapidibus pretiosis (Tob. XIII) .

Verum qualibus verbis affectum expediam mentis? [Col. 0162B] Cum attendissem sursum, vidi Desideratum cunctis gentibus, vidi Desiderium collium aeternorum. Ille, quem commendat in Canticis canticorum sponsa: Dilectus, inquiens, meus candidus et rubicundas (Cant. V) , ille, inquam, videbatur in cruce illi perdere vivus, atque ineffabili reverendus habitudine, ut competenter nimium de illo dictum sit: Qui in diebus carnis suae preces supplicationesque, ad eum, qui possit salvum illum facere a morte cum clamore valido et lacrymis offerens exauditus est pro sua reverentia (Hebr. V) . Innocentiae illius quis adaequare possit candorem? Speciosus forma prae filiis hominum iniquitatem non fecit, neque dolus fuit in ore ejus. Et o qualis rubor in ejus parebat manibus, in latere, in pedibus! hunc Zacharias oculo prophetali [Col. 0162C] ruborem cum praevidisset, tota effusus anima et praecordiis concussus ait: Et dicetur ei: Quid sunt plagae istae in medio manuum tuarum? Et dicet: His plagatus sum in medio eorum qui diligebant me (Zachar. XIII) . O desiderabilis crucifixe, o amabilis plagate, a quibus, quomodo, quandiu hoc dicetur tibi? A Deo scilicet Patre, cui factus es obediens usque ad mortem, mortem autem crucis, a sanctis angelis qui in te talem desiderant prospicere, ab hominibus qui tua salvati sunt confixione, cum inaestimabili affectu, cum inenarrabili admiratione per omnia dicetur tibi saecula, et interrogaberis: Quid sint plagae in medio manuum tuarum? Et dices, o vere innocens manibus, dices dictione quae exsuperat [Col. 0162D] omnem sensum: His plagatus sum in domo eorum, qui diligebant me. Abraham, Isaac, et Jacob, David et caeteri tales, Domine, dilexerunt te, sed domus eorum, domus genere, non fide, gens peccatrix, populusque gravis iniquitate, semen nequam, filii scelerati te odio habuerunt gratis, et sic plagaverunt te.

In hac etiam valle lacrymarum quoties, qualiter a dilectoribus tuis interrogatus es, aut interrogaris, dignantissime Jesu: Quid sint plagae in medio manuum tuarum? Enumerant hoc tibi martyria pro te plagatorum, mortificationes carnem suam cum vitiis et concupiscentiis pro te crucifigentium. In talibus apparet splendide, quia fortis est ut mors dilectio, dura sicut infernus aemulatio, dum videlicet illorum [Col. 0163A] in te charitatem nec aquae multae tentationum exstinguere, nec flumina tribulationum potuerint vel possint obruere.

Cum in illa igitur, ut prescripsi, residerem domo refugii, ecce advenit et chorus diversi sexus et aetatis mira quodammodo novitate floridus, modulatis vocibus decantans: Laudem dicite Deo nostro, omnes sancti ejus, et qui timetis Deum, pusilli et magni, quoniam regnavit Dominus Deus noster omnipotens; gaudeamus et exsultemus, demus gloriam ei. Ingressusque discubuit super pavimentum, et sicut qui nimio sole longique itineris labore confectus est, [Col. 0164A] limpida frigentis appetit aquae fluenta, ita sitienter ad crucifixi faciem plagasque intendebat. Hae etenim sanctis et dulcissima aeternae gratitudinis atque gratiarum actionis erunt commonitoria, erunt lampades ignis, nec non flammarum, quibus beato nimis incendio ignescant et flammescant instar seraphim, quando facie ad faciem contemplabuntur regem pacificum Salomonem verum in diademate, quo coronavit eum mater sua in die desponsionis illius, et in die laetitiae cordis ejus, Dominum, cujus ignis est in Sion et caminus ejus in Jerusalem.

Jam nunc, o philochriste, debitum munus exsequere, ut, quia retuli, pro quibus me benevolus exactor saepius compellabas, tu quoque referas, quae comperi a quibusdam te veraciter familiaribus didicisse.

«Honestam,» inquit, «vicissitudinem reposcis, nec amico debet subtrahi quidquam, quod habeat aedificationis materiam. Nec vero intendimus favori, sed compunctioni, lacrymarum quaerimus instrumenta, non levis jactantiolae argumenta, maxime cum duobus tantummodo nobis nostra loquamur familiaria, vel scribamus. Sunt etenim ut diversae facies, ita diversae hominum opiniones, dum quod alius aestimat bonum, alius opinetur malum. Talis objicere contra hujusmodi solet scholare illud:

Et illud Sapientis: multos errare fecerunt somnia, exciderunt sperantes in illis: quemadmodum dives etiam ille, qui notatur in Evangelio, propter promissa sibi per somnium longiora vivendi tempora destruxisse vetera et nova restruxisse et ampliasse messibus recondendis horrea, qui dum applauderet congestae quantitati, ac multorum epulas speraret luxuriamque annorum, in subitam mortem exturbatus perdidit, quod thesaurizavit, sui ipsius proditor dum ignorat, cui congregaret ea. Neque inficiamur, sed quod item scriptum est, magis apponimus: Somnia male facientium vanitas est, et sicut [Col. 0163D] parturientis cor tuum phantasias patitur (Eccli. XXXIV) ; tamen non dissimulantes, quod sequitur: Nisi ab Altissimo fuerit emissa visitatio (ibid.) Vanissimum quippe est aeque et stultissimum intendere somniorum phantasiis, quorum nec genera, nec formas, nec significantias, Pharaonis sapiens aliquis aut conjector, non regis Nabuchodonosor quisquam ariolus, non magus, non Chaldaeus, nec ipse quidem Muhamad Saracenorum propheta et deus, licet angelum Gabrielem suum culpaverit fuisse mysteriarchen, comprehendere, intepretari ad plenum potuisset. Tantus somniorum est acervus phantasticorum, ut Judaici Gomor superet infinite mensuram.

[Col. 0164B] Seponimus ejusmodi: eas commendamus solummodo, quae ad hos qui tribulato sunt corde et humiles spiritu, emittuntur ab Altissimo visitationes, qui super flumina Babylonis sedentes flent, dum recordantur Sion, qui fluctuantia et transcurrentia hujus saeculi confusione pleni ut adversa sic prospera deputantes fletui cum Apostolo dicunt: Non habemus hic manentem civitatem, sed futuram inquirimus (Hebr. XIII) , ubi gloriosae necnon stabilis in aeternum specula felicitatis est. Ad hanc utique non admittuntur illi, quos apud se non recte cogitantes nimiumque insipientes ita dicere quidam sapiens scribit: Exiguum est et cum taedio tempus vitae nostrae, et non erit refrigerium in fine hominis, et non est qui agnitus sit reversus ab inferis, quia ex nihilo [Col. 0164C] facti sumus, et post haec erimus tanquam non fuerimus. Umbrae enim transitus est tempus nostrum, et non est reversio finis nostri, quoniam consignata est, et nemo revertetur. Venite ergo et fruamur bonis quae sunt, et utamur creatura tanquam in juventute celeriter. Vino pretioso et unguentis nos impleamus, et non praetereat nos flos temporis. Coronemus nos rosis, antequam marcescant; nullum pratum sit, quod non praetereat luxuria nostra: nemo nostrum sit exsors luxuriae nostrae. Ubique relinquamus signa laetitiae, quoniam haec est pars nostra et haec est sors (Sap. II) .

Heu qualis sensus! Qualia moriturorum verba! Et quidnam si essent immortales? Sciunt et fatentur [Col. 0164D] se morituros, et tamen superbiendo ac desperando daemonibus se efficiunt pares. Ideo, ut ait Scriptura, examinati ad inferos descendunt, et quoniam non habent sapientiam, intereunt propter suam insipientiam (Baruch. III) , De qualibus et Salomon: Noli regibus, inquit, o Lamuel, noli regibus dare vinum, quia nullum secretum est, ubi regnat ebrietas, ne forte bibant et obliviscantur judiciorum et mutent causam filiorum pauperis. Date siceram moerentibus, et vinum his qui amaro sunt animo. Bibant et obliviscantur egestatis suae, et doloris non recordentur amplius (Prov. XXXI) . Non igitur qui coronantur rosis deliciarum, non qui flore lasciviunt juventutis, non qui vino pretioso et unguentis se implent et [Col. 0165A] luxuriis gaudent, tuum merentur vinum, o Lamuel, quod interpretatur in quo Deus, non hujusmodi reges, id est superbi, o Christe Deus homo, tui spiritus consolatione et mysticarum digni sunt notitia Scripturarum: quia nulla est ad loquendum sobrietas, ubi scientia inflatis, et poculo inanis gloriae debriatis deest ad aedificandum charitas. Profecto si biberent tales, obliviscerentur judiciorum, id est male judicarent de Scripturis, et mutarent causam filiorum pauperis, eas scilicet interpretarentur aliter, quam saluti expediret auditorum, quos tu pauper filios tibi ex aqua et Spiritu sancto regenerasti. Pauper, inquam, quia mitis et humilis corde: insuper qui non habueris in hoc mundo, ubi caput tuum reclinares, cum vulpes foveas habeant et aves [Col. 0165B] coeli nidos. Nam et propheticum de te hoc praeconium est: Non clamabit neque accipiet personam, nec audietur foris vox ejus, calamum quassatum non conteret, et linum fumigans non exstinguet; in veritate educet judicium, non erit tristis neque turbulentus (Isa. IV) . Tibi ergo competit, o Lamuel juste, tibi competit respicere ad pauperculos et contritos spiritu, et trementes sermones tuos, et dare siceram moerentibus, et vinum his qui amaro sunt animo, quatenus illis aperias sensum, o clavis David, ut intelligant Scripturas, et ita bibentes de spiritu tuo, videlicet singulari et incomparabili vino nunc interim consolentur ex parte, donec veniat, quod perfectum est, quando absterges omnem lacrymam ab [Col. 0165C] oculis eorum, et dulcedine reficies tuae visionis.

Jam vero tibi referam, mi frater, quod quaesieras. Moerens et amaro erat animo quidam pauperculus, atque inter orationum suspiria, compunctionumque lacrymas Spiritus sancti praecordialiter frequentabat invocationem. Hic vespere quodam se in lectulo quieturus, composuerat. Adfuit pia ejusdem Paracleti inspiratio, dulcique attractu soporatum excitavit. Ille precibus instabat affectuosis, donec iterum soporaretur.

Secundo vis divina fortior quam prius ac dulcior somnolentum concussit, veluti admoneret illum vigilare et orare. Sex itaque vicibus hoc actum est, cum vice septima idem frater in nostro repente [Col. 0165D] monasterio se invenit ante altare S. Benedicti. Et volens certius experiri, utrum in spiritu tantum, an et in corpore illic esset, attrectabat seipsum, atque palpando discutiebat, et dextera manu pelliculam sinistrae manus suspendens non minimum mirabatur, cum fores monasterii clausae essent, quomodo verum et palpabile corpus eo intulisset, dum veste insuper, quam vadens dormitum exuerat, sese adverteret indutum. Curiosos nihilominus circumferebat oculos ad lucernas, quae per monasterium ardebant, et alias clare, alias sub obscure notabat lucere.

Propterea quod intendisset versus occidentem, vidit ad introitum chori secus altarium Sanctae Mariae Magdalenae quemdam quasi monachum stantem. [Col. 0166A] Signaculo sanctae crucis frontem, oculos pectusque signavit, ne aliquod forte phantasma esset. Attamen qui videbatur, nec cessit loco, nec signum vitale exhorruit. Tum Spiritui sancto frater confidens ivit ad illum et dicendo psalmum LXVI: Deus misereatur nostri et benedicat nobis; ut enim scriptum est: Omnis sermo Dei ignitus clypeus est sperantibus in se (Nahum. II) , juxta constitit, intendebatque omnino ad faciem illius. Quam cum haberet gravissimo quasi pondere cum toto capite suppressam et obvelatam, videre non potuit. Interrogavit tamen quis esset? ille tacuit. Adjuravit eum per tremendum nomen sanctae et individuae Trinitatis. Dum reticeret, adjuravit secundo, tertio et quarto: exigere nihil potuit. Unde mirabatur admodum [Col. 0166B] et reputabat sine causa non esse maxima, quod ne nutum quidem ab illo aliquem sic adjurato extorquere posset, nisi quod importabili quodam, ut dixi pondere illum desuper premi et arctari perpendebat, ideoque sui forsitan non haberet potestatem, cum et illud se offerret menti: Iniquitates meae supergressae sunt caput meum; sicut onus grave gravatae sunt super me (Psal. XXXVII) . Erat autem nigro ac veluti exusto colore et nullis parentibus membrorum lineamentis spiritus magis videbatur esse quam corpus.

Sed noscendi fervens curiositate praedictus frater quintam ingessit denuo adjurationem, cujus ille efficaciam etenim jam ferre non valens quasi plurimum [Col. 0166C] gravatus se in pavimentum dedit. Submisit se etiam frater ac propius sedit, complectique illum ac tenere cogitabat. Quod ille dum praesensisset, quamdam quasi manum exeruit, atque manui sinistrae fratris supposuit. Sed eum gravare nolens citius retraxit. Ardebat etenim velut ferrum candens. Quin etiam levavit modice caput, tristeque nimis et grave suspirium emisit. Intellexit jam tandem frater, quis esset, intellexit doloris causas. Atque cum prae nimia compassione et tristitia coepisset anima et totis fremere membris, quo nescit modo vel ordine in suo iterum se lectulo invenit. Neque exciderunt ei quae viderat et intellexerat, sed quasi potatus vino compunctionis, vino amaritudinis atque contritionis [Col. 0166D] assidue versabat animo, quanta districtione, quibus post mortem angustiis expendantur animae, in carne carnaliter quae vixerint.

O quam levius est hic poenitere quam ibi! quomodo illic uruntur, qui carnalium istic corruptelarum ustiones minus exstinxerint! Quapropter timorato cuique cum Helia, qui interpretatur fortis Dominus, mons Carmeli ascendendus est, qui ex Hebraeo mollem sive tenellum sonat, quatenus cum eodem propheta ut corpore sic mente acclinis, fortem Dominum forti humilitate imploret, ut imbre sancti Spiritus septiformis arentem pectoris sui terram irriget, quo mollitus cum beato Job (cap. XXIII) dicere possit: Deus mollivit cor meum. Itemque instar [Col. 0167A] David manu fortis pia in Deum ac proximum mansuescat teneritudine, qui pro summa humilis atque patientis animae praerogativa scribitur fuisse quasi tenerrimus ligni vermiculus (II Reg. XXIII) . Nam et patriarcha Jacob pari virtute fortis contra Dominum fuit sicut de illo propheta: In fortitudine, inquit, sua directus est cum Angelo et invaluit ad angelum et confortatus est, flevit et rogavit eum (Ose. XII) .

Illud praeterea volo Salomonicum, amice, recolas: Aufer rubiginem de argento et egredietur vas purissimum (Prov. XXV) . Docilis quippe animus nulla dubietatis debet rubigine obscurari, ut vacillet ullo modo super his, quae in sacro memorantur eloquio, sed venerabilibus fidem gestis adhibere, venerari [Col. 0167B] mysteria, etsi humano nequeant sensu comprehendi. Etenim licet scriptum sit: Non erigas oculos tuos ad opes quas habere non potes, quia facient sibi pennas quasi aquilae, et volabunt in coelum (Prov. XXIII) ; tamen curiosi quidam disquirere non verentur et scrutari, quomodo corpus Dominicum si verum et palpabile fuit, procedere in ortum clauso matris utero potuit, clauso item resurgere sepulcro, clausis ad discipulos intrare januis. Sed deficiunt improbo scrutantes scrutinio, non attendentes quoniam sicut qui mel comedit multum, non est ei bonum; sic qui scrutator est majestatis, opprimetur a gloria (Prov. XXV) , illius etenim, apud quem non est impossibile omne verbum, quando capiant ad plenum mirabilia, dum aquilae coelestes illae, dum superni [Col. 0167C] spiritus sive potestates in aspectu summi verique solis irreverberatos figentes contemplationis oculos faciei ejus altitudini, seu profunditati arcanorum ejus vacabunt quidem, sed finetenus et usquequaque non apprehendent, non explebuntur aut visu aut satie perpetuis saeculorum saeculis?

Opificis opes Trinitatis tantae sunt, ut non valeant exhauriri. Quasi vero terreni homines omnium saltem, quae vel in terris gignuntur vel in aquis, rerum naturas concludere sensu, assequi sufficiant tractatu. Nihil est autem in rebus tam animatis quam inanimatis mirabile, quod universalis non fecerit auctor incomprehensibiliter, infinite, incomparabiliter, ipse idem mirabilior, qui juxta Psalmistam: Omnia, [Col. 0167D] quaecunque voluit, fecit in coelo et in terra, in mari et in omnibus abyssis (Psal. CXIII) . Ad ejusmodi nimirum quisquis pure attenderit, et in Scripturis quae leguntur, veritatis opera Dei pio pectore scrutatus fuerit, esse facillimum Omnipotenti fatebitur hoc cuicunque vel omnino praestitisse, ut solido et palpabili corpore clausa quaelibet atque obserata potuerit penetrare. Igitur quod comprehendere quis non potest, credat per fidei sinceritatem, meriti acquirat claritatem, quemadmodum et praeclarus ille Latinorum Chrysostomus papa Gregorius: Operatio, ait, divina, si ratione comprehenditur, non est admirabilis, nec fides habet meritum, cui humana ratio praebet experimentum.

Quippe hoc etiam sedulitati tuae tam benevolae non abscondam, quod frater quispiam, dum in Nativitate Sanctae Dei Genitricis matutinalihus interesset, vigiliis, et decantaretur responsorium illud: Super salutem et omnem pulchritudinem electa es a Domino, etc., sensit aliquem dignitatis sidere cominus astitisse et manum injecisse et cor illius apprehendisse, nec non amicabili prorsus contrectatione aliquandiu conversasse, ita ut ex dulcedine et vi tam melliflui contactus ille idem, qui paululum dormitabat, evigilaret, viditque illam se protinus retrahentem solidi esse corporis manum, nec non lactei, ut est purissimum ebur, candoris, in memoriam veniente illo apud Cantica canticorum [Col. 0168B] sponsae dicto: Dilectus meus misit manum suam per foramen, et venter meus intremuit ad tactum ejus (Cant. V) . Et quidem frater ille quomodo ad talem tactum intremuerit, non est inexperto dicibile, cum fuerit experto vix tolerabile, et Deo maxime soli pateat, quomodo per inconscissas vestes, per integrae carnis pectus divinae soliditatis manus cor tenere humanum complectique valeat.

Verum equidem non minus fuerit et illud, quod idem ipse, dum aliquando secum revolveret illa de Dominica Incarnatione dicta: Qui in coelis secundum deitatem in sinu est Patris, et in terris secundum corporis susceptionem in sinu est Matris; et totus apud Patrem, et totus in Virgine; revolveret, inquam, non dubitans, imo admirans et lacrymis se exercens [Col. 0168C] super tam omnipotenti, tam clementi mirificentia, subito se vidit ante imaginem ipsius admirandae Virginis, quae in lapide sculpta, gestet in gremio et quasi ablactet illum Dei suumque unigenitum ac primogenitum, ubi quoque subterius in superliminari scilicet contigui oratorii sculpta est manus Domini, quae illuc intrantes benedicere videatur, sculptis etiam hinc et inde duobus sanctis cum suis brevibus, uno, id est, Jacob pronuntiante: Hic domus Dei est et porta coeli (Gen. XXVIII) ; altero, id est, Ezechiele (cap. III) : Benedicta gloria Domini de loco sancto suo. Cum itaque ibi assisteret memoratus frater, visum sibi est, quod imagines illae vitali ac florido spirarent mirabiliter vigore. Qui [Col. 0168D] pro respectu sancti Spiritus septiformis procidens et adorans septies, ad gloriosam Dei Genitricem septies item iteravit angelicae salutationis illud Ave splendidissimum. Demissaque ad eum manus Domini apprehendit cor ejus, et aliquanta detinuit mora mirabili revera effectu atque ineffabili, cum eadem manus tota et integra remansisse in superliminari videretur supra, eademque nihilominus tota et integra cor fratris teneret infra. Magnus itaque Dominus suo per se parvulo ita satisfecit, per se docuit magnus vere et laudabilis nimis Deus, qui facit magna et incomprehensibilia et mirabilia quorum non est numerus.

Talia, o amice, non illusoria, non esse destructoria credo, cum ad aedificationem, et divinum potius [Col. 0169A] amorem sint accommoda et ad consolationem animae luctum et tristitiam pro incolatu suo habenti constructoria. Nam juxta Ecclesiasten (cap. VII) : Cor sapientium, ubi tristitia est; cor stultorum ubi laetitia. Quis namque sapiens, quis futurae in judicio Christi memor discussionis non lugeat et tristetur, sed rideat et laetetur? Stultorum est in ista valle lacrymarum laetari, quibus miseria videtur risum deputare errorem, et gaudio dicere: Quid frustra deciperis? quinimo, ut jubet apostolus (Jacob. IV) , miseri simus nostras lugendo et plorando miserias, risum convertamus in luctum, et gaudium in moerorem. Humiliemur in conspectu Domini, ut in die mortuorum beata nos resurrectione exaltet, verusque Isaac vero tunc impleat risu os nostrum, et labia nostra [Col. 0169B] jubilo.

Ipse et quidem risu desiderabili aliquando laetificavit animam sui cujusdam servuli. Hic diaconus cum esset, fieri sacerdos a suis interdum praelatis monebatur. Sed se vita minus idoneum instanter asserebat et viribus. Quia igitur David exemplo vilis erat et humilis in oculis suis, sedulo retractans illud Apostoli: Nec quisquam sumit sibi honorem, sed qui vocatur a Deo tanquam Aaron (Hebr. V) , ille qui in altis habitat et humilia respicit in coelo et in terra, suum aliquatenus super hoc beneplacitum praeostendit. Continere lacrymas, mi frater, jam non valeo.

Nam incomparabilis, nam singulariae ⁜ (10) dignationis [Col. 0169C] Christus Dominus suo illi minimo per visum apparuit, cum ipsa, in qua vivus pendere videbatur, cruce occurrens in Ecclesia, nempe Spiritu vehementi eamdem mirabiliter crucem agente et promovente. Propitia crucifixo facies erat et modesta nimis, totum corpus veluti ebur candidissimum atque purissimum, ut tali specie castitatis placere innueret sibi munditiam, qui jussisset utique per prophetam: Mundamini, qui fertis vasa Domini (Isa. LII) . Elephantem quippe, hoc genus ossis unde provenit, animal esse frigidissimum, ac proinde castissimum commendant physici. Habet quin etiam cum dracone et serpentibus juges inimicitias, ut artifici Deo suam sic accommodet naturam, de quo scriptum est: Super aspidem et basiliscum ambulabis, et conculcabis leonem et draconem [Col. 0169D] (Psal. XC) . Sane virga Moysi et virga Dei versa in colubrum magorum devoravit Aegyptiorum ex virgis colubros, et serpens aeneus a Moyse pro signo positus, atque exaltatus in deserto serpentium medebatur plagis ac morsibus ignitorum, dum in se aspicientibus percussis vitam reformaret atque salutem.

Et quidem hoc in tui figuram contingebat illis, o Jesu Christe, qui descendens de coelis missus ab arce [Col. 0170A] Patris in terra visus es, et cum hominibus conversatus, serpens factus, id est homo humilis, nimirum qui de te ipso ita senseris: Ego autem sum vermis et non homo (Psal. XXI) ; serpens, sed sine veneno alicujus omnino peccati; serpens, inquam, aeneus, id est sonorus, quia Verbum es Dei Patris per quem omnia facta sunt; aeneus, quia solidus et firmus, cum pedes tui similes sint aurichalco sicut in camino ardenti, cruraque tua columnae marmoreae, quae fundatae sunt super bases aureas. Quis enim te rectior, quis clarior, quis purior, cum non sit iniquitas in te? Tui omnes cogitatus, tui omnes actus, verbaque omnia super rectissimas et purissimas bases consiliorum sanctae Trinitatis fundata sunt. Tu ergo, posteaquam ascendisti in palmam [Col. 0170B] crucis, et victor apprehendisti fructus ejus, utique fructus redemptionis atque salvationis humanae sanguinem de manibus et pedibus tuis emittendo, sanguinem et aquam de latere tuo, exstinctus est ad vitam per mortem tuam praedestinatis flammeus ille gladius atque versatilis, et sistere jussus ad custodiendam viam ligni vitae, cum cherubim ante paradisum antea collocatus, ad quem primum vinctos triumphaliter tuos intromisisti, quos in ipso testamenti tui sanguine tunc emiseras de lacu, in quo non est aqua, cum ibi quidem sit fletus et stridor dentium, sed absque venia.

Praememorato denique fratri arridere, et quod tremens nimium dico, dare osculum dignatus es, dum crux eadem tua hunc aureis exaratum litteris [Col. 0170C] praeferret titulum:

Siquidem obtulisti et quotidie pro nobis offers teipsum Patri per Spiritum sanctum in odorem suavitatis idem ipse et hostia et offerens, ut singulari privilegio, principali jure appellatus sis a Deo Pontifex juxta ordinem Melchisedech, qui pane et vino tam venerabile initiavit primus sacrificium. Parasti proinde et tu in conspectu nostro mensam adversus eos qui tribulant nos, corporis et sanguinis tui salvifica in sancto altari sacramenta, quae serpentes cohibeant ignitos a nobis, tartareae scilicet ministros exustionis daemones, vitiorum incentores. Et [Col. 0170D] quia peccantes medicina semper egemus, hanc pro peccatis medicinam semper habemus, quam veteratis, quae secundum Aaron erant, sacrificiis aeternaliter statuisti, o exorande Melchisedech, quia rex justitiae; o propitiabilis rex Salem, id est pacis, quandoquidem pacificasti per sanguinem crucis tuae, sive quae in terris, sive quae in coelis sunt, solus maxime potens compati infirmitatibus nostris.

Quoniam non est nomen aliud sub coelo datum hominibus, in quo oporteat nos salvos fieri, quam nomen Patris et Filii et Spiritus sancti (Act. IV) , hoc venerabiliter amplecti, frequentare omnimodis, o Philochriste, debemus. Proinde et ternarius nobis numerus pluris habendus est, quatenus fratrem istum, qui nostro tertius interesse luctui et communicare lacrymis jampridem exoptat, grate admittamus, cum certe noveris scriptum: Funiculus triplex difficile rumpitur (Eccle. IV) . Et: Frater qui adjuvatur a fratre quasi civitas firma (Prov. XVIII) . Est quippe idoneus fraternos hortatibus adjuvare animos, piisque relatibus quibusdam velut machinis firmare pectorum munitionem.

[Col. 0171B] Aegre, inquit, habeo me multo inferius nosse et valere, quam ut vestrum adaequem desiderium, inquisitioni satisfaciam. Etenim secundum illud evangelicum: Si oculus tuus simplex fuerit, totum corpus tuum lucidum erit (Luc. XI) , ad Deum vestra intentio est, atque columbina ideo simplicitate nil aliud quam compunctionis monimenta, quam lacrymarum incitamenta quaeritis, quibus veluti quodam nitro mundificari interior solet homo. Igitur pro similitudine sedentis asino Axae bruti atque irrationabiles sunt motus subjugandi, quae dum claudicans sive factura interpretetur, ne vitiis claudicemus, appingit suo nomine, imo quales, ad quid etiam facti simus sedulo attendamus. Propterea, secundum clamantis in [Col. 0171C] deserto vocem paremus viam Domini, rectas faciamus semitas ejus ad patrem Caleph, qui cor omnium interpretatur, patrem videlicet illum, qui cor habet disponendi omnia, suspirando, ut det nobis irriguum superius et irriguum inferius, lacrymas ob amorem superorum, lacrymas ob timorem inferorum.

Quanquam clareat satis tam faustae possessionis jam vos accolas esse, mi fratres, quatenus non inepte arrogem in vobis, quod per prophetam Dominus: Pactum, inquit, meum cum Levi fuit vitae et pacis, et dedi ei timorem et timuit me, et a facie nominis mei pavebat (Malach. II) . Siquidem pavetis non tantum quoniam morituri estis, hoc enim omnibus commune est viventibus, verum post mortem quam habituri sortem sitis, quoniam penitus ignoratis, ad [Col. 0171D] exemplum justi Job, qui quasi tumentes super se fluctus timuerit Deum, conjicio ex vestris luctibus et vos timere et a facie nominis ejus pavere, qui ad judicandum venturus est in nube cum potestate magna et majestate, quando etiam virtutes coelorum movebuntur, cum statu et ordine rerum horrifice prius atque intolerabiliter mutato et concusso fuerint signa in sole, et luna, et stellis, et in terris pressura gentium prae confusione sonitus maris et fluctuum, arescentibus hominibus prae timore et exspectatione, quae supervenerint universo orbi (Luc. XXI) ; quando, inquam, recedet coelum quasi liber involutus, et omnis [Col. 0172A] mons et insulae de locis suis movebuntur, quando reges terrae et principes, et tribuni, et divites, et fortes, et omnis servus et liber abscondent se in speluncis et petris montium, et dicent montibus et petris: Cadite super nos et abscondite nos a facie sedentis super thronum et ab ira Agni quoniam venit dies magnus irae ipsorum, et quis poterit stare? (Apoc. VI.)

Super quibus allegorice licet tractent aliqui doctorum, tamen et historice competenter intelligi possunt, quod tantum chaos, tantae sint futurae aeris terrarumque demutationes, ut a suis omnia et locis et naturis emigrasse videantur, ac nimio timore attoniti et tanquam ebrii diffugiant et latebras quaerant errabundi homines. Diem tam terribilem Sophonias etiam propheta exprimere intendit: Juxta [Col. 0172B] est, inquiens, dies Domini magnus, juxta est et velox nimis. Vox diei Domini amara, tribulabitur ibi fortis, dies irae dies illa, dies tribulationis et angustiae, dies calamitatis et miseriae, dies tenebrarum et caliginis, dies nebulae et turbinis, dies tubae et clangoris super civitates munitas, et super angulos excelsos. Et tribulabo homines, et ambulabunt ut caeci, quia Domino peccaverunt (Sophon. I) .

Consonant huic et apud Matthaeum evangelistam Domini dicta: Vae praegnantibus et nutrientibus in diebus illis: erit enim tunc tribulatio magna, qualis non fuit ab initio mundi usque modo, neque fiet: et nisi breviati fuissent dies illi, non fieret salva omnis caro; sed propter electos breviabuntur dies illi. Statim [Col. 0172C] autem post tribulationem dierum illorum sol obscurabitur, et luna non dabit lumen suum, et stellae cadent de coelo, et virtutes coelorum commovebuntur. Et tunc apparebit signum Filii hominis in coelo. Sicut enim fulgur exit ab oriente et paret usque in occidentem, ita erit et adventus Filii hominis. Et tunc plangent omnes tribus terrae et videbunt Filium hominis in nubibus coeli cum virtute multa et majestate. Et mittet angelos suos cum tuba et voce magna, et congregabunt electos ejus a quatuor ventis, a summis coelorum usque ad terminos eorum (Matth. XXIV) . Itidem et in Apocalypsi Joannes: Ecce venit cum nubibus, et videbit eum omnis oculus, et qui eum pupugerunt; et plangent se super eum omnes tribus terrae: etiam. Amen (Apoc. I) .

[Col. 0172D] Et quidem tam insolitorum ostenta mirabilium in visione nocturna cuidam praefigurata sunt. Videbat etenim, quod veniret Filius hominis ad judicandum vivos et mortuos, quemadmodum et Psalmista: Deus, inquit, manifeste veniet, Deus noster et non silebit, ignis in conspectu ejus exardescet, et in circuitu ejus tempestas valida (Psal. XLIX) . Faciem ejus qualiter reformidarent impii, qualiter profugerent et latere vellent, dum nullatenus valerent, qua desperatione extabescerent, ipse item in spiritu praevidens: Exsurgat Deus, ait, et dissipentur inimici ejus, et fugiant, qui oderunt eum a facie ejus, sicut [Col. 0173A] deficit fumus, deficiant, sicut fluit cera a facie ignis, sic pereant peccatores a facie Dei (Psal. LXVII) .

Praeterea unum e fratribus nostris negligentius se gerentem subitanee et improvise contigit vita decedere heu expertum, quod in Apocalypsi legitur (cap. III) : Si non vigilaveris, veniam tanquam fur, et nescies qua hora veniam ad te. Hic cuidam religioso per visum apparuit, et interroganti quomodo circa se ageretur: aspera, inquit, et luctuosa quamvis laborem poenitentia, nihil tamen me gravius angit, nihil amarius terret quam recordatio illius in reprobos animadversionis: Discedite a me, maledicti, in ignem aeternum qui paratus est diabolo et angelis ejus (Matth. XXV) . Unde per tam tremendum te [Col. 0173B] judicem contestor, ut pro meis ores intente miseriis et tu ipse esto vigilans, atque memora semper, quoniam in memoria aeterna erit justus, ab auditione mala non timebit (Psal. CXI) .

Hanc igitur auditionem malam, auditionem, o amici, tam desolabilem sic audiamus interim ex Evangelio, quatenus ab ea non timeamus in judicio. Legationem mittamus ad tantum Regem, dum adhuc longe agit, dum sui remoratur impetum adventus, atque rogemus ea quae pacis sunt. Nam, etsi decem millium suffragetur copia nobis, formidabile tamen est congredi cum illo, qui cum viginti millibus occurrat illi, maxime Deo et homini, Domino virtutum, Regi gloriae, qui suo facile duplo nostrum atterere simplum possit, dum et Job dicat, ille Dei [Col. 0173C] quoque testimonio vir simplex et rectus ac timens Deum et recedens a malo: Vere scio, quod non justificetur homo compositus Deo, si voluerit contendere cum eo, non poterit ei respondere unum pro mille: sapiens corde est, et fortis robore, quis resistit ei et pacem habuit? (Job IX.) Siquidem et prophetarum clarissimus Isaias (cap. LXIV) : Facti sumus, ait, ut immundus omnes nos, quasi pannus menstruatae universae justitiae nostrae, et cecidimus quasi folium universi, et iniquitates nostrae quasi ventus abstulerunt nos. Si autem tales justitiae nostrae, igitur quales injustitiae?

Quamobrem, mi fratres, pacificae legationis praemittamus obsides, pretiosa scilicet auri, thuris et [Col. 0173D] myrrhae munera, aurum regi, nosmetipsos ad regulam institutorum ipsius auream regendo: thus Deo in ara nos compunctionis sacrificantes, quia sacrificium Deo spiritus contribulatus, cor contritum et humiliatum Deus non despiciet; myrrham, ut semper mortificationem Jesu in corpore nostro circumferamus, ut et vita Jesu in corporibus nostris manifestetur. Juxta Ecclesiasten (cap. IX) , inquam, omni tempore sint vestimenta nostra candida, et oleum de capite nostro non deficiat, ut niveae castitatis nos jugiter adornent lilia, et olivae coelestis oleum, id est Spiritus sancti unctio interioris caput hominis, id est cor nostrum impinguet. Etenim sensu apostolico ita renovati spiritu mentis nostrae, et induti novum hominem, qui secundum Deum [Col. 0174A] creatus est in justitia et sanctitate veritatis, cum veste nuptiali ad verae incorruptionis nuptias intrare merebimur, quas fecit Filio suo summus ille Rex, coeli ac terrae principatum tenens, et agni comedendo paschalis carnes sanguinemque bibendo, mortiferum Aegypti percussorem non verebimur, sed vitae reservabimur aeternae illo Domini promisso: Qui manducat meam carnem, et bibit meum sanguinem, habet vitam aeternam, et ego resuscitabo eum in novissimo die (Joan. VI) . Hoc siquidem mirae ineffabilisque mysterium efficaciae, qua cum Deo dii efficimur, qua Christo concorporamur, quemadmodum et ipse asserit: Qui manducat meam carnem et bibit meum sanguinem, in me manet et ego in illo; sicut misit me vivens Pater, et ego vivo propter Patrem, [Col. 0174B] et qui manducat me, vivet et ipse propter me (ibid.) . Unica vere et appetenda nimis portio, qua digne participans regem venturum habebit procul dubio pacatum, atque secundum nomen Levi timoratis addetur illis, de quibus scriptum est: Vobis autem timentibus nomen meum orietur sol justitiae.

Et ob vestrum utique profectum rem vobis referam, fratres, quam didici nostro cuidam aliquando familiari accidisse. Sacerdos erat et sacri ministerium altaris ut desiderium, sic habebat etiam usum exsequi, pie ac fideliter frequentans memoria illam Ecclesiae ad Deum supplicationem: Concede nobis haec, quaesumus, Domine, frequentare mysteria, quia, quoties hujus hostiae commemoratio celebratur, opus [Col. 0174C] nostrae redemptionis exercetur.

Quodam igitur mane opus exercebat tam desiderabile, cum infra canonem, scilicet dum corpus et sanguinem jam consecrasset Dominicum, repente modo, quem assequi dicendo minime possum, tam spiritualibus quam corporalibus oculis coram se vidit puerum in cruce pendentem, de cujus latere ac si vulnerato stillarent sanguis et aqua in calicem. Dum vero ad Dominicam venisset orationem, visione subito immutata eumdem puerum non jam in cruce pendere, sed in solio contemplatus est majestatis residere juxta illud apostolicum: Videmus Jesum propter passionem mortis gloria et honore coronatum (Rom. II) . Itaque illa sumenti sacramenta [Col. 0174D] qualiter in palato cordis vel oris tunc sapuerint, supra me est; novit ipse, cui taliter concessum sit gustare et videre, quoniam suavis est Dominus.

Vos autem quomodo accipiatis, quae dicuntur, quomodo sapiant vobis, produnt lacrymae, quas deducunt oculi vestri, dum et versiculum recolatis illum: Cibavit eos ex adipe frumenti, et de petra melle saturavit eos (Psal. LXXX) ; et quod granum frumenti cadens in terram mortuum fuerit, multumque fructum attulerit. Hujus adipe cibari, videlicet Christi corpore et sanguine ad sanctum altare saginari, de petra melle saturari, verbo scilicet Dei animae ventrem adimplere votivum atque praecipuum habetis, quemadmodum est illud Psalmistae: Quam dulcia faucibus meis eloquia tua, [Col. 0175A] Domine, super mel et favum ori meo! (Psal. CXVIII.)

Et quidem tales munere jam divino estis, quibus lacte opus non sit; sed solido cibo, quandoquidem circa sanctarum versamini Scripturarum limpidissimos fontes, simplicisque et candidae mentis oculos ad illud intenditis de Canticis canticorum (cap. V) : Oculi ejus sicut columbae super rivulos aquarum, quae lacte sunt lotae et resident juxta fluenta plenissima. Idcirco et clarius videtis hanc typicasse petram, Christum scilicet, illam, quae a Moyse virga bis percussa est; silicem, de qua egressae sunt aquae largissimae, ita ut biberet populus et jumenta, quoniam ex eodem Christo bis percusso, id est et cum viveret, cruci affixo, et cum jam mortuus esset, a milite lanceato, profluxerunt sanguinis et aquae sacramenta [Col. 0175B] et abundantissima donorum Spiritu sancti fluenta.

Sed ut venerabile, sic et jam praecordiale mihi est ad tantam percussionem cor et linguam excitare, secundum quod fidelis anima commonetur: Surge, amica mea, speciosa mea et veni, columba mea in foraminibus petrae, in caverna maceriae (Cant. II) . Bis utique percussus est Christus, videlicet tam passione exteriori quam angustia interiori: Tristis namque est, ait, anima mea usque ad mortem (Matth. XXVI) . Et: Coepit pavere et taedere (Marc. XIV) , et factus est sudor ejus sicut guttae sanguinis decurrentis in terram (Luc. XXII) . Nihilominus vero se suggerit, quod ad Eliam vidua dixit Sarepthena: En colligo duo ligna (III Reg. XVII) , quae procul dubio crucem duobus compactam lignis mysticaverunt, in [Col. 0175C] quibus tam in latum Christus quam in longum distentus, quia et in manibus confixionem et in pedibus tulit, bis fuisse percussus serio dicatur.

Denique, et veritatis evangelicae lucernam pedibus nostrae intentionis adhibeamus, atque lucidius patebit, quod ille Job verus, ille vir dolorum et sciens infirmitatem, qui vere languores nostros tulit et dolores nostros portavit, bis percussus sit, quoniam et linguis Judaeorum crucifixus est hora tertia, et manibus militum hora sexta. Igitur secundum quadrangulam crucis formam, ex qua orbi quadrifido verae et perpetuae cum Deo pacis beneficia provenerunt, quatuor vobis sensus proposui, quibus me vestros in compunctionem percussisse animos ipse dederit, de quo dicit Pater: Propter scelus populi [Col. 0175D] mei percussi eum (Isa. LIII) . Exinde sancito in nomine Patris et Filii et Spiritu sancti baptismate impletum est propheticum illud: Erit fons patens domui David et habitantibus Jerusalem in ablutionem peccatoris et menstruatae (Zach. XIII) . Et illud Dominicum: Qui sitit, veniat ad me et bibat. Qui credit in me, sicut dicit Scriptura, flumina de ventre ejus fluent aquae vivae: hoc autem dixit de Spiritu, quem accepturi erant credentes in eum (Joan. VII) .

Porro, quoniam tantae majestatis, scilicet sanctae Trinitatis nunc opportune mentio intervenit, et vos tertii hujus libelli frontem signastis hoc nomine, quaedam memorabilia nobis et pia inde referam.

[Col. 0176A] Istius quidam nominis jugem memoriam habebat, tanto que affectu et lacrymis frequentabat invocando, et nocturnum sive diurnum ei psallentium privatim dependendo, ut interdum non in corde solum, sed etiam in ore divinum quemdam sentiret gustum favo mellis dulciorem. Triumphale nomen! Invisibilis virtus, cui resistere nil potest adversi, quippe ut scriptum est: Turris fortissima nomen Domini, ad eam currit justus, et exaltabitur. Substantia divitis urbs roboris ejus, et quasi murus validus circumdans eum (Prov. XVIII) . Nec enim minus alta, minus munita est a turre David, quae aedificata est cum propugnaculis; quin et mille clypei pendent ex ea, omnis armatura fortium (Cant. IV) . Si ad turrim vero spectemus Libani, quae respicit contra Damascum, aeque [Col. 0176B] et ista praedicabilis est. Nam despicit fortem armatum, scilicet diabolum, qui secundum nomen Damasci quod interpretatur sanguinis populum, semper sanguinem, id est mortem sitit animarum.

Itaque, dum candidationi, quod interpretari Libanum nostis, dum animae et corporis studeret puritati frater ille, per nocturnam quietem se vidit positum in quadam ecclesia, cujus sanctuarium mira lux, mirus odor respergeret. Ibi siquidem sancta Trinitas throno residebat aureo plus nimium auro et ipsa obrizo resplendens, quod, quia praeclare obradiet, omen accepit. Quam dum adoraret, dum se in gratiarum actiones totum effunderet, repente in se ipsum rediit, ut crederet magis per mentis excessum quam per somnium se hoc vidisse.

[Col. 0176C] Neque frivolum sit sanctam Trinitatem hac in specie visam, quandoquidem in Canticis canticorum (cap. V) : Ecclesia caput Christi, videlicet Divinitatem, aurum esse optimum praedicet, eo intuitu, quod cunctis hoc metallum pretiosus metallis et appetibilius sit.

Etiam hic ipse tantam denuo vidit majestatem super altare quoddam, ante quod saepius ac devotius orare solebat, verum habitu dissimili. Nam quemadmodum in Daniele vel in Apocalypsi legitur, divinitatis antiquitas ex candoris albitudine insinuabatur, dum Patris vestimentum esset quasi nix candidum, et capilli capitis ejus quasi lana munda. Eadem specie et sanctus florebat Spiritus. Horum medius pendebat in cruce Filius mirabili quodam [Col. 0176D] atque ineffabili modo et novus parens et vetus, dum caput etiam ejus et capilli essent tanquam lana alba, et tanquam nix. Procidens ergo tam reverendae majestati adorabat et benedicebat, illud gratiarum actionis ter iterans: Tibi laus, tibi gloria, tibi gratiarum actio, o beata et benedicta et gloriosa Trinitas Pater et Filius, et Spiritus sanctus, sentiebatque dulcissima se a Spiritu sancto aspiratione dignari, quae aspiratio, mi fratres, tam vehemens interdum ac fortis esse solet, ut nisi fortissimus ipse aspirator animam, cui aspirat, sustentet, dissolvatur et quasi liquefiat. Si mundum invenerit pectus, si exercitatam compunctione et lacrymis, nec non piis actibus mentem, lenis ac dulcis sentitur, suique amoris gratia perfundit et lumine. Si alicujus vero peccati [Col. 0177A] seu negligentiae sordes insederint, se exhibet severiorem, dum vi quadam acriori et ardore excoquat ipsum, quod displicet.

Caeterum, praedictus frater quomodo tam adorabilem tertio majestatem viderit, nunc reticebo, quia intimus hic noster in opusculo, cujus est titulus, Triumphale Bulonicum, hoc retulit. Supersedebo et aliis quibusdam, quae in suis eum opusculis passim scriptitasse novimus. Ignota requiritis, dicam quae novi breviter. O quam felix, quam beatus, qui Spiritus sancti gratiam, attactum, dulcedinem bene vivendo meruerit! Sive vigilans, sive dormiens ille tutus est, sensus habens illuminatos, et disciplinatae mentis et oris modestiam. Heu! quam infelix, quam miser, qui spiritu maligno possidetur et agitur! [Col. 0177B] Videre talem, et audire nimii est horroris, velut cuidam occurri aliquando, in quo exhorruissetis Virgilianum illud de quadam arreptitia, cui non vultus, non color unus, non comptae mansere comae, sed corpus anhelum et fera corda tument, majorque videri nec mortale sonans.

Denique, frater quidam infirmatus magnopere cupiebat dissolvi et cum Christo esse, tota sanitatis suae tempora in conversatione exigens bona et precibus instans et lacrymis, quatenus hoc mereretur. Ad medium fere tempus cujusdam noctis quodammodo suum extra corpus spiritum persensit profecturum ad Judicis tribunal. Nec defuerunt daemones; instar vulturum parabant irruere, proficiscentem [Col. 0177C] insequi. Eorum aspectu tartareo pavefactus ille sicut ovicula inter lupos exposita, anxiari admodum coepit, cum repente iterum se in corpore invenit. Itaque expertus, quam difficilis, quam districta profectio sit illa, moerore quam aegritudine magis gravabatur. Sequentis vero ad vesperum diei cum jaceret in animo Deum suspenso, assistere coram se vidit duos coelites gloriosos, sanctum scilicet Paulum apostolum, et sanctum Nicolaum, in quorum praesentia et conspectu tantae suavitatis illum atque refrigerii aura circumfudit, ut paradisianae serenitatis quiddam sentiret, dum et ignea febris, qua graviter laborabat, continuo exstincta sit, et valetudo bona successerit. Nihil est siquidem quod sanctorum non valeant in Deo merita.

[Col. 0177D] Et vere juxta Psalmistam judicia Dei abyssus multa (Psal. XXXV) ; qui ab origine mundi tot generationum homines sui habere ignorantiam et ire in damnationem permiserit, quorum plurimi caeco ac nimis erroneo mortis contemptu hanc praeoccupantes diversis generibus moriendi longiora vivendi spatia ultro sibimet praeciderunt, ut summae fuerit apud Indos philosophiae, ad senium venientes accendere rogos, quibus sese injicerent et arderent. Nec minus miseri, imo crudeliores illi, atque bestiis inhumaniores, qui suos parentes, dum adhuc vegeti erant et carnibus teneriores, impie mactabant, atque his epulabantur, quasi pietas esset gravedine illos senectutis liberasse, sibique taliter inviscerasse, [Col. 0178A] videlicet belluini nec non deterrimi homicidae, dum fortitudini deputant sive probitati temerarie ac praecipitanter mori, dum stelliferas sedes, aut Elysios haereditare aestimant campos, Charonis nescio cujus navicula, trans Stygem seu Acherontem evecti, gehennalia incurrerunt incendia, et non a Cerbero, quem finxerunt, sed a Satana, quem nescierunt, lacerandi, corrodendi, et vermis eorum non morietur, et ignis eorum non exstinguetur.

Ingerit se illud etiam Horatianum:

Refertur quin etiam Leonidas rex Spartanorum [Col. 0178B] regis Persarum Xerxis, ad Graeciam irrumpere volentis, innumerabiles pene copias apud Thermopylarum angustias cum sexcentis duntaxat viris incursasse et cecidisse. Qui declinare adversarios cum posset, tamen se ipsum morti et suos devovit, atque priusquam pugnarent, reficere illos adhortatus: «Optimi commilitones, ait, ita prandete, tanquam apud inferos coenaturi.» Eheu qualis adhortatio! qualis contemptus mortis! quantum differt coena inferorum ab illa, qua dicitur: Beati, qui ad coenam nuptiarum Agni vocati sunt (Apoc. XIX) . Nescivit procul dubio hanc magnanimus vir ille, qui pro patria mori fortiter gloriosum fortitudinis et aeternum insigne, famam reputabat felicem, utique ad infelicem cum suis mensam sic moriendo [Col. 0178C] sessurus. Verum, quoniam infructuosum est talibus immorari, prosequor, quae malitis audire.

Sepulcrum contigit quoddam aperiri, quatenus in eo mortuus recens sepeliretur. Qui ante fuerat sepultus, pene integro adhuc corpore durabat, nisi quod teneriora ventris a vermibus erant exesa. O lugubre lacrymosumque spectaculum! Ossa etiam tum sibi cohaerentia, costae et nervi, oculorum concavi orbes, ordo dentium nudatus carne, quo deveniat homo quantumcunque formosus, quantumcunque validus, cujuslibet nobilitatis, cujuslibet dignitatis, monstrabant miserabiliter. Memoratus interfuit frater, materiamque tribulationis et doloris ex hoc inveniens multam, nomen Domini invocabat [Col. 0178D] multiplicius, versans assiduo meditatu, quae apud Job leguntur: Per somnium in visione nocturna, quando irruit sopor super homines, et dormiunt in lectulo, tunc aperit aures virorum et erudiens instruit disciplina, ut avertat hominem ab his quae fecit, et liberet eum de superbia, eruens animam ejus a corruptione, et vitam illius, ut non transeat in gladium: increpat quoque per dolorem in lectulo, et omnia ossa ejus marcescere facit: abominabilis ei fit in vita sua panis, et animae illius cibus ante aesiderabilis, tabescet caro ejus, et ossa quae tecta fuerant, nudabuntur. Appropinquavit corruptioni anima ejus, et vita illius mortiferis (Job XXXIII) . Illudque item Psalmographi: Mane floreat et transeat, vespere decidat induret et [Col. 0179A] arescat; quia deficimus in ira tua, et in furore tuo turbati sumus (Psal. LXXXIX) .

Itaque, totus in talium contemplatione laborabat in gemitu suo, lavabat per singulas noctes lectum suum, lacrymis suis stratum suum rigabat. Et quoniam quae vigilans quis meditatur, dormienti etiam interdum imaginantur, in visione nocturna ipsum a se Job conspectum referebat, qualis et in sterquilinio fuerit, et quali postea sanitate refloruerit, quia regio cultu ac diademate gloriosus inter amicos consolantes atque convivantes residebat, dum unusquisque ovem illi unam et inaurem auream daret unam, innocentiae profecto et obedientiae illius sic congrua ut pretiosa dona. Verumtamen hoc protulerim, quod sicut in Evangelio habetur, transfiguratum [Col. 0179B] viderit in monte Dominum praeferentem quanta, quali fulgebunt in resurrectione gloria electi, quando reformabit corpus humilitatis nostrae configuratum corpori claritatis suae (Philipp. III) ; quando erit lux lunae sicut lux solis, et lux solis erit septempliciter sicut lux septem dierum in die, qua alligaverit Dominus vulnus populi sui, et percussuram plagae ejus sanaverit (Isa. XXX) , vere omnia sciens, vere omnia potens medicus, quem in eadem luminis atque decoris majestate videbit per saecula omnis Ecclesia sanctorum, quam habuit, priusquam esset mundus apud Patrem; quam habuit, inquam, dum, Spiritu sancto cooperante per ipsum et cum ipso, Pater operaretur sex diebus mundum, et in septimo requiesceret.

Melior revera est, o dilecte, fructus sapientiae auro et lapide pretioso, et genimina ejus argento electo, quam sobria humilisque consectans anima, quidquid desursum gratiae acceperit a Patre luminum, supernae attribuit omnino beneficentiae et dignationi. Scriptum denique est in lamentationibus Jeremiae, cui praeexcelsa sanctimoniae ac prophetiae gratia suum competit nomen, quod excelsus Domini ex Hebraeo sonat: Bonum est praestolari cum silentio salutare Domini. Bonum est viro, cum portaverit jugum ab adolescentia sua. Sedebit solitarius et tacebit, quia levabit se super se. Ponet in pulvere os suum, si forte sit spes (Thren. III) .

Propterea, non altum sapienti, sed timenti et solitudinem [Col. 0179D] sanctae meditationis atque silentium appetenti, ut tacens liberius attendat grave nimis, onerosum et lamentabile super Adam et filios ejus jugum illud et sententiam: Quia audisti vocem uxoris tuae et comedisti de ligno, ex quo praeceperam tibi, ne comederes, maledicta terra in opere tuo, in laboribus comedes ex ea cunctis diebus vitae tuae, spinas et tribulos germinabit tibi, et comedes herbas terrae, in sudore vultus tui vesceris pane tuo, donec revertaris [Col. 0180A] in terram, de qua sumptus es; quia pulvis es et in pulverem reverteris (Gen. III) , spem excitare solent ad salutare Dominicum visitationes Dominicae et levare humilem super se.

Econtra quantum noceat plerumque curiositas, quantum deprimat saecularis appetitio familiaritatis, indicio est Dina, quae pudici pertaesa tabernaculi secretum, exiit videre mulieres regionis, sed male supplantata patri Jacob, videlicet bono supplantatori magnum scandali malum peperit. Secundum etenim nomen suum, quod interpretatur judicium istud, corruptionis et devirginationis judicium tulit a Sichem filio Hemor, qui scilicet suis quoque nominibus brutos homines atque vitiorum onere laborantes insinuant, quandoquidem Hemor asinus, [Col. 0180B] Sichem labor interpretatur.

Sed Sapientia, scilicet Christus foris praedicat, in plateis dat vocem suam, in capite turbarum clamitat, in foribus urbis profert verba sua dicens: Usquequo parvuli diligitis infantiam, et stulti ea, quae sibi sunt noxia, cupient, et imprudentes odibunt scientiam? Convertimini ad correptionem meam (Prov. I) ; et: Venite ad me omnes, qui laboratis et onerati estis, et ego reficiam vos. Tollite jugum meum super vos, et discite a me, quia mitis sum et humilis corde, et invenietis requiem animabus vestris: jugum enim meum suave est ei onus meum leve (Matth. XI) .

Et quidem, fratres, me aestimo lacrymosa jam vobis narratiuncula satisfecisse, quae noverim, referendo, et si aliqua restent, quae opusculo inserentur [Col. 0180C] illi, quod ante aliquod tempus inceptum perficere vestra me affectio et hortatus impellit, et quia ipsum hoc opusculum, quo nunc colloquimur, ex Ecclesiaste principium habet, congrue ex eodem habebit et finem, quatenus non sine lacrymis audiamus dicentem: Deum time et mandata ejus observa, hoc est enim omnis homo (Eccle. XII) . Vere etenim ad hoc conditus est, atque per hoc ad verum esse perducitur omnis homo, si Deum timeat et mandata ejus observet. Nam in Proverbiis quoque sic habetur: Custodi legem atque mandatum, et erit vita animae tuae et gratia faucibus tuis: tunc ambulabis fiducialiter in via tua, et pes tuus non impinget: si dormieris, non timebis, quiesces, et suavis erit somnus tuus (Prov. III) . Aeternis igitur redonat [Col. 0180D] se timentes Noe verus ille ac singulariter justus, qui fortissimo passionis vino inebriatus mortis somno in cruce dormivit, et requiescens in sepulcro et soporatus accubuit ut leo et quasi leaena, qui potenter dicere solus potuerit: Potestatem habeo ponendi animam meam et iterum sumendi eam (Joan. X) , quandoquidem evigilarit tertia die auctor vitae, princeps fortitudinis, Christus Dominus, principalis suavitas, perennis et vera sanctorum requies. Amen.

Multum proficere ad salutem animarum mortem corporum nescire nullatenus possunt quicunque carcerem praesentis vitae et jugum grave super filios Adam a die exitus de ventre matris eorum usque in diem sepulturae in matrem omnium aut cogitatu considerant, aut experiuntur miseriis, ut Apostolo congemiscant dicenti: Miser ego homo! Quis me liberabit de corpore mortis hujus? (Rom. VII.) Quicunque, inquam, tribulationem et dolorem inveniunt, ut item animo cum Psalmista contrito dicant: Super flumina Babylonis illic sedimus et flevimus, dum recordaremur Sion (Psal. CXXXVI) . Speculari siquidem et habere summum desiit bonum praevaricator Adam, dum male speculatus ligni fructum vetiti summo se malo [Col. 0181B] inseruit, quatenus ex eo importune comederet mulieris instinctu. Dicit vero Apostolus: Adam non est seductus; mulier autem seducta in praevaricatione fuit (I Tim. II) . Ergo scienter Adam peccavit, nec deliciis contentus paradisi, altiora se per rapinam quaerere attentavit dedignatus obedire, quandoquidem comparari ambiret Deo. Verum, quoniam cum in honore esset, non intellexit; comparatus est jumentis insipientibus et similis factus est illis (Psal. XLVIII) , similitudine Dei privatus, concupiscentiaque carnali, motibusque jam effrenis irrationabilibus abstractus est itaque et illectus, quia, secundum apostoli Jacobi dictum: Concupiscentia, cum conceperit, parit peccatum; peccatum vero, cum consummatum [Col. 0181C] fuerit, generat mortem (Jac. I) .

Et heu! quam amarus generi est humano factus ille servorum peccati morsus! Hoc in morientibus videri maxime potest. Fateor miser, quod plurimorum lectulis dum saepius assedissem, dolores, angustias sudoresque illorum amare dolui tribulatus satis, utpote moriturus et similia reformidans. Atque, ut taceam de multis, unum vidi e fratribus nostris per quadraginta propemodum dies ita doloribus coangustatum, quatenus alimoniae nihil acciperet, nisi quod aquam sibi poscebat interdum dari signo potius quam voce. Et quidem tale nobis epulum paravit, tale nobis absinthium Eva miscuit, dum pedibus vaga et oculis, per illum voluptatis licenter [Col. 0182A] locum spatiatur, dum lucifluae amoenitatis limites transcendit, atque incontinenti curiositate, qualis haberetur foris mundus, prospectat.

Unde opportunitatem quoque nactus adversandi perditus ille Satanas serpentem, qui et callidior erat cunctis animantibus terrae, quae creaverat Dominus Deus, ac dulcedinem captando mellifluis sese vicinius septis ingerebat, ingressus est. Siquidem est credere absurdum, in paradiso illum fuisse, et ibi collocutum mulieri, maxime pervasum a diabolo, qui utique a regno Dei et sacris esset sedibus irrevocabili jam animadversione ob superbiam extrusus. Si autem inibi reptabant serpentes, cur etiam leones aut lupi vel caetera non admitterentur animantia, ut hirsutae barbis capellae, aut [Col. 0182B] hirci, aromatica vulnerarent morsibus arbusta, per florigeros pilosi campos saltarent, ululae responderent et Sirenae tanquam in delubro voluptatis melos interturbantes angelicum? Fossores talpas illam viventium terram absit fodiendo commolere et eruere, vespertiliones circumvolitare, dum perpetua illic dies nullum tenebrescat in vesperum. Intemerata equidem ac specialis mansio nihil talium receptat, quae solis hominibus unica esset munificentia Dei contributa, neque jam penitus haberet facultatem mala bestia, insidiosus scilicet Behemoth transeundi per eam. Quin potius ipse, qui dixerat: In coelum conscendam, super astra Dei exaltabo solium meum, sedebo in monte testamenti, in lateribus [Col. 0182C] aquilonis; ascendam super altitudinem nubium; similis ero Altissimo, et Deus sum ego, et in cathedra Dei sedi, et dederat cor suum sicut cor Dei (Isa. XIV) ; jam secundum nomen suum totus animalis (nam Behemoth animal interpretatur) in infima devolvitur, in reptile descendit irrationale, obsidet cor linguamque serpentis extravagabundi, cujus per os utique totus jam irrationabilis ad mulierem haec tanquam rationis verba eloquitur, imo exsibilat: Cur praecepit vobis Deus, ne de omni ligno paradisi comederetis? (Gen. III.) Quomodo mentitur? quomodo verba Dei dissimulat et supplantat nebulo captiosus, de quo veraciter omnino dictum est, quod fuerit homicida ab initio, et in veritate non stetit, [Col. 0183A] quia non est veritas in eo, et cum mendacium loquitur, ex propriis loquitur, quia mendax est et pater ejus (Joan. VIII) , mendacii scilicet. Ligna siquidem paradisi omnia, unum duntaxat excipiens, Deus Adae indulserat. Nam mulier quoque sic fatetur: De fructu lignorum, quae sunt in paradiso, vescimur, de ligno autem, quod est in medio paradisi, praecepit nobis Deus ne comederemus et ne tangeremus illud, ne forte moriamur (Gen. V) . O et mulierem jam subversae mentis ac temerariae! Temeravit quippe mendacio edicti veritatem divini, addere ausa, quod minime Deus addiderit, et nec tangeremus illud. Denique, quod gravissima interminatione et certissimo praefixum tenore fuerat, in quocunque enim die comederis ex eo, morte morieris, levissimum illa [Col. 0183B] esse deputans, et velut dubitabile, et hoc addidit, ne forte moriamur.

Quam funebre quam luctuosum forte istud, ad quantum, ad qualem devenerit effectum, plus dolore quam sermone, magis gemitu quam dictatu comminiscendum est. Procul dubio ille qui per serpentem nunc loquebatur foris, jam intus animos per sese paradisicolarum attentaverat, praecipites ac pronos ad sibi consentiendum deprehenderat, ut etiam beatus papa Gregorius: «Nisi prius, ait, per superbiam intus tumuissent, foris tentati tam facile non cessissent.» Itaque praesumptor exsecrabilis Deum mendacem, atque invidum, semet veracem ac benevolum credi et haberi machinans, dixit denuo ad mulierem: Nequaquam morte moriemini: [Col. 0183C] scit enim Deus quia in quocunque die comederitis ex eo, aperientur oculi vestri, et eritis sicut dii, scientes bonum et malum (ibid.) .

Sic Leviathan, quod interpretatur additamentum eorum, sic coluber ille veneficus dire infectos duxit ad mortem, traxit ad interitum, quibus dum promittit deitatem, secundum nomen Evae addit calamitatem, addit vae infinitum, quae competentius mors quam vita, verius mater cunctorum morientium dicenda sit quam viventium. Ex ista enim miserabiliter omnis Adam moritur nisi ex Christo vivificetur. Vidit ergo mulier quod bonum esset lignum ad vescendum, et pulchrum oculis aspectuque delectabile, [Col. 0183D] et tulit de fructu ejus et comedit, deditque viro suo, qui comedit, et aperti sunt oculi amborum (ibid.) . Ante serpentis confabulationem mulier quidem viderat lignum, sed non temeraverat: nunc vero propterea vidisse et curiose intuita notatur, quo illius tam conspicue naturam per seipsam experiretur, atque proprio dijudicare gustu haberet, quis veracior, Deus an serpens existeret, qui contraria sibi seu repugnantia praetendissent.

Etenim, cum ratione praedita caeterorum instar animantium irrationalem esse non ignoraret serpentem, nec nisi per alienum illi spiritum vocis articulatae verba suppetere, velut divino animaliter inducta oraculo omnipotentem credidit eum, qui per tale ostentum se alloqueretur, sibi prospiceret, [Col. 0184A] consultumque vellet. Itaque assensit, manus suas expandit ad rapinam, avulsit temere pomum, gulae satisfecit mortiferae, nec non importunitate muliebri, exactione improba et procaci etiam virum ad hoc impulit. Nam miserae miser obedivit, animum effeminare submisit virilem, stolida nimis compassione comparem suam destituere nolens et quas seorsum fieri.

Ergo in suam et nostram praevaricatus est mortem. Heu, heu, heu! verae inobediens vitae, id est sanctae Trinitati. Siquidem et in libro qui titulatur in Genesi ad litteram, augustissimus doctorum Augustinus ita dicit: «Adam, posteaquam de ligno prohibito seducta mulier manducavit, eique dedit ut simul ederent, noluit eam contristare, quam crederet [Col. 0184B] sine suo posse solatio contabescere, si ab ejus alienaretur animo, et omnino illa interire discordia, non quidem carnis victus concupiscentia, quam nondum senserat in resistente lege membrorum legi mentis suae, sed amicali quadam benevolentia, qua plerumque fit ut offendatur Deus, ne homo ex amico fiat inimicus. Ergo alio quodam modo etiam ipse deceptus est, sed dolo illo serpentino, quo mulier seducta est, nullo modo illum arbitror potuisse seduci. Hanc autem proprie seductionem appellavit Apostolus, qua id quod suadebatur, cum falsum esset, verum putatum est, id est, quod Deus ideo lignum illud tangere prohibuerit, quod sciebat eos, si tetigissent, velut deos futuros, tanquam eis divinitatem invideret qui eos homines fecerat. Sed, [Col. 0184C] etiamsi virum propter aliquam mentis elationem, quae Deum internorum scrutatorem latere non poterat, sollicitavit aliqua experiendi cupiditas, cum mulierem viderat accepta illa esca non esse mortuam: non tamen eum arbitror, si spirituali mente praeditus erat, ullo modo credere potuisse, quod eos Dominus ab esca illius ligni invidendo vetuisset.»

Leodii cum esses, o Wilelme, hujus saepenumero aliorumque sententias doctorum versabamus, et sedule disquirendo, fraterne disceptando velut odoris nos invicem quaestionum flosculis aspergebamus, nec dedignabaris a me, indocto licet, scholasticus, quae sentirem, addiscere, ita ut etiam absens tabellariis [Col. 0184D] me frequentibus sollicitares: somnolentum perinde censebas et pigrum, ni continuo rescripsissem, adeoque amici acceptabas ingeniolum, ut nihil accusares, quantumvis tumultuarie stylus aut incondite barbarizasset. Totum igitur me impendebam benevolentiae et degustabam, vicissimque negotiabar ex te, cum tu opulentae admodum frugis philosophia inaurareris divina et humana, scientiamque infloraret conversatio, et aevo juvenis formares moribus senem: Cani enim sunt, ait senior quidam, sensus hominis, et aetas senectutis vita immaculata (Sap. IV) . Siquidem dicebas sapientiae: Soror mea es, et prudentiam vocabas amicam tuam, quandoquidem muliercularum tantopere vitares contubernia, generis sane arguti, nec non ad illiciendum [Col. 0185A] efficacis, seduloque illud attenderes Salomonis: Mulier viri pretiosam animam capit (Prov. VI) . Quanquam, ut scriptum est: Gratia super gratiam mulier sancta et pudorata et sicut sol oriens in altissimis Dei: sic mulieris bonae species in ornamentum (Eccli XXVI) . Verumtamen, quasi prudens et cautum animal tu vitabas foveam, ac freno moderabaris castimoniae, nec muliebrem aspernabaris sexum, quin potius pro Apostoli dicto: Noli altum sapere, sed time (Rom. XI) , culpam timebas et vitium, quoniam a muliere initium factum est peccati, et per illam omnes morimur.

Nec sine singultu et cordium quodam rugitu edicere poteramus nostri illius quem noveras amici casum, qui, dum versaretur communiter nobiscum, [Col. 0185B] sanctae religionis, quem ferebat habitum, religiosa et coelibe vita impense honestabat. Sed cellulae illi cujusdam in eremo injuncta est provisio, ubi nihilominus quae solebat, bonae exercitationis munia non ignavus eremita interim prosequebatur. Maturitati vero postmodum suae confidens, nec respectui habens, quod ipsum etiam Dei Filium tentaverit in deserto diabolus, leves mulierculas inconsulte aggregatas inconsultius sibi commanere voluit. Actitabantur in poenitentiae loco saeculares chori, lenocinia canticorum strepitabant, ut insolitum echo per nemora resultantem ipsae, ut aestimo, ferae fugitarent attonitae.

Sed nunquid abscondere potest homo ignem in sinu suo, ut vestimenta ejus non ardeant? Aut ambulare [Col. 0185C] super prunas, et non comburentur plantae ejus? Nec aevo quantumlibet provectiori abesse circumspectionem expedit. Namque et frigidis et cariosis senio membris calor irrepere inordinatus potest. Incautus autem et dormitans facile patet insidiis. Ergo virtutum aemulus hostis semper circumspiciendus est. Denique, quanto est locus remotior, tanto est ad peccandum stultis opportunior. Provenerunt ideo illic de ecclesia, de sacris, de mansionibus, quae lugeri debeant multo amplius quam scribi. In spirituali homine, mi frater, spiritus quidem pomptus est, caro autem, cum sit infirma, si mens vel minimum resolvatur, continuo lascivit, movetur, increpitat legem mentis lex garrula [Col. 0185D] quaedam, quae inserta est membris. Vere fenum est populus Quam labilis, quam infirmus est homo! Etiam ille primatum fortissimus Samson ad mille hostium cohortes heros invincibilis, meretriculae lenocinantis victus est atque in mortem actus perdito amore, et amarum cepit experimentum, quod sint quidem favus stillans labia meretricis et nitidus oleo guttur ejus, novissima autem illius amara quasi absynthium, et acuta quasi gladius biceps; pedes ejus descendant in mortem, et ad inferos gressus illius penetrent: multos enim vulneratos dejecit, et fortissimi quique interfecti sunt ab ea.

Enimvero quis expediat quaquaversus gentium mulieres quantorum fuerint incentiva malorum? [Col. 0186A] Vel solum illud interserere sic sufficiat, quod circa ejusdem Samsonis tempora ob unius mulierculae infamis raptum XXXVIII millia et CC, sedecies quoque centena millia decennali bello Graecorum atque Trojanorum sint interfecta, ut scripsit Dares Phrygius qui praesens interfuit. Plane pro quanta probitas gloria, pro quanta fortitudinis praerogativa vires Europae et Asiae tunc adeo quassatae sunt, tot periere potentes a saeculo, viri famosi? Non recolis, tu scholarum auriga, poeticum illud:

Sed dilataverit infernus animam suam et aperuerit [Col. 0186B] os suum absque ullo termino, et descenderint fortes ejus et populus ejus et sublimes gloriosique ejus ad eum. Vae mundo a scandalis! (Matth. XVIII.) Perfectae pacis nullus hic portus est. Vitae navicula humanae fluctibus semper tentationum circumagitur. Et rupem aliquando vis procellae a suo emovet loco: et justum impetus tentationis a statu justitiae. David Spiritus sancti praestantissimus Psaltes, in quem pleno effusum est cornu gratiae spiritualis oleum, nempe de quo dixerit Deus: Inveni David filium Jesse, virum secundum cor meum, qui faciat omnes voluntates meas (Act. XIII) , et ipse per contectalem Uriae impulsus et eversus cecidit, sed illum Dominus suscepit poenitentem. Salomon, de quo scriptum est: Dilexit eum Dominus, misitque in manu Nathan prophetae, [Col. 0186C] et vocavit nomen ejus Idida, hoc est amabilis Domino (II Reg. XII) , qui cunctis erat hominibus sapientior, ita ut cordis ejus latitudo arenae sit comparata, quae est in littore maris: ad quem dixerat Deus: Ecce feci tibi secundum sermones tuos, et dedi tibi cor sapiens et intelligens, in tantum, ut nullus ante te similis tui fuerit, nec post te surrecturus sit (III Reg. III) . Ille, inquam, qui praedicatur sapientior Ethan Ezrahite, et Emal [Vulg. Heman], et Calchal et Dorda filiis Mahol (III Reg. IV) , tam horrifice, tam sine exemplo, muliercularum se amoribus infatuavit ut fieret idololatra, gentiumque simulacris fabricaretur delubra. Cujus tamen eatenus assurgit commendatio, ut summis fuisse patriarchis superior memoretur. [Col. 0186D] Siquidem Ethan interpretatur durissimus, Ezrahite orientalis; et ipse est Abraham vir praedurus animo, quia fidei solidae et constantis justitiae, radiosus genere et potens viribus, utpote qui quatuor reges uno belli excursu fuderit, ex orientali regione Chaldea oriundus.

Heman interpretatur fidelis, et ipse est legislator Moyses, de quo ad Aaron et Mariam loquens Dominus: Si quis, ait, fuerit inter vos propheta Domini, in visione apparebo ei, vel per somnium loquar ad illum. At non talis servus meus Moyses qui in omni domo mea fidelissimus est: ore enim ad os loquor ei et palam; non per aenigmata et figuras videt Dominum (Num. XII) .

Calchal interpretatur gubernans; et ipse est filius [Col. 0187A] accrescens Joseph: filius accrescens, qui, posteaquam Deus Jacob divertit ab oneribus dorsum ejus, postquam manus ejus in cophino servierunt, adeo accrevit, quatenus propter prudentiae et gubernationis summatem industriam Salvator mundi ab Aegyptiis appellaretur, sapiens plane et intelligens, qui propter innocentiam atque castitatis praerogativam gubernacula possideret.

Dorda interpretatur generatio scientiae; Mahol, indulgentia. Et generationem accipimus patriarcharum ac prophetarum, videlicet filiorum Jacob, viri admodum indulgentis: quibus universis Salomon praefertur in sapientia.

Quia igitur, Wilelme, secundum Petri apostoli dictum, [Col. 0187B] adversarius noster diabolus, tanquam leo rugiens, circuit quaerens quem devoret (I Petr. V) , pudico cuique ac sobrio curandum magnopere est, quo munditiae et castitatis vitet scandala, consessus, susurros, pellaciasque muliercularum. Equidem illorum superabundat numerus, quorum status aut concussus, aut eversus per illas est, dum etiam monasticorum maximus grex (flagella te pugnis et percute, evangelici exemplo Publicani, o vir lacrymose) in hanc conspiraverit disciplinam, neque scriptis, neque exemplis potest aliquibus impetrari, ne fratres sororibus, sorores fratribus justo impensius liberales sint.

Recordor praeterea quemdam splendide et magni habitum apud saeculares reclusum nostra aetate plus [Col. 0187C] quam saeculariter concidisse. Obtentu sanctitatis, quam simulabat, frequentabatur, plurimum conferebantur ei plurima, illis utique similando, quibus a Domino dictum est: Vae vobis, Scribae et Pharisaei hypocritae, qui comeditis domos viduarum oratione longa orantes. Propter hoc amplius accipietis judicium (Matth. XXIII) . Solebat ille aliquando, festivis maxime diebus de cellula clam exire, et quia in monte solitarius manebat, in quolibet defosso delitescere loco, veluti gravaretur inquietari, et contemplationem seu orationes impediri. Sed intravit mors per fenestras ejus, eo quod juvenculae ministranti sibi, atque per hoc licentius adhaerenti se nimium acclinaverit, nec ab ore suo, auribus vel oculis, nec a cellulae fenestra lascivam compescuit, [Col. 0187D] caecus et insulsus, qui nosset videre et scire, quia de periculo animae illius ageretur. Ideo irretitus est circumplexusque funibus peccatorum simul et castimoniae incestator et propositi desertor factus, et cum illa pellice sua, imo et noctua per noctem tanquam diei fugax et reclusione profugit pecunia suffarcinatus, quam congessisset.

Noveras vero et tu ipse quosdam, fortissime, religiosos, qui fortiter aliorum minima ventilarent, et sua sic maxima tanquam diploide ex pilis caprarum palliove saccino adumbrare vellent, viros virtutis, qui velut clavam Herculis librarent in subditos illud Salomonicum: Qui minima negligit, paulatim decidet (Eccli. XIX) , quasi et de istiusmodi Christus non dixerit: Duces caeci, excolantes culicem, camelum autem [Col. 0188A] glutientes (Matth. XXIII) . Atque alibi: Vae vobis, Scribae et Pharisaei hypocritae, quia similes estis sepulcris dealbatis, quae a foris parent hominibus speciosa, intus vero plena sunt ossibus mortuorum et omni spurcitia; sic et vos a foris quidem paretis hominibus justi, intus autem pleni estis hypocrisi et iniquitate (ibid.) .

Non autem solummodo patenter hostis ille antiquus, qui passus est ruinam cum suis sequacibus magnam, congressus facit ut leo, sed quoniam serpens quoque est Evae seductor, quoniam Draco magnus est mundi veneficator, latenter etiam bonorum ruinae invigilat et insistit omnibus nocendi artibus, innumeris phantasiarum machinis urgens tam vigilantes [Col. 0188B] quam dormientes.

Atque aliquando cum super hujusmodi frater invicem tractaremus, ac de gestis sanctorum codicem revolveremus, occurrit lectio, quae memoraret, quod fuerint duo fratres Picentina oriundi provincia, Victorinus et Severinus. Hi floridae juventutis post utriusque parentis obitum omnem relictam sibi substantiam vendiderunt et pauperibus erogaverunt, quatenus apostolorum instar relinquentes omnia mercede donarentur apostolica. In remotiore igitur loco fabricaverunt sibi cellulam, in qua degebant communiter. Nihil erat illis proprium, nihil tamen deerat necessarium: alter alteri serviebat et se invicem suis aedificabant virtutibus, nec aliquando sejuncti mutua seipsos custodia paedagogabant, quatenus [Col. 0188C] de illis jure diceretur: Ecce quam bonum et quam jucundum habitare fratres in unum (Psal. CXXXII) .

Porro, Victorinus in altiora nitens, et quemdam descensum reputans esse non ascensum perfectionis, fraterna saltem cohabitatione, solatio et convictu frui, solitariumque pluris judicans, cum dicat Ecclesiastes: Melius est duos simul esse quam unum; habent enim emolumentum societatis suae: si unus ceciderit ab altero fulcietur (Eccle. IV) , fratrem deserit, ad eremum se confert. Praeruptae celsitudinis rupem fluvius praeterfluebat, illic arctissimum ambit specum. Gratis habere gaudet, quos artifex natura exstruxit parietes. Erant ejusmodi, ut non jacendo, [Col. 0188D] sed sedendo tantum acquiescere somno posset. Si admisisset hospitem, stare oportebat admissorem. Postes ostiolum munibat viminibus intextum. Munia vigiliarum, orationes, jejunia, lectiones sacrae frequentabantur. Sed qui Adam et Evae inviderat paradisum, invidit etiam Victorino tantae operositatis palatium. Insidiatur, circuit ille praeambulator terrae, instruit dolum, quo contrarium sibi advenam coelis defraudet.

Qui solet ergo se in angelum transfigurare lucis, transfigurat se in puellam, ac veluti palpando impingens fores concutit eremitae, queritur noctem tenebrosam, exaltat planctus, et lacrymas fingit, se erroneam incurrisse spinetorum avia, dentes metuere ferarum, petere autem unius solummodo noctis. [Col. 0189A] hospitium. Miseretur homo miserae, veretur culpam, si neget hospiti susceptionem; nec enim credere hostem poterat, sed hospitem. Aperit ergo et suscipit. Nec horae spatium adhuc decesserat, et qui putabatur puella, dum sese assiduo motu interim tentator conversasset improba moliendo (nam penitus impatientes sunt quietis daemones testante Isaia: Non est pax impiis, dicit Dominus [Isa. LVII] ) virum, quem cogitationibus jam irreligiosis inquietaverat, protenso ad extremum pede perstringit et scorpii more aculeati veneficans, inexperto eatenus calore succendit, maxime cum accuratus admodum quadam vernaret decentia vultus, oculique stellantes ipsis inicarent in tenebris. Illecebrosus deinde ac mollis sermo trahit ad contagium. Quis confidat sibi? [Col. 0189B] Sancte Spiritus, quam dissimilis est tuus calor a tali calore! Quomodo exstinguatur ignis noxius in cujusquam corpore nisi per tuum rorem? Tui solius est continentiae donum puritatisque custodia.

Sed victus est Victorinus, et, priusquam humiliaretur, deliquit, quoniam ex seipso erat docendus non plus sapere quam oportet sapere, sed sapere ad sobrietatem. Nam casui ejus et ipse antiquus seductor atque caducus apostata insultans hos in illum cachinnos delatrabat: «Quid eremita modo probatissime, quem gravabat etiam fratris societas? en sociatus es alteri, et castitatem inter silvae scopulos perdidisti, quam inter saeculi servaveras anfractus. Inexpugnabilemne vel apud solitarios arbitrabaris [Col. 0189C] pudicitiam? Cautela ubique opus est, et apud saeculum, et apud eremum: tentari sanctitas potest. Hanc impugno semper, interdum expugno.» Tunc putidi ad instar fumi a complexu evanuit.

Qui vero miseretur omnium Dominus, et nihil odit eorum quae fecit, dissimulans peccata hominum propter poenitentiam et parcens illis, eo quod non vult mortem peccatoris, sed ut convertatur et vivat, misertus est Victorini, et convertit ad poenitentiam ut viveret. Reversus siquidem in se post tentationem abrupit moras, rediit ad fratrem, et quanquam prae confusionis rubore suspenderit diu vocem, postremo tamen ei notum fecit lacrymabile suum, et Christiane cogitans et catholice sperans, quia apud [Col. 0189D] Dominum misericordia et copiosa apud eum redemptio (Psal. CXXIX) ; et illud: Si nosmetipsos dijudicaremus, non utique judicaremur (I Cor. XI) , judicem sui ipsius et vindicem seipsum statuit, ut tam severa praedamnaret sententia. Fidit arborem, manumque inseruit, et fissuram cunels pessulatam adeo praeclusit, quod nec retrahere nec movere penitus posset, incarceratione videlicet unius membri totum corpus incarcerans.

At Severinus et fratris commissum, et inclementiam poenae illius dioecesis episcopo suggessit. Episcopus veniens Victorini exsolvere nodum voluit, et ad discretionem attrahere modum poenitentiae. Sed ille nullatenus acquievit apostolico bene inductus oraculo: Scimus, si terrestris domus nostra hujus habitationis [Col. 0190A] dissolvatur, quod aedificationem ex Deo habemus, domum non manufactam, aeternam in coelis (II Cor. V) . Contra nec episcopus molestandum censuit (erat siquidem episcopalis et vitae et scientiae), sed bonum sustinentiae finem benedixit et abscessit. Itaque Victorinus exhibebat corpus suum hostiam viventem, Deo placentem, rationabile obsequium suum orando, vigilando, jejunando. Nam caeteris omnino diebus abstinens, die tantum Dominico pauxillum panis et aquae sumebat etiam a fratre compulsus, qui germano vere praedicabilis affectu poenitebat cum poenitente, nil aliud cibi aut potus percipiens quam frater.

Compara, o Wilelme, Joannis Baptistae et istorum prandia. Illum eremi cocum, locustas ad solem [Col. 0190B] qui coqueret, quibus cum silvestri melle cibabatur. An dubites delicatiorem poenitentibus, qui cum Psalmista cinerem tanquam panem manducabant et poculum suum cum fletu miscebant? Qui aeque ut Joannes mollibus ex pilis camelorum purpurati, zonisque pelliceis circa lumbos erant praecincti, cum nostris quibusdam abstinentibus et legisperitis. Decem ferculorum decalogus vix sufficiat, et decem mutatoria vestimentorum, benedictio, quam obtulit Naaman Syrus Elisaeo prophetae.

Mi amice, quam cito delinquitur, quod diu poenitendum sit! In momento infligitur plaga, quae diu sit medicanda. Pro una diabolicae subreptionis abusione [Col. 0190C] adeo se Victorinus afflixit! Nec edici facile potest tam arduum genus poenitentiae, si perpendantur incommoda necessitatesve, quas tulerit homo sic affixus. Non attendant hoc multimode peccantes, tepide confitentes, tenere poenitentes, qui dum a confessoribus oleum et vinum opportune ignaris infundere multantur, sed nimium citra excessus, per qualemcunque tamen poenitentiolam a qualicunque aestimant se peccato citius enodari quam aliquos funes seu vincula ruperit Samson. Nec vero peccare quiescunt, sed ad nauseam usque iterant, quae poenitenda sint, neque venialia, quidem, sed criminalia, cum scriptum sit: Maledictus, qui in spe peccat. Dei abutuntur patientia illud temere usurpantes, scilicet miserator et misericors Dominus, longanimis [Col. 0190D] et multum misericors (Psal. CII) , quasi non alibi dicatur: Tacui, semper silui, patiens fui, sicut parturiens loquar? (Isa. XLII.)

Legisti presbyterum de pago fuisse Abricantino, qui deditus carnali concupiscentiae vivebat detestabiliter, instarque filiorum Heli, filiorum Belial, per incontinentiam monstrabat, quod nesciret divina neque officium sacerdotis ad populum. Per illum ergo detrahebant homines sacrificio Domini, quia cujus improba est conversatio, restat ut ministerium illius improbetur a populo. Hic tamen interdum compungebatur. Sed, quoniam radices firmae compunctionis non habebat, cito ad impulsum libidinis vellebatur, cito in tempore tentationis a sobrietate recedebat.

[Col. 0191A] Verumtamen pro suis enormitatibus Romam singulis peregrinabatur annis, Apostolorumque limina Petri et Pauli revisebat. Quid autem hoc proderat se non emendanti? Posteaquam repatriasset, ut canis ad vomitum, ut sus ad volutabrum luti, ad immunditiam revertebatur non recogitans stultus, quia nil valet poenitentia, nisi emendetur culpa. Qui baptizatur a mortuo, dicit liber Sapientiae, et iterum tangit eum, quid proficit lavatio illius? Sic homo, qui jejunat in peccatis suis et iterum eadem faciens quid proficit humiliando se? Orationem enim illius quis exaudiet? (Eccli. XXXIV.)

Nono itaque anno cum de Roma irritator redisset ille, horrifica morte interiit, quandoquidem, quod dictu quoque pudendum sit, inter fetidae voluptatis [Col. 0191B] amplexus exhalavit animam inferni fetoribus intrudendam.

Accidisse hoc idem apud nos recenti tempore non ignoras. Militaris quidam admodum saecularis et incestuosus cum noctu tenderet ad officinam pellicis, tetrum imo intolerabilem se putorem sentire exclamavit ad comitantem se armigerum. Diu illecebris abusus merito tali praenuntio uti debebat, et praenosse, qualis aurae oblectamentum maneat voluptuosos, eadem nocte meretricando et ipse suffocatus.

Filii autem hominum usquequo gravi corde? (Psal. IV.) Quam multi libidine nigrantur, et quoniam stultorum infinitus est numerus (Eccle. I) , quot [Col. 0191C] sunt, qui candeant castitate? Sed praetenditur conditionis fragilitas, quasi nullo labore proveniat frumentum, virtusque tam aurosa constet gratuito. Quanta castigatione mentis et corporis possideatur castitas, praemonstraverunt Patres, qui candida simplicitate floridi suspirabant sibi coelitus pennas sicut columbae, quatenus a terrenis volarent et requiescerent ideoque elongabant fugientes et manebant in solitudine, ut ille solitariorum splendidissimus, de quo hymnizamus:

Videre et audire saecularia magni saepius est detrimenti. Inter delicias gregesque muliercularum qualiter conservetur castitas? Super hac scholares tuos sedulus et dulcis admonebas, cum ego interdum superveniens honestis adgaudebam studiis, et aliqua interbalbutiebam, ut illos poetae versiculos:

Jam triennali patibulo Victorinus fatiscebat, sed carne non spiritu, ut in eo veraciter illud sancti viseretur: Induta est caro mea putredine et sordibus pulveris; cutis mea aruit et contracta est; comparatus sum luto, et assimilatus sum favillae et cineri (Job VII) , cum venerabilis, quem praedixi, episcopus, et tota undique vicinia tantae satisfactionis instantia et attritione compuncta irruit ad locum, ac licet invitum renitentemque ex illa enodavit arbore, victoriosiorem utique illo, qui nos tam confusibiliter innodavit vetitam praesumendo arborem in paradiso. Verumtamen illius austeriorem quam praemiserim, fuisse poenitentiam et mirabiliorem absolutionis modum alias legi, quod scilicet praedictae [Col. 0192B] arboris cavo utramque manum incluserit, et de illa triennio terram pedibus non attingens pependerit, atque dum violenter a populo deponi vellet, triduanum supplicaverit super hoc jejunium fieri, et ita demum per ignem coelitus cum tonitru ruentem laxatum, exustis, quibus fuerat constrictus, nodis, non minore videlicet placationis ad Deum indicio, quam cum gratifica Patrum holocausta superno quodam assumebantur incendio. Qui ergo patientia ipsam vicisset hominis naturam, spectabili sanctitate ac modo vivebat angelorum, operatione virtutum apostolicus et contra daemones victoriosus, etenim manus Domini erat cum illo. Propterea, cleri ac populi votivo assensu Amiterninae [Col. 0192C] levatus est urbis episcopus (nam qui se humiliat, exaltabitur, dicit Dominus [Luc. XIV] ), atque subditos sibi velut Moyses mansuetissimus regebat sacrarium pietatis et indulgentiae, quandoquidem lapsus didicisset lapsorum culpis ignoscere. Qui etiam sub Nerva Caesare est assecutus martyrium, et secundo Adam, id est Christo dum militat, cum victrice palma transiit ad paradisum.

Nec inferiori vero splenduit sanctitate Severinus frater ejus, vir modestus, suique corporis severus domitor, qui pro gratiarum praerogativa pontifex in Septipedana est urbe institutus, Ecclesiamque illam et disciplina regulari et ornatuum cultu sacrorum prae suis antecessoribus radianter honestavit. Est quidem consummatus in brevi, sed explevit tempora [Col. 0192D] multa (Sap. IV) , quoniam perfecte seniliterque vivendo patriarchae Abraham instar mortuus est in senectute bona et plenus dierum, congregatusque est ad populum (Gen. XXV) sanctorum, habuitque sepulcrum, ubi habuerat et monasterium. Illic frequentabatur a populis, quibus et patrocinio precum et medelarum beneficio sese exhibebat viventem, ut puta, qui scriptus esset in vita, in Jerusalem.

Itaque, ad ejus aliquando festiva presbyter quidam tendebat, qui vitam nomini suo conformaret. Dicebatur namque Innocentius, Israelita verus, in quo dolus non esset. Unius tantum oviculae possessor erat. Haec abeuntem patronum secuta devenit ad fluvium, Flosorem vocabulo, qui de imbribus tunc excreverat. Sed de ripa in ripam pastores trabeculam, [Col. 0193A] per quam transiretur, trajecerant. Transivit utcunque Innocentius; ovicula tam stricto ponti se diffidens credere coepit hac discurrere et illac, tremulis caudae motibus significare angustiam, tristes lanas concutere, cum tandem inter querulos balatus articulatae insonuit harmonia vocis paterne exclamans: «Cui me reliquisti misellam?» — «In nomine, inquit ille, Jesu Domini secura transi. Quadam mox fide subnixam putares bestiolam, ita constanti et celeri pede transivit et neutram in partem versabunda.»

«Jam, disciplinate vir, non attonite mireris vocalem asinae linguam et disertum guttur, quae cruentis calcibus tyrannizantem in se Balaam et barbarico fuste percutientem inaudita eatenus objurgationis [Col. 0193B] buccina repercussit. Cum sis autem purgatae et placidae auris, quidnam gratius audisses, Balaam cum sua disceptantem asinula, an Innocentium cum sua sermocinantem ovicula?» Magnificum quidem utrobique auditorium; sed jure censeberis detractor, nisi oviculae magis faveas, quae obedientiam (non) deserendo paedagogum in nullo laeserit: asinula luctam inferendo sessoris propemodum pedem fregerit.

Denique, tu Wilelme, zelator evangelicae perfectionis, omnia demum tua vendidisti, et Christo in pauperibus dedisti, bajulansque crucem tuam Christi esse meruisti discipulus relicto scholarum magisterio. [Col. 0193C] Quid porro faciebas firmatis postibus, dum aliquoties insperate adveniens et pulsans aegre admitterer? Secretum tuum tibi, secretum tuum tibi tibens concesserim: bene tibi! Etenim Christum sicuti gloriosus martyr Laurentius imitabaris, dum linteo te praecingeres, dum mitteres aquam in pelvim, dum pedes pauperum, lacrymasque superfundens lavares, praecinctorio simul et capillis extergeres. Nonne liberalis etiam Mariae munia exsequebaris, et quasi aromatica nardo ex alabastro charitatis profusa, Jesum inungebas, cum minimos Jesu large reficeres?»

Ad illorum igitur te numerum pertinere mox claruit, de quibus per Osee Dominus: In funiculis [Col. 0193D] Adam, inquit, traham eos, in vinculis charitatis (Osee XI) , quandoquidem Fusmacum petens monachicam professus es philosophiam, ut tolleres jugum Christi super te, qui dixisset: Discite a me quia mitis sum et humilis corde, et invenietis requiem animabus vestris: jugum enim meum suave est et onus meum leve (Matth. XI) .

Et quidem plures sunt anni, ex quo, aspirante Domino, egressus es de terra tua et de cognatione [Col. 0194A] tua, et de domo patris tui, nec aliquando regressus es tuos visitatum, forsitan eo quod scriptum sit: Nemo ad aratrum mittens manum et re piciens retro aptus est regno Dei (Luc. IX) , uxoremque Loth, prohibitam ab angelis respicere post tergum, in statuam salis versam, dum insulsa curiositate respiceret post se, ut incestae videat regionis sulphureos ignes

Neque temporis longum est quod quidam optimae opinionis frater a monasterio Septem-Fontium ad me, quia consanguineus eram, veniens rogavit, ut eum circumdecerem ad salutandos parentes suos vel amicos. Sed in eundo attonitus repente, femineos fastidiens occursus et congressus coepit dicere, urbem ex ea, quam viderat puer, satis demutatam, [Col. 0194B] domos alias, cives alios parere, vix superesse aliquem cognatorum, poenitere, quod venerit, esse tutissimum claustralia non exire septa: nam lupum agno tendere semper insidias, piscique fontium captandos sinus, quo rete effugiat. Non itaque dicam lente, sed quasi fugaciter abscessit noster ille Fontensis, magnanimiter protestatus, se amplius non reversurum.

Tu porro, etsi tuam amicis praesentiam ultro non inferre proposueras, quare interdum litteras saltem non misisti, quibus pristinae affectionis et litterariae familiaritatis te memorem esse significares, nisi superfluam quis dicere usurpet bonae frugis schedulam? Verum spiritualibus amicis spiritualia exhibere scripta probabile est. In amando igitur et [Col. 0194C] in scribendo te censear jure probabilior, qui libros mittam, cui nec schedulae sint missae.

Sed forsitan magna causaberis locorum interstitia, viarum difficultates, portitorum penuriam. Negligens libenter diverticula excusationum quaerit Hoc tamen opusculum De profectu mortis accipe, et opusculo adjunge illi quod ante aliquot dies composui, cui et pro qualitate materiei Lacrymarum praefixi titulum. Sint quidem minus idonea, quae scriptito, nec alicui fructuosa; attamen hunc ex eis capio fructum, quod et ingeniolum exerceo, et molestias supplanto utcunque otiositatis, ut quemdam dicere nosti:

Et quoniam gestarum narratio rerum accepta tibi est, veluti si quem oblectat gramine picta florulenta planities, idcirco hujus conscriptionis aream rebus gestis tanquam variis distinguo fucis colorum. Sed quae fueram adorsus in capite libri hujus scribere, in subsequente libro jam prosequar.

Aperti sunt igitur oculi amborum, videlicet Adam et Evae, ubi aperuerunt ad gulam ora eatenus a Dei laude clausa. Ingrati siquidem beneficiorum, quod essent ad imaginem et similitudinem divinam facti, quod praelati piscibus maris et volatilibus coeli et bestiis universae terrae, omnique reptili, quod movetur in terra, quod benedictione irrorati dicente Deo: Crescite, et multiplicamini, et replete terram et subjicite eam (Gen. I) , quod deliciarum horto munerati, quae amoris, quae gratiarum actionis solemnia exhibuerunt? quae immolata in illo munificentia Dei tabernaculo vociferationis hostia? quod immolata laudis sacrificium? Quin imo cum viderent, cum intelligerent propter dolos serpentis ex [Col. 0195B] tanta se miserabiliter alleviatione dejectos, atque factos in desolationem pristinae puritatis et innocentiae (jam enim regnabat peccatum in eorum mortali corpore, ut obedirent concupiscentiis ejus, ita ut nuditatem mutuam erubescentes consuerent folia ficus, et facerent sibi perizomata) non solum humiliter non extremuerunt, poenitentialiter non occurrerunt ad vocem Domini Dei deambulantis in paradiso ad auram post meridiem, ad quem utique tunc profunde sibi dormientem, graviter se dissimulantem vociferari simile quid debuissent: Exsurge, quare obdormis, Domine? exsurge, et ne repellas in finem (Psal. XLIII) ; sed absconderunt se in medio ligni paradisi.

[Col. 0195C] Num vero erat aliquod in medio illius arboris concavum, in quo absconderentur duo illi? Verum absconsio talis plus animi est accipienda quam corporis. Et o infelicem latebram damnationis, obscura, noctemque mortis parientem! Profugi aeternae claritatis, et nostrae caecitatis parentes absconderunt se in medio ligni, dum ejus scilicet usurpationem pertinaci maluerunt superbia Deo scienti omnia reticere quam confiteri, utpote qui concupiscentiae jam absorpti vitio essent, quod per illud contraxerant.

[Col. 0196A] Quia ergo declinaverunt cor suum in verba malitiae ad excusandas excusationes in peccatis, suamque in Deum rejicere transgressionem nisi sunt, dicente Adam: Mulier, quam dedisti mihi sociam, dedit mihi, et comedi (Gen. III) ; et muliere: Serpens decepit me et comedi (ibid.) , justus ille Dominus qui justitias diligit, cujus videt vultus aequitatem, jam commotior, jam severior: Ecce Adam, inquit, quasi unus ex nobis factus est sciens bonum et malum! Nunc autem ne forte mittat manum suam, et sumat etiam de ligno vitae et comedat, et vivat in aeternum (ibid.) , quod subintelligendum sit, emittamus eum. Sed hunc divinae locutionis lacrymabilem nobis defectum, gemituosam acerbissimae animadversionis expressionem historiographus mox supplet dicendo: [Col. 0196B] Emisit eum Dominus Deus de paradiso voluptatis, ut operaretur terram, de qua sumptus est (ibid.) . Quantum vero habeat gravitatis, quantum ponderis hoc sanctae Trinitatis dictum: Ecce Adam quasi unus ex nobis factus est, sciens bonum et malum, satis appendere nulla mens, nulla exprimere lingua potest, cum magis per superbiam, praevaricationem, impoenitentiam, unitus diabolo esset, atque jam miserrime experiendo malum scire cogeretur, quantum amiserit bonum. Siquidem qui decore et gloria longe supra liliorum erat gratiam vestitus, quorum et in Evangelio commendat ornatum Veritas dicens: Quia nec Salomon in omni gloria sua coopertus est sicut unum ex istis (Matth. VI) , ignominiose [Col. 0196C] nudatis pellium jam usu indigebat tam pro frigoris molestia quam confusione perditi caelibatus operienda, ut scriptum est: Fecit quoque Dominus Deus Adam et uxori ejus tunicas pelliceas, et induit eos (Gen. III) , id est faciendi necessitate involvit, quoniam quidem omnino esset incompetens summae majestati animalibus pelles detrahere et sordiscariorum artificio insudare, praesertim cum ea quae fuerint ad hoc necessaria, penes angelorum officinas quando inventa sint.

Cupienti mihi toto desiderio verbo Domini parere dicentis: Operamini non cibum qui perit, sed qui permanet in vitam aeternam (Joan. VI) , nihil ad hoc inpraesentiarum commodius occurrit, quam ut civitati Domini virtutum, cujus pars peregrinatur in terris, pars coronata triumphat in coelis, aliquid obsequii mei studeam impertiri. Nam etsi aurum aut lapides pretiosos non sufficiam exhibere, si saltem pilos caprarum obtulerim (Exod. XXV) , nonnihil [Col. 0254D] in opus Domini inveniar contulisse. Et quia laboborantem agricolam oportet primum de fructibus suis percipere (II Tim. II) , expedire mihi visum est, primo in civitatis ipsius consideratione, diutius immorari, ut tali commoratione ejus tandem civis per Dei misericordiam merear inveniri. Dehinc ipsius statum studiosus describendo etiam alios ad habitationem ejus instanter provocare, ut nonnullos ei cives, si Dominus concesserit, inveniat collegisse. Sed ad haec quis idoneus, nisi quem tu, Domine, dignum effeceris per tuam gratiam? Quia nullus est [Col. 0255A] dignus inventus, qui non ab ea indignus fuerit praeventus. Fateor, Domine, fateor me indignum; scio me insufficientem; nec aliunde quidem quam de tua confisus gratia opus istud aggredior. De ipsa me confidere docet sola illa pietatis tuae ineffabilis affluentia, qua praeter merita mea, ad bona si qua feci, me semper praeveniri, et in eis promoveri innumeris experimentis probavi. Ad te igitur nunc, Pater luminum, solito more confugio; te invoco, Deus meus, Deus veritas, in quo, et a quo, et per quem vera sunt, quae vera sunt omnia; Deus sapientia, in quo, et a quo, et per quem sapiunt, quae digne sapiunt omnia; Deus vera ac summa vita, in quo, et a quo, et per quem vivunt, quae vere summeque vivunt omnia; fac me vera et recte sapiendo [Col. 0255B] te vera et summa frui vita; a quo exire, est mori; in quem redire, reviviscere; in quo habitare, est vivere. Manendo in te, vivam ex te, et tu vita maneas in me; ut fructum, qui maneat, afferam ex te, non ex me. Ex te fuit, quod prophetae tuo David de tua revelatum est civitate, quodque mihi de eadem per eum revelatur. Quod si et aliis revelatum fuerit per me, non erit ex me, sed ex te. Jam ergo quid intus manens a te audierit, quid apud te viderit David, quid foris ad nos exiens eructaverit, audiamus. Fundamenta ejus, inquit, in montibus sanctis (Psal. LXVI) . Hunc psalmum in nostri operis ponimus fundamento, ne a propheticae et catholicae regulae rectitudine in aliquo deviemus. Hic igitur psalmus [Col. 0255C] septem distinguitur versibus, quibus septiformis exprimitur nostrae civitatis profectus. In primo et secundo versu agitur de civitatis ipsius fundatione, et gloriosa portarum seu murorum consummatione. In tertio de communis asyli in medio civitatis collocatione. In quarto de civitatis populatione; in quinto de ejus informatione; in sexto de confirmatione; in septimo de consummatae civitatis laetabunda dedicatione: et haec omnia in aedificatione sine reaedificatione Jerusalem in Veteri Testamento reperiuntur distincta. In aedificatione sub David, in reaedificatione sub Esdra et Nehemia, fundamenta posita, muri aedificati, portae cum seris et vectibus statutae leguntur. Asylum vero commune praeter civitates refugii, templum Jerosolymitanum omnibus [Col. 0255D] creditur exstitisse; non ad quod congregaret impios quorumlibet impunitas delictorum, ob quam causam asylum Romuleum legitur institutum; sed in quo pro delictis universi satisfacientes impii a suis iniquitatibus mundarentur, juxta illud prophetae, Verte impium, et non erit (Prov. IX) . De populatione in Esdra sic legitur: Postquam aedificatus est murus, et posui valvas (II Esdr. VII) , etc. Deus dedit in corde meo, et congregavi optimates et magistratus, et vulgus, ut recenserem eos (Ibid.) . De informatione in Nehemiae historia ita legitur: Aperuit Esdras librum coram omni populo; super universum quippe populum eminebat, et cum aperuisset eum, stetit omnis populus. Et benedixit Esdras Domino Deo magno, et respondit omnis populus: Amen, amen, elevans manus suas [Col. 0256A] et incurvati sunt; et adoraverunt Deum proni in terram. Porro levitae silentium faciebant in populo ad audiendam legem; populus autem stabat in gradu suo. Et legerunt in libro legis Dei distincte et aperte ad intelligendum, et intellexerunt cum legeretur (II Esdr. VIII) . Et in sequentibus: Vicesima quarta die mensis convenerunt filii Israel in jejunio et saccis; et humus super eos. Et separatum est semen filiorum Israel ab omni filio alienigena; et steterunt, et confitebantur peccata sua, et iniquitates patrum suorum. Et consurrexerunt ad standum; et legerunt in volumine legis Domini Dei sui, quater in die, et quater confitebantur, et adorabant Dominum Deum suum (II Esdr. IX) . De confirmatione ejusdem in sequentibus libris sic legitur: Super omnibus his percutimus [Col. 0256B] foedus (Ibid.) , etc. Item: Habitaverunt autem principes populi in Jerusalem; reliqua vero plebs misit sortem, ut tollerent unam partem de decem, qui habitaturi essent in Jerusalem civitate sancta, novem vero partes in civitatibus (II Esdr. XI) . Confirmationem autem hic dicimus, non solum qua populus Domino suo, sed et Dominus populo suo quarumdam immunitatum promissionibus obligatur, sicut sub Moyse factum legimus, ubi dicitur: Audi Israel: Dominum elegisti hodie, ut sit tibi Deus, et ambules in viis ejus, et custodias caeremonias illius et mandata atque judicia, et obedias ejus imperio. Et Dominus elegit te hodie, ut sis ei populus peculiaris, sicut locutus est tibi, et custodias omnia praecepta illius; et faciat te [Col. 0256C] excelsiorem cunctis gentibus quas creavit (Deuter. XVI) . Item: Omnis locus quem calcaverit pes vester, vester erit. A deserto, et a Libano, et a flumine magno Euphrate usque ad mare occidentale erunt termini vestri (Deut. XIII) . Haec Dominus non solum Israelis populo per Moysen promisisse, sed et patribus jurasse perhibetur, sicut est illud: Per memetipsum juravi, dicit Dominus (Isai. XLV; Jerem. XLIX) . Tali privilegio se munitum quondam gloriabatur populus Judaeorum. Sed longe digniori privilegio insignitus est populus Christianus; de quo, quod Dominus donaverit, suo loco dicemus. Dedicationem muri ac totius civitatis ab Esdra et Nehemia factam legimus in hunc modum: In dedicatione autem muri Jerusalem requisierunt levitas de omnibus locis suis, ut adducerent [Col. 0256D] eos in Jerusalem, et facerent dedicationem (II Esdr. XII) , etc. Haec de historia Veteris Testamenti ponenda duximus, ut solide fundamento secure superaedificemus. Pro hac igitur septiformi sancti Spiritus operatione Ecclesia septies laudem Domino dicit in die (Psal. CXVIII) . Et sicut in aedificatione domus suae sapientia columnas septem legitur excidisse, sic certis et distinctis anni temporibus Ecclesia septem praedicta solemniter commendando Deum noscitur collaudare, ut his divinae laudis praeconiis, velut septem suffulta inveniatur columnis. Haec autem plenius explicanda singula singulis propositi psalmi versibus reservamus. Sed priusquam ad psalmi principium accedamus, de ipsius psalmi titulo aliquid dicendum esse videtur. [Col. 0257A] Titulus hic est [psalmus cantici filiis Chore (Psal. LXXXVI) ]. Quid est autem illud, psalmum cantici filiis Chore convenire, nisi ut opere impleant, quod voce decantant, qui filii esse Chore, illius scilicet calvi (hoc enim Chore sonat), qui in Calvariae loco suspensus est, non solum sacramento, sed et re sacramenti; non solum adoptione, sed etiam imitatione, seipsos decalvando, et superflua quaeque resecando, contendunt? Tales plane filios Chore, mundos scilicet et rectos corde, ferventesque opere decet collaudatio, ut nec vita a voce, nec vox a cordis discrepet puritate; alioqui non erit speciosa laus in ore peccatoris (Eccles. XV) . Aliud etiam ex hoc titulo attendendum quod, sicut titulus psalmum praecedit, sic fundationem civitatis, quae in principio [Col. 0257B] psalmi describitur, quaedam praeparatoria praecesserunt, ut impleretur illud Salomonis: Praepara foris opus tuum, et diligenter exerce agrum tuum, ut postea aedifices domum tuam (Prov. XXIV) . Hoc quoque in Ecclesia, quae ipsa civitas est, singulis annis et mystice figurari, et actu ipso cernimus repraesentari. Ipsa siquidem suae fundationis in Christi Nativitate celebratura mysteria, ipsius Dominicae Nativitatis venerandam memoriam praedicta consideratione quatuor consuevit Dominicalibus officiis praevenire.

Hujus rei si mysterium diligenter attendimus, invenimus quatuor aetatibus praeparatum et praenuntiatum multifarie multisque modis Dominicum fuisse [Col. 0257C] adventum: ab Abraham scilicet usque ad Moysen, a Moyse usque ad David, a David usque ad transmigrationem Babylonis, a transmigratione Babylonis usque ad Joannem. Nam duae quae praecesserunt aetates, velut infantia mundi et pueritia, minus aptae, minusque habiles ad veritatis cognitionem inventae sunt. Vel, si libet ab Abraham usque ad David secundum Evangelium unam computare aetatem (Matth. I) , dicemus a Noe usque ad Christum quatuor praecessisse. Quae autem in his aetatibus quatuor facta fuerit Domino suae praeparatio civitatis, plenius in sequentibus exponemus, cum coeperit libri materia plenior apparere. Interim ipsam materiam tantummodo praelibare sufficiat, ut nec nostro operi qualiscunque desit praeparatio, qua lectoris [Col. 0257D] animus excitatus ad intelligenda quae sequuntur, et tenenda memoriter, praeparetur. De omnibus igitur quae quatuor praedictis aetatibus praeparata noscuntur, unum ad praesens excerpimus, quod ad tituli prosecutionem sufficiet explicasse. Illis siquidem aetatibus sacra a Deo Scriptura noscitur praeparata, quae in totius civitatis constructione caementi locum obtineat, ad inaequalium coaequationem et dissidentium conglutinationem. Non enim in civitate Domini bitumen locum habet, quo Babylonii in suo opere usi sunt pro caemento. Bitumen quippe quod naturaliter de terra oritur, astutia est naturalis, quae prudentia carnis inimica est Deo. Prudentia vero spiritus, quae de sacrae Scripturae velut divini caementi compagine generatur, vita et pax, Et quia [Col. 0258A] caementum de diversis rerum generibus conficitur, voluit Deus singulis praedictis aetatibus singula coadunare, quae ad hujus caementi confectionem necessaria videbantur. Quae autem sint illa, caementum quod manu pontificis sit in consecratione altaris, manifeste declarat. Illud autem ex aqua, et vino, et calce, et cineribus fieri solet. Non enim sal quod aquae miscetur, inter haec duximus numerandum, cum ipsum nonnisi aqua coagulata esse noscatur. Haec ergo quomodo summus pontifex Deus diversis temporibus praeparaverit, et praeparata tandem suo operi adaptaverit, attendamus. Ab Abraham siquidem usque ad Moysen labentium actuum bonorum sive malorum historiam texendo velut aquas fluentes in uno Genesis libro, ac si in uno videtur loco congregasse. [Col. 0258B] Inde est quod licet illae actiones velut aquae labentes cum sua aetate effluxerint, adhuc tamen sacrae Scripturae caemento per lectionis revolutionem in legentium memoria integrae permanere noscuntur. Et licet huic aquae vinum spiritualis intelligentiae permistum reperiatur; sequenti tamen aetati, a Moyse scilicet usque ad David, vinum spiritualiter attribuitur, in qua mordaces legis praeceptiones et prohibitiones traditae a Domino, susceptae a populo, et ipsa sui novitate vini austeritatem inportasse leguntur. A David autem usque ad transmigrationem Babylonis viri perfecti velut lapides vivi igne Spiritus sancti excocti, suis operibus futura praesignantes, et prophetico spiritu ventura praedicentes, pluribus librorum monimentis firmitatem [Col. 0258C] calcis Christianae fidei paraverunt, qua calce formari et solidari in fide discipulos suos volebat Petrus apostolus, dicens: Habetis firmiorem propheticum sermonem, cui benefacitis attendentes, tanquam lucernae lucenti in caliginoso loco (II Petr. I) . A transmigratione Babylonis usque ad Joannem cineres sunt cribrati, cum Judaici populi reliquiae multis tribulationum angustiis vexatae, et suas miserias per Scripturae seriem ad posteros transmittentes, non aliud innuisse videntur, quam nostrae aetatis fini similia esse praeparata; adeo ut semper et praeteritorum cinerum recordatione, et futurorum exspectatione humiles in prosperis, et fortes inveniamur in adversis. Cinis quippe, cum sit materia vilis, in [Col. 0258D] caemento tamen non vilem habet effectum, cum et illud durabilius et tenacius reddat. Hoc caemento Dominus in suae civitatis aedificatione usus, omnibus fere suis et dictis et factis illud studuit coaptare. Unde et dicebat: Si crederetis Moysi, crederetis forsitan et mihi: de me enim ille scripsit. Et illud: Scrutamini Scripturas; illae enim testimonium perhibent de me (Joan. V) . Et quia longum esset retexere omnia, quae in Evangelio de Veteri Testamento assumuntur, sive quae in eo de ipsius nativitate, circumcisione, apparitione, hypapante, baptismate, praedicatione, morte, sepultura et resurrectione praenuntiata reperiuntur, illud ad praesens ponere sufficiat, ubi praedicta quatuor nominatim legitur expressisse, dicens: Haec sunt verba quae locutus sum [Col. 0259A] ad vos, cum adhuc essem vobiscum; quoniam necesse est impleri omnia, quae scripta sunt in lege Moysi, et prophetis, et psalmis de me. Quoniam sic scriptum est, et sic oportebat pati Christum, et resurgere a mortuis tertia die, et praedicari in nomine ejus poenitentiam et remissionem peccatorum in omnes gentes, incipientibus ab Jerosolyma (Luc. XXIV) . Ecce hic manifeste totam Scripturam veterem in legem et prophetas, et psalmorum nomine agiographa distinguendo concludit. Habemus igitur vinum in lege, calcem in prophetis, cineres in agiographis, et singulis horum historiae aquam permistam; imo per aquam historiae singula haec sibi invicem permista et conglutinata unum caementum efficere comprobantur. Et haec forsitan est illa rota, quam vidit [Col. 0259B] Ezechiel, quatuor habentem facies per quatuor partes ire.

Postquam primus homo de terra terrenus, terrenis civitatibus et habitatoribus terrena sapientibus mundum implevit, veniens novus homo de coelo coelestis, et coelestem in terris civitatem volens aedificare, cives suos qui coelestia saperent a terrenis civibus voluit sui characteris signo distingui, titulo praenotari, testimonio communiri. Signum fuit decalvatio, titulus filiatio, testimonium secretiori familiaritate probata amicitiae certitudo. Signum siquidem et imago terreni fuit in terrenis crescere, multiplicari, dominari. Sic quippe protoplastis dictum est: Crescite et multiplicamini, et replete terram, et subjicite eam; et dominamini piscibus maris, et volatilibus coeli, et bestiis terrae, omnique reptili [Col. 0264A] quod movetur in terra (Gen. I) . Novus autem homo signum novitatis suis sequacibus tribuens ait: Qui non renuntiaverit omnibus quae possidet, non potest meus esse discipulus (Luc. XIV) . Et illud: Si quis vult post me venire, abneget semetipsum, et tollat crucem suam, et sequatur me (Matth. XVI) . Illud etiam: Qui reliquerit patrem aut matrem, aut uxorem, aut filios, aut agros, propter nomen meum, centuplum accipiet, et vitam aeternam possidebit (Matth. XVII) . Ecce quomodo calvus noster omnibus temporalibus suos vult decalvari, ut libera facie, et aperta fronte aeterna desiderent, et sine impedimento oculos ad coelum levent. Cives terreni a fructu frumenti, vini et olei sui multiplicati sunt (Psal. IV) . Cohaeredes Christi in spe singulariter constituti in [Col. 0264B] pace in idipsum dormiunt et requiescunt (ibid.) . Licet enim multi ex eis bonis temporalibus abundantes, minime decalvati, sed multis etiam superfluitatibus frontem opertam et oneratam habere videantur, tamen qui veri Christi concives sunt, sic utuntur illis, quasi jam non utantur, non ponentes spem in incerto divitiarum, nec in luxu deliciarum gaudentes, sed mortem habentes prae oculis, se eis jamjamque non dubitant carituros. Nil quippe sic amorem mundi in homine mortificat, sicut meditatio mortis. Unde scriptum est: Memorare novissima tua, et non peccabis (Eccli. VII) . Nihil enim certius morte, nihil incertius hora mortis. Hos in magni patrisfamilias domo ministros potius dixerim, quam [Col. 0264C] filios vel amicos. Tales videntur fuisse patres Veteris Testamenti, qui signum acceperunt circumcisionis, non titulum filiationis, aut testimonium amicitiae specialis. Cum enim dictum sit ad eos: Ego Dominus Deus vester (Levit. XXIII) . Ego Deus Abraham, et Deus Isaac, et Deus Jacob (Exod. III) , nunquam tamen legitur eis dictum: Estote misericordes sicut et Pater vester coelestis misericors est (Luc. VI) ; aut: Pater vester coelestis dabit spiritum bonum petentibus se (Luc. VI) . Et cum testimonium acceperit Abraham divinum: Nunc cognovi quod timeas Deum (Gen. XXII) , non tamen meruit audire quod dictum est apostolis: Vos autem dixi amicos, quia omnia quaecunque audivi a Patre meo, nota feci vobis (Joan. XV) . Filiorum titulus hic est: Omnis qui natus est [Col. 0264D] ex Deo, non peccat, quia generatio divina conservat eum, et malignus non tangit illum. In hoc manifesti sunt Filii Dei, et filii diaboli (I Joan. V) . Et illud: Quod natum est ex Deo, vincit mundum (Joan. III) , ut sit titulus coelestis generationis victoria tentationis: et, sicut qui filius est per naturam mundum cum suo principe triumphavit, sic mundi victores sunt, quotquot sunt filii adoptionis. Amici testimonium vox sponsi est, auditui amici dans gaudium et laetitiam, sive ad amicum directa, ut est illud: Surge, propera, amica mea, columba mea, formosa mea, et veni (Cant. II) , sive de amico ad alios facta, sicut ait Dominus de Joanne: Quid existis in desertum videre? Prophetam? Etiam dico vobis, et plusquam prophetam (Matth. XI) , etc. Hoc geminum amici [Col. 0265A] testimonium plenius postea prosequemur, si prius ministrorum et filiorum testimonia sufficienter fuerint explanata. Quod enim inter signa et titulos et testimonia distinximus, inde est, quia non omnia testimonia, signa vel tituli dici possunt. Signa tamen et tituli aliqua testificando testimonia merito nuncupantur. Inde est etiam quod in Romana Ecclesia levitae cardinales, velut quidam Dominicae mensae ministri in signis sigillorum suorum titulos non assignant, quod solis presbyteris cardinalibus velut filiis est concessum. Nam episcopi amicorum vice fungentes, quanto viciniores sponso, tanto vocem ejus familiarius audiunt, et de secretioris familiaritatis testimonio gratulantur. Singulis igitur a sponso pro meritis testimonium redditur; et ne [Col. 0265B] testimonium istud nutare videatur, tota Trinitas ei astipulatur. Tria sunt igitur, quae ministris circa transitoria occupatis velut in terra testimonium dare noscuntur, spiritus, aqua et sanguis. Per haec, si non sit taediosum lectori, quae sunt dicta repetere, eleemosynam, jejunium et orationem diximus designari.

Haec testimonia Scripturae sacrae Veteris atque Novae testimoniis innumeris roborantur. Dicuntur enim et verba sacri eloquii testimonia, quia perhibent testimonium, mandata Dei vera esse, justificata in semetipsa, desiderabilia super aurum et lapidem pretiosum multum, et dulciora super mel et favum (Psal. XVIII) . Ne autem impossibilia crederentur, perhibent etiam testimonium multos ea servasse. Unde [Col. 0265C] subditur: Etenim servus tuus custodit ea (ibid.) . Et ne infructuose ea servasse videretur, etiam de retributione non tacet, cum dicitur: In custodiendis illis retributio multa (ibid.) . Et quia, sicut retributio obedientes, sic damnatio manet transgressores, recte etiam judicia nuncupantur. In istorum mandatorum sive judiciorum Dei testimoniis delectabatur Propheta, sicut in omnibus divitiis, dicens: Adhaesi testimoniis tuis, Domine (Psal. CXVIII) . Et illud: Testimonia tua meditatio mea est, et consilium meum justificationes tuae (ibid.) . Nos quoque si haec testimonia meditando diligentius perscrutemur, praedicta testimonia Scripturae sacrae testimoniis innumeris commendantur. De jejunio et oratione ait Propheta: [Col. 0265D] Ego autem cum mihi molesti essent, induebam me cilicio. Humiliabam in jejunio animam meam, et oratio mea in sinu meo convertetur (Psal. XXXIV) . De eleemosyna: Mutuabitur peccator, et non solvet, justus autem miseretur et tribuet (Psal. XXXVI) . Et illud: Dispersit, dedit pauperibus, justitia ejus manet in saeculum saeculi (Psal. CXI) . Joel quoque de jejunio et oratione sic ait: Convertimini ad me in toto corde vestro, in jejunio et fletu et planctu (Joel II) . De eleemosyna: Frange esurienti panem tuum, et egenos vagosque induc in domum tuam; cum videris nudum operi eum (Isa. LVIII) . In Tobia quoque legitur: Bona est oratio cum jejunio et eleemosyna (Tob. II) . Et illud: Si multum tibi fuerit, abundanter tribue; si exiguum, etiam libenter illud impertire (Tob. IV) . [Col. 0266A] Haec et alia, quae in Veteri et Novo Testamento commendata leguntur, verba et exempla omnia ponere supersedemus, ne pariat copia congesta fastidium. Et tamen quae Jesus legitur coepisse facere et docere, non credidi omittenda. Ipse quippe salutem humani generis operaturus in medio terrae, post baptismum suum mox ab oratione et jejunio duxit incipiendum. Unde et legitur, quod eo baptizato et orante, et apertis super eum coelis, ductus sit in desertum a spiritu, ubi cum jejunasset quadraginta diebus, et quadraginta noctibus, postea esuriit (Matth. III) . Haec usque ad passionem suam postea nunquam omittens, sic alternatis vicibus exercuit, ut non unum confunderetur ab altero; sed noctem orationi deputans, diem jejunio, praedicationi et curationi, pertransivit [Col. 0266B] benefaciendo et curando oppressos a daemonio (Act. X) . Nec solum exemplo nos ad haec studuit invitare, sed etiam verbis commendare curavit, dicens: Hoc genus non ejicitur, nisi in oratione et jejunio (Matth. XVII) . Dulcedo siquidem orationis et intimae compunctionis affectio male dulces carnis affectiones, et immissiones per angelos malos (Psal. LXXVII) extundere consuevit. Jejunium vero exterius adhibitis tentationibus et occasionibus peccati obviando resistit. Eleemosyna jejunio et oratione mundatis, sanitatis gaudia et munera gratiarum acquirit, sicut ait Dominus: Date et dabitur vobis. In ea quippe mensura, qua mensi fueritis, remetietur vobis (Luc. VI) . Et Apostolus: Qui parce seminat, parce et metet; et qui seminat in benedictionibus, de [Col. 0266C] benedictionibus et metet (II Cor. IX) . Tunc enim oratio ad Deum directa sine offendiculo penetrat coelos, cum jejunio et eleemosyna velut duabus alis ab infimis evecta, jejunio velut sinistra adjuvatur, eleemosyna velut dextera et fortiori proficit et gubernatur. Ala jejunii tres pennas habet principales. Jejunandum est enim ab illicito actu, ab illecebroso motu, ab illiciente affectu. Tres quoque eleemosynae pennae sunt principales, ut subveniat quis proximo sermone, subveniat de suo, vel deserviendo ei, vel orando pro ipso. Haec sunt, quae primum testimonium dant in terra. Testimonium apud homines, testimonium cuique apud seipsum, et testimonium apud Deum. Apud homines testimonium justitiae, cui [Col. 0266D] innitebatur Pharisaeus ille, cum diceret: Deus gratias ago tibi; quia non sum sicut caeteri homines raptores, injusti, adulteri. Jejuno bis in Sabbato, decimas do omnium quae possideo (Luc. XV) . Superbus quippe et arrogans non justum se esse tantum, sed justiorem caeteris apparere gloriabatur; et contentus testimonio hominum noluit attendere suum: cuique enim testimonium propriae perhibent actiones praedictae. Ut enim de caeteris taceam, attende quantum in abstinentiae virtute profeceris, quae omnium principium est, et fundamentum nutrixque virtutum, sine qua nullus ad reliquas est accessus. Ingredere et explora omnes conscientiae tuae recessus, quomodo se habeant interiora et exteriora tua, si forte necessaria, ne dicam superflua desint. Si [Col. 0267A] idem vultus, iidem oculi, sermo non dispar, eadem mentis tranquillitas quae fuerat, cum adessent. Hinc plane quam constans, quam firmus sis in proposito virtutis, luce tibi clarius apparebit. Apud Deum autem testimonium nobis haec praebent fiduciae, ut confidenter ad thronum gratiae ejus accedamus, qui mandata ejus fortiter adimplemus. Unde scriptum est: Fiducia magna apud Deum est eleemosyna (Tob. IV) . Et alibi: In hoc cognoscimus, quoniam translati sumus de morte ad vitam, quod diligimus fratres. Qui enim habens substantiam hujus mundi viderit fratrem suum necesse habere, et clauserit viscera sua ab eo, non est charitas Patris, quae vera vita est, in eo (I Joan. III) . Sed haec testimonia virtutum, quae ad meritum dantur, quantumcunque firma videantur, [Col. 0267B] signa tamen virtutum potius sunt, quam virtutes. Sunt enim bonis et malis communia; et ita a fatuis virginibus, imo et quandoque fortius quam a prudentioribus exercentur. Si enim haereticorum jejunia, orationes, eleemosynae, etiam religiosorum studiis comparentur, aut nulla, aut exigua, haec illis collata videbuntur. Sed si tradidero corpus meum, ita ut ardeat, et si distribuero omnes facultates meas in cibum pauperum, et si habuero omnem fidem, ita ut montes transferam; charitatem autem non habuero, nihil mihi prodest (I Cor. XIII) . Signum est igitur haec prima et visibilis trinitas summae Trinitatis, potius quam imago: quo primo quod sit, secundo quid non sit, potius quam quid sit, agnoscatur. Credere siquidem oportet accedentem ad Deum, primo [Col. 0267C] quia est, et requirentibus se remunerator (Hebr. XI) est. Hac fide accedentium primo corda mundantur, secundum illud: Fide mundans corda eorum (Act. XV) , ut mundatis cordibus ipsam intelligant veritatem, sicut scriptum est: Nisi credideritis non intelligetis (Isai. VII) . Et: Beati mundo corde, quoniam ipsi Deum videbunt (Matth. V) . Primum igitur est, credendo quod inquirentibus se remunerator sit, inquirere quid non sit, tandem corde mundato intelligere quid sit.

Volens igitur veritatis Magister suos discipulos paulatim ad veritatis perducere intellectum, visibilis mundo apparens, visibilia proposuit suis civibus, et in eis materiam totius suae civitatis instituit, et [Col. 0267D] formam expressit: Ut Deum trinum atque unum tota ejusdem civitatis materia praedicaret, et forma commendaret, et civium non solum lingua loqueretur, sed etiam moribus vita fateretur, donec reparata in eis imagine Trinitatis, jam non jam exterius vagando quaererent, quam in seipsis interius possiderent. Inde est, quod imperfectos et adhuc visibilia sectantes videmus exteriora fortius operari, ac duriora sustinere perfectis, quoniam qui minoratur actu, percipiet sapientiam; nec debent filii sponsi lugere, quandiu cum ipsis est sponsus. Lugeant et circumeant civitatem, qui quaerunt, et non inveniunt eum; et sint eis lacrymae panes die ac nocte (Psal. XLI) , dum eis quotidie dicitur: Ubi est Deus tuus (ibid.) . Quaerant, inquam, exterius bene operando, [Col. 0268A] sive diligentius exteriora rimando, quandiu interius vacare nec libet, nec licet. Studeant exterius ipsum imitando, jejunando, orando, eleemosynas erogando, quamdam sibi imprimere, licet longe dissimilem imaginem Trinitatis, nec in his tribus a simplicitate recedant unitatis, ut in uno oculorum dilectus vulneretur; ut et una intentio sit in tribus, et una virtus justitiae sit ex tribus; imo ipsae tres virtutes una sint justitiae virtus, et secundum quod ait Apostolus: Tres sunt, qui testimonium dant in terra, et tres unum sunt (Joan. III) . Talibus Psalmus competit, nondum psalmus cantici; quia non est cantare canticum Domini laboranti in gemitu suo, sedenti et flenti super flumina Babylonis, manducanti panem doloris in terra aliena. Non enim [Col. 0268B] deest et talibus panis, licet canticum desit. Non enim deesse debet ministris, cum nec mercenariis desit, nec servis. Nam et mercenarii abundant panibus, et servo opus et disciplina et panis ministratur; ministris autem, qui jam de servis effecti sunt liberi, Dominus miseretur: et ne deficiant in via pro triduana exspectatione (quam forte signat illud triduum, quo Saulus nihil manducans aut bibens caecus promissum Domini exspectavit (Act. IX) , tripertitum panem apponere consuevit. Hunc panem Dominus in Propheta jam fastidire, et ad filiorum panem anhelare videbatur, cum diceret: Quousque irasceris super orationem servi tui? Cibabis nos pane lacrymarum (Psal. LXXIX) . Conficitur autem aliquando hic panis ex lacrymis doloris concepti de [Col. 0268C] recordatione praeteritorum malorum, quales fuerunt lacrymae Petri, quando recordatus sermonis Domini Jesu flevit amare (Matth. XXVI) . Aliquando ex lacrymis pudoris, quales fuerunt Annae, cum exprobrante sibi aemula sua, quod conclusisset Dominus vulvam ejus, fleret largiter (I Reg. I) ; sive Susannae, cum accusata a sacerdotibus in coelum suspiciens taceret et fleret (Dan. XIII) . Aliquando timoris et taedii, quales fuerunt lacrymae Eliae fugientis a facie Jezabel, cum diceret: Obsecro, Domine, tolle animam meam, neque enim melior sum, quam patres mei (III Reg. XIX) ; vel ipsius Domini, qui cum coepisset pavere et taedere, factus est sudor ejus tanquam guttae sanguinis decurrentis in terram (Luc. XXII) . Hoc igitur pane Dominus ipse cibari voluit, ne eum membra sua infirmiora sumere abhorrerent. Unde per Prophetam ait: Cinerem tanquam panem manducabam, et potum meum cum fletu miscebam (Psal. CI) . Videtur autem plerisque hic panis ministrorum, licet minus suavis quam panis filiorum, largius eis apponi quam filiis suis; eo quod filiorum panis ex occultioribus et charioribus, ministrorum ex vilioribus et consuetis conficitur speciebus. Quanto autem adhuc remotiores a sponso, tanto dolendi de commissis, erubescendi pro neglectis, timendi de futuris, causa subest certior, et materia major. Sed jam tot fletibus satiati, ad filiorum canticum transeamus: quod titulus psalmi natalium thematum titulis insignire videtur. Titulus [Col. 0269A] quippe sequentis operis materiam, ac subjectae rei dignitatem assolet declarare: quod satis titulus ille cruci superpositus declarat, de quo prophetatum longe ante fuerat. Inscriptionem tituli ne corrumpas (Psal. LXXIV) . Hujus quippe tituli in se inscriptionem corrumpit, quisquis crucifixi sanguine redemptus, factus semel calvi filius, a moribus postea paternis degenerat, et operibus mortuis a nomine salutis, quod est Jesus, et a novitate vitae, quod sonat Nazarenus, elongatus, etiam a gloria regni excluditur. De quibus scriptum est: Filii alieni mentiti sunt mihi, filii alieni inveterati sunt, et claudicaverunt a semitis suis (Psal. XVII) . Filii autem regni non claudicant; quia rectus Dominus Deus noster, et recti filii ejus, ac rectos decet collaudatio. Rectos [Col. 0269B] quippe facit cognitio invisibilium et amor aeternorum, sicut curvos et claudos cura et appetitus terrenorum. Qui ergo perfecte calvi, frontem libere erigunt ad aeterna, paternae similitudinis et regiae libertatis titulis insigniti, sponso canticum nuptiale, canticum novum decantant dicentes: Dominus regnavit, decorem induit (Psal. XCII) . Et illud: Quid retribuam Domino, pro omnibus quae retribuit mihi? Dirupisti vincula mea, tibi sacrificabo hostiam laudis (Psal. CXV) . His psalmus cantici merito dicitur convenire, qui non jam ex tristitia, vel ex necessitate operantur; sed cantant in viis Domini, quoniam magna est gloria Domini (Psal. CXXXVII) . Operantur non ex timore, quoniam timor poenam [Col. 0269C] habet, et timore poenae operari servorum potius est quam filiorum, qui ex amore et desiderio, sed non solius patris, imo potius paternae haereditatis. Istos primum, jam coelum dixerim, in quo Pater, Verbum et Spiritus sanctus testimonium dare, et tres unum esse dicuntur. In his siquidem manifestius relucet imago Trinitatis in unitate, et unitatis in Trinitate, sicut solet in filiis propriis apparere effigies faciei paternae. Sed ubi imago vel effigies, non ipsa solet esse expressior facies in rebus humanis, nec ipsa veritas, sed imago. Quaerenda est ergo haec imago in filiis; nam veritas reservatur amicis. Hanc igitur imaginem dixerim tres animae jam spiritualis virtutes, castitatem scilicet, humilitatem et charitatem. Harum virtutum praedictas tres [Col. 0269D] operationes, jejunium, orationem et eleemosynam, velut corpora aut quasi indumenta non immerito dixeris, cum et ipsae virtutibus his vegetari et vivificari habeant, et nonnisi per eas ad oculos humanos prodeant, et eos sua oblectent venustate.

Hae virtutes non aliud sunt quam quaedam affectiones animae, Spiritu sancto moderante et ordinante, ut sint ad quod esse debent, et quomodo esse debent. Affectus siquidem Amnon ad sororem, licet fuerit ad quod debuit, quia tamen non quomodo debuit, nec virtus, nec a Spiritu sancto fuit. Attendamus igitur quomodo in his virtutibus imago reluceat Trinitatis Castitas siquidem, quae est amor incorruptionis, aeternitatis nobis speciem repraesentat. [Col. 0270A] Quid enim aeternitati incorruptione vicinius? De ipsa quippe sic legitur: Incorruptio facit hominem proximum Deo (Sap VIII) . Humilitas quae de vera propriae infirmitatis cognitione procedit, summae in nobis veritatis speciem praefert. In quo enim quis veritati vicinior esse potest, si verissima sui cognitione Deo attribuit, non solum quidquid boni habet, sed et bonum quod factus est; sibi omnia mala, non solum quae sentit, sed et quae fecit? Hinc oritur charitas; quia, dum per humilitatem homo sibi vilescit, nec jam in se, seu alia creatura, requiem extra Deum invenit, super omnia Deus ei dulcescit; et quanto magis creatura vilescit, tanto Creator suavius elucescit. Sed et in Creatore incipit creatura placere, quae in seipsa debet non immerito [Col. 0270B] displicere. Quid autem hac charitate summae bonitati similius, qua etiam inimici propter Deum, et amici in Deo, et Deus nonnisi propter seipsum diligitur? Per hanc quippe similes illi efficimur, qui sola bonitate sua solem suum oriri facit super bonos et malos; et pluit super justos et injustos (Matth. V) . Sic sic Pater, Verbum et Spiritus sanctus, testimonium dant in coelo; in homine scilicet talibus virtutum luminaribus illustrato, quod Filius sit Patris sui, qui in coelis est. Nam et Spiritus testimonium perhibet spiritui nostro, quod filii Dei, et Christi cohaeredes sumus, et Spiritum adoptionis filiorum accepimus, clamantem in nobis: Abba Pater (Marc. XIV) . Invenimus in nobis imaginem Trinitatis: [Col. 0270C] superest unitatem in Trinitate, et Trinitatem in unitate, aliqua in nobis similitudine, licet longe dissimili, reperire. Quid igitur sunt hae tres virtutes, nisi tres, sicut diximus, moderatae et ordinatae affectiones? Quid autem sunt istae affectiones in homine, nisi una hominis voluntas, quae, cum tres harum affectionum habeat affectus in opere exterius, una tamen perseverat interius; tanto amplius una, quanto uni Deo propius conjuncta; tanto ab unitate remota, quanto in diversa divisa, secundum illud: Sollicita es et turbaris erga plurima, cum unum sit necessarium? (Luc. XI.) Quam unitatem habere se gloriabatur Propheta, cum diceret: Unam petii a Domino, hanc requiram (Psal. XXVI) . Aliter igitur voluntas hominis una est per naturam, aliter [Col. 0270D] per gratiam. In eo quod est per naturam, imaginem; in eo quod est per gratiam, Dei similitudinem repraesentat. Substantiva quippe quadam imagine divinitatem videtur imitari, in qua talis est creata, ut in ea aeternaliter perseveret. Licet enim habuerit initium, cum tamen ignoret occasum, quid aeternitati similius, quod non sit ipsa aeternitas? Non enim rationali carent voluntate insani, infantes, vel etiam dormientes; licet usum discernendi non habeant. Quid rationali voluntate potentiae divinae similius, quae ita libera creata est, ut nulla vi cogi possit, nulla necessitate mutari? Nemo enim non vult quod vult; aut vult, quod non vult.

Quod enim negavit Petrus, non necessitatis fuit sed voluntatis; quae vim quam ipsa sibi intulit, non [Col. 0271A] ab alio quam a se pertulit; et qui dolens et coactus Christum negavit, non tamen nisi volens (quia vitare volebat mortem), infirma quidem voluntate, sed tamen voluntate. Nam in quibus erat sana voluntas, occidi poterant, flecti non poterant. Vide, quam libera sit rationalis voluntas, sive in bono, sive in malo: quae et apud inferos immobilis perseverat. Nam quod diabolus, et quilibet, cum eo damnatus apud inferos jam bonum velle non valet, non violenta vel aliena facit oppressio, sed sua ipsius in malo obstinata voluntas, sicut et quod angelus in coelo malum velle non potest, non facit necessitas, sed firma in bono voluntas, et voluntaria firmitas. Libera est ergo ad utraque voluntas, sed haec libertas in malo homine misera est et infirma; [Col. 0271B] et licet a Dei imagine penitus non recedens, secundum illud: In imagine pertransit homo (Psal. XXXVIII) , multum tamen remota. Quamvis enim liberum sit ei velle; quia cum bona creata sit, secundum illud: Et vidit Deus cuncta quae fecerat, et erant valde bona (Gen. I) , quae ex creatione posse non peccare, et posse peccare accepit; peccando meruit, ut quae cum potuit noluit, per se nec velle possit, nec etiamsi velit, non peccare non possit. A qua miseria non liberatur, nisi gratia illius, qui dicit: Si vos Filius liberaverit, vere liberi eritis (Joan. VIII) . Cujus gratia reformatur in bonis imago peccato deformata, ut quae in paradiso accepit posse non peccare, et posse non turbari, pro his interim accipiat, nec peccato, nec miseria superari. Licet [Col. 0271C] enim et peccet, et frustra et misere conturbetur, tamen jam ei non imputatur, quia jam nihil damnationis est his, qui sunt in Christo Jesu, qui non secundum carnem ambulant (Rom. VIII) . Tandem autem sic reformata ita confirmabitur et conformabitur divinae libertati, ut nec peccare valeat, vel turbari. Est etiam in alio quodam rationalis hominis voluntas facta ad imaginem Dei et Creatoris sui (Gen. I) . Sicut enim unus Deus omnia movet, omnia regit, et pro nutu suo ordinat et sic praeest universis, ut sit totus in singulis; sic rationalis voluntas in toto corpore suo quasi in suo quodam mundo ubique tota, cum in se sit una, solo nutu singula movet membra, imperat sensibus, procreat appetitus, [Col. 0271D] et in varios fere singulis momentis se commutat affectus. Nunc enim se in fiduciam erigit, nunc in diffidentiam dejicit; nunc odio, nunc amore ducitur: nunc gaudio, nunc moerore distrahitur; approbata et vehementer desiderata subito detestatur et ita toti compatitur, ut in singulis membris non tam membra quam ipsa pati videatur. Ecce quam similis est illi, de quo legitur: Spiritus Domini replevit orbem terrarum, et hoc quod continet omnia, scientiam habet vocis (Sap. I) . Omnium est enim artifex, omnem habens virtutem, omnia prospiciens (Sap. VII) . Sed vide, quam deformis sit haec imago quandiu voluntas humana a divina dissidet voluntate: Posuisti, inquit, me contrarium tibi, et factus sum mihimetipsi gravis (Job VII) .

[Col. 0272A] Et illud: Quis restitit illi, et pacem habuit? (Ephes. II.) Pacem quippe nullus habere potest, donec adversario illi consentiat, qui fieri voluit pax nostra, faciens utraque unum, dans pacem his qui longe et pacem his qui prope. Cum per hujus gratiam humana voluntas suscitata de pulvere, et detersa, ei consentiendo bonum velle incipit, tunc ad Altissimi gloriam bona voluntas ad pacem reconciliata redit; nec alteri ex hoc debetur gloria, nisi ei cujus sola hoc in converso operatur gratia. Cui consentiens Paulus dicebat: Gratia Dei sum, id quod sum. (I Cor. XV.) Hinc jam efficitur homo filius Dei per gratiam, secundum illud: Voluntarie genuit nos verbo veritatis (Jac. I) . Qui prius carni consentiendo propria voluntate suus fuerat [Col. 0272B] per naturam; vel diaboli, mala voluntate ei consentiendo. Bonum igitur volendo, non solum imago deformata per gratiam reformatur, sed et similitudo Dei prius amissa imagini superducitur, in eo minor imagine, quod per eam ovis sive drachma perdita reperitur, monas nonaginta novem additur (Luc. XV) ; possessio domino suo restituitur, et intantum ei assimilatur, ut idem volendo unus cum eo spiritus efficiatur, secundum illud: Qui adhaeret Deo, unus spiritus est (I Cor. VI) . Quae similitudo plena erit, dum plene apparuerit, secundum illud: Scimus, quia cum apparuerit, similes ei erimus, quia videbimus eum sicuti est (I Joan. III) . Interim quandiu ex parte cognoscimus, ex parte assimilamur, tanto vicinius similitudini accessuri, quanto mundiori [Col. 0272C] corde clarius inspecturi. Sed haec perfectio reservatur amicis, initiatur in ministris. Proficit paulatim in filiis, in ministris initiatur, sive potius praeparatur per paupertatem spiritus et mansuetudinem. In filiis per esuriem justitiae, et misericordiae exsecutionem, proficit et praelibatur. Proficit per desiderii esuriem, praelibatur per misericordiae consecutionem, quae est praelibatio satietatis. In amicis perficitur per munditiam cordis et pacem, quae se aeterno vinculo complectuntur, ut ab invicem, cum perfectae fuerint, nequeant separari. In altera siquidem, scilicet in munditia cordis, reparatur imago; in altera, id est parte, similitudo innovatur. Est autem imago in libertate, sicut dictum est, similitudo [Col. 0272D] in rectitudine; libertas enim divinam imitatur potentiam cujus corruptio est superbia, corruptionis poena infirmitas, reparatio humilitas, per quam munditia cordis acquiritur, secundum illud: Asperges me hyssopo, et mundabor (Psal. L) . Unde bene Augustinus: Quid appetit superbia nisi potentiam? Quam si ad bene agendi facilitatem referamus, non invenit nisi anima perfecte Deo subdita, et ad ejus regimen summa charitate conversa. Ecce perfectio libertatis in praesenti est, liberum esse a servitute peccati, quae est cordis munditia, in futuro plenius consummanda; dum ipsa creatura liberabitur a servitute corruptionis in libertatem gloriae filiorum Dei (Rom. VIII.) Haec erit libertas gloriae, nam secunda est gratiae, prima naturae.

[Col. 0273A] Restat similitudinem in rectitudine, rectitudinem in pace reperire; Rectum quippe legitur Deus hominem fecisse, sed ipse se miscuit quaestionibus infinitis (Eccle. VII) . Quandiu rectus fuit, nec zelus ei, nec scientia defuit, si enim alterutrum deesset, rectitudo utique claudicaret. Si enim vel sciret et nollet, vel vellet recte agere, et nesciret, quomodo rectus esset? Sciendo igitur rectitudo divinam sapientiam, bene volendo divinam bonitatem imitatur. Sciendo igitur et volendo bonum homo rectus efficitur, merito similis illi factus, de quo legitur: Rectus Dominus Deus noster, et non est iniquitas in eo (Psal. XCI) . Hujus autem similitudinis sicut geminum diximus esse profectum, sic duplicem constat esse corruptionem. Corrumpitur enim [Col. 0273B] scientia per curiositatem. Unde beatus Augustinus: «Quid appetit curiositas, nisi scientiam, quae non est vera, rerum aeternarum, et eodem modo se semper habentium.» Corrumpitur etenim zelus per carnis voluptatem. Unde idem qui supra: «Quid appetit voluptas corporis, nisi quietem, quae non est vera, nisi ubi nulla est indigentia, nulla corruptio?» Velle igitur scire, quae semper variantur, et nunquam in eodem statu permanent, aut velle in carne delectari, cujus egestati et infirmitati totus mundus satisfacere nequit, quid aliud est, quam a rectitudine decidere, infinitis quaestionibus se miscere, et a verae quietis stabilitate velut a divina similitudine in regionem dissimilitudinis misere recedere? [Col. 0273C] Haec est ergo rectitudinis corruptio, corruptionis poena, vana et misera conturbatio. Hinc enim est, quod frustra et misere conturbatur homo, et pertransit in imagine. Recte ait, pertransit, quia sola libertate contentus naturae, verae libertatis gloriam, quae est liberum esse a peccato, contemnendo pertransit. Bene ait, frustra; quia non aliunde perturbatur homo, nisi quod per ignorantiam deceptus; vel appetendo quae videntur bona, et non sunt vera bona; vel fugiendo mala, quae non sunt vera mala; dum illa sequitur, et non assequitur; haec fugit, et non effugit; in utroque vane et misere conturbatur. Haec duo signanter videntur expressa in canone missae, ubi dicimus: Ut ope misericordiae tuae adjuti, et a peccato simus semper liberi, et ab omni [Col. 0273D] perturbatione securi.

Ab hac gemina poena et corruptione duplici homo ad rectitudinem reparatur, per illa duo quae praediximus, esuriem scilicet justitiae, et misericordiae exsecutionem. Per haec enim ad munditiam cordis, et ad praedictae pacis portum ascenditur, ubi etsi homo turbari aliquando videatur, perturbatione tamen non frangitur, juxta illud Apostoli: Quis nos separabit a charitate Christi? (Rom. VIII.) Et illud: Certus sum, quia neque mors, neque vita, et caetera quae sequuntur, poterunt separare nos a charitate Christi (ibid.) . Haec est pax illa, quae exsuperat omnem sensum, quae non est aliud quam fruitio summi boni, quae est vera rectitudo, vera sapientia, vera bonitas. Quisquis ad hanc pacem pervenerit, [Col. 0274A] optimam cum Maria partem eligens (Luc. X) , jam circa plurima occupari refugit; nec jam libet se diversis quaestionibus immiscere, quem uni summo bono delectat adhaerere. Amicorum est istud, quibus dicitur: Omnia quaecunque audivi a Patre meo, nota feci vobis (Joan. XV) . Et illud: Quia super pauca fuisti fidelis, supra multa te constituam: intra in gaudium Domini tui (Matth. XXV) . Ignis quippe est Deus, cui quisquis per charitatem adhaeserit, ignis et ipse efficitur; nec solum illi simillimus, sed in igneam absorptus charitatem. Beati igitur pacifici, quoniam filii Dei vocabuntur (Matth. V) , et amici de filiis efficientur. Haec ad tempus dicta sufficiant, pro testimonio, quod Pater, Verbum et Spiritus sanctus dant in coelo, secundum tres [Col. 0274B] proprios effectus operantes, nec ab unitatis simplicitate in aliquo recedentes. Jam de testimonio, quod in aureo amicorum reclinatorio, velut in secundo coelo datur, quibus jam non in parabolis, sed palam de Patre a Verbo annuntiatur, aliqua dicenda essent, nisi quia tantam materiam angustiis hujus sermonis indignum est concludi; nec jejuni relinquendi sunt filii, quibus nondum suum assignavimus panem, cum trinum ministris dederimus, et filiorum copiosior et delectabilior debeat esse. Unde Dominus, non esse tollendum panem filiorum, et mittendum canibus aiebat (Matth. XV) . In quo forte panem ministrorum non esse negandum canibus, innuebat. Unde et verbum mulierculae approbavit [Col. 0274C] dicentis, catellos edere de micis, quae cadunt de mensa dominorum suorum. Utinam et hos de filiorum mensa vel micas mereamur percipere, si panes integros ad plenum non sufficimus assignare. Parvuli enim sumus, et panes integros non solum frangere non sufficimus, sed et frangi ab aliis indigemus. Verum, si benedixerit Dominus et fregerit, benedictio explodet egestatem, et omnem tollet fractio difficultatis asperitatem. Rogemus igitur Patrem nostrum coelestem, ut det filiis suis spiritum bonum, qui clamet: Abba Pater (Gal. IV) , et quod filii sumus Dei, testimonium reddat spiritui nostro. Ex tali testimonio conscientia gloriatur, oleum in vasis dilatatur, anima in spe gloriae filiorum Dei gaudio ineffabili delectatur, et forte illud [Col. 0274D] gaudium panis est filiorum. Ad conficiendum hunc panem de seminibus, quae ministri euntes et flentes in terram bonam miserunt, filii cum exsultatione manipulos suos tollunt, et de patientia fidei et spei gaudium colligunt; spe gaudentes, quia in tribulatione fuerunt patientes. Hoc igitur gaudium, quod velut quaedam primitiae spiritus, spei ut fiducialius agat, per Spiritum sanctum refunditur, panis est filiorum, quia exspectatio justorum laetitia (Prov. X) . Sed nec a numero testimoniorum discrepat numerus panum, quia quodlibet spiritus divini testimonium causa est humano spiritui et materia gaudiorum, nec aliunde suos Dominus gaudere volebat, cum diceret: In hoc nolite gaudere, quod daemones vobis subjiciuntur; sed in eo gaudete, quia nomina [Col. 0275A] vestra scripta sunt in coelo (Luc. X) . Quod non nisi ex testimonio spiritus sciri potest. Sit igitur primus filiorum panis gaudium de contemptu mundi; primum siquidem testimonium spiritus assignamus castitatem.

Est autem vera castitas animae, nihil diligere, nisi Deum, aut propter Deum. Alia quaevis dilectio spiritualis est animae fornicatio. Haec castitas datur ad meritum, et est haud dubium testimonium virtutis. Gaudium igitur quod de tali testimonio oritur, non immerito panem dixerim, panem cor hominis confirmantem; alioqui suspecta est omnis gratia, quam virtus non parturivit. Secundus est panis filiorum gaudium de contemptu sui. Cum enim quis contemni se videns quia vere contemptibilem se cognoscit, [Col. 0275B] congaudet veritati; quid tali gaudio solidius, quid magis corroborat animum, ut dum jam per contemptum mundi aspernatur dura, etiam per contemptum sui amplectatur abjecta? Hoc pane corroborati erant apostoli, cum irent, gaudentes a conspectu concilii, quod digni habiti essent, pro nomine Jesu contumeliam pati (Act. V) . Tertium filiorum panem dicamus gaudium de dilectione proximi. Quandiu enim quis necdum accedit ad cor altum, non sufficit Deum diligere in se ipso. Si tamen perfecte diligit eum in proximo, non minus de ejus quam de proprio gaudet bono, et tot invenit causas gaudendi, quot de proximorum successibus occasiones occurrunt congaudendi. Quid hoc pane fortius, ad cujus suavissimum gustum invidiae stimuli [Col. 0275C] sopiuntur, irae et indignationis aestus conquiescunt, edacis tristitiae et suspicionum morsus consumuntur? Hunc panem subtractum sibi Propheta deplorabat, cum diceret: Percussus sum ut fenum, et aruit cor meum, quia oblitus sum comedere panem meum (Psal. CI) . His panibus anima confortata jam in spe gloriae filiorum Dei, cum quadam rei certitudine delectatur, non jam fidei aut spei finibus contenta, sed testimonio conscientiae confirmata, ut merito possit dicere cum Paulo: Gloria nostra haec est, testimonium conscientiae nostrae (II Cor. I) . Hoc autem testimonio spes subnixa minime confundit, maxime cum tale testimonium fulcitur meritis praedictorum operum, donis praedictarum [Col. 0275D] virtutum, praemiis praedictarum consolationum, quibus Pater misericordiarum et Deus totius consolationis pascit et consolatur filios in omni tribulatione sua. Ipse igitur semper Alpha et Omega sit nostri sermonis, qui initium est et finis universorum, et sine initio et fine permanet in saecula saeculorum. Amen.

Sumpta occasione ex eo quod filiis Chore psalmus cantici attribuitur, invenimus in magni Patrisfamilias domo non solum filios esse, sed ministros etiam et amicos: et sicut filiis psalmum cantici, sic ministris psalmum duximus assignandum. Sed et si canticum [Col. 0276A] psalmi amicis assignaverimus, non erit abs re, cum fuerit hujus distinctionis ratio intellecta. Psalmus quippe cantici illis competit, qui ad hoc operantur, ut ad canticum gaudii spiritualis perveniant, timentes illam Apostoli comminationem: Qui non laborat non manducet (II Thess. III) . Et illud Salomonis: Pigredo immittit soporem; et anima dissoluta esuriet (Prov. XIX) . Sic et canticum psalmi illis videtur competere, qui de perceptis beneficiis spiritualium gaudiorum gratias exhibentes, quid retribuant Domino aliud non inveniunt, nisi ut calicem salutaris accipiant; et sicut Christi passiones abundant in eis, sic et consolatio per Christum in eis spiritualis abundet.

Hoc specialiter amicorum esse cognoscitur, qui [Col. 0276B] jam non ex timore poenae sicut ministri; nec ex spe paternae haereditatis, sicut filii, sed ex sola charitate, delibuti unctione spiritus, operantur. De his aliqua dicere instituimus; ne eorum qui praecipui sunt in civitate Domini, et secundi coeli locum obtinent testimonium praeteriisse non immerito arguamur. In his igitur Pater, Verbum, et Spiritus, testimonium luce clarius ferunt, ut jam revelata facie Domini gloriam speculentur, transformati in eamdem imaginem a claritate in claritatem, tanquam a Domini spiritu. His Apostoli verbis manifeste expressum est testimonium Trinitatis, ubi enim ait: A claritate in claritatem (II Cor. III) , illud videtur innuere, quod promissum legitur a Domino: Venit hora, cum jam non in proverbiis loquar vobis; sed [Col. 0276C] palam de Patre annuntiabo vobis (Joan. XVI) . Quid est enim aliud, Filium palam annuntiare de Patre, quam de claritate Verbi ad Patris claritatem accedere? Unde scriptum est: Nemo novit Patrem nisi Filius, et cui voluerit Filius revelare (Matth. XI) , sed hanc revelationem Filius facit per Spiritum, quem mittit nobis a Patre. Unde additur: Tanquam a Domini Spiritu (ibid.) , ut tota Trinitas hujus testimonii revelationem operari in nobis ostendatur. Hoc testimonium aliud esse non arbitror, quam illum Trinitatis adventum, qui amicis promittitur in hunc modum: Si quis diligit me, sermonem meum servabit, etc. (Joan. XIV.) Quid tali testimonio firmius, cum Pater adveniens animam infirmam potenter corroborat, [Col. 0276D] Filius insipientem sapienter illuminat, Spiritus sanctus tepidam vehementer inflammat? Hoc testimonium sibi subtractum deplorabat Propheta, cum diceret: Dereliquit me virtus mea, et lumen oculorum meorum et ipsum non est mecum (Psal. XXXVII) ; ad hoc nos invitare videtur Sapientia, ubi ait: Disce ubi sit sapientia, ubi virtus, ubi lumen oculorum, et pax (Baruc. III) . Amici specialiter est tale testimonium, qui jam rectus stare in amore invisibilium cum sponso sufficit, et de voce sponsi inaestimabili gaudio concepto, ex familiaritate secretioris affatus certior efficitur, se inter amicos a sponso reputari, secundum illud: Vos autem dixi amicos; quia omnia quaecunque audivi a Patre meo, nota feci vobis (Joan. XV) . Recte tales secundum [Col. 0277A] dixerim coelum, nam tertium charissimorum potius esse videtur. Charissimi autem merito intelliguntur, qui jam exuti a corpore, rapti sunt a Domino, ne malitia mutaret intellectum eorum, aut ne fictio deciperet animam ipsorum (Sap. IV) : et educti de medio iniquitatum jam feliciter experiuntur, quanta Dei gratia et misericordia sit in sanctos ejus, et respectus in electos illius. Talibus dicitur: Inebriamini, charissimi (Cant. V) . Ebrietas enim est, quod sentiunt, in comparationem illius oblectationis, qua fruuntur amici. Unde et Paulus, qui inter praecipuos reputatus est amicos, cum ad tertium charissimorum coelum raptus fuit, verba se audisse ineffabilia, quae homini loqui non licet, protestatur (II Cor. XII) . Mensuram quippe humanae sobrietatis, quae homo [Col. 0277B] capere non potest, excedere comprobantur. Unde et Paulus raptum se potius asserit divina miseratione, quam humana ductum ratione. Hujus tertii coeli incolae testimonio nullo egent, qui nude universa et aperte vident. Eis siquidem fides jam transiit in speciem: nec jam creditur vel speratur, quod in re et veritate percipitur. In praesenti autem vita quandiu per fidem ambulatur, necessarium est etiam amicis testimonium, ubi et ignorantia et dubietas locum habet. Ignorantia autem, testimonii pellitur dilucidatione; dubietas, testium tollitur auctoritate. Habent igitur amici testimonium divinae dilectionis ipsam praesentiam Trinitatis. Nam filiorum testimonium varia sunt Dei dona virtutum et gratiarum, [Col. 0277C] quae enumerans Apostolus ait: Divisiones gratiarum sunt: idem autem Deus, qui operatur omnia in omnibus. Alii enim datur sermo sapientiae, alii sermo scientiae, alii operationes virtutum, et caetera, quae sequuntur (I Cor. XII) .

Ex his Dei donis testimonium a Spiritu sancto accipiunt suae filiationis. Ex his enim arrhis et primitiis spiritus confidenter jam de paternae haereditatis perceptione praesumunt. Qui autem tam varia operatur in filiis, se ipsum unum et eumdem, et in se caetera omnia exhibet amicis; secundum quod eis in Evangelio ab eo promittitur, ubi dicitur: Et manifestabo ei me ipsum (Joan. XIV) . Felix manifestatio, ubi Trinitas in unitate, et unitas in Trinitate cognoscitur; ubi trinus effectus Trinitatis in [Col. 0277D] una operatione percipitur; et una operatio Trinitatis trini effectus testimonio comprobatur. Hoc testimonio homo sublevatur ad summa, rapitur ad divina, imo coelum ipse, vel quod majus est, Deus et coeli Dominus efficitur, secundum illud: Ego dixi, Dii estis (Psal. LXXXV) . Quid hoc testimonio beatius, quod fit, ut jam in imis nil libeat; sed nec in coelis, praeter coeli Dominum nihil sufficiat, secundum illud Prophetae: Quid mihi est in coelo; et a te quid volui super terram? (Psal. LXXII.) Tibi dixit cor meum: Exquisivit te facies mea; faciem tuam, Domine, requiram (Psal. XXVI) . Et illud: Unam petii a Domino, hanc requiram (ibid.) . Ecce unum petendo, unum quaerendo et sitiendo, unus spiritus cum Deo factus Propheta illud feliciter meruit experiri [Col. 0278A] quod Dominus in Evangelio Patrem pro suis oravit dicens: Ut sicut unum sumus, ita et ipsi in nobis unum sint (Joan. XVII) . Hoc testimonio raptim et alternatim in suo coelo reficiuntur amici, quo in suo coelo plenissime charissimi satiantur. De qua satietate Propheta Jerusalem coelestem alloquens, ait: Qui posuit fines tuos pacem, et adipe frumenti satiat te (Psal. CXLVII) . Fines siquidem pacem habet, quae pacem obtinet sine fine. Nam finis ibi finem non habet, ubi finis aeternitas est. Pax igitur supernae Jerusalem, quia sine fine est, vicissitudine caret, continuatione gaudet. Econtrario in praesente vita, in qua tenetur animus ad providendum suo corpori, exterius exire; cum de cura tot necessitatum, velut de quadam sollicitudinum via ad se rediit [Col. 0278B] vix apud se homo quid ei apponat, invenit. Unde et pulsare importune ad ostium amici compellitur, et vix tandem tres panes accipere vel commodatos meretur. Ubi diligenter advertendum est, quod commodatio vicissitudinem inducit; quod enim commodatur, ad tempus utendum conceditur, non ad permanendum datur. Continuatio igitur in patria, vicissitudo in via. Nec ea sola, sed eam comitatur indigentia, quam probat petitio tam instans, importuna. Ad cumulum autem mali additur etiam panum partitio, quae trina ipsorum distinctionem, et scissionem probat, et imperfectionem. Superna vero Jerusalem neutrum habere probatur, quae adipe frumenti satiatur. Ibi quippe adeps frumenti corticis [Col. 0278C] prohibet transmutationem, puritatis innuit perfectionem. Satietas indigentiam omnem excludit: ita quod nec satietas parit fastidium, nec ulla indigentia ibi habet locum; sed indigentiam extundit plenitudo; et fastidium totius saporis pellitur delectamento. Sed nec scissura ibi aliqua invenitur, ubi post septimum praesentis vitae septenarium ad illam monadem pervenitur, quae summe et incommutabiliter una nec transmutationem nec vicissitudinis recipit obumbrationem. Quanto autem ad illud summe unum proximius acceditur, tanto omnis vicissitudo, omnis indigentia, omnis transmutatio alterationis et divisionis longius removetur. Hic servus pulsare, filius petere, et amicus panem suum quaerere compellitur. Bene autem servo pulsare [Col. 0278D] congruit, cui instanter operi manuum incumbere conditio servitutis indicit, secundum illud Salomonis: Cibaria et virga et onus asino; panis et disciplina et opus servo (Eccli. XXXIII) . Filio petere convenit, orando Patrem, qui indignum judicat tollere panem filiorum, et mittere canibus. Sed nec petenti filio panem lapidem dare, nec pro pisce serpentem, nec pro ovo porrigere scorpionem consuevit. Scit enim Pater coelestis, necessarium esse filio ovum humilitatis, de quo oritur pullus obedientiae et subjectionis, ne a scorpio superbiae vel vanis promissionibus, vel facie blanda, vel praemisse ambitioso apparatu deceptus, vel minis et terroribus, velut armatis posterioribus fractus superetur Scit etiam necessarium esse ei piscem castitatis [Col. 0279A] cui frigora et undae tentationis non noceant, ne serpens ille lubricus, cujus fortitudo in lumbis, et virtus est in umbilico ventris, venenum carnalis voluptatis infundat. Sed et pane charitatis scit eum carere non posse, ne vel deficiat vel per avaritiam induratus, arido et duro corde permaneat, quia oblitus est comedere panem suum. Hunc panem amicus quaerit et invenit. Nam licet pulsare et petere aliquando et ipse cogatur, quaerere tamen et invenire amici est proprium, qui de amore accepta fiducia, occultandum nihil quod quaerat ab amico confidit. Hoc enim ipse Dominus in amoris argumentum induxit, ubi ait: Vos autem dixi amicos, quia omnia quaecunque audivi a Patre meo, nota feci vobis (Joan. XV) . Sed nec ea quae audivit a Patre, sufficit ei nota [Col. 0279B] facere amico, sed et sui ipsius visionem promittit, dicens: Diligam eum, et manifestabo ei me ipsum. (Joan. XIV) . Speciale igitur testimonium dilectionis, visio dilectoris. Et hanc visionem panem dixerim amicorum, quibus nihil jam sapit, praeter dilectum, quibus vivere Christus est, et mori lucrum. Sed quia haec visio tripliciter variatur, etiam hunc panem tripliciter diximus distinguendum.

Primus percipitur et gustatur mentis dilatatione, secundus mentis sublevatione, tertius alienatione. Dilatatio solito latius, quia supra propriam scientiam se extendit, sed humanae industriae mensuram non excedit; sublevatio transcendit, a sensibus timor penitus non recedit; alienatione vero [Col. 0279C] praesentium memoria menti excidit, et spiritus humanus quantum in praesenti vita fas est, totus in dilectum transit. Sed quia etiam circa invisibiles et creatas essentias solet humanus animus contemplando dilatari, sublevari, sive etiam alienari; illam solam contemplationem panem dicimus amicorum, qua in amore et cognitione summae et creatricis essentiae dilatatur et sublevatur animus supra mensuram propriae conscientiae, propriaeque industriae; vel etiam supra totius humanae naturae industriaeque modum alienatur. Quod quia solis amicis conceditur, recte ad hoc convivium amicus invitatur, cum dicitur: Surge, propera, amica mea, columba mea, formosa mea, et veni (Cant. II) . Illa, inquam, anima, quam candor castitatis formosam, quam gemitus [Col. 0279D] humilitatis columbam, quam fecit vehementia charitatis amicam, ut a contemplatione totius visibilis et invisibilis creaturae ad increatae et invisibilis essentiae visionem assurgat et properet, excitatur. Et quae jam in illis tribus virtutibus perfecta est, in solo virtutum Domino glorietur, non solum edocta per prophetam, sed et cum ipso propheta audiens et intelligens, quoniam Dominus virtutum ipse est rex gloriae. In eo, inquam, solo gloriandum, a quo omne datum optimum, a quo omnia bona data, dona naturae; a quo data meliora, charismata gratiae; quae enumerans Apostolus ait: Alii datur sermo sapientiae, alii sermo scientiae, etc. (I Cor. XII) , a quo denique data optima, virtutes scilicet venturi saeculi, quas etiam in praesenti saeculo gustari ait [Col. 0280A] Apostolus, eo quod in praesenti saeculo exercentur in actu, gustantur in affectu, in futuro saeculo in solo erunt affectu et interminabili possidebuntur effectu. Eas interim actu ferventissimo exercere studeamus, et affectu degustare ardentissime desideremus, ut licet hic saturari non possimus, esurire saltem et sitire non desistamus. Esuriendo forte et sitiendo facilius quam scrutando vel disputando illius praesentiam merebimur, qui satiare in bonis amici desiderium consuevit, et cujus praesentia laetitia adimplere, et gloria cum apparuerit, amicum novit signare. Amicum siquidem cui apparet similem sibi reddit; et amatorem, imo imitatorem facit virtutum, Dominus ipse virtutum; ut sint saltem similes, qui pares esse non possunt: et sponsa quae [Col. 0280B] sponso nequit aequiparari, intuendo et imitando studeat ei saltem assimilari, et fiat adolescentulis forma virtutum, quae jam per amorem desponsari meruit Domino virtutum. Talis anima non suas, sed dilecti praedicat virtutes; nec jam de se vel in se, sed de dilecto et in dilecto gloriatur dicens: Dilectus meus candidus et rubicundus, electus ex millibus (Cant. V) . Ac si dicat: Quidquid candoris habeo, ab eo est qui solus est vere candidus, imo qui verus est candor; candor, inquam, lucis aeternae, qui quos illuminat, non solum candidos reddit actu, sed et lucidos intellectu. Sed quae comparatio inter candidum et candorem? Non alia quam quae inter illuminationem et lucem, rivulum et fontem.

[Col. 0280C] Unde et recte dicitur quod vestimentorum ejus candorem fullo super terram imitari non possit (Marc. IX) . Sed etsi rubicunda videor, non mihi imputetur, sed ei cujus sanguis ornavit genas meas, qui non solum rubet per charitatem, sed et rubor, imo ignis est: ignis ungens, non consumens, qui quos leni attactu lambuerit, ardere et ipsos facit extra per opera pietatis, intus affectu compassionis, vel (quod suavius est), flamma devotionis. Unde etsi candida vobis videor castitate, si rubicunda charitate; totum me habere sentio et profiteor a dilecto, imo ab electo; quem diligendum elegi ex millibus, imo prae millibus, prae omnibus scilicet, quae numero complectuntur. Ipse enim supra numerum est, omnia creans in numero, pondere, et mensura: [Col. 0280D] suae autem sapientiae non est numerus, et magnitudinis ejus non est finis. Hunc elegi, hunc dilexi, et venerunt mihi omnia bona pariter cum eo, imo ab eo (Sap. VII) . Ab eo mihi lilium castitatis, ab eo rosa charitatis, ab eo mihi viola humilitatis. Tales flores mihi hortus ipse produxit, ipse mihi hortulanus decerpsit, legendos et eligendos ostendit. Primo autem violam docuit eligendam, primam eligens eam et ipse, ut sicut in ruina hominis prima fuerat superbia, ita in reparatione humilitas esset prima.

Ad salutem igitur hominum humilitatem eligens, merito a paucitate electorum humilis Jesus super numerositatem reproborum est electus. Electus ad imitandum, electus ad innitendum, electus ad diligendum. Ad diligendum factus est nobis sapientia, ad [Col. 0281A] imitandum factus est justitia, sanctificatio et redemptio ad innitendum. Sapientia in praedicatione, justitia in conversatione, sanctificatio et redemptio in passione. Ad imitandum factus est via, veritas ad innitendum, quia, juxta Salomonem, non est innitendum mendacio (Prov. X) ; ad diligendum vita; quoniam qui eum non diligit, manet in morte (I Joan. III) . Imitandum se omnibus praebuit per humilitatem, fulcimentum se quibusdam praebuit ad castitatem, dicens: Sunt eunuchi, qui se castraverunt propter regnum coelorum: qui potest capere, capiat (Matth. XIX) . Ac si dicat: Qui non potest, confidat de me, et poterit per me quod non potest per se. Nemo enim potest esse continens, nisi Deus det (Sap. VIII) . Diligendum se prae omnibus docuit dicens: [Col. 0281B] Qui diligit patrem suum aut matrem plusquam me, non est me dignus (Matth. X) . Et illud: Diliges Dominum Deum tuum ex toto corde tuo, et ex tota mente tua, et ex totis viribus tuis (Matth. XXII) . In primo est dolor, in secundo labor, in tertio quies et finis laboris. Dolor confundit, labor affligit, amor innovat et immutat, et omnes praeteritos labores in oblivionem adducit. Dolor siquidem confundit, quia cum primo anima ad imitandum Christi humilitatem per paupertatem, per patientiam, per obedientiam se accingit, vel naturae infirmitate, vel naturae vitio, vel pravae consuetudinis usu praepedita, saepius ad jam abdicata etiam invita relabitur. Unde et ad seipsam conturbata dolens et confusa cum Apostolo cogitur exclamare: Miser ego homo, quis me [Col. 0281C] liberabit de corpore mortis hujus? (Rom. VII.) Verumtamen dolor talis mortem non operatur, sed potius spem salutis inducit, spem quae non confundit, quia non mentitur Veritas, quae dicit: Tristitia vestra vertetur in gaudium (Joan. XVI) . Labor etiam affligit, quia cum diffisa de se soli dilecto inniti coeperit anima, jam propriae infirmitatis oblita, supra humanam virtutem carnem affligere incipit, sciens quod carnis mortificatio vivificationem spiritus operatur, secundum illud dictum Apostoli: Mortificatos quidem carne, vivificatos autem spiritu (I Petr. III) . Denique quod amor innovet, et laborum sit finis quies, et remuneratio, amicus novit, qui hanc tranquillitatis laetitiam experiri consuevit. In hoc igitur portu amicus [Col. 0281D] constitutus nova semper amici testimonia quaerit, eis cum Propheta delectatus plusquam omnibus divitiis (Psal. CXVIII) . Unde etiam non confunditur, cum in conspectu spiritualium regum de his testimoniis fieri contingit sermonem. Amicus, inquam, de testimoniis Dei sine confusione loqui potest quem propria experientia ea quae loquitur edocet, nec vita nec conscientia loquentem remordet. Hinc testimonia Dei credibilia facta sunt nimis; adeo ut alterius testimonio jam de se non credat, nec suo quidem, dicens cum Apostolo: Nihil mihi conscius sum, sed non in hoc justificatus sum. Qui autem judicat me, Dominus est (I Cor. IV) . Sed nec ipsius Domini testimoniis omnibus se credit, sciens Dominum aliquos aliquando commendare propter alios, non propter [Col. 0282A] seipsos. Unde et quibusdam, quibus datus est sermo sapientiae ad utilitatem, dicturis in finem: Nonne in nomine tuo prophetavimus, et in nomine tuo virtutes multas fecimus, responsurum se dicit: Amen dico vobis, nescio vos (Matth. VII) . Sive igitur detur amico sermo sapientiae, sive sermo scientiae, sive prophetia, sive genera linguarum, si revelentur mysteria omnia, si detur etiam fides, quae montes transferat, quomodocunque amicus amico arridere videatur, non se talibus omnibus testimoniis credit, nisi testimonium sentiat charitatis.

Hoc solum testimonium vox sponsi est, propter quam gaudio gaudet amicus, qui etsi ad vocem magistri, ad vocem domini, ad vocem fratris, ad vocem patris gaudeat, gaudio tamen gaudet specialiter [Col. 0282B] ad vocem sponsi. Ut pater enim monet, ut dominus comminatur et terret, ut magister docet, ut frater congaudet, sicut sponsus cohaeret. Ut frater complexatur, ut sponsus counitur, in utroque suavitas, in utroque dilectio, sed inter fratrem et sororem germanior, inter sponsum et sponsam ardentior. Ibi copula naturae, hic gratiae. Et naturae quidem conformior, sed suavior et potentior est gratiae, ita ut relictis homo patre et matre adhaereat sponsae suae. Inter fratrem et sororem complexus est unanimitatis, unum velle et unum nolle faciens inter duos, inter sponsum et sponsam cohaerentia mutuae permistionis, per quam sponsa liquefacta tota transit in sponsum, et in eamdem imaginem transformatur, [Col. 0282C] ut sicut in carnali copula jam non sunt duo, sed una caro, ita in spirituali jam non duo, sed unus spiritus sint. Quam unitatem non unus tantum facit consensus geminae voluntatis, sed una perfruitio et unus effectus geminae dilectionis. Licet enim laeva fratris sub capite sit sororis, et eamdem ejus dextera complexetur, non tamen ad singularem sponsi gratiam nisi sponsa assurgit, nec gaudio gaudet ad vocem sponsi, nisi vel sponsa, vel amicus sponsi; sed nec amicus semper. Non enim gaudium gaudii est ei, cum vox sponsi ad eum dirigitur propter sponsam; sed tunc solum gaudio gaudet; cum ad eum dirigitur, sicut ad propriam sponsam. Amicus enim est, cum sponsae procurat profectus; sponsa, cum soli sponso vacans, omnes suos colligit et in [Col. 0282D] sponsum tendit affectus, illud unum desiderans, illud unum in sponso requirens, ut ostendat ei seipsum.

Haec de testimoniis divinis dicenda credidi, antequam ad fundamentorum tractatum accederem, ut ex talibus testimoniis facile quisque cognoscat, quem vel statum habeat, vel gradum teneat in civitate Domini virtutum. Quod si inter ministros se invenit, studeat inter filios computari: nam etiam de lapidibus potens est Dominus Abrahae filios suscitare (Luc. III) . Si autem ad filiorum se gradum pervenisse, per Spiritum clamantem, Abba Pater (Rom. VIII) , cognoscit, etiam ad amicorum ascendere praerogativam contendat, ut sic supra firmam petram fundatus, soliditatem fundamentorum civitatis potius in seipso quam in nostris apicibus legat. Non enim amicos [Col. 0283A] qui magistram habent unctionem docere intendimus, qui utinam vel ministris tale aliquid ministrare possimus, ut vel ministrorum nomine in civitate Domini digni simus. Ad ipsam igitur civitatem jam propius accedentes, non tam fundamenta locare, quam ab ipso Domino virtutum locata perscrutari diligentius studeamus. Ipse autem semper Alpha et Omega sit nostri sermonis, qui universorum initium est et finis, et sine initio et fine permanet in saecula saeculorum.

Fundamenta ejus in montibus sanctis (Psal. LXXXVI) . Multi reges et prophetae voluerunt videre quae nos videmus, et non viderunt, et audire quae nos audimus [Col. 0283B] et non audierunt (Joan. VIII) . Quidam autem concupierunt videre, sicut dicit Dominus de Abraham: Viderunt et gavisi sunt. Ex his David fuisse credendus est, qui de seipso protestatur in Psalmo dicens: Sicut audivimus, sic vidimus in civitate Dei nostri, Deus fundavit eam in aeternum (Psal. XLVII) . Unde volens ea quae viderat in eadem civitate praesentibus et futuris fideliter communicare, eam ab ipso fundamento incipit describere dicens: Fundamenta ejus in montibus sanctis. Ejus, dicit, quam videbat in spiritu interius, ad differentiam illius quae palam videtur exterius. Duae enim sunt civitates, una Dei, altera diaboli: una spiritualis, altera carnalis. Utriusque fundamenta in montibus. Carnalis civitatis fundamenta in montibus Gelboe, ubi nec ros nec [Col. 0283C] pluvia in montibus aquilonis; spiritalis in sanctis, in calidis montibus, ubi ros Hermon, ubi mandavit Dominus benedictionem et vitam. Insita est civitas quae vergit ad austrum, quo flante fluunt aromata illius. De his legitur in Isaia propheta: Erit in novissimis diebus praeparatus mons domus Domini in vertice montium, et elevabitur super colles, et fluent ad eum omnes gentes (Isa. II) . Quaerendum est sollicitius quis sit hic mons, et in quorum montium vertice praeparatus. Mons iste Christus est, mons Dei, mons pinguis. Patriarchae et prophetae montes sunt praeparatorii hujus montis. Sed et colles super eosdem montes monti huic sunt collaterales, supra quos mons iste jam incomparabiliter cernitur elevatus. [Col. 0283D] Hos merito dixerim Mariam et Joseph, quos quanto ei conjunctiores, tanto fuisse constat eminentiores. Libet intueri quamdam quasi civitatem novam recentemque fundatam in una domo, Mariam et Joseph, et infantem positum in praesepio. Nunquid non hi videntur jam tibi dicere: Montes excelsi cervis (Psal. CIII) praeparamur: filii Dei sumus, sed nondum apparet quid erimus? Apparent fundamenta, nondum turres et moenia. Sed quia potissima pars cujusque rei principium esse solet, scrutanda sunt diligentius fundamenta, quia ex eis forte melius cognoscetur quanta surgere debeat aedificiorum structura. Sane in parvulo Jesu fundamenta video humilitatis, in Maria castitatis, in Joseph nutritio et procuratore eorum perfectionem invenio charitatis. [Col. 0284A] Haec sunt Domini virtutum civitatis pretiosissima fundamenta, et firmissima; super quae omnis aedificatio constructa crescit in templum sanctum in Domino. Licet autem praelati ter dicantur fundamenta, unum tamen est fundamentum Christus, de cujus plenitudine omnes accipiunt, et quae divisim alii habent per gratiam, ipse totaliter obtinet per naturam. Ipse enim qui homo natus in terris fundamentum factus est et forma humilitatis, ipse in coelis in sua divinitate consistens angelis lumen est et pabulum veritatis. Ipse qui non solum in se, sed et in matre formam praetendit castitatis, ipse in sua natura aeternitas est incommutabilis. Ipse cujus benignitas et humanitas nobis est in nativitate exhibita, et primo ei a Joseph devotissime redhibita, ipse [Col. 0284B] est aeterna ac vera charitas, chara et vera aeternitas, aeterna et chara veritas. O Domine, quanta fuit illa charitas ut per humilitatem fundamentum fieres in civitate hominum, qui per charitatem confirmasti ordines angelorum. Quanta est virtus istius fundamenti, quae de veritate humilitatis per vehiculum charitatis transfert hominem ad requiem aeternitatis! Ecce quantum per fundamenti meritum excrescit omnis aedificatio constructa super ipsum.

Sic sic de spiritu timoris pervenitur ad spiritum sapientiae, sic lapis abscissus sine manibus, id est non humana opera vel industria, sed sola divina gratia timor Domini homini inspiratus statuam superbiae et vanitatis comminuit et evertit, et in montem perfectionis excrescit. Quanto enim crescit humilitas, [Col. 0284C] tanto amplius deficit vanitas, et evertitur statua Babylonis, statua Babylonicae civitatis. Habet namque et ipsa sua fundamenta nostrae civitatis fundamentis opposita. Nam sicut initium sapientiae timor Domini, sic initium omnis peccati superbia; poena vero superbiae luxuria et avaritia. Juste enim totum amittit, quisquis extra suum bonum volens in aliquo delectari, partem a toto quantum in se est, praecidit, cum quodlibet bonum minus in se, quam in suo toto sit. Per superbiam igitur homo bonum suum quod factus est deserens, per luxuriam seipsum rebellem et contrarium experitur, per avaritiam caetera vel fugientia cum labor insequitur, vel insecuta cum timore et anxietate tuetur. [Col. 0284D] Per superbiam Deo, per luxuriam sibi, per avaritiam proximo adversatur.

Haec sunt fundamenta civitatis terrenae, quae in ipso paradiso, in protoplastis et serpente velut in quibusdam terrenis montibus jacta reperiuntur. In serpente notatur superbia, ubi ad amorem propriae excellentiae provocat dicens: Eritis sicut Dii, scientes bonum et malum (Gen. III) . In muliere voluptas carnalis concupiscentiae deprehenditur, ubi legitur: Videns quod pulchrum esset lignum visu, et ad vescendum suave, tulit de fructu ejus, et comedit (ibid.) . Avaritia specialiter in Adam demonstratur, ubi ad operandum terram, etiam in vultus sui sudore condemnatur. Ecce haec in radice occulte latuerunt, sed late nimis et potenter in ramis postea pullularunt. [Col. 0285A] Inde in Cain fratricidium ex superbia: per quam gratiam et gloriam minori se natu a Deo exhibitam odiendo invidit. Inde in eodem vagatio ex carnis concupiscentia, quia hominem, quem luxuria sibi subjecerit, secundum Salomonem garrulum et vagum ac quietis impatientem facit, et ita ut nec in domo valeat consistere pedibus suis, sed nunc foris, nunc in plateis, nunc juxta angulos insidietur. Tandem profugum avaritia reddit, quia avarus dum omnem hominem suspectum habet, de nullo jam secure confidit; omnes timendo et declinando quodammodo fugit. Ecce patet, quantum perniciosa haec fundamenta in civitate terrena profecerint, tantum procul dubio, ut nec etiam potuerint aboleri. Non longe enim post diluvium Chus filius Cham genuit [Col. 0285B] Nemrod, qui coepit potens esse in terra: a quo exivit proverbium: Quasi Nemrod robustus venator coram Domino (Gen. X) . Hujus regni principium Babylon, ubi propter turrim superbiae confusum est labium universae terrae. Merito autem peccatum superbiae punitum est in sermone, quia praecipue in verbis superbia deprehenditur, secundum illud Jacobi: Lingua modicum membrum magna exaltat; et modicus ignis magnam incendit silvam (Jac. III) . Sed neque hac tanta poena homines corrigi potuerunt: quinimo superbiae addentes luxuriam, igne et sulphure in Sodomis terribiliter perierunt. Tandem vero in fine tertiae aetatis tertia etiam pestis, scilicet avaritia, plagis illis famosissimis apud Aegyptum, pecorum et jumentorum morte, frugum et arborum vastatione [Col. 0285C] punita, sed minime sanata est.

Videns igitur Dominus tres jam elapsas esse aetates, primam deletam, secundam debilitatam, tertiam flagellatam, nullam adhuc correctam, sed omnem cogitationem eorum in malum intentam esse omni tempore, non sicut prius ait: Poenitet me fecisse hominem, delebo hominem quem creavi, a facie terrae (Gen. VI) , sed reparabo, inquit, hominem quem creavi, requiram drachmam quam perdidi, ovem quae periit ad gregem reportabo. Sed quia primus homo de terra terrenus, facile ad terrena confluxit, oportuit secundum de coelo coelestem fieri, qui quod vidit et audivit attestando, homines faceret coelestes, et coelestia sapientes. Volens igitur Deus mysterium [Col. 0285D] propositi sui, quod secundum Apostolum absconditum fuerat a saeculis et generationibus, sanctis suis tempore sibi placito revelare, cum civitatem coelestem in terris constructurus quarta jam succedente aetate: quae necessaria erant huic operi incoepit praeparare. Debuit autem sapientia Dei, quod postea dictura erat per Salomonem, in sua aedificatione servare: Praepara scilicet foris opus tuum, et diligenter exerce agrum tuum, ut postea aedifices domum tuam (Prov. XXIV) . Foris igitur, id est in Aegypto opus suum praeparavit, et de Aegypto per mare Rubrum miraculose transtulit in desertum, ubi multis tunsionibus lapides ipsos probans, et ex magna parte reprobans, quosdam quos dignos reperit, suo operi coaptavit. Ipsi sunt quos Joannes ex omni tribu filiorum [Col. 0286A] Israel signatos vidit, sed alii signati sunt ad regni constitutionem, sicut tribus Juda; alii ad sacerdotii informationem, ut tribus Levi; alii ad civitatis praeparationem, sicut caeterae tribus. In his igitur Deus quasi quoddam pulcherrimum carmen ex quibusdam velut antithetis constituit, non sermonis pulchritudinem quaerens, contraria contrariis opponendo, sed quadam non verborum sed rerum eloquentia contrariorum oppositione suae civitatis pulchritudinem componens. Primum siquidem sacerdotalem et judicialem instituit potestatem, ut per utramque populus erudiretur et cogeretur ad humilitatis subjectionem. Per sacerdotalem namque potestatem docebatur Deo esse subditus, per judicialem sive regalem homo homini cogebatur fieri subjectus. [Col. 0286B] Potestas sacerdotalis de cathedra regalis doctrinae comminando, eum ad Dei reverentiam incitabat. Judicialis de tribunali, sive regia de throno terribiliter intonans tumorem et contumaciam populi tam prudenter quam fortiter comprimebat. Sed sicut populus ad spontaneam humilitatem per quaedam jam integumenta induebatur et erudiebatur in deserto, quia ad coactam satis fuerat prius exercitatus in Aegypto, sic in sacerdotalis dignitatis officio castitatis virtus quibusdam jam adumbrabatur figuris, et manifestis commendabatur praeceptis. Tunc enim primo divinum mandatum de castitate insonuit dicens: Pontifex super cujus caput fusum est unctionis oleum, virginem ducet uxorem; viduam et repudiatam, [Col. 0286C] et sordidam atque meretricem non accipiet, sed puellam de populo suo (Levit. II) . Et generaliter de sacerdotibus: Sancti erunt Deo suo, et non polluent nomen ejus. Incensum enim Domini, et panes Dei sui offerunt, et ideo sancti erunt (ibid.) . In eo quippe jam commendabatur virginitas, quod tantum virginem summus sacerdos ducere jubebatur; et quae virgo non esset, ei velut sordida negabatur. In eo autem jam castitas indicebatur, quod summus sacerdos etsi non penitus ab uxore, a corrupta tamen arcebatur, et quod ab ipsa uxore abstinere, etsi non semper, certis tamen temporibus jubebatur; et cum in vestimentis pontificalibus, in fulgore auri, in splendore gemmarum, in multimoda colorum varietate caeterae sint figuratae virtutes, specialiter tamen [Col. 0286D] castitatis candor in byssi est expressus nitore, qui et inter caetera videtur enitere.

Jam vero in judiciali sive regia potestate quid magis quam charitas refulgebat, cujus officii erat, jus suum cuique reddere vel servare, seditiones populi vel comprimere vel sedare, populum ab hostium impetu defensare, ad bella primum procedere, et seipsum pro populo morti exponere. Sic Moyses primus illius populi dux et judex, mitissimus omnium legitur exstitisse. Et vere mitis, quia cum a populo saepius fere fuerit lapidatus, tanta tamen populi charitate flagrabat, ut cum ei a Domino diceretur: Dimitte me, ut irascar populo huic, et faciam te in gentem magnam, responderit: Si non dimittis eis, dele me de libro quem scripsisti (Exod. XXXII) . Alibi quoque, [Col. 0287A] cum populum sibi assistentem, quasi sui oblitus, a mane usque ad vesperam judicaret, quod ex nimia charitate populi faciebat, ex eadem charitate consulenti sibi Jethro et dicenti: Stulto labore consumeris, tu et populus qui tecum est: ultra vires tuas est negotium, solus illud non poteris sustinere. Esto tu populo in his quae pertinent ad Deum; elige autem de omni plebe viros potentes et timentes Deum, in quibus sit veritas et qui oderint avaritiam; et constitue eos judices populi (Exod. XVIII) , humiliter acquievit. Charitas enim quae ante suadebat pro populo occupatione fatigari, eidem postea persuasit, utilius esse populo, per plures citius et facilius expediri. Et bene Moyses, qui ex aqua dicitur, charitatem, Aaron, qui mons fortitudinis dicitur, castitatem designat. [Col. 0287B] Charitas enim per illum diffunditur, de quo scriptum est: Qui credit in me, flumina de ventre ejus fluent aquae vivae (Joan. VII) : quod testatur evangelista dictum de Spiritu, quem accepturi erant credentes. Mons autem est fortitudinis, qui virtute praeeminet castitatis. Unde scriptum est: Super montem excelsum ascende, tu qui evangelizas Sion (Isa. XL) . Populus quoque qui fame et siti et omnimoda angustia aut vastitate eremi ad humilitatis subjectionem provocabatur, merito Judaeorum, sive Judaeus dicitur, quod confitens interpretatur. Sic sic a Moyse usque ad David et a David usque ad transmigrationem Babylonis, a transmigratione usque ad Christum, non defuerunt in populo illo viri virtutum, [Col. 0287C] qui virtutes praedictas vel signis praefiguraverunt, vel verbis praenuntiaverunt, vel suis docuerunt exemplis: quos si omnes enumerare vellemus, citius deficeret tempus, quam copia. Exstant libri Judicum, Regum, Paralipomenon, Daniel, Judith, Esther, Machabaeorum: quos si quis recensere voluerit, talibus plenos reperiet. Sic illis tribus aetatibus caeteris quae praecesserant, velut quadam infantia, pueritia, seu adolescentia, jam elapsis, et quasi oblivioni traditis, humano genere jam multiplicato, et roborato, ac capace rationis effecto, videns Deus plenitudinem temporis propinquare, quando missurus erat Filium suum in similitudinem carnis peccati, tales montes, quales jam diximus, voluit praeparare, super quos in novissimis diebus mons domus Domini [Col. 0287D] pararetur, ut super illum montem civitas de qua loquimur, fundaretur. Necesse enim erat, longe ante quaelibet tanto opere necessaria praeparare, ut cum veniret ipsius conditor civitatis, omnia in promptu haberentur, et jactis fundamentis structura tota sine tarditate aliqua incrementum acciperet, et absque difficultate citius reciperet consummationem: sicque factum est. Nam cum ipsius civitatis necdum fundamenta transcenderimus, imo nec ipsa adhuc plene jecerimus: in ipsis tamen fundamentis tanta jam comparet perfectionis plenitudo, ut nihil ipsi civitati deesse posse videatur ad firmitatem, nihil ad decorem, nihil omnino ad commoditatem.

Haec enim praecipue attendi et considerari solent in omni civitatis constructione, et in omni constructura, [Col. 0288A] a volentibus inhabitare requiri, et a transeuntibus commendari, scilicet quam commoda sit ad utilitatem, quam decora ad jucunditatem, quam munita ad defensionem. Quae quidem si in civitate Domini virtutum spiritualiter attendantur, quid inveniri potest fortius charitate? De ipsa quippe dicitur in Cantico canticorum: Fortis est ut mors dilectio, dura sicut infernus aemulatio. Et aquae multae non potuerunt exstinguere charitatem, nec flumina obruent illam (Cant. VIII) . Unde et Paulus certum se asserebat, quod neque mors, neque vita, neque instantia, neque futura, neque angeli, neque creatura alia posset eum separare a charitate Christi. Ecce quam fortis, quam stabilis, imo quam aeterna: quae, sive prophetiae evacuabuntur, sive scientia [Col. 0288B] destruetur, ipsa non solum non excidit, sed consummatur. Ipsa quippe hujus civitatis initium est et finis; et quae in nativitate Christi civitatis Christi invenitur fundamentum, ipsa in Pentecoste ejusdem civitatis efficitur complementum. Quid vero pulchrius castitate, quae in carne praeter carnem viventes homines coelestes facit, et eos qui per luxuriam aliquando jumentis insipientibus comparati computruerant in stercore suo, angelis Dei in coelis similes facit, ubi juxta Evangelium, neque nubent, neque nubuntur? Denique castitatis incorruptio sicut in libro Sapientiae legitur, facit hominem proximum Deo, et participem sapientiae, quae candor est lucis aeternae, speculum sine macula, et emanatio claritatis [Col. 0288C] omnipotentis Dei sincera, in quam nihil inquinatum incurrit. Merito proinde pulchra a Spiritu sancto describitur sponsa, quae casta est corpore; pulchra autem replicatur, quae casta est et corde, ubi legitur: Ecce tu pulchra es, amica mea, ecce tu pulchra, oculi tui columbarum (Cant. I) . Et bene, ubi castitatis pulchritudo laudatur, oculi specialiter commendantur, quia corruptio prima sit castitatis in aspectu. Unde et Dominus evangelicam castitatis perfectionem Apostolis tradens, dicebat: Audistis, quia dictum est antiquis: Non moechaberis. Ego autem dico vobis, quia omnis qui viderit mulierem ad concupiscendum eam, jam moechatus est eam in corde suo (Matth. V) . Oculi siquidem columbini non ad concupiscendum, non ad nocendum aperiuntur: sed [Col. 0288D] Spiritu sancto illuminati et revelati, assimilantur columbis super rivos aquarum, quae lacte sunt lotae, et resident juxta fluenta plenitudinis. Talis etiam pulchritudo in apostolis commendatur in Isaia propheta, ubi legitur: Qui sunt isti, qui ut nubes volant, et quasi columbae ad fenestras suas? (Isa. LX.) Et apud Jeremiam: Candidiores nive Nazaraei ejus, nitidiores lacte, rubicundiores ebore antiquo. O quantus est in oculis columbae decor, quam Scriptura tanta laude prosequitur, imo quae a Spiritu sancto tam mire remuneratur. Ecce enim in nive candor gratiae coelestis, in lacte nitor industriae gratiae cooperantis, in ebore autem apparet rubor et perseverantia verecundiae naturalis. Nix quae desursum venit, purum habet candorem. Lac carni non assimilatur, de qua [Col. 0289A] quamdam faeculentiam trahens, plus ad terrenum nitorem, quam ad candorem coelestem accedit. In terra enim quaedam quae naturaliter albent, industria artificis plus renitent, ut argentum per aurificem, vestis per fullonem. Unde et vestimenta Domini candida fuisse dicuntur sicut nix (Marc. IX) , qualia fullo non potest candida facere super terram. Ecce hic in nivis candore et fullonis operatione manifeste exprimitur candor gratiae et nitor industriae, quae si vicissim sibi cooperentur, ut quantum gratia adjuvat industriam, tantum industria respondeat gratiae ad incredibilem cito pertingitur venustatis decorem.

Quod si istis etiam naturae bonum accesserit, nihil jam ad perfectionem deesse videtur, ut nec robur [Col. 0289B] eburnei ossis, nec rubor pudoris, nec perseverantia vel gravitas desit antiquitatis. His de firmitate et decore civitatis Domini virtutum breviter praelibatis, ad considerandam jam ejusdem commoditatem accedamus; quam in civitate hominum homines hodie plus attendunt, libentius commoditatis utilitate etiam sine caeteris quam eis sine commoditate contenti. Quid autem humilitate commodius, ad quam nos Dominus velut laborantes ad requiem, velut oneratos et pressos ad levamen, velut captivos et subjugatos ad sui jugi libertatem invitat dicens: Venite ad me omnes qui laboratis et onerati estis, et ego reficiam vos: tollite jugum meum super vos, et discite a me, quia mitis sum et humilis corde, et invenietis [Col. 0289C] requiem animabus vestris? (Matth. XI.) Humilitas enim velut quaedam compendiosa commoditas semitae, per quam devitatur obliquitas publicae stratae, facile perducit ad requiem, cito pervenit ad quietem. Quid enim quietius, quam ex intima cordis humilitate velle potius vinci quam vincere; ferre injurias quam inferre, praeferre divitiis paupertatem, gloriae ignominiam, quieti et deliciis carnis spineam dolorum et passionum coronam? Ecce quanta in humilitate commoditas, quanta suavitatis jucunditas, per quam facillime prava mutantur in directa, et aspera in vias planas (Luc. III) . Haec de civitatis peregrinantis fundamentis dicta ad praesens possunt sufficere, ut ex his quilibet vestrum manifeste conjicere valeat, si in ea sit civis ascriptus, si hujus [Col. 0289D] civitatis sit municeps; quantum etiam in ipsa civitate profecerit, si praedicta fundamenta in se jam jacta experiatur, sive jam sentiat altius excrevisse. Quo enim pacto ad ipsam civitatem spectare se reputat, qui necdum pro peccatis suis confunditur et humiliatur, necdum ad poenitentiae lamenta non solum recurrere non disponit, sed insuper peccata peccatis accumulat, gloriatur cum male fecerit, et exsultat in rebus pessimis? (Prov. II.) Quomodo, inquam, civitatis Domini civis esse vel credi vel dici potest; qui nec propositum quidem castitatis, nec vel primam radicem charitatis, quae est timor Domini adhuc attingere meruit? O quam verum, sed et quam miraculosum hodie illum sermonem Domini experimur: Multi vocati, pauci vero electi! (Matth. XX.) O quam metuendum est nobis, ne potius de multitudine simus palearum, quam de paucitate granorum; ne potius simus de illis, de quibus legitur: Inter multos erant mecum (Psal. LIX) , quam de quibus dicitur: In populo gravi laudabo te! (Psal. XXXIV) . Scrutemur igitur vias nostras et studia nostra, et indagatione sollicita perquiramus praedictarum civitatum ad quam pertinemus; ad civitatem Domini, an diaboli; ad civitatem spiritualium, an ad civitatem carnalium; ad civitatem, ad quam via lata et spatiosa pervenitur, an ad quam angusta via attingitur, per quam pauci ingrediuntur (Matth. VII) . Illa siquidem, sicut legitur, est clamoris plena, urbs frequens, civitas exsultans, sordibus nobilis, grandis interitu, civitas sanguinum, cujus futura est [Col. 0290B] grandis pira. De hac legitur: Oculi tui videbunt Jerusalem habitationem opulentam, tabernaculum quod nequaquam transferri poterit, nec auferentur clavi ejus in sempiternum. Omnes funiculi ejus non rumpentur; quia solummodo ibi magnificus Dominus Deus noster, locus fluviorum, rivi latissimi et patentes: non transibit per eam navis remigum, neque trieris magna transgredietur eam. Dominus enim judex noster, Dominus legiler noster, Dominus rex noster, ipse salvabit nos. Legati sunt funiculi tui, sed non praevalebunt. Sic erit malus tuus, ut dilatare signum nequeas (Isa. XXXIII) . Quem non delectent tantae promissiones? Quis tantorum gaudiorum particeps esse non concupiscat? Quis in civitate tam opulenta tam stabili, tam libera, tam irrigua, tam spatiosa, tam [Col. 0290C] justitiae plena, tam salutifera, tam nominata, civis ascribi toto desiderio non festinet; nec solum civis, sed magis civitas ipsa quilibet nostrum fieri toto cordis affectu requirat?

Quod si forte alicui arduum nimis et difficile videatur, si fundamenta quae proposuimus adipisci se posse desperet, et in vertice montium collocari, saltem ad montes praeparatorios appropinquet, ut paulatim mons praeparatorius ipse efficiatur. Montes siquidem praeparatorios eosdem hodie in plebibus Christianorum esse, quos in populo Judaeorum fuisse antiquitus aestimamus. Ille namque populus ab ascensu montis Sinai arcebatur, ad radices autem montis accedere, et terminos a Moyse constitutos [Col. 0290D] tangere permittebatur. Quid aliud in hoc praefiguratum credimus, nisi quod a propheta postea praenuntiatum, et hodie in Christianorum plebibus cernimus adimpletum? Erit, inquit propheta, praeparatus mons domus Domini in vertice montium (Isa. II) . In his verbis manifeste videtur esse distinctum, quod a Moyse fuerat praesignatum, ut mons in vertice montium positus esse intelligatur, ad quem vulgus ascendere non sufficiat; ad montes autem, in quorum situs est vertice accedere ei liceat, et ipsi sint termini, quos transgredi non praesumat. Montes hos inferiores civitatis in superiori monte aedificandae praeparatorios non incongrue, ut arbitror, interpretamur fidem, signum fidei, et reverentiam signi. Haec in Abraham patre fidei praecessisse Apostolus expressim [Col. 0291A] asserit, dicens: Credidit Abraham Deo, et reputatum est ei ad justitiam, et accepit signum circumcisionis, ut sit pater omnium credentium (Rom. IV) . Recte credentium patrem Abraham dicit Apostolus, in quo ea spiritualiter praecesserunt, quae secuturis necessaria erant ad praeparationem salutis. Ei siquidem in signum suae fidei tradita est circumcisio, et a tota progenie sua cum tanta reverentia et veneratione suscepta, ut quam Christiani per baptismum, eam et Judaei per circumcisionem salutem exspectarent. Sed neque reverentia signi sine ejus susceptione, nec signi susceptio sine fide Judaeis profuit ad salutem. Nec Christianis baptismi veneratio absque ejus perceptione, nec sacramenti perceptio sine fide, suam vel aliorum hodie salutem operatur. Bene [Col. 0291B] igitur haec tria salutis praeparatoria dicimus: quae, licet bene operandi tempora non habentibus sufficiant ad salutem, habentibus tamen et bene operari nolentibus solam spem potius afferunt, quam conferant rem salutis. Ubi enim ista praecesserint, jam velut quaedam praeparatorii montes apparent, quibus superaedificari debeat civitas Domini virtutum, et fundamenta quae apposuimus, in eis valeant collocari. Quamdam enim videntur habere convenientiam cum his montibus praedicta fundamenta, ut castitati fides, suceptio sacramenti humilitati, Christi reverentiae devotio sacramenti respondere non incongrue videantur. Pene igitur etiam isti montes fundamenta dici possunt, sicut illa; sed haec prima et inferiora, illa superiora et altiora sunt fundamenta: [Col. 0291C] haec incipientium, illa proficientium; haec communia bonis et malis, illa specialia solis bonis. Super haec qui aedificant ligna, fenum, stipulam, ignem timere possunt tanto ardentiorem, quanto a fundamento longius recesserint; tanto autem tolerabiliorem, quanto ad fidei fundamentum per poenitentiam propius accedendo redierint. Haec pro illis dicta sint, qui civitate modica Segor contenti, montis ardua non conscendunt; et cum populo Judaeorum terminos a Moyse constitutos, transire non contendunt. Ad eos igitur qui praedictis fundamentis aurum, argentum, lapides pretiosos superaedificare nituntur, stylum vertentes, transgressis jam fundamentis muros et portas ipsius civitatis sollicita indagatione [Col. 0291D] perscrutemur. Ad hoc enim finis versiculi, quem apposuimus, nos invitat, ubi praedictis subinfertur: Diligit Dominus portas Sion super omnia tabernacula Jacob (Psal. LXXXVI) . Haec autem sub alio sermone, quantum nobis Dominus dederit, differemus. Ipse autem semper Alpha et Omega sit nostri sermonis, qui universorum est initium et finis, et sine initio et fine permanet in saecula saeculorum. Amen.

Volens propheta David, quae in civitate Domini virtutum viderat, praesentibus et futuris sine tabescente invidia communicare, commendatis fundamentis ipsius civitatis, ad describendas portas et [Col. 0292A] exponendum nomen ejus se transfert, ut ex his quae prima fronte etiam extra positis apparent, quanta sint et quam jucunda, quae intus sunt, manifestius cognoscatur. Verum primo loco dignum admiratione videtur, cum Propheta civitatis gloriam descripturus, nec portas, nec nomen, nec populum, nec principes, nec ipsa ejus fundamenta tacuerit, cur de muris nec mentionem quidem fecisse inveniatur. Sed facilis est ad ista responsio; Prophetam minime muros praeteriisse, quorum fundamenta et portas tam studiose voluit commendare. Ubi enim tam pretiosum sternitur fundamentum, pretiosissima speratur debere consurgere structura murorum. Prius igitur quam ad civitatis portas accedamus, quid de muris ipsius alius propheta dixerit, audiamus: [Col. 0292B] Urbs, inquit prophetarum eximius Isaias, fortitudinis nostrae Sion Salvator, ponetur in ea murus et antemurale (Isa. XXVI) . Quem alibi lapidem pretiosum in fundamento fundatum dicit, hic murum et antemurale ejusdem civitatis proponit. Ipse siquidem, qui est Alpha et Omega principium et finis civitatis suae dedit vel fuit initium, et daturus est complementum. Ipse qui voluit esse caput corporis et fundamentum civitatis, ipse et in corpore distinxit et ordinavit membra, et in civitate varia munitionum et officiorum disposuit genera. Sicut enim in uno corpore multa sunt membra, omnia autem membra non eumdem actum habent; et sicut in ipsis membris quaedam sunt honestiora, quaedam infirmiora, quibus et abundantiorem honorem circumdamus, [Col. 0292C] ita in una Domini civitate varia sunt municipia, diversa et ministeria, cum tamen unus sit Dominus, una fides, unum baptisma (Ephes. IV) , unus spiritus, divisiones gratiarum et administrationum et operationum multae. Ipse enim Spiritus dividens singulis, prout vult (I Cor. XII) , alios quidem dedit apostolos, alios prophetas, alios evangelistas, alios autem pastores et doctores, ad consummationem sanctorum, in opus ministerii, in aedificationem corporis Christi (Ephes. IV) , quod est civitas ipsa, de qua loquimur. Sicut autem unus spiritus diversa in uno corpore membra vivificat, et vivificando compaginat; et, sicut uno caemento multi lapides in uno conglutinantur muro, ita in [Col. 0292D] civitate Christi universae ipsius civitatis partes uno Christi Spiritu reguntur et muniuntur. Ipse enim qui in propria persona voluit suae civitatis fieri fundamentum, ipse non solum in se, sed etiam in quibusdam membris suis voluit murus esse, in quibusdam antemurale; quaedam velut turres firmissimas eminere; quaedam velut partes speciosissimas inimicos arcere, civibus et amicis patere. Unde in Canticis de sponsa dicitur: Si murus est, aedificemus super eum propugnacula argentea; si ostium est, compingamus illud tabulis cedrinis (Cant. VIII) : quod suo in loco postea melius exponetur. Interim quod coepimus prosequentes, primo quomodo in se ipso Christus civitatis suae murus sit et antemurale, deinde quomodo in suis membris videamus. Si [Col. 0293A] ergo diligenter advertamus, murus non solum est ad munimentum, sed etiam ad prospectum, antemurale ad incitamentum. Incitantur enim cives ad resistendum adversariis tanto ardentius, quanto securius habent usque ad antemurale progressum. Sic Christus suae civitati est ad munimentum, non solum per praesentiam divinitatis, vel per infusionem gratiae spiritualis, sed etiam per meritum passionis, ad prospectum per doctrinam evangelicae praedicationis, ad incitamentum per exempla communis conversationis. Quem enim non gravi solvat metu, ne dicam Christi passio, sed in ipsa passione latronis absolutio? Quis ad tubam evangelicae praedicationis aures non arrigat, quis oculos non aperiat, ad prospiciendum altius non ascendat? Quem [Col. 0293B] Christi paupertas, jejunium, vigiliae, insidiae, exprobrationes, non moveant ad similia patientissime toleranda? Sic sic suae civitatis in se ipso Christus murus est et antemurale.

Quod et in membris suis idem sit, manifeste indicare videntur tres illae celeberrimae festivitates, quae festum Dominicae nativitatis sequuntur. Beatus enim Stephanus incitat per exemplum, beatus Joannes invitat ad speculandum, beatissimi Innocentes, per solum muniunt meritum; beatus Stephanus fundamento Christo superaedificasse videtur aurum, beatus Joannes argentum, sancti Innocentes lapides pretiosos. O civitas gloriosa, de qua tam gloriosa sunt dicta, imo in qua tam gloriosa sunt [Col. 0293C] facta, ut in ipso muro aurum, argentum, lapides pretiosi, mira quadam varietate distincta et uno Spiritus sancti glutino connita cohaerere sibi inveniuntur. Nec recedit a fundamentis superaedificatio talis; cum et in Stephano aurum rutilet charitatis, et in Joanne argentum niteat castitatis, et in parvulis Innocentibus velut quidam lapis pretiosissimus soliditas splendeat humilitatis. Quid enim humilitate solidius, quae instar lapidis pretiosissimi nullius adversitatis igne frangitur, nullius prosperitatis elevatione immutatur, sed una et eadem in omnibus perseverans temperantiam in prosperis, fortitudinem retinet in adversis. Castitatis et argenti convenientiam quis manifestius exprimat, quam Propheta, qui ait: Eloquia Domini eloquia casta, argentum [Col. 0293D] igne examinatum? (Psal. XI.) Eloquium siquidem philosophorum, eloquium rhetorum, eloquium illorum, qui per sapientiam verbi crucem Christi velle evacuare videntur, minime castum reputans, sed adulteratum, sicut ait Apostolus: Non sumus sicut quidam adulterantes verbum Dei (II Cor. II) , solum quod Domini est, castum, et argento judicat comparandum; nec cuilibet argento, sed igne examinato, quod tanto sonorius, tantoque nitidius, quanto probatius esse constat. Quid autem charius charitate, quae sicut aurum metallis omnibus, sic virtutibus omnibus noscitur praeeminere? O quanta concordia, quanta unio, quantus in hac civitate Domini prima facie conventus apparet, ubi nulla a fundamentis in muris discrepantia, [Col. 0294A] hiatus nullus, nihil quod dedeceat inventu; sed uno Christi spiritu et distincte unita, et uniformiter distincta, et mirabiliter ornata omnia reperiuntur. Uno siquidem atque eodem Christi spiritu omnia operante in aedificationem corporis sui positi sunt apostoli velut quaedam ipsius civitatis speciosissimae portae, deinde prophetae velut quaedam turres sublimissimae; tertio evangelistae, velut quidam turrium vigilantissimi speculatores; tandem pastores et doctores velut quidam totius populi prudentes consiliarii et eruditores sapientissimi. Pastores qui in tribulationibus et angustiis consolentur et reficiant; doctores qui in dubiis et tentationum periculis ignorantiae tenebras repellant. De his omnibus suis locis plenius disseretur. Interim libet cum [Col. 0294B] Propheta exclamare et dicere: Magnus Dominus et laudabilis nimis in civitate Dei nostri (Psal. XLVII) . Magnus inquam, qui talem potuit aedificare, laudabilis qui ea taliter et scivit et voluit ordinare. Magnus in se per omnipotentiam, laudabilis nimis in donis electis suis collatis per misericordiam. Comparemus, si placet, hanc nostram, imo Domini civitatem civitati terrenae, mundiali, Babylonicae, sive Romulae. De illa siquidem qui eam in immensum suis laudibus extollere voluerunt, suis in carminibus reliquisse leguntur:

Has principales portas quatuor existimo praecipua Dei sacramenta, per quae diversa hominum genera velut quidam ipsius civitatis cives, secundum varia officia diversos habent exitus et ingressus. Quidam enim intrant civitatem ab oriente ad commorandum, quidam ab occidente exeunt ad [Col. 0296B] transmigrandum. Et quia duplicem aciem producit mundus contra milites Christi, blandiens ut decipiat, terrens ut frangat: exire non cessent strenuissimi et ad bella doctissimi nostrae civitatis milites contra adversarios suos dimicaturi; alii ab austro, alii ab aquilone, vel secundum Apostolum: A dextris et a sinistris (II Cor. VI) . Ab austro, sive a dextris, ut carnis deliciis et mundi prosperitatibus, stigmata Jesu circumferentes, resistant, Ab aquilone, sive a sinistris, ut aspera et molesta scuto patientiae et armis justitiae longius studeant propulsare. Porta igitur ab oriente sacramentum est baptismatis, per quod in civitatem intratur, et ipsius civis, quisquis recte intrat, ascribitur. Bene autem porta haec dicitur orientalis, vel quia primo [Col. 0296C] per hanc visitavit mundum Oriens ex alto, cum baptizato in Jordane Domino, cui nomen est Oriens aperti sunt coeli, et vox Patris audita est, et in specie columbae Spiritus sanctus super eum apparuit, et tota Trinitas in ipsius baptismatis consecrationem, et ejusdem sacramenti commendationem mundo innotuit; vel quia qui baptizantur in Christo velut modo geniti infantes mundo mortui, et Christo per baptismum consepulti Patri spirituum oriuntur, et in novam transeunt creaturam. Porta igitur intrantium baptismi est sacramentum. Portam autem occidentalem non immerito dixerim sacram aegrotantium unctionem, quo sacramento sic muniuntur morituri, velut de civitate militante ad [Col. 0296D] triumphantem jamjamque transmigraturi. Portam ab aquilone secure diffinio sacramentum confirmationis, sive manuum impositionis, quod pugnaturis ad corroborationem datur, cum post baptismum quis in virum perfectum proficiens, velut ovis ascendens de lavacro, ut gemellis sit fetibus principali spiritu confirmatur. Non est enim noviter inventum confirmationis sacramentum, cum longe ante Propheta distinxisse legatur inter spiritum innovantem, qui datur in baptismate, et spiritum confirmantem, qui datur in manuum impositione, et spiritum sanctificantem qui datur in septemplici sacri liquoris unctione. De isto sic dicitur: Spiritum sanctum tuum ne auferas a me (Psal. L) . De spiritu confirmante: Spiritu principali confirma me [Col. 0297A] (ibid.) De innovante: Spiritum rectum innova in visceribus meis (ibid.) . Restat porta australis, quam non immerito dixerim sacramentum altaris: ubi non jam oleum demulcens aegrotantem, sed panis confirmans et vinum laetificans triumphantem. Unde legitur in propheta: Qui habitatis terram austri, cum panibus occurrite fugienti (Isa. XXI) . Fugere de civitate Domini virtutum disponit, quisquis ad carnis suavia, ad mundi prospera, non contra ea pugnaturus, sed eis abstractus et illectus accedit; quod illis specialiter solet contingere, qui divini panis inedia afflicti, quia panes sanctificatos contingere non praesumunt, ad panes laicos se convertunt. Neque enim panes sanctificatos contingere permittuntur, nisi qui mundi fuerint, maxime a [Col. 0297B] mulieribus, id est carnalibus deliciis. Qui igitur terram austri inhabitant, quorum hortum auster frequenti perflat visitatione, ut educat panem de terra eorum, merito fugientibus cum panibus praecipiuntur occurrere; ut pane vitae et intellectus refocillati, manere in civitate, et locum suum studeant retinere. Merito igitur portam australem Eucharistiam dicimus, quae specialiter carnis illecebris opponitur; et cujus virtutem, qui carnem suam crucifixerunt cum vitiis et concupiscentiis saepius experiuntur (Hebr. XIII) . Ipsa siquidem est altare, de quo edere non habent potestatem, qui tabernaculo carnis deserviunt. Unde et extra castra Christus pati voluit, ut quisquis de castris Babylonicae [Col. 0297C] civitatis fugiens ad castra nostrae civitatis vellet redire, passionem ejus portam haberet, et per eam in civitatem haberet regressum: si quis autem de nostra ad illam vellet transire, eamdem passionem inveniret obstaculum. Hae sunt portae civitatis Christi, de quibus dicit Propheta: Diligit Dominus portas Sion super omnia tabernacula Jacob (Psal. LXXXVI) . Ubi Jacob, non Israel ponit, et tabernacula Jacob non Israel, dicit. Videtur nobis innuere, se de illis tabernaculis loqui, quae mutanda, et finem habitura essent; sic nomen Jacob in Israel est mutatum, ita quod nec vocari Jacob ultra deberet, dicente Domino: Nequaquam vocaberis Jacob, sed Israel erit nomen tuum (Gen. XXXII) . Sicut autem Israel longe dignius et melius nomen, quam [Col. 0297D] Jacob, secundum suam interpretationem esse cognoscitur, eo quod Jacob luctator, et Israel videns Deum, dicatur; et longe melius sit Deum videndo quiescere, quam Deum quaerendo luctari: sic incomparabiliter meliora et digniora sunt sacramenta praesentis Ecclesiae, quam tabernaculum et caeremoniae veteris Synagogae. In illis enim umbra, in his veritas; in his stabilitas, in illis antiquatio et vetustas. Unde Apostolus: Holocautomata et pro peccato non tibi placuerunt; tunc dixi: Ecce venio. Dicens, quia hostias, holocausta, et oblationes noluisti, tunc dixi: Ecce venio, ut facerem voluntatem tuam, Deus; aufert primum, ut sequens statuat (Hebr. X) . Merito igitur diligere dicitur Dominus portas Sion super omnia tabernacula Jacob, cum illa nec dilexisse dicatur. Unde nec [Col. 0298A] ei placuisse Apostolus prophetae consonans, et prophetam approbans asserit. Sacramenta vero Ecclesiae adeo diligere cognoscitur, ut per sacramentum baptismatis velut per portam orientalem introducat ad patrem. O quantum diligendae, quantum attollendae, quantum venerandae sunt a nobis hae portae, quas non ob aliud diligit et frequentat Rex gloriae, nisi ut per eas intrantes omnes faciat gloriosos. Quisquis enim de luce ad illum vigilaverit assidentem eum foribus istis inveniet. Bene autem Sion nominatur, cujus portae tantum a Domino diliguntur. Sion enim speculatio dicitur, quia jam non figurarum umbris, sed per sacramentorum veritatem velut per quasdam portas, adhuc tamen clausas, futurae suae beatitudinis gloriam speculatur. Sed quia ex [Col. 0298B] portarum speculatione et civitatis nominatione magis ac magis coepit nobis ejus notitia relucere, non est ipsius nominationis discussio in transitu percurrenda, nec jam finiendi sermonis angustiis coarctanda. Alterius igitur principio reservetur, quae ad alicujus secreti speculationem nos invitare videtur. Ipse autem semper Alpha et Omega sit sermonis nostri; qui universorum est principium et finis, et sine principio et fine manet in saecula saeculorum. Amen.

Cum propheta mente excessisset Deo, volens sobrius nobis fieri, et quae in excessu suo viderat, [Col. 0298C] fideliter aperire: descriptis fundamentis, et commendatis portis civitatis Domini virtutum, quo nomine censeri eam audierit, postmodum non dicit. Sciens enim quod ex re nomen imponi soleat, et ex nomine res agnosci, cum a multis aliis prophetis qui de eadem gavisi sunt visione, diversis sit vocabulis nuncupata: ipse illud magis ponere voluit, quod proprietati intellexit civitatis potius convenire. Isaias siquidem hujus civitatis nomen exprimere volens, nec satis prout volebat, valens, dicebat: Non vocaberis ultra derelicta; et terra tua non vocabitur amplius desolata. Sed vocaberis voluntas mea in ea (Isa. LXII) . Et ibidem: Vocabitur, ait, tibi nomen novum, quod os Domini nominavit (ibid) . Alii quoque prophetae alia atque alia de nuncupatione istius civitatis [Col. 0298D] scripsisse inveniuntur. David brevi volens uri compendio, Sion eam nominat, ut ad speculandam, et diligenter perscrutandam ipsius gloriam et virtutem audientes invitet. Unde et in alio Psalmo: Circumdate Sion, et complectimini eam; narrate in turribus ejus. Ponite corda vestra in virtute ejus (Psal. XLVII) . Circumdate perscrutando, complectimini desiderando, narrate collaudando. Et ne videatur sufficere, exteriora quoque, fundamenta scilicet, muros ac moenia, turres ac portas intueri: Ponite, ait, corda vestra in virtute ejus; ut non tam gloria civitatis, quam virtutis attendatur, quia fallax omnis gloria, quam virtus non parturivit. Nos igitur virtutem ac proprietatem hujus nominis attendentes, non quae exterius videntur, sed quae interius latent, [Col. 0299A] acutius speculemur. Videtur siquidem civitas Domini hoc nomen inde traxisse, quod suus ei conditor in omnibus suis partibus, officiis et officinis proponitur speculandus. Quod Simeon in Spiritu cognoscens pro sua speculatione gratulabundus et laudans, ait: Viderunt oculi mei salutare tuum: quod parasti ante faciem omnium populorum (Luc. II) . Bene dicitur Simeon in spiritu advenisse in templum. Videtur enim per spiritum cognovisse, illum quem videbat, suum, imo Domini esse salutare ad salutem praestandam paratum ante faciem omnium populorum, ut in ipsius visione consisteret jus salutis humanae. Sicut enim quondam intuitu aenei serpentis a serpentium morsibus Judaei salvabantur; sic et hoc salutare ante omnium Christianorum faciem [Col. 0299B] Simeon vidit esse paratum, ut in ipsius visione salus eorum consisteret. Hoc etiam cognoscens Psalmista aiebat: Ostende faciem tuam, et salvi erimus (Psal. LXXIX) . Jacob autem viso Domino facie ad faciem salvam factam animam suam profitetur. Rem igitur sui nominis Sion speculando tenens, et nominis Jesu effectu participans speculando, salvari, et salva facta speculari suum Salutare non cessat: non sicut Roma nudum nomen trahens a Romulo, sed suo Salvatori, quantum ab eo conceditur, speculando inhaerens. Sed quia in praesenti vita non est plena visio, nec salus in praesenti potest esse perfecta, neque enim perfectam salutem dixerim, quae manente crepusculo minui valeat vel corrumpi; in ea autem civitate, quae sursum est et [Col. 0299C] libera est, sicut est visio manifesta, ita pax est, et salus perfecta. Unde merito Jerusalem dicitur, id est visio pacis; nostra autem civitas quae adhuc militat et peregrinatur in terris, potius Sion quam Jerusalem debuit nominari, quia interim per speculum in aenigmate videt eum, quem post finem peregrinationis suae facie ad faciem est visura. Speculetur igitur interim nostra Sion regem Salomonem, et si nondum in diademate gloriae, saltem in diademate humanae naturae; ut quem jam invenit in fundamentis et muris suis, inveniat et in portis. Portas quippe nostrae civitatis diximus sacramenta salutis. Has portas jam penes se, sed tamen clausas habent, qui solo sacramentorum usu gaudent. Illis autem [Col. 0299D] aperiuntur, quibus sacramentorum mysteria referantur. Qui vero reipsa mysteriorum et sacramentorum fruuntur, cum Propheta apertis sibi portis justitiae ingressi in civitatem Domino confitentur. Usum sacramentorum et notitiam mysteriorum boni possunt habere et mali. Unde Apostolus: Si habuero omnem fidem ita ut montes transferam, et noverim mysteria omnia, charitatem autem non habuero, nihil mihi prodest (I Cor. XIII) . Rem autem mysteriorum et sacramentorum, soli boni percipiunt. Accedunt igitur ad portas, et apertas inveniunt etiam filii hujus saeculi: sed non nisi filii lucis, filii Dei, qui Spiritu Dei aguntur, in numero amicorum vel civium admittuntur. Unde Dominus in Evangelio: Qui non intrat per ostium in ovile ovium, ille fur est [Col. 0300A] et latro (Joan. X) . Videntur igitur aliqui intrare per portas, qui non intrant per ostium. Plane ita est. Porta quidem ostio claudi solet, et aperto ostio porta patet.

Porta, sicut jam diximus, est visibile sacramentum, ostium hujus portae Christus est, qui non solum institutor, sed etiam res est sacramenti. Sera hujus ostii occultum ipsius sacramenti mysterium. Clavis hujus serae, sive ostiarius, non aliud est a Christo, quia spiritus Christi est. Christus igitur digito et clave spiritus sui nobis reserare dignetur seram istius mysterii, ut cognoscamus quomodo ipse sit ostium in qualibet portarum: quomodo sit res ipsa mysteriorum et sacramentorum. Videamus igitur hoc in sacramento baptismi, ubi manifestius et [Col. 0300B] facilius apparebit. Visibile sacramentum baptismi porta est, per quam intrant boni et mali. Sed boni sicut cives, mali ut fures et latrones. Non enim intrant per ostium Christum, nec habent rem ipsius sacramenti. Quibus etiam occulti sera mysterii clave plerumque spiritus reseratur, secundum illud Apostoli: Dominus enim illis revelavit (Philip. III) ; tamen per ostiarium non introducuntur, quia rem mysterii Christum non assequuntur, et licet intrent per scientiam, non tamen per conscientiam. Intus quidem videntur esse per scientiam inflantem; sed non sunt intus per supervenientem scientiae charitatem. Boni autem cum suscipiunt visibile sacramentum, etiamsi ignorent mysterium, tamen intrant per ostium Christum; et ostium Christum, et rem [Col. 0300C] habent tam mysterii, quam sacramenti. Christus siquidem res est utriusque. Res est sacramenti, quia salus est et sanctificatio, quae per illud confertur. Pro salute namque et sanctificatione obtinenda recipitur, non pro elementi veneratione, quae nulla est, nisi quae ei ex verbi sanctificatione confertur. Accedente enim verbo ad elementum, fit non ipsa aqua, sed ex ipsa et verbo sacramentum. Christus igitur res est et causa baptismi; quam qui non habet, procul dubio ex baptismo salutem non habet, quia ipse dicit, Salus populi ego sum; et Propheta dicit: Dic animae meae: Salus tua ego sum (Psal. XXXIV) . Quomodo etiam sit res mysterii, videamus.

Mysterium est occulta sanctificatio ipsius visibilis [Col. 0300D] sacramenti; quam diversam diversi assignaverunt. Ambrosius (c. 6, ad. Rom.; Greg., l. I, ep. 41) , quidem per aquam voluit intelligi, quod sicut aqua sordes corporis ac vestes abluit, ita baptismus maculas animae, sordesque interiorum emundando extergit. Gregorius autem in tribus mersionibus personarum Trinitatem, et in una, ubi talis est consuetudo. divinitatis singularitatem voluit designari. Addidit etiam, nos qui tertio mergimur, etiam triduanae sepulturae sacramentum signare. Augustinus ( Serm. De myst. bapt. in Supplem. ) etiam baptismi ordinem duplici asserit mysterii significatione celebrari: «Recte, inquiens, mersi estis qui accepistis baptismum in nomine Trinitatis. Recte tertio mersi estis, qui accepistis baptismum in nomine Christi, qui die tertia [Col. 0301A] resurrexit a mortuis.» Ecce isti in trina mersione baptismi triduum Dominicae sepulturae asserunt designari. Secundum ergo baptismi mysterium est, ut sicut Christus in corde terrae tribus diebus et tribus noctibus fuit, sic qui baptizantur in Christo, mundo mori et sepeliri debeant opere, verbo et affectu, ut possint dicere cum Apostolo: Vivo autem, jam non ego, vivit vero in me Christus (Gal. II) . Hoc mysterium volens Apostolus aperire, ait: Consepulti estis Christo per baptismum in mortem (Rom. VI) . Et alibi: Quotquot autem in Christo baptizati estis, Christum induistis (Gal. III) .

Quod si aliter illud triduum licet intelligere, possumus dicere, primam sepulturae spiritualis diem, abrenuntiationem, quae fit in baptismo, quando [Col. 0301B] abrenuntiatur Satanae, et omnibus pompis ejus; quae pompae non sunt aliae, quam mundi labentis vanitates; secundam, ejusdem abrenuntiationis ferventem et studiosam exsecutionem; tertiam, quae et verum sabbatum est, tranquillae contemplationis quietem; cum etiam a bonis operibus vacatur, ut videatur Deus; cum minoratur quis actu, ut percipiat sapientiam; cum absconditur quis in abscondito faciei Dei a conturbatione hominum. Prima die moritur actus peccati, cum per gratiam baptismi submerguntur Aegyptii; secunda mortificatur sensus, cum non tam puniuntur peccata, quam amore et imitatione Christi mortificantur membra. Tunc enim, sicut scriptum est, maxime prodest poena, cum non [Col. 0301C] punit peccata; tertia peccati moritur et sepelitur affectus, cum spiritus humanus spiritui divino adhaerens unus spiritus est, et ad vocem vel visionem dilecti anima liquefacta in ipsum transit dilectum. Ecce quomodo Christus et mysterii res est et sacramenti, cum et sacramentum salutem, quae Christus est, conferat: et mysterium eamdem significet et ostendat. Ipse igitur ostium est per quod homo introducitur, ipse via per quam deducitur, ipse vita ad quam perducitur. Bene igitur ait: Ego sum ostium: per me si quis introierit salvabitur (Joan. X) . Bene introductus et ingredietur ad me Verbum a me homine deductus, et egredietur a me Verbo ad me hominem reductus, et pascua inveniet pinguia in humanitate, uberiora in divinitate, uberrima autem [Col. 0301D] ad patriam perductus post praesentem peregrinationem in utroque. Non immerito itaque Propheta nominationem civitatis portarum commendationi conjunxit, cum ipse sit illarum portarum ostium, qui praecipue civitati, quam Sion nominat, proponitur speculandus. Ipse siquidem eidem civitati, sicut ait Apostolus: Factus est sapientia, justitia, sanctificatio, et redemptio (I Cor. I) . Redemptio est in baptismate, quo homo a servitute peccati redimitur, ut jam ei naturalis concupiscentia sine consensu ad damnationem non imputetur, secundum illud Apostoli: Nihil damnationis est iis qui sunt in Christo Jesu, qui non secundum carnem ambulat (Rom. VIII) : id est qui carnis concupiscentiam non sequuntur Et alibi: Si quod volo, id ago, jam non ego operor illud [Col. 0302A] (Rom. VII) . In baptismate igitur redemptus recipit gratiam declinandi a malo, in manuum impositione gratiam operandi bonum. Ibi mundatur a peccatis, hic meritis virtutum proficiens habet fructum suum in sanctificationem. Ibi caput in oleo impinguatur hic bene oleo facies exhilaratur. Quod forte non incongrue illud significat, quod in baptismo chrismate in vertice, in confirmatione homo consignatur in fronte. In baptismo enim liberum arbitrium velut quoddam interioris hominis sublimissimum caput unctione Spiritus sancti perfunditur et impinguatur, ut quod ante baptismum liberum erat ad posse peccare, non autem liberum ad posse non peccare mortaliter, post baptismum liberum sit cooperante gratia ad non peccandum damnabiliter. Ante baptismum enim, [Col. 0302B] ut ait Augustinus, premitur a concupiscentia, et vincitur, et habet infirmitatem ad malum, sed non habet gratiam ad bonum, et ideo potest peccare, et non potest non peccare, etiam damnabiliter. Post baptismum vero premitur a concupiscentia, sed non vincitur, et habet quidem infirmitatem ad malum, sed gratiam ad bonum, ut possit peccare propter libertatem et infirmitatem, et possit non peccare ad mortem, propter libertatem et gratiam adjuvantem: nondum tamen habet posse omnino non peccare, vel non posse peccare, propter infirmitatem nondum plene absorptam, et propter gratiam nondum perfecte consummatam. In baptismate igitur liberatur voluntas; et quia velle non sufficit, nisi adsit et posse, in confirmatione bene operandi indulgetur [Col. 0302C] facultas, ut exhilarata facie homo decantare jam valeat: Viam mandatorum tuorum cucurri, cum dilatasti cor meum (Psal. CXVIII) . Sed quia dum sumus in corpore, peregrinamur a Domino, et corpus quod corrumpitur aggravat animam, et deprimit sensum hominis multa cogitantem, caligante interim oculo rationes saepius a justitia deflectimur, dicentes bonum malum, et malum bonum, ponentes lucem tenebras, et tenebras lucem.

Contra hunc igitur morbum statutum est etiam antidotum Eucharistiae sacramentum, per quod velut quamdam portam, quae vere dici debet speciosa, Christum sapientiam speculamur. Hoc siquidem antidoto morbo ignorantiae subvenitur, unde in fractione [Col. 0302D] panis discipulorum oculi leguntur aperti. In eo namque, quod sub visibili specie invisibilem speciem latere credimus et confitemur, edocemur, non esse rerum species aut formas visibiles tantummodo attendendas; sed potius invisibilia, quae causae sunt visibilium quaerenda esse et diligenda. Quae enim videntur temporalia sunt, unde et parvipendenda: quae autem non videntur aeterna, unde et toto corde optanda et complectenda. De visibili quippe specie apud Danielem sic legitur: Species decepit te, et concupiscentia subvertit cor tuum (Dan. XIII) . Primo quidem similitudine veri boni species fallit aspectum, deinde concupiscentia subvertit affectum. Ecce ex ignorantia venit concupiscentia, per carnis concupiscentiam virtus spiritus exhauritur, ita ut [Col. 0303A] quod vult non faciat, sed quod non vult invitus sustineat, ut clamare cum Apostolo cogatur: Infelix ego homo, quis me liberabit de corpore mortis hujus? (Rom. VII.) Vere corpus mortis, quo vivente nec infirmitas perfecte absorbetur, nec ignorantia tollitur, sed ad concupiscentiam impellit infirmitas, et per ignorantiam impeditur libertas, ut nec ratio sine errore judicare, nec voluntas sine difficultate bonum possit appetere, nisi liberata gratia Dei per Jesum Christum Dominum nostrum. Haec gratia quotidie est necessaria, quia quotidianus est per ignorantiam et concupiscentiam humanae infirmitatis defectus, et ideo quotidie dicimus: Panem nostrum quotidianum da nobis hodie (Luc. II) , et quotidie in humanae salutis subsidium, in infirmitatis adjutorium, Eucharistiae [Col. 0303B] repetimus sacramentum. Caetera duo sacramenta baptismus et confirmatio, non repetuntur, quia ex quo semel solutus est homo a vinculo concupiscentiae in baptismo, et infirmitatis in confirmatione, ut jam velle et posse habeat, nil restat, nisi ut noverit qua eat.

Haec igitur via sacramento altaris quotidie magis ac magis ostenditur, et in usu quotidiano quanto frequentius, tanto certius aperitur. Non solum autem ad tenendam viam, et transeundum a visibilibus ad invisibilia, de speciebus et formis velut de accidentibus ad subsistentia, per hoc sacramentum luce sapientiae illustramur, sed etiam reliqua duo, quae per sacramenta baptismi et confirmationis conferri diximus, sacramenti altaris virtute conceduntur, [Col. 0303C] sicut in illis et usu firmantur et augmentantur, quod non fit in illis. Quod etiam significari luce clarius constat in illis tribus substantiis, de quibus ipsum conficitur sacramentum, pane scilicet, vino, et aqua. In pane, qui hominem corroborat, designatur gratia, qua infirmitas roboratur: in vino quod laetificando inebriat, ostenditur gratia, quae a concupiscentia visibilium affectuum homines alienat: in aqua, quae oculos lavando clarificat, sapientiae claritas exprimitur. Unde et per Isaiam dicitur: Aqua sapientiae salutaris potavit illum (Eccli. XIV) . Haec sunt illa tria, quae philosophi prudentiam, fortitudinem, temperantiam vocaverunt, et in eorum perfectione justitiam humanam constituerunt. Verum, [Col. 0303D] quia de propriis viribus praesumentes, et suam volentes statuere justitiam, justitiae Dei non fuere subjecti: ideo Dei ignorantes justitiam, evanuerunt in cogitationibus suis, se ex se et de se sapientes, fortes, temperatos, et justos fieri posse dicentes. Sed civitas Sion verius philosophando de suis portis aliter speculatur, aliter praedicando annuntiat dicens: Mihi adhaerere Deo bonum est, ponere in Domino Deo spem meam: ut annuntiem omnes laudationes tuas in portis filiae Sion (Psal. LXXII) . In porta siquidem orientali annuntiat, quia nemo potest esse continens, nisi Deus det (Sap. VIII) . In aquilonari, Fortitudo mea et laus mea Dominus (Psal. CXVII) . In australi, Omnis sapientia a Domino Deo est (Eccli. I) . In occidentali, cum jam non solum [Col. 0304A] homo exterior deficit, sed etiam interior portam mortis ferream horrescit, confitendo annuntiat, et annuntiando cum Propheta exclamat dicens: In te Domine, speravi, non confundar in aeternum; in tua justitia libera me (Psal. XXX) . Jam certe de justitia sua diffidens, et se coram se statuens, velut pannum menstruatae omnem suam justitiam reputat, et ad merita se convertens, solius Christi, justitiae memorans, eam Patris oculis repraesentat: nec aliud jam, quam misericordiae oleum expostulans, sicut a planta pedis usque ad verticem non esse in se sanitatem profitetur, sic a planta pedis usque ad verticem non solum oleo visibili perungi, sed etiam interiorem hominem unctione misericordiae totum perfundi credit et gloriatur. Talia in portis suis [Col. 0304B] annuntiat, talia de portis speculando clarius intuetur. Sed quia intrare gestientibus tandiu circa portas morari taediosum forte videbitur, multa quae de his portis dicenda occurrunt, legentibus relinquo speculanda, dans tantum occasionem sapienti, ut sapientior fiat.

Videat ergo lector et judicet si primam harum portarum in Esdra porta piscium praefiguraverit (II Esdr. III) , propter illud quod dictum est Petro: Faciam te fieri piscatorem hominum (Matth. IV) . Videat, si secunda debeat dici porta gregum, propter illud quod dictum est: Populus ejus et oves pascuae ejus, introite portas ejus in confessione (Psal. XCIX) . Nunquid non videntur velut quidam greges ad portam congregari, cum anhelando currit populus festinans [Col. 0304C] ab episcopo confirmari? Videat, si porta sterquilinii tertia dici possit, cum jam stercus peccati relinquitur, et corpusculum terrae velut stercus vilissimum commendatur. Videat, si quarta dici debeat porta judicialis, ad quam qui non digni accedunt, judicium sibi manducant et bibunt. Videat etiam, si his portis congrue possit aptari, et de altitudine earum speculando valeat comprehendi, quid sit latitudo, longitudo, sublimitas, et profundum. Videat si latitudo congruat temperantiae coarctationi, secundum illud: In tribulatione dilatasti mihi (Psal. IV) , si longitudo fortitudinis longanimitati, si sublimitas prudentiae circumspectioni, si profundum justitiae ancipiti et incertae conclusioni, quia nescit [Col. 0304D] homo, utrum amore dignus sit an odio (Eccle. IX) , sed omnia inposterum reservantur incerta. Haec de portis principalibus ad praesens dicta sufficiant. Nam sunt forte aliae portae secundariae, quibus aliae quinque quae in Esdra nominantur (Esdr. III) , non inconvenienter aptari possunt, sed haec alias. Jam ergo cum propheta in civitatem intrantes, quid intus audierit quid viderit, ab ipso pariter et cum ipso audiamus.

Gloriosa dicta sunt de te, civitas Dei (Psal. LXXXVI) . Ex his quae dicta sunt, civitatis Domini virtutum firmitatem, decorem et commoditatem Propheta [Col. 0305A] describente, imo per Prophetam Spiritu sancto revelante, manifeste jam comprehendisse videmur. Haec enim in omni civitate, sicut superius dictum est, specialiter attendi, et praecipue assolent commendari. Unde et Propheta haec volens ostendere, expressius in fundamentis expressit firmitatem, in muris pulchritudinem, commoditatem commendavit in portis. Quod quia satis jam ex praemissis videtur patuisse, superfluum duximus replicare. Sciens igitur Propheta, non in his solis etiam aeternae civitatis perfectionem felicitatis consistere, et ad metienda coelestia ex terrenis, ad conspicienda invisibilia per visibilia, ad insolita per assueta nos volens deducere; post ea quae praediximus, illud quod summopere in civitate terrena solet desiderari, gloriam [Col. 0305B] scilicet et dominationem, in civitate Domini prosequendo describit dicens: Gloriosa dicta sunt de te, civitas Dei. Primo igitur quanti in civitate terrena apud suos cives sit hodie gloria et dominatio, ac quanti apud antiquos exstiterit, ipsa nos edoceat urbs Romana. De illa siquidem sic ait Augustinus (lib. V De civ. c. 12) : «Veteres primique Romani, sicut eorum docet historia, laudis erant avidi, pecuniae liberales, gloriam ingentem, divitias honestas volebant. Hanc ardentissime dilexerunt, propter hanc vivere voluerunt, pro hac etiam mori non dubitaverunt: caeteras cupiditates ingenti gloriae cupiditate presserunt. Ipsa denique patriam, quoniam servire videbatur inglorium, dominari et imperare gloriosum, prius omni studio liberam, domini esse [Col. 0305C] concupierunt. Hinc est quod regalem dominationem non ferentes, annua imperia binosque consules sibi fecerunt; qui consules appellati sunt a consulendo. Expulso itaque rege Tarquinio, et consulibus institutis, civitas incredibilem adepta est libertatem; et tantum brevi crevit, quantum gloriae cupido incesserat. Laudis ergo aviditas et cupiditas gloriae multa illa miranda fecit atque gloriosa secundum hominum existimationem.» Cujus autem laudis avidi et gloriae cupidi essent, in magnis illis et praeclaris viris Marco Catone et Caio Caesare, qui suo tempore ingenti virtute diversis moribus magni fuisse perhibentur, ostendit dicens primo in laudibus Caesaris: «Ibi magnum imperium exercitus novum bellum exoptabat, ubi virtus enitescere posset, hoc laudis [Col. 0305D] aviditas et gloriae cupiditas faciebat.»

Deinde Catonem eos laudasse refert, qui ad gloriam, honorem, imperium, vera via, id est ipsa virtute nitebatur. Unde et verba Catonis ponens, ita dicit (ibid.) : «Nolite existimare majores nostros armis rempublicam ex parva magnam fecisse. Si ita esset, multo pulcherrimam eam nos haberemus. Quippe sociorum atque civium, praeterea armorum atque equorum major copia nobis quam illis est. Sed alia fuere, quae illos magnos fecere, quae nobis nulla sunt. Domi industria, foris justum imperium, animus in consulendo liber, neque delicto, neque libidini obnoxius. Pro his nos habemus luxuriam, avaritiam, publice egestatem, privatim opulentiam. Laudamus [Col. 0306A] divitias, sequimur inertiam; inter bonos et malos discrimen nullum, omnia virtutis praemia ambitio possidet. Nec mirum, ubi vos separatim consilium sibi quisque capitis, ubi demum voluptatibus aut pecuniae, aut gratiae servitis. Eo fit, ut impetus fiat in vacuam Rempublicam.» Haec Augustini verba, sive illorum quos loquentes inducit, posuimus, ut ex his manifeste detur intelligi, quantum Romani primo quidem libertatem, post etiam dominationem, laudem quoque et gloriam sibi quaesierunt. Sed primo magis ambitio quam avaritia animos eorum exercuit: quod tamen vitium propius virtuti erat. Sed et illi, qui nec ambitione, nec avaritia, sed per virtutem honorem quaesierunt, sicut Cato, nec dolis nec fallaciis, sed vera via nitendum [Col. 0306B] esse judicaverunt, finem tamen virtutis honorem posuerunt. Unde et aedes Virtutis et Honoris conjunctissimas statuerunt. Hinc et de Catone dictum est, quominus petebat gloriam, eo illum magis sequebatur, quia semper virtutem gloria comitatur. Ex his breviter colligimus, Romanos primo gloriam libertatis, secundo gloriam dominationis, tertio gloriam laudis, tribus viis, quosdam scilicet ambitione, quosdam avaritia, quosdam vera via, id est per virtutem, quaesivisse. Sed illi hominibus servire ducentes inglorium, a servitute humana liberi esse voluerunt. Nostrae autem civitatis cives vera gaudentes libertate, qua libertate Christus nos liberavit, a servitute peccatorum, vitiorum et daemonum, liberos se esse gloriantur. Nec enim [Col. 0306C] filii sunt ancillae, sed liberae.

Et quia Spiritu Dei aguntur, filii sunt Dei. Quod si filii, et haeredes. Haeredes quidem Dei, cohaeredes autem Christi (Rom. VIII) . Et cum liberi sint ex omnibus, omnium se servos propter Christum faciunt, subjecti omni humanae creaturae propter Deum, in hoc ipso illi soli servientes, cui servire regnare est. Est et alia gloria libertatis, qua non solum a supradictis, sed ab ipsorum etiam elementorum hujus mundi servitute cives nostrae civitatis liberos se esse gloriantur, ut jam non serviant in vetustate litterae, sed in novitate spiritus consummentur. Non enim indigent doceri quae sint elementa exordii sermonum Dei, sed intermittentes inchoationis [Col. 0306D] Christi sermonem ad perfectionem feruntur, audientes ab Apostolo: Non accepistis spiritum servitutis iterum in timore, sed accepistis spiritum adoptionis filiorum, in quo clamamus: Abba Pater (ibid.) . Ea quippe sunt elementa exordii sermonum Dei, rudimenta scilicet, et divini documenta timoris, quae velut prima quaedam elementa incohantibus proponuntur, qui lacte opus habent, non solido cibo, et adhuc sermonis justitiae sunt expertes. Haec Salomon filio proponebat, dicens: Audi, fili mi, disciplinam Patris tui. Timor Domini principium sapientiae (Prov. I) . Time Dominum, et recede a malo Timenti Dominum bene erit in extremis (Prov. III) . Timor Domini expellit peccatum. Et: Sine timore Domini non poterit quis justificari (Eccli. I) . Hoc [Col. 0307A] timore quidam civium nostrorum serviunt, eo ipso jam liberi, quod voluntarie et libere et libenter sic serviunt, sperantes se per hanc servitutem proficere in libertatem gloriae filiorum Dei. Quinimo jam et ipsi sunt liberi, licet quandiu sunt parvuli nihil distent a servo, cum sint Domini omnium, sed sub tutoribus et actoribus timoris et obedientiae sunt usque ad praefinitum tempus a Patre. Ad quod cum per Patris gratiam pervenerint, sive qui jam Patris munere pervenerunt, non solum non serviunt praedictis elementis, sed quadam jam libertate spiritus in auras libertatis evadentes, etiam elementa figurarum, et sacramenta veterum omnium et novorum spiritus vivacitate transcendunt, nec jam onere figurarum premuntur, sed ad veritatis perfectionem feruntur. Sunt etiam et alia elementa, quae tertio [Col. 0307B] tangit Apostolus, arguens quosdam servientes infirmis et egenis elementis. Elementa, sive elementata, sunt quaecunque sensu corporeo percipi possunt; et ea merito infirma et egena dicuntur, quia humanam naturam nec a corruptione tueri, nec ipsius indigentiae sufficere possunt. Qui autem in eis sanitatem aut satietatem quaerunt, decepti et volentes vanitati serviunt: a qua servitute liberi sunt, qui serviunt non volentes, secundum Apostolum, subjecti interim vanitati, propter eum qui subjecit eos in spe. Subjecti, inquam, non servi, sed liberi tandem etiam a corruptione omnino liberandi. Hac de gloria libertatis ad praesens dicta sufficiant. De gloria quoque dominationis, quam gloriosa, quamque [Col. 0307C] gloriose a viris gloriosis dicta sint, audiamus. Ait prophetarum eximius Isaias, imo per Isaiam Dominus, de gloria civitatis Sion: Ecce in manibus meis descripsi te. Muri tui coram oculis meis semper. Venerunt structores tui, destruentes te et dissipantes a te exibunt. Leva in circuitu oculos tuos et vide; omnes isti congregati sunt, venerunt tibi. Vivo ego, dicit Dominus, quia omnibus his velut ornamento vestieris, et circumdabis tibi eos quasi sponsa. Adhuc dicent in auribus tuis filii sterilitatis meae: Angustus mihi est locus, fac mihi spatium, ut habitem. Et dices in corde tuo: Quis genuit mihi istos? Ego sterilis et non pariens, transmigrata et captiva, et istos quis enutrivit? Ego destituta et desolata, et isti ubi erant? Haec dicit Dominus Deus: Ecce levabo ad gentes [Col. 0307D] manum meam, et ad populos exaltabo signum meum. Et afferent filios tuos in ulnis, et filias tuas super humeros portabunt. Et erunt reges nutritii tui, et reginae nutrices tuae; vultu in terram demisso adorabunt, et pulverem pedum tuorum lingent (Isai. XLIX) . In his verbis primo commendatur gloria libertatis, deinde dominationis. Ubi enim Dominus in manibus suis dicit se Sion descripsisse, nullius eam dominationi obnoxiam, nullius jugo depressam, nullius tributo ascriptam, sed sibi soli debere latriam ostendit. Licet enim suae civitatis civibus dixerit: Reddite quae sunt Caesaris Caesari, et quae sunt Dei Deo (Matth. XXII) ; et Apostolus unus illorum structorum de quibus subjungitur: Venerunt structores tui [Col. 0308A] (Isai. XLIX) , eidem concinat, dicens: Reddite omnibus debita: cui honorem, honorem; cui vectigal, vectigal; cui tributum, tributum (Rom. XIII) ; tamen ab hujusmodi debitis liberos docet Dominus esse filios, dicens ad Petrum: Reges gentium a quibus exigunt tributum: a filiis, an ab alienis? Cui cum responsum esset a Petro, ab alienis, ait: Ergo liberi sunt filii (Matth. XVII) . In hunc modum suae civitatis cives velut filios Dei, et suos cohaeredes a tributo Caesaris liberos esse probat. Licet enim Caesar universum mundum sub sua descriptione concluserit, et suam imaginem numismati suo impresserit; tamen Domini est terra et plenitudo ejus; orbis terrarum et qui habitant in eo (Psal. XXIII) . Ejus quippe rectius dici debent omnia, qui dixit et facta sunt, mandavit [Col. 0308B] et creata sunt (Psal. XXXII) universa. Nam et quod Augustus hoc potuit, ex Dei ordinatione processit, quia non est potestas nisi a Deo (Rom. XIII) . Cum ergo redduntur Caesari, quae sunt Caesaris, Deo potius sua redduntur, ex cujus concessione sunt Caesaris, cum tamen non tam ejus sint, quam esse dicantur sive putentur; et cum redduntur quae Dei sunt Deo, etiam quae Caesari propter Deum redduntur, non tam Caesari quam Deo exhibentur. Cui concinit praedictus structor, ubi ait: Servi, obedite dominis carnalibus, sicut Christo; non ad oculum servientes, quasi hominibus placentes, sed ut servi Christi, facientes voluntatem Dei ex animo; cum bona voluntate servientes, sicut Domino et non hominibus (Ephes. VI) . Ecce quomodo conveniunt descriptor [Col. 0308C] et structor. Quod si Caesari, qui mundi descriptor tantum, non structor fuit, mundus obedivit, et suae imaginis numisma recepit, quanto magis Christo suae civitatis cives obedire, et ejus imagine insigniri debent ut liberi ab omni jugo ei soli serviant, qui in suis operibus velut in propriis manibus formam eis vitae dedit et disciplinae, et per apostolos et evangelistas suos, quasi per proprios structores, suam eis imaginem misericorditer impressit? Ipsi quippe merito structores ejus dicuntur, qui suis concivibus dicunt: Imitatores nostri estote, sicut et nos Christi (I Cor. IV) . Ipsorum merita et exempla muri nostri sunt, qui coram oculis Domini semper esse dicuntur, quia eorum meritis ab eo protegimur [Col. 0308D] et munimur. Quod autem subjungitur: Leva in circuitu oculos tuos, et vide; omnes isti congregati sunt, venerunt tibi: et omnibus his velut ornamento vestieris, et circumdabis tibi eos, quasi sponsa (Isai. XLIX) , et caetera quae sequuntur, omnia libertatis gloriam commendant; eo quod cives tam gratuito undique congregati, tam mirabiliter a Deo praeordinati, dati, geniti, et enutriti, tamque multiplicati et magnificati, civitatem Sion glorificent et exornent; et quasi quaedam vestimenta gloriae similem eam faciant sponsae, quae, relicto patre et matre, et adhaerens viro jam se in gloriam vindicat libertatis. Caetera quae sequuntur quam manifeste exprimant gloriam dominationis, expositione non indiget, sed admiratione.

[Col. 0309A] Quis enim non miretur, quis non delectetur audire, imo quis jam se vidisse non glorietur, a cunctis mundi partibus gentes ad Ecclesiam convolasse; filios Ecclesiae in ulnis, et filias super humeros attulisse; reges nutritios, et reginas nutrices habuisse, vultu demisso in Ecclesia adorasse, et ad limina apostolorum et martyrum, aliorumque sanctorum intrantium et exeuntium pulverem labiis et lingua devotissime detersisse? Limina siquidem piscatorum reverenter deosculantur labia imperatorum. Ecce quanta est civitatis Sion gloria potentiae ac dominationis, quae non solum gentibus, sed etiam regibus et imperatoribus dominatur; imo servire ei reges et principes gloriantur; et ut plus aliquid dicatur, etiam daemonia ei subjiciuntur, [Col. 0309B] et potestatem a suo rege accipit calcandi super serpentes et scorpiones (Luc. X) , quorum alii cauda pungunt, alii lingua, et super omnem inimici virtutem, quae tota in his duobus, peccati scilicet suggestione et consummatione consistit. Dominatur etiam caeteris mundi visibilibus creaturis quibuslibet, de dono et gratia sui imperatoris, a quo audire meretur: Terror vester et tremor sit super cuncta animantia terrae, et super omnes volucres coeli, cum universis quae moventur in terra (Gen. IX) . Quod licet bonis et malis videatur esse commune, specialiter tamen bonorum est, qui non solum animantibus, sed ipsis etiam elementis potenti virtute leguntur imperasse; ita ut coelum clausisse, solem fixisse, tempestuosum aerem et mare procellosum solo verbo serenasse [Col. 0309C] inveniantur. Quibus specialiter a Paulo dicitur: Omnia vestra sunt, sive Cephas, sive Paulus, sive Apollo; vos autem Christi (I Cor. III) . Merito quidem Christi esse debent, quibus Christus invisibilia omnia subjecit, et quos suae civitatis cives conscripsit ad conregnandum, cum orbis Augusti dictus fuerit, qui eum non condidit, sed descripsit ad sibi serviendum. His de gloria dominationis breviter praelibatis, ad tractandum de laudis gloria transeamus. Eam siquidem beatus diffinit Augustinus, judicium hominum bene de hominibus opinantium. Et licet nostri cives de testimonio conscientiae suae potius quam de opinione hominum glorientur; tamen nec bonae opinionis famam sibi deesse volunt, sed commendant se ad omnem conscientiam hominum, [Col. 0309D] providentes bona non solum coram Deo, sed etiam coram hominibus, testimonium habere volentes etiam ab his qui foris sunt, ut ex luce operum suorum non ipsi, sed Pater suus glorificetur, qui est in coelis. Sciunt enim, quod laudando Patrem, nec ipsis laus deerit, sed secundum Salomonem dabitur eis de fructu manuum suarum, et laudabunt eos in portis opera eorum (Prov. XXXI) . Fallacem siquidem gratiam et vanam pulchritudinem contemnunt, scientes quod mulier timens Dominum ipsa rectius laudabitur. Hanc laudis gloriam non vanam sed veram, non fallacem sive fugacem, sed stabilem, nolens Dominus suae civitati deesse, multis eam labiorum monimentis inseri voluit, mittens [Col. 0310A] ad eam depromendam prophetas, et sapientes, et Scribas; et, ne quid huic deesset gloriae, gloriosos etiam reges David et Salomonem ad eam decantandam suo spiritu excitavit: quorum omnium, si dicta super hoc vellemus retexere, citius deficeret tempus, quam copia. Sed ut alios omittamus, sufficit tantum ad Salomonis laudes recurrere, quas, in typo civitatis nostrae de muliere forti legitur deprompsisse. Ibi quidem post multa, quae in laudem ejus dicta inveniuntur, legitur: Nobilis in portis vir ejus, cum sederit cum senatoribus terrae (Prov. XXXI) . Et illud, quod praemissum est: Laudent eam in portis opera ejus (ibid.) . Aliae siquidem sunt portae, in quibus quae apparent commendantur, aliae in quibus non operum, sed conscientiae testimonium requiritur [Col. 0310B] ab illo qui cordium est inspector, qui ipsas justitias, cum ad judicandum sederit, judicabit; et ipsam Jerusalem scrutabitur lucernis, ubi justus vix salvabitur, et etiam prudentibus virginibus vix suum sufficit oleum, ut ex eo vel in modico fatuis virginibus valeant subvenire (Matth. XXV) . In illis portis nostrae civitatis gloria manifestius apparebit. Ibi vir ipsius nobilitatis suae gloriam revelabit. Surgent enim filii ejus, et beatissimam praedicabunt, et vir ejus laudabit eam (Cant. VI) dicens: Multae filiae congregaverunt divitias, tu supergressa es universas (Prov. XXXI) . In illis portis dabitur ei de fructu manuum suarum, quae interim in aliis portis sine fructu laborare et operari videtur, et fructum non tam percipere, quam sperare, secundum illud: [Col. 0310C] Singulariter in spe constituisti me (Psal. IV) , juxta illorum opinionem qui in aliis portis dicturi sunt: Nos insensati vitam illorum aestimabamus insaniam, et finem eorum sine honore. Ecce quomodo computati sunt inter filios Dei, et inter sanctos sors illorum est (Sap. V) . Portae gloriae erunt illae, in quibus non solum a filiis, non solum a viro, sed et ab hostibus tam mirifice, tam gloriose civitas nostra laudabitur. Portae vero justitiae non incongrue dici possunt, in quibus interim ex operibus justitiae collaudatur, de quibus in Psalmo legitur: Aperite mihi portas justitiae, et ingressus in eas confitebor Domino (Psal. CXVII) . Has justitiae portas quatuor esse plurima doctorum scripta testantur. Prima est dolor compunctionis, [Col. 0310D] secunda vox confessionis, tertia satisfactio operis, quarta est confessio laudis, vel gratiarum actionis. Hae portae diversis aperiuntur modis. Primo, cum per eas quid apud nos interius agatur, exterius hominibus aperitur. Revelatur siquidem vis doloris per lacrymas, victoria peccati per confessionis humiliationem; quia, sicut initium peccati superbia (Eccli. X) , sic per humilitatem confessionis triumphatur de peccato; per satisfactionem operis ostenditur ardor fervoris, sicut de Maria Magdalena legitur (homil. XXXIII) : « Consideravit quod egerat, et noluit moderari quid ageret. » Per gratiarum actionem apparet charitatis profectus, quae quanto consummatior fuerit, tanto quietius et securius in Domino gloriatur.

[Col. 0311A] Aliter enim aperiuntur hae portae, cum vel ad praedicatoris vocem, vel per solam divinam inspirationem, corda peccatorum, quae prius male in mundi concupiscentia obdurata, et cuilibet admonitioni clausa et obsecrata erant, ad poenitentiam aperiuntur, et compunctionis dolore scinduntur; ita ut etiam digni poenitentiae fructus, qui sunt in confessione et satisfactione, remoto omni difficultatis repagulo subsequantur. Sic sibi Propheta portas justitiae aperiri poscebat, ut ingressus in eas, id est ut ingressus eis confiteretur Domino, non in illis remanere volens, sed per eas ad hanc transire, de qua dicitur: Haec porta Domini, justi intrabunt in eam (Psal. CXVII) . In illas enim peccatores intrant, in istam justificati a peccatis, quibus per Paulum dicitur: [Col. 0311B] Justificati a peccato, pacem habeamus ad Deum (Rom. V) ; et qui cum Propheta dicunt Domino: Repleatur os meum laude, ut cantem gloriam tuam, tota die magnitudinem tuam (Psal. LXXIX) ; quoniam non est speciosa laus in ore peccatoris (Eccli. XV) . Ecce hae sunt portae justitiae, per quas civitatis nostrae cives intrant ad gratiam, qui per quatuor praescriptas, quas principales diximus, intrant ad veniam. Bene autem illae principales dicuntur, quae ita sunt necessitatis, ut sine illis neque ad veniam, neque ad gratiam pertingatur; et ut duodecim, quas Ezechiel vidit in spiritu (Ezech. XLVI) , portae nostrae civitatis spiritualiter assignentur, sunt et quatuor portae gloriae, per quas ad patriam pervenitur, quarum tres merito duodecim [Col. 0311C] apostolos dixerim, qui fidem sanctae Trinitatis per quatuor mundi partes disseminaverunt, et mundo prima fidei rudimenta tradentes, doctrinae Christianae ei januae exstiterunt. Sed et cum venerit Dominus judicare vivos et mortuos et saeculum per ignem, creduntur portae futuri ad Christum; portae, inquam, claudendae damnandis, aperiendae salvandis. Per eas quidem quotquot ad fidem intraverunt, ad fidei praemium admittentur, ab eis judicandi; per eos Domino praesentandi, quorum uni a Domino dictum pro omnibus legitur: Tibi dabo claves regni coelorum; et quodcunque ligaveris super terram, erit ligatum et in coelis (Matth. XVI) . Et illud: Cum sederit Filius hominis in sede majestatis suae, sedebitis et vos super sedes duodecim, judicantes duodecim [Col. 0311D] tribus Israel (Matth. XIX) . Tunc suae civitati in his portis nobilis apparebit vir ejus, cum gloriosus apparebit in sanctis suis, mirabilis in majestate sua. Tunc istarum portarum revelabitur gloria, quae cum ad fidem intrantium frequentia premerentur, et comprimentium injuriis quassarentur, minime apparebat, quamvis nec tunc apostoli inglorii prorsus exstiterint. Neque enim mediocris erat gloria, quod in plateis ponebantur infirmi, et sola umbra Petri obumbrati ab incommodis omnibus sanabantur (Act. V) . Nec solum Petri, sed et aliorum miracula si quis velit attendere, tantam gloriae immensitatem nullus sufficiet admirari. Omitto alia gloriosa Dei dona, quibus ipse in eis voluit glorificari, [Col. 0312A] quae enumerans Apostolus dicit: Alii datur sermo sapientiae, alii sermo scientiae, alii prophetia, alii discretio spirituum, alii genera linguarum (I Cor. XII) , et caetera quae sequuntur: quae, si aliquis voluerit diligentius considerare, cogetur cum Apostolo exclamare: O altitudo divitiarum sapientiae et scientiae Dei: quam incomprehensibilia sunt judicia ejus, et investigabiles viae ejus! (Rom. XI.) Sed ne tanta altitudo gloriae, et tanti spiritualium divitiarum thesauri jam finiendi sermonis angustia concludantur, melius alteri principio reservantur, ut ex novitate principii ad novitatem gloriae corda legentium innoventur. Ipse autem semper Alpha et Omega sit nostri sermonis, qui initium est, etc.

De illa devotione et gloria, quae apostolis quotidie a fidelibus exhibetur, aliquid jam dicendum videtur, quae non solum praesentibus festiva gaudia de eis frequenter agentibus visu et auditu sufficienter est nota, sed etiam a patribus Veteris Testamenti per Spiritum praevisa, multifarie multisque modis praenuntiata est ab eis commendata. Ex quibus propheta David, ut caeterorum dicta omittamus, quae longum esset retexere, in hanc vocem mirando legitur prorupisse: Mihi autem nimis honorati sunt amici tui, Deus; nimis confortatus est principatus eorum (Psal. CXXXVIII) . Quod cum etiam caeteris beatis [Col. 0312C] assignet Gregorius dicens (homil. 27) : «Ecce electi Dei carnem domant, spiritum roborant, daemonibus imperant, virtutibus coruscant. Praesentia despiciunt, aeternam patriam moribus et vita praedicant, eam moriendo diligunt, et ad eam per tormenta pertingunt. Occidi possunt, et flecti nequeunt, ita confortatus est principatus eorum:» specialiter tamen beatis congruit apostolis, qui prae caeteris sunt a Domino honorati, et potentiori principatu donati, sicut alibi idem Propheta ait: Pro patribus tuis nati sunt tibi filii; constitues eos principes super omnem terram (Psal. XLIV) . Nunquid non nimis confortatus videtur principatus eorum, qui super omnem terram sunt principes constituti? Quis unquam terrenorum principum totam terram obtinuit, licet [Col. 0312D] monarchiam dicantur aliqui tenuisse? Imo quis vel mediam ejus partem aut per se, aut per suos potuit peragrare? Beati vero apostoli ita sunt super omnem terram principes constituti, ut non solum jugum dominationis eorum nullus refugiat, quin potius nullus sit aut princeps aut subditus, qui non libenter ac gratanter ipsorum dominio devotus colla submittat, qui non eorum patrocinio gaudeat, qui non eorum suffragia reverenter exquirat. Nimis ergo potens ac fortis factus est principatus eorum. Satis potens est ille principatus, qui ita fortiter custodit atrium suum, ut in pace sint omnia quae possidet, et de suis ab eo nullus possit aliquid violenter auferre; potentior vero, contra quem nullus [Col. 0313A] vel se vel sua possit defendere vel tueri; potentissimus vero, cui nec resistere potest creatura aliqua, nec nocere. Sed nimis ille confortatus est principatus, qui nec fine clauditur, nec infestatione aliqua molestatur. Sic confortandum principatum apostolorum sicque confortandas seras portarum nostrarum Propheta praevidens, mirando gloriabatur et gloriando mirabatur. Et, ne tantus principatus honore debito carere videretur, praemisit dicens: Nimis honorati sunt amici tui, Deus (Psal. CXXXVIII) . Magnus quippe honor amico exhibetur, cum ad amici secreta consilia, et ad quaelibet ejus arcana admittitur, sicut ait Dominus apostolis suis: Vos autem dixi amicos, quia quaecunque audivi a Patre meo, nota feci vobis (Joan. XV) . Et Propheta [Col. 0313B] gratias agens Domino dicebat: Incerta et occulta sapientiae tuae, manifestasti mihi (Psal L) . Major autem est honor, quando suo amico amicus communicando partitur; maximus, cum omnia sua illi committit, et omnibus eum praeficit et praeponit. Sic Pharao Joseph legitur honorasse (Gen. XLI) , sic Nabuchodonosor Danielem (Dan. II) , sic rex Assuerus Aman honorare volens, solium ejus posuit super omnes principes quos habebat, ita ut cuncti servi regis eum flectentes genua adorarent (Esther XI) . Sed quia ille tanta abusus gloria diu in ea stare non potuit, illum permaximum vel nimium honorem dicere possumus, qui non momentaneus aut transitorius invenitur, cum eum quem suis omnibus [Col. 0313C] praefecit, etiam adoptat in filium, et suum constituit haeredem. Sic Christus suos volens honorare amicos, cum factus ipse primogenitus in multis fratribus cohaeredes habere voluerit, caeteris tamen fratribus et amicis beatos apostolos praeferre voluit, quibus et specialiter dixit: « Vos estis qui permansistis mecum in tentationibus meis, et ego dispono vobis regnum, ut edatis et bibatis super mensam meam in regno meo; et sedeatis super thronos, judicantes duodecim tribus Israel (Luc. XXII) . Breviter ista pertranseo, dans tantum occasionem sapienti, ut sapientior fiat. Sed forte minus sufficienter videbitur aliquibus assignatum, quod sub trium portarum numero duodenarium apostolorum diximus concludendum. Attendat ergo et aliud forte non [Col. 0313D] contemnendum. Tribus siquidem modis apostoli in civitate Domini officium obtinent, et vicem portarum.

Primo siquidem nascenti Ecclesiae portae fuerunt ad fidem, quotidie proficienti portae sunt ad justitiam fidei, tandem coronandae ad justitiae praemium portae futuri. Quod non immerito in eo forte signatur, quod apostolicae documenta doctrinae tribus tantum scribendi modis distinguuntur: primo in Actibus apostolorum actuum et dictorum suorum historia texitur; secundo per epistolas nascentis Ecclesiae commendantur virtutes, et vitia corriguntur; tertio quae poenae maneant impios, et justos quae praemia in Apocalypsi prophetatur. Ad idem quoque respicere videtur, quod triplex Principis apostolorum in Ecclesia festivitas celebratur: [Col. 0314A] prima de cathedra, secunda de vinculis, tertia de triumpho. Audientes siquidem eum de persecutore, de mundo, de morte tam gloriose triumphasse, merito de tanta ejus virtute confidimus, ut quod nostris non possumus, tanti patroni meritis assequamur. Audientes autem eum duabus vinculatum catenis, diro carceri mancipatum, ad similia sustinenda pro justitia provocamur. Quid de apostolica dicam doctrina, quae per Petri cathedram designatur, nisi quod toto orbe fide Christi repleto quatuor ipsius partes quatuor nihilominus pedibus suis cathedra ipsa concluserit? Quatuor siquidem modis coram regibus et principibus, populis et nationibus nomen Christi portando, verbo, moribus, miraculis, morte denique, ejus testimonium sunt confessi. Ilis [Col. 0314B] quatuor pedibus innitentes, talibus subnixam columnis, suam cathedram firmaverunt, sicut eis a Domino praedictum erat, testes ejus effecti in Jerusalem, et in Judaea, et usque ad ultimum terrae. Haec est illa cathedra, in qua cum numerarentur, et nominarentur fortes David, primus absque nomine legitur sedens sapientissimus princeps inter tres, quasi tenerrimus ligni vermiculus, qui octingentos interfecit impetu uno (II Reg. XXII) . Ibi inter fortes David triginta nominantur, deinde tres fortiores, tandem tres fortissimi numerantur, quibus ipso David addito, in summa triginta et septem inveniuntur. In triginta fortibus bonorum conjugatorum exprimitur fortitudo, qui fortes in fide fortium [Col. 0314C] operum multiplicatione, fidem in se Trinitatis vivere protestantur. Fides enim sine operibus mortua comprobatur. In tribus fortioribus fides continentium designatur, qui non solum luce bonorum ac fide non ficta sunt contenti; sed etiam cor purum et conscientiam bonam Domino exhibere contendunt: cor purum, ut nihil aliud, quam id quod diligendum est, diligatur; conscientiam bonam, per quam recte vivendo certa spe quod diligunt odoratur, quod et fide non ficta tenetur. Bona siquidem invisibilia, quae fide non ficta tenemus, per spem bonae conscientiae odoramur, et per charitatem de corde puro gustamus (I Tim. I) . His tribus, fide scilicet, spe et charitate, homo subnixus, easque inconcusse retinens non indiget Scripturis, nisi ad [Col. 0314D] alios instruendos; ita ut multi per haec tria sine codicibus in solitudine vixerint. Unde, sicut beatus ait Augustinus, jam in illis impletum esse videtur, quod dictum est: Sive prophetiae evacuabuntur; sive linguae cessabunt, sive scientia destruetur (I Cor. XIII) ; quibus tamen quasi machinis tanta fidei et spei et charitatis in eis surrexit instructio, ut perfectum aliquid tenentes, ea quae sunt ex parte non quaerant. Perfectum sane, quantum in hac vita potest. Hi adeo fortes fuisse dicuntur, ut inter caetera quae fortiter egisse narrantur, etiam leones tres in diebus nivis percussisse ferantur. Quod non est aliud, quam quod de Daniele legitur quem in lacum missum leones minime nocere potuerunt (Dan. VI) ; quia irae et tribulationis tempore, quod [Col. 0315A] est in die nivis et caliginis, vitia eum non solum non subjugaverunt, sed ei potius divino sunt auxilio subjugata. Nam quod apud Danielem septem, hic tres tantum leones fuisse dicuntur, ita recte intelligitur, ut in septenario omnia vitiorum genera designentur, sicut septem daemonia de Maria a Domino sunt ejecta, in tribus leonibus tria illa maxima, ex quibus caetera omnia oriuntur, superbia scilicet, luxuria et avaritia. Bene autem haec tria leonum nomine exprimuntur; quia leo animal superbissimum, libidinosissimum, et voracissimum esse perhibetur. Merito igitur triginta fortibus tres isti fortiores dicuntur, quod et illos non latuit, qui Job tricesimum, Danieli fructum sexagesimum assignarunt. Sed quantumcunque Daniel fortem se [Col. 0315B] sentiat, nulla se ratione spirituali Noe audeat comparare; quia etsi docti juxta Danielem intelligendi, qui ad justitiam erudiunt multos, quasi stellae futuri sunt in perpetuas aeternitates, unde et eis solis fructus centesimus assignatur, quia frequenter doctoribus intelligere ex meritis subditorum conceditur, ad quod nec suis studiis, nec sua unquam contemplatione levantur. Merito igitur fortissimi David doctores intelliguntur, qui seipsos sibi abnegantes, omnibus omnia propter Christum fiunt, ut omnes lucrifaciant Christo, et omnia possint in eo, qui eos confortat Christus. Horum omnium primi et praecipui beati fuerunt apostoli, de quorum principe Petro dicitur, quod fuit in cathedra sapientissimus [Col. 0315C] princeps inter tres. Nec ipsi sine causa, cum sint duodecim, tres dicuntur, sed triplex in hoc doctorum officium innui nobis videtur. Primum est doctrinae, secundum conversationis et vitae spiritualis, tertium divinae contemplationis. Haec tria in illis tribus nobis sunt designata, quos Dominus seorsum ab aliis Apostolis assumens, secum duxit in montem et suam ei gloriam transfiguratus ostendit, Petrum loquor, Jacobum, et Joannem. In Petro doctrinae gratiam specialiter expressam illud manifeste ostendit, quod ei soli dictum a Domino legitur: Pasce oves meas (Joan. XXI) . Et illud: Et tu aliquando conversus confirma fratres tuos (Luc. XXII) . Illud quoque, quod vas de coelo submistum ei est praeostensum, et audire meruit a Domino, Macta et [Col. 0315D] manduca (Act. X) . In Jacob qui luctator interpretatur spiritualis exercitii lucta intelligitur: quam sancti doctores non solum contra vitia luctando quotidie sentiunt, sed in ipsis spiritualibus exercitiis de hoc ad aliud transeundo saepius experiuntur. Neque enim mediocri lucta est, sicut norunt, qui talia sunt experti, cum a dulcedine intimae compunctionis, a sedulitate divinorum officiorum, a pervigili suorum circumspectione actuum, ad fraternae compassionis curam et spiritualibus filiis debitam sollicitudinem ex pastoralis officii debito cogitur quis transire. Unde et talibus congruere videtur, quod dictum est: Martha, Martha, sollicita es, et turbaris erga plurima (Luc. X) . In Joanne qui supra pectus Domini in coena recubuit, et cui revelata [Col. 0316A] sunt secreta coelestia, illud manifeste contemplationis genus exprimitur, quod specialiter doctoribus dari solet, ex divina tantum revelatione, potius quam ex humana meditatione aut investigatione. Tales fuerunt excessus Pauli, quos ipse commemorans, raptum hujusmodi hominem asserit, non deductum (II Cor. XII) . Talis et illa Petri, cujus superius meminimus, de lintei visione; tales et Joannis revelationes, ex ipsa earum constat relatione fuisse. Licet autem singula horum trium in singulis trium praedictorum apostolorum emineant, tamen omnia ipsa tria plene atque perfecte in singulis eorum et omnium etiam caeterorum apostolorum fuisse credendum est. Recte igitur ipsi per tres fortissimos David intelliguntur, qui et fortes [Col. 0316B] contra homines, et fortiores contra daemones, fortissimi autem etiam contra Deum, orationibus iram ejus placando, et suis meritis ad misericordiam flectendo praevaluisse leguntur. Nec solum omnes in tribus, sed in ipso uno suo principe Petro omnes possunt intelligi, cum dicitur: «Sedens in cathedra, sapientissimus princeps inter tres.» Doctrina etenim apostolica, quae et canonica dicitur, majori prae caeteris Romanorum scilicet pontificum atque doctorum non solum auctoritate, sed etiam sapientiae luce praefulget. Unde nec nominatur sedens ille in cathedra, quia doctrina apostolica non ab eis, sed a Christo per Spiritum sanctum est eis inspirata: nec eorum, sed ejus potius est dicenda, qui [Col. 0316C] eis, manens cum eis, repromisit dicens: Cum venerit Paracletus, quem ego mittam vobis a Patre, docebit vos omnem veritatem (Luc. XXI) ; et alibi: Cum steteritis ante reges et praesides, nolite praemeditari, qualiter respondeatis: dabitur enim vobis in illa hora quid loquamini (Matth. X) ; et illud: Dabo vobis os et sapientiam, cui non poterunt resistere omnes adversarii vestri (Luc. XXI) . Quod et Paulus de se profitens ait: Evangelium quod evangelizavi, non est a me, nec per hominem accepi illud, sed per revelationem Jesu Christi (Gal. II) .

Cathedra igitur Petri, Christi potius est, quam Petri; sed ascendens Christus ad regni solium, tribunal ei, sive thronum judiciariae potestatis promisit, cathedram doctrinae Christianae commisit: et [Col. 0316D] licet ab apostolicae doctrinae cathedra sacri succedentium Romanorum pontificum canones, et ecclesiasticorum doctorum sapientissima documenta non discrepent, nulla tamen ratione eidem cathedrae coaequantur, sed velut scabellum pedum cathedrae cohaerentia, ei semper humiliter obsequuntur, et in medio eorum Petrus sedet, praesidens auctoritate sapientissimus divinae revelationis illustratione, princeps gratiae et magnificentiae potestate. Audiamus, quid aliqui Romanorum, quidque praecipui doctorum ecclesiasticorum super hoc sentiendo professi sunt. Ait Gelasius papa (in synod. 70 episc.) : «Sancta Romana Ecclesia post illas Veteris et Novi Testamenti Scripturas, quas regulariter suscipimus, etiam has suscipi non prohibet: sanctam synodum [Col. 0317A] Nicaenam trecentorum decem et octo Patrum mediante maximo Constantino Augusto, in qua Arius condemnatus est; sanctam synodum Constantinopolitanam, mediante Theodosio seniore Augusto, in qua Macedonius haereticus debitam damnationem excepit; sanctam synodum Ephesinam primam, in qua Nestorius damnatus est, consensu beatissimi papae Celestini, mediante ipsius legato; sanctam synodum Chalcedonensem mediante Marciano Augusto, in qua Nestorius, Eutyches, et Dioscorus cum suis complicibus sunt damnati. Sed et si qua sunt alia concilia a sanctis Patribus instituta, post istorum quatuor auctoritatem, et custodienda et recipienda mandamus.» Item: «Decretales epistolae quas beatissimi papae diversis temporibus ab urbe [Col. 0317B] Roma pro diversorum Patrum consolatione dederunt, venerabiliter suscipiendae sunt.» Item Leo papa (epist. 89) : «Ita Dominus noster Jesus Christus humani generis salvator instituit, ut veritas, quae antea legis et prophetarum praeconio continebatur, per apostolicam tubam in salutem universitatis exiret, sicut scriptum est: In omnem terram exivit sonus eorum, et in fines orbis terrae verba eorum (Psal. XVIII) . Sed hujus muneris sacramentum ita Dominus ad omnium apostolorum officium pertinere voluit, ut in beatissimo Petro omnium apostolorum summo principaliter collocaret: ut ab ipso quasi quodam capite dona sua velut in corpus omne diffunderet, ut exsortem se ministerii intelligeret esse [Col. 0317C] divini, qui ausus esset a Petri soliditate recedere. Hunc enim in consortium individuae unitatis assumptum, id quod ipse erat, voluit nominari, dicendo: Tu es Petrus, et super hanc petram aedificabo Ecclesiam meam (Matth. XVI) . Ut aeterni templi aedificatio mirabili munere gratiae Dei in Petri soliditate consisteret, hac Ecclesiam suam firmitate corroborans, ut illam nec humana temeritas posset appetere, nec contra illam portae inferi praevalere. Verum hanc petrae istius sacratissimam firmitatem, Deo, ut diximus, aedificante constructam, nimis impia vult praesumptione violare, quisquis ejus potestatem tentat infringere, id quod accepit a majoribus non sequendo.» Item Urbanus: «Sunt quidam dicentes, Romano pontifici semper licuisse novas condere [Col. 0317D] leges, quod nos non negamus, sed valde affirmamus. Sciendum vero est, quia inde novas leges condere potest, unde evangelistae aliquid non dixerunt. Ubi vero aperte Dominus vel ejus apostoli, et eos sequentes Patres sancti sententialiter aliquid diffinierunt, ibi non novam legem Romanus pontifex dare, sed potius quod praedicatum est, usque ad animam et sanguinem confirmare debet. Si enim quod docuerunt apostoli et prophetae, destruere, quod absit! niteretur, non sententiam dare, sed magis errare convinceretur.» Item Augustinus de unico baptismo (lib. II, De bapt. contra Donat., c. 3) : «Quis nesciat sanctam Scripturam canonicam tam Veteris quam Novi Testamenti, certis terminis contineri, eamque posterioribus litteris omnium episcoporum ita praeponi, [Col. 0318A] ut de illa omnino dubitari et disceptari non possit, utrum verum, vel utrum rectum sit, quidquid in ea scriptum esse constiterit? Episcoporum autem litteras, quae post confirmatum canonem vel scriptae sunt, vel scribuntur, et per sermonem forte sapientiorem cujuslibet in ea peritioris, et per graviorem auctoritatem aliorum episcoporum, doctiorumque prudentiam, et per concilia licere reprehendi, si quid in iis a vero deviatum est.» Item ad Vincentium (epist. 48) : «Noli contra divina tam multa tam praeclara, tam indubitata testimonia, colligere velle calumnias ex episcoporum scriptis, sive nostrorum, sive Hilarii, sive antequam pars Donati separaretur, Cypriani Agrippini, primo quia genus hoc litterarum ab auctoritate canonis distinguendum [Col. 0318B] est. Non enim sic leguntur, tanquam ita ex eis testimonium proferatur, ut contra sentire non liceat, sicubi forte aliter sapiunt, quam veritas postulat. In eo quippe numero sumus, ut non dedignemur etiam dictum ab Apostolo accipere. Et si quid forte aliud sapitis, hoc quoque vobis Deus revelabit.» Ecce quam humiliter Romani pontifices, ecclesiastici doctores apostolicae se doctrinae subjiciunt, et tanquam scabellum cathedrae pedibus se substernunt, ut palam profiteantur non licere Romano pontifici novas condere leges, ubi aperte Dominus vel ejus Apostoli sententialiter aliquid diffinierunt; sed potius quod ab eis praedicatum est, debeat usque ad animam et sanguinem confirmare. Sed nec legi litteras [Col. 0318C] suas doctores volunt, tanquam ex eis testimonium proferatur, ut contra sentire non liceat, sicubi forte aliter sentiunt, quam veritas Apostolicae doctrinae postulat. Sed ne scabellum istud humi et contemptibiliter haereat, et pulvere conspersum aliquo modo foedetur, supponitur ei velut quoddam regium ac nobile substratorium leges mundanae, quae vel Justinianae, vel imperiales dicuntur, quod in ipsis legibus Justinianus ipse profiteri non erubescit, dicens: «Leges nostrae non dedignantur imitari sacros Canones.» Valentinianus quoque imperator, cum ab Oriente ad Hesperias partes veniens, Mediolani Catholicum vellet ordinari episcopum, evocans episcopos, sic eis locutus est: «Nostis ex divinis eloquiis, qualem oporteat esse [Col. 0318D] pontificem, quod debeat semetipsum totius imitatorem virtutis ostendere, testemque doctrinae conversationem bonam habere; cui et nos qui gubernamus imperium sincere capita nostra submittamus; cujus monita, dum tanquam homines delinquimus, necessario veluti curantis medicamina suscipiamus. Super vos enim est talis electio, qui divina gratia potiti, et illo splendore fulgentes, melius potestis eligere.» Haec Nicolaus papa attendens, ita ait: «Lex imperatoris non est supra legem Dei, sed subtus: non quod imperatorum leges, quibus saepe Ecclesia utitur contra haereticos, saepe contra tyrannos, atque contra pravos quosque defenditur, dicamus penitus renuendas; sed quod eas apostolicis et evangelicis atque canonicis decretis [Col. 0319A] non posse inferre praejudicium, asseramus.» Sed ne, quae dicta sunt de cathedra, aemuli cathedrae de sermonis prolixitate corrodant, cum multa adhuc de ea occurrant, alio ea principio reservamus, ut modica interim quiete relevati, ad ea quae dicenda sunt alacriter accedamus. Ipse autem alpha et omega sit sermonis nostri, qui omnium princ. etc.

Nec mirari debet aliquis, nec moveri, si circa civitatis nostrae portas diutius immoramur, vel si de portis tractaturi, de cathedra prolixius disputamus. Solent enim juxta portas plateae inveniri, in quibus solent sapientibus cathedrae praeparari, ut de ipsis secundum Salomonem foras fontes sapientiae [Col. 0319B] deriventur; et in plateis spiritualium aquarum rivuli dividantur (Prov. V) . Sic quippe Job ad portam civitatis procedenti, sicut ipse testatur (Job XXIX) , in platea cathedra parabatur, ubi videntes eum juvenes abscondebantur, et senes assurgentes stabant, auris audiens beatificabat eum, et oculus videns testimonium reddebat ei. Non ergo mirum, si et nos inventa latiori planitie Scripturarum, circa portas gloriae aliquantulum evagamur, et more ludentium in plateis de portis ad cathedram, de cathedra ad scabellum, de scabello ad tapetem pictum ex Aegypto saltum damus, ne forte improperari nobis possit a patribus illud Evangelicum: Cantavimus vobis, et non saltastis (Matth. XI) . Cantatum siquidem nobis jucunde et mirabiliter est in libro Regum de fortibus David; et descripta nomina eorum simul et opera in typo apostolorum quibus dictum est: Gaudete, quia nomina vestra scripta sunt in coelo (Luc. X) . Nam quod primi eorum nomen non edicitur, illud forte significat, ut quisquis ad doctrinae officium et cathedram pastoralem assumitur, nomen sibi facere non studeat, sed etsi nomen juxta nomen magnorum qui sunt in terra habuerit, in eo non gaudeat, sed in eo, si nomen suum scriptum in coelo esse confidat, dicens cum Propheta Domino: Non nobis, Domine, non nobis, sed nomini tuo da gloriam (Psal. CXIII) : Sic sic nomen Domini, non suum, sanctificari semper postulet et exoptet. Hinc est quod Romanus [Col. 0319D] pontifex, qui Petri successor est in terris, quando instituitur, nomine pristino deposito, alicujus sanctorum praedecessorum suorum nomine insignitur, ut jam non communem hominum vitam aut conversationem ducat, sed mutatus in virum alterum non jam sit qui fuerat, et de numero sanctorum effectus, cum Apostolo dicat: Vivo ego, jam non ego; vivit vero in me Christus (Galat. II) . Sic quippe Petrus in signum sui principatus, solus inter alios a Domino nomen accepit, per quod non tam ipse, quam Christus agnosceretur: qui, cum petra dictus sit, a petra Petrum denominavit, dicens: Tu es Petrus, et super hanc petram aedificabo Ecclesiam meam (Matth. XVI) . Merito proinde Petrum praefiguravit ille primus fortium David; non solum in eo [Col. 0320A] quod nomen ejus non ponitur, sed et in eo quod sedisse in cathedra, et sapientissimus fuisse inter tres, quasi tenerrimus ligni vermiculus, et octingentos occidisse uno impetu perhibetur (II Reg. XXIII) . De cathedra autem Petri et sapientia satis jam dictum esse videtur.

Sed si adhuc alia de ea audire delectat, tres in Scripturis cathedras specialiter legimus commendatas, cathedram Moysi, cathedram Elisei, et cathedram Petri. De prima legitur: Super cathedram Moysi sederunt Scribae et Pharisaei (Matth. XXIII) . De secunda, quod fecerit mulier Sunamitis Eliseo coenaculum parvum, in quo constituit ei lectum, sellam, mensam et candelabrum (IV Reg. IV) . De tertia: Tu es Petrus, et super hanc petram aedificabo [Col. 0320B] Ecclesiam meam; et portae inferi non praevalebunt adversus eam. Et tibi dabo claves regni coelorum (Matth. XVI) . Cathedra igitur Moysi, doctrina fuit legis; sella Elisei, doctrina prophetica; cathedra Petri evangelica et apostolica est doctrina. Doctrina legis justitiam carnis imposuit, sicut Apostolus ait: Non potest lex juxta conscientiam perfectum facere servientem; solummodo in cibis et potibus, et justitiis carnis usque ad tempus correptionis impositis (Hebr. IX) . Haec justitia carnis erat in hostiis et muneribus, et variis baptismatibus: quae, licet secundum conscientiam perfectum non possent facere servientem, secundum legis tamen justitiam justi dicti sunt multi, etiam coram Domino, incedentes in mandatis et justitiis legis sine querela. Sic enim [Col. 0320C] de Elisabeth et viro ejus Zacharia etiam in Evangelio legitur (Luc. I) . Doctrina prophetica justitiam non recte offerendi, sed recte operandi indixit. Unde Isaias: Quo mihi multitudinem victimarum vestrarum dicit Dominus? plenus sum. Ne offeratis ultra sacrificium frustra. Incensum abominatio est mihi. Neomenias, et Sabbata, et festivitates alias non feram. Manus vestrae sanguine plenae sunt. Lavamini, mundi estote, quiescite agere perverse, discite bene facere. Quaerite judicium, subvenite oppresso, judicate pupillo, defendite viduam; et venite, et arguite me, dicit Dominus (Isai. I) . Ecce doctrina prophetica primo victimarum et holocaustorum, et caeremoniarum carnalium vanam spem et fallacem fiduciam tollit; secundo quiescendum a perverso opere [Col. 0320D] praecipit; tertio bene agere discendum indicit; quarto quae inter bona opera sint potentiora et saluti viciniora, edicit. Huic omnis concinit prophetia, hoc omnes prophetae persuadere intendunt, ut declinent perversi a malo, et faciant quod bonum est. Haec Elisei sella, quae licet et inculta, et sermone obscuro velut ex rudi et impolita materia contexta videatur, solida tamen et firma, atque immobilis invenitur, juxta verbum Principis apostolorum dicentis: Habetis firmiorem propheticum sermonem, cui benefacitis attendentes tanquam lucernae lucenti in caliginoso loco (II Petr. I) . Ecce cathedra Petri sellam Elisei aut cathedram Moysi non evertit, sed velut eis supereminens quasi firmissimis columnis innixa subsistit. De lege enim ait: Non veni [Col. 0321A] solvere legem, sed adimplere (Matth. V) . De prophetis: Incipiens, ait, a Moyse et prophetis, interpretabatur eis, quae de illo scripta erant (Luc. XXIV) . Huic etiam concinit, quod Moyses et Elias cum Christo loquentes apparuerunt in monte. Inter hos igitur cathedra Petri medium obtinet locum, velut dignior et superior, et quae illi merito sessori congruat, qui sapientissimus dicitur inter tres. Sicut enim cathedra Petri praedictis duabus constat esse superiorem, ita et Petrum in sapientia tanquam Christi vicarium, et primum fortium David, constat fuisse sublimiorem. Ejus siquidem sapientia non solum carnis justitiam, sicut Moyses, nec solum operis rectitudinem, sicut sermo propheticus, sed cordis munditiam requirendam, agnovit et docuit, dicens, [Col. 0321B] sicut ex ore Veritatis didicerat, et acceperat praedicandum: Mundate prius quod intus est calicis vel paropsidis; et quod exterius est, mundum erit (Matth. XXIII) . Et illud: Non quod intrat in os, coinquinat hominem; sed quod exit, et caetera. De corde enim exeunt cogitationes malae, homicidia (Matth. XV) , et caetera quae sequuntur. Illud quoque: Audistis, quia dictum est antiquis: Non occides (Matth. V) , et caetera. In his et aliis multis, quae silva nobis evangelica et apostolica profert, docemur, non solum illicitos actus, sed etiam petulantes corporis motus, et irrationabiles cordis affectus cohibere. Merito igitur sapientissimus inter tres dicitur, qui perfectissimus inter eos quos praediximus, perfectioris vitae, et abundantioris justitiae praecepta noscitur [Col. 0321C] edidisse. Ut autem hujus sapientissimi cathedrae dignitas seu firmitas plenius innotescat, quot et quibus nitatur pedibus, intendamus.

Tres siquidem ipsius pedes Dominus in Evangelio videtur expressisse, ubi discipulis aiebat: Nonne haec scripta sunt in lege, et prophetis et psalmis de me (Luc. XXIV) : ubi legem, prophetas et psalmos, de se dicit testimonium perhibere, ut scilicet oporteret eum pati et resurgere a mortuis die tertia, et praedicari Evangelium in omnes gentes (ibid.) . Ibi legem, prophetas, et psalmos, Evangelio probat astipulari, et eis velut tribus stipitibus Evangelium niti. Quibus ut quartus stipes addatur, junguntur praedictis Scripturae quae hagiographae nuncupantur; [Col. 0321D] sicut sunt, liber Job, Salomonis, Daniel, et alii qui non minus manifeste quam caeteri Christum praenuntiando prophetant. Vel si inter hagiographa psalmos juxta Hieronymum computamus, possumus quartum pedem dicere, scripturam illam, quam idem Hieronymus apocrypham nominat, scilicet librum Sapientiae, Jesu filii Sirach, Tobiae, Judith, Machabaeorum, in quibus nihilominus invenimus Christi et apostolorum tempora praesignata. In his omnibus Scripturis Veteris Testamenti si sensus spiritualis requiratur, ut eliciatur mysticus intellectus, invenietur non minus mirabiliter, quam decenter tenerrimus ille ligni vermiculus de quo statim post cathedram subinfertur. Quid enim vermiculo illi similius spirituali intellectu? Vermiculus [Col. 0322A] siquidem ille ex aliquo ligni humore velut ex quadam occulta ipsius materia et accidentali calore secreta quadam vi naturae exterius adhibita procreatur. Hic spiritualis intellectus ex duritia litterae tracta similitudine quasi quodam humore reperto, et calore Spiritus sancti animum inspicientis inflammante pariter et illustrante, velut quodam sole aerem accendente extruditur. Hic velut tenerrimus ligni vermiculus quidam non violentia utens alicujus percussionis, sed vicem obtinens unctionis, litterae duritiam occulta quadam et subtili examinatione inflectendo emollit; animum quoque inspicientis quadam vi voluntaria demulcendo compungit. Hunc vermiculum Paulus in cordibus auditorum suorum procreari volebat, cum diceret: Littera occidit, [Col. 0322B] spiritus vivificat (II Cor. III) . Petrus quoque id ipsum aliis verbis exprimit, dicens: Omnis prophetia propria interpretatione non fit. Non enim voluntate humana allata est aliquando prophetia, sed Spiritu sancto inspirati locuti sunt sancti Dei homines (II Petr. I) . Ac si diceret: Si juxta propriam interpretationem verba prophetica accipitis, ligni, imo lapidis potius duritiam, quam intelligentiam capietis. Si autem Spiritu illo ducimini, quo fuerunt prophetae inspirati, in eorum verbis Spiritum et vitam invenietis, et ex eis ipsi etiam vobis vitam comparabitis, ut more teredonis sermo Dei in vobis operetur, et si non cito gressu, jugi tamen conatu quidquid in vobis durum est emolliens, et in similem sui commutans qualitatem. Hoc igitur teredone [Col. 0322C] duce rimemur caetera, quae in eadem littera subjunguntur, ut ex eis vitale aliquid ipsi percipientes tenerrimi illius vermiculi eximiam virtutem mox in nobis experiamur. Sequitur ergo, quod occiderit hic sapientissimus octingentos impetu uno (II Reg. XXIII) . Quid, quaeso, utilitatis ex littera ista, cum legitur, fidelibus provenit; qui non solum occidere, sed etiam sine causa irasci homini prohibentur? Sed veniens Spiritus Domini, qui ut haec scriberentur inspiravit, et qui in corde scribentis velut tenerrimus vermiculus quidam reconditus etiam hoc litterae sibi reconditorium praeparabat, jam nobis in lucem prodeat, et omni duritia et obscuritate remota, quid in hoc facto voluerit praefigurari, declaret. [Col. 0322D] Primo siquidem salvo altiori mysterio, si corpoream hujus fortitudinem spirituali Petri comparemus virtuti, incomparabiliter Petri inveniemus virtutem excellere, qui non solum octingentos, sed etiam tria millia hominum uno sermonis sui impetu una die baptizatos mundo legitur occidisse. Sed et octingentos uno impetu occidit, cum in Simone omnes Simoniacos condemnavit, dicens: Pecunia tua tecum sit in perditione (Act. II) ; quoniam donum Dei existimas pecunia possideri (Act. VIII) . Quasi diceret: Gratiam Spiritus sancti quae septenario designatur, ad octonarii quaestum voluisti transferre, quaestum aestimans pietatem. Sed non est tibi pars, neque sors in sermone isto. In felle enim amaritudinis, et obligatione iniquitatis video te esse (ibid.) , [Col. 0323A] dum octonarium rerum mundanarum, quae per quatuor mundi partes ex quatuor elementis subsistunt, multiplicare contendis, et gratiam septiformis Spiritus, quae amaritudinem aut taedium nullum habet, venalem reputando contemnis. Octingentos quoque uno impetu sermo apostolicus occidit, cum haereticos quosque ab Ecclesia condemnando praecidit. Sic Nicaena synodus in Ario Arianos omnes una sententia condemnavit, Constantinopolitana in Macedonio omnes Macedonianos, Ephesina Nestorianos in Nestorio, Chalcedonensis Eutychianos in Eutyche uno gladii spiritualis ictu peremit: quod hodie quoque per totum orbem Petri gladius facere non desistit, cum juxta prophetam carnes devorare non desinit (Deut. XXXII) , carnalium hominum [Col. 0323B] vitia vel corrigens, vel praecidens. Ecce hic gladius carnalibus invenitur asperrimus, spiritualibus tenerrimus; sedentibus in cathedra, et eum de ipsa vibrantibus splendidissimus reperitur.

Haec autem sunt, quae sedentibus in cathedra spiritualiter prae caeteris congruunt, scilicet lumen discretionis, zelus rectitudinis et affectus pietatis. Secundum ista pro variis subditorum meritis gladium verbi Dei circa impios oportet variari. Unde beatus Benedictus, qui justorum omnium spiritu plenus fuisse legitur, qualis debeat esse pastor in Regula sua describens, ita ait (cap. 2) : «Oportet eum esse doctum lege divina, ut sciat unde proferat nova et vetera.» Et in sequentibus: «Obedientes [Col. 0323C] et mites ut in melius proficiant, obsecret. Duros vero corde et improbos ut durius increpet et corripiat, admonemus.» Spiritus quoque sanctus in igne super apostolos apparens, haec spiritualiter visus est figurasse. Ignis enim lucis habet splendorem, caloris suavitatem, urendi asperitatem. Eadem etiam in tribus animalium faciebus designata videntur, ut qui officium pastorum suscipiunt, et vice animalium Ecclesiae murum trahunt, faciem leonis exhibeant perversis, faciem hominis simplicibus et mansuetis, faciem aquilae spiritualibus et eruditis (Ezech. I) . Sic Paulus faciem aquilae assumens, sapientiam loquebatur inter perfectos; facie hominis utens lac potum parvulis propinabat; flebat cum flentibus, gaudebat cum gaudentibus [Col. 0323D] (Rom. XII) . Faciem vero leonis, quoties oportuit, semper tamen coactus induens, Corinthium tradidit Satanae in interitum carnis; in promptu habuit ulcisci omnem inobedientiam, et omnem altitudinem extollentem se adversus Christi scientiam dejicere non dubitavit. Sicque his faciebus vicissim, et absque confusione uti novit, ut nec plus habens de leone, minus habere voluerit de homine; vel plus habere volens de homine, minus habuerit de leone; vel utriusque horum deposita facie totus aquila voluerit apparere. Hac quoque discretione usus beatus papa Gregorius alios etiam uti docebat, dicens (homil. 32) : «Compassionem quippe homini, rectitudinem vitiis debemus, ut in uno eodem homine et diligamus bonum quod factus est, et persequamur [Col. 0324A] malum quod fecit, ne, dum culpas incaute remittimus, non jam per charitatem compati, sed per negligentiam condescendisse videamur,» id est non tam hominem homini, quam bovem exhibeamus. Sed si bovinum aliquid sanctis inesse dicere videamur, non eis bovinae tarditatis vitium assignemus, sed quam sit aptum hoc animal divinis sacrificiis, attendamus. Hujus ergo animalis faciem soli Deo, non homini exhibemus, cum in ara cordis nos ipsos divinis oculis immolamus, et hanc faciem sibi in Canticis dilectus praecipit exhiberi, dicens: Ostende mihi faciem tuam (Cant. II) . Ac si dicat: Hanc tuam reputo, quam tibi formas de tuo, quia in te materiam infirmitatis et culpae causam invenis, unde merito compungaris; et hanc mihi soli ostendi volo, [Col. 0324B] qui solus remedium infirmitatis conferre valeo, solus culpam abolere sufficio.

Nec videri debet contrarium huic sensui, quod sequitur: Nam facies tua decora (ibid.) . Quanto enim est quaeque anima sibi amplius indecora, tanto oculis sponsi speciosior apparet. Has facies beatus Benedictus praelatos subditis exhibere docebat, cum diceret (Regul., cap. 28) : «Si delinquenti fratri abbas adhibuit fomenta, si unguenta adhortationum,» quod est faciem hominis exhibere; «si medicamina divinarum Scripturarum» quod est faciem aquilae, «si ad ultimum plagas virgarum, exustionem excommunicationis,» quod est faciem leonis; «exhibeat tandem quod majus est, suam et suorum orationem,» [Col. 0324C] quod est bovis faciem adhibere. Et licet in hunc modum hae facies exhibeantur proximo, specialiter tamen facies bovis orando, et facies aquilae contemplando debentur Deo, facies leonis, et facies hominis proximo. Unde et hae duae, hominis scilicet et leonis non incongrue exprimuntur in illis duobus fortibus David, qui primo ipsorum fortium subnectuntur. Leonis siquidem faciem prima facie nobis Eleazarus et re et nomine repraesentat, in eo quod dicitur percussisse Philisthaeos, donec obrigesceret manus ejus cum gladio (II Reg. XXIII) . Quid est enim obrigescere manum cum gladio, nisi absque ulla, remissione zelum justitiae contra peccata et vitia inflexibiliter exercere, et velut in virga ferrea vel regendo subditos, vel motus illicitos comprimendo [Col. 0324D] leonis insuperabili uti severitate? Sed ad hoc agendum opus est Dei adjutorio, quod Eleazarus sonat, nec tam de propria virtute, quam de Dei est auxilio confidendum, ut dicat qui hujusmodi est: Dominus mihi adjutor, non timebo quid faciat mihi homo (Psal. CXVII) . Nihil enim, secundum apostolum, nocere nobis poterit, si boni aemulatores fuerimus (I Petri III) . Sed caveat Eleazarus ne, dum leonis exercet severitatem, leonis incurrat austeritatem. Ista enim, si adsit, odibilem, illa si desit contemptibilem reddit. Unde in Ecclesiastico legitur: Non sis quasi leo in domo tua, evertens domum tuam, et opprimens subditos tibi (Eccli. IV) . Econtrario legitur de Juda Machabaeo: Similis factus est leoni in operibus suis, et persecutus est iniquos [Col. 0325A] perscrutans eos; et qui conturbabant populum suum succendit flammis. Et repulsi sunt inimici prae timore ejus, et exacerbabat reges multos, et laetificabat Jacob in operibus suis. Et directa est salus in manu ejus, et congregravit pereuntes (I Machab. III) . Sic et de hoc Eleazaro dicitur, quod facta per eum salute magna, populus qui fugerat reversus est ad caesorum spolia detrahenda. Ecce quantum prodest populo facies leonis in magistro. Sicut enim ubi non est gubernator, populus corruit; et, sicut vae terrae cujus est rex puer, et cui effeminati dominantur, sic dissipat impios rex sapiens, et curvat eos fornice. Roboam siquidem dominante, populus sub David congregatus dividitur (III Reg. XVI) ; Juda vel Eleazaro triumphante qui perierant congregantur; [Col. 0325B] et qui fugerant, ad caesorum detrahenda spolia revertuntur (II Reg. XXIII) . Sequitur in fortibus David Eleazarum Semmaa, de quo legitur, quod cum fugisset populus a facie Philisthiim, stetit ille in medio agri lente pleni, et tuitus est eum, percussitque Philisthaeos, et fecit Dominus salutem magnam (ibid.) . Semmaa iste audiens interpretatur: in quo aperte faciem hominis intuemur, cum praelatum cernimus aures propitias subditis inclinare, clamorem pauperum efficaciter exaudire, vociferantem eripere de manu fortiorum, egenum et pauperem a diripientibus eum (Psal. XXXIV) . Sed ne in hoc Semmaa, vel in porta undecima, propter undecim saga cilicina, et undecimum psalmum, qui sanctitatis [Col. 0325C] defectum deplorat, diminutionem aliquam suspicemur, sub altero principio factum ejus subtiliter indagemus. Ipse autem semper alpha et omega sit sermonis nostri, qui universorum principium est et finis; et sine principio et fine permanet in saecula saeculorum.

Ad portam undecimam accessuri, priusquam agrum lente plenum, quem Semmaa in ea tuetur, intremus, libet intueri in his tribus robustis fortium David, per quos praelatos diximus designari, tres distincte expressos ordines praelatorum: qui sicut hodie in Ecclesia distinguuntur, ita et apud [Col. 0325D] ethnicos, apud Judaeos, et in Novo Testamento a Domino invenimus distinctos. Apud gentiles quidem simplices sacerdotes templorum flamines, majores archiflamines, maximi protoflamines. In Veteri quoque Testamento summi sacerdotes in anno semel in Sancta sanctorum introibant. Minores sacerdotes quotidie tabernaculum intrantes sacrificia consummabant. His quoque levitae velut minimi subserviendo ministrabant. In Novo autem Testamento Jacobus, Cephas et Joannes, qui secundum Apostolum columnae erant aliorum, dextras dederunt Paulo (Galat. II) . Dominus quoque Petrum, Jacobum et Joannem assumens duxit in montem excelsum, et ostendit illis gloriam suam (Matth. XVII) . Istorum vice hodie in Ecclesia sunt primates [Col. 0326A] et archiepiscopi instituti, vice aliorum apostolorum episcopi. Fuerunt etiam praeter apostolos et alii septuaginta duo a Domino designati, et missi in omnem civitatem et locum, quo erat ipse venturus: quibus specialiter dictum est ab eo: Ecce ego mitto vos, sicut oves inter lupos (Matth. X) . Loco istorum sacerdotes hodie plebibus praeferuntur, quos Semmaa iste proprie designare videtur, sicut et superiores ordines duo praemissi forte manifeste demonstrant. Primates et archiepiscopos primus sedens in cathedra, qui et sapientissimus asseritur; quia quanto sunt caeteris superiores, tanto et esse convenit sapientiores. Nam et aquila quae aliis avibus dicitur praeeminere, clarius etiam omnibus oculos noscitur infixos luci tenere. Episcopos Eleazarus, [Col. 0326B] qui rigidissimus fuit, sicut et ille sapientissimus. Nam, sicut leo caeteris bestiis fortitudine noscitur praeeminere, sic episcopos rigidiores minoribus sacerdotibus, et constantiores convenit apparere. Minoribus quippe, quibus dictum est: Ecce ego mitto vos sicut agnos inter lupos (Luc. X) , pietas specialiter congruit, et mansuetudo, ut nulla seditiosarum plebium inquietudine, nulla improbitate ad rancorem vel odium provocentur; sed, sicut agni mansuetissimi luporum rabiem sustinentes, illum qui sicut ovis ad occisionem ductus est, et sicut agnus coram tondente se obmutuit (Isai. LIII) , infatigabiliter imitentur. Attendant subtiliter factum Semmaa, in quo quid eis agendum sit, plenius edocentur. Ipse siquidem agrum lente plenum a Philisthaeis [Col. 0326C] tuitus esse perhibetur. Quis iste ager est, nisi vita terrena, cujus agri Cain primo, deinde Esau factus est agricola? Econtra Abel pastor ovium, Jacob vir simplex habitans in tabernaculo (Gen. IV; Gen. XXV) . Bene in Abel, qui primus obtulit et oblatus est sacrificium Deo; et in Jacob, qui primus unxit lapidem, et erexit in titulum, fundens oleum desuper, nostrum est sacerdotium praefiguratum, quod his duobus sacramentis, incorruptibilis scilicet hostiae immolatione, et sacri chrismatis delibutione specialiter noscitur institutum. Specialius tamen in Jacob, qui etiam decimas offerendo, et in duorum haedorum morte, tanquam in gemina carnis, scilicet et spiritus petulantiae [Col. 0326D] mortificatione, et proprii nominis alteratione, ea quae hodie in Ecclesia obtinent, velut historialiter noscitur expressisse. In Cain vero et Esau terrenus est populus recte praefiguratus, quorum primus invidia et odii fraterni scelere tabefactus a facie Domini est ejectus; alter, dum venatur in agro, domi est supplantatus a fratre, et oppido lassus de agro reversus libenter primogenita dedit pro rufa lenticulae coctione.

Non mirentur sacerdotes, cum vident hodie laicos invidiae stimulis agitari; timeant autem laici, qui tales se sentiunt, a facie Domini se cum Cain expelli. Sed et si se a lumine divinae sapientiae experiuntur ejectos, non tamen ad laqueum desperationis recurrant, sed Deo humiliter subjecti ab [Col. 0327A] iniquitate declinare contendant. Non autem conturbentur et doleant cum sint priores natu, si clerum sibi conspiciunt praeeminere; sic quippe futurum Dominus praeordinavit, et praeordinatum in Jacob et Esau praesignavit. Isaac siquidem, cum benediceret Jacob, Domino inspirante, sic ait: Det tibi Deus de rore coeli et de pinguedine terrae abundantiam frumenti, vini et olei, et serviant tibi populi, et adorent te tribus. Esto dominus fratrum tuorum, et incurventur ante te filii matris tuae. Qui maledixerit tibi, maledictus erit, et qui benedixerit benedictionibus repleatur (Gen. XXVII) . Econtrario dictum est Esau: In pinguedine terrae et in rore coeli desuper erit benedictio tua. Vives in gladio, et fratri tuo servies (ibid.) . Ecce quam manifeste statum utriusque, cleri [Col. 0327B] scilicet et populi Christiani Spiritus sanctus in his verbis expressit. Clero siquidem non solum rorem coeli, sicut quidam blasphemant, sed et de pinguedine terrae abundantiam pleniorem concessit. Servitutem etiam populorum, adorationem tribuum, et dominationem fratrum suorum, et incurvationem expressit: in quibus omnibus, non latriam, quae soli Deo debetur, sed duliam intelligimus, quae et angelis et sanctis hominibus, sanctorumque quibuslibet successoribus exhibetur. Popularibus autem cleri servitutem indixit, et vivendum ei gladio, et in pinguedine terrae benedicendum praedixit. Nam, etsi ei rorem coeli concessit, non tamen roris coeli abundantiam, et ipsum rorem, non in se habituros, sed desuper a clero, et post terrae pinguedinem [Col. 0327C] percepturos praedixit. Sed non solum quid sit per Isaac a Domino praedictum, sed et quid inter ipsos fratres actum sit attendamus. Esau siquidem primogenita fratri libens primo, et ea parvipendens leviter concessit. Sed postmodum concessisse se dolens ad persecutionis tyrannidem se convertit. Sic et Constantinus Romano pontifici regni insignia, coronam scilicet et purpuram regalem devotus primo obtulit, quod in vestibus Esau valde bonis Jacob a matre concessis praefiguratum fuit; sed et in successoribus suis eidem postmodum exsilia intulit, mortem etiam comminatus, injurias multas inflixit, sed tandem Esau Jacob patientia et longanimitate devictus, divinae sententiae quamvis [Col. 0327D] invitus acquievit; et conductum ei atque defensionem, potius tamen ex simulatione quam ex devotione, obtulit: quam et Jacob sapienter, et provide recusavit, dicens: Nosti, quod parvulos habeam teneros, et oves fetas, quas si plus in ambulando fecero laborare, morientur omnes una die (Gen. XXXIII) . Quae omnia apud sacrae Scripturae gnaros expositione non indigent sed tantum rememoratione. Illud autem potissimum videtur attendendum, quo jure, quibusve ex causis minor natu primogenito sit praelatus; et prima quidem facie jus in evidenti esse videtur, quod Jacob lentem quam coxerat, non antea fratri instanter petenti concessit, donec ille primogenita sponte cessit. Sic et clerus eodem etiam jure populis est praelatus, cum [Col. 0328A] carnis et sanguinis opera velut rufam lenticulae coctionem, licet gustum suavem, tamen visui nocivam a se abjiciens, populis cedendo concessit. Illi vero velut animales, et quae sunt Spiritus Dei minime percipientes, eadem carnis opera velut summum aliquid retinentes, maluerunt carnalibus et saecularibus implicari, quam Deo militando in spiritu ambulare. Clerus vero verbum apostolicum libenter amplectens, illud scilicet: Spiritu ambulate, et desideria carnis non perficietis (Galat. V) ; illud etiam non surda aure audiens: Si enim secundum carnem vixeritis, moriemini. Et: Qui in carne sunt, Deo placere non possunt (Rom. VIII) . Et: Qui in deliciis est vivens mortuus est (I Tim. V) . Spiritu facta carnis mortificare, ut viveret, praeelegit. Juste igitur [Col. 0328B] sicut spiritus carni, sic spiritualiter viventes carnaliter sapientibus praeferuntur. Ecce primogenita, quae lentis non comestio, sed concupiscentia Esau abstulit, Jacob ejusdem lentis despectus contulit, et primatum clerus ex continentiae castitate promeruit, quam carnalis concupiscentiae suavitate, velut quadam rufa lentis decoctione pluris duxit. Est et alia hujus praeposterationis causa, pius scilicet nostri Jacob dolus, qui carnem peccati velut quamdam haedi pellem assumens, in similitudinem carnis peccati venire voluit, tentatus per omnia pro similitudine absque peccato (Hebr. IV) . Hunc pietatis dolum, matre gratia operante, Judaeorum populus, velut pater caecus ignorans benedictionem quam Isaac Jacob verbo dederat, opere [Col. 0328C] in Christo nesciens adimplevit. Si enim cognovissent, nunquam Dominum gloriae crucifixissent (I Cor. II) . Hujus ergo nostri veri Jacob merito, qui non tam ungendo lapidem, quam seipsum unctum lapidem exhibendo, unctus oleo laetitiae prae consortibus suis (Psal. XLIV) , coronatus et oblatus in cruce verus nobis rex factus est et sacerdos, illi etiam qui sacerdotio funguntur ei, genus electum, regale sacerdotium, juste dicti sunt et effecti (I Petr. II) , benedictionem paternam velut filii spiritualis Aaron jure haereditario possidentes

Sed inter haec meminerit noster Semmaa utendum sibi esse, non gloriandum potestate quam accepit in aedificationem, non in destructionem. Sciat [Col. 0328D] tuendum sibi traditum agrum lente plenum, potius quam demetendum, prohibitum sibi lentis esum, carnalium scilicet operum delectationem, agri sibi commissam defensionem. Studeat igitur spiritualis Semmaa carnalem populum velut agrum lente plenum tueri, saltem a criminalibus peccatis, si non a concupiscenda uxore proximi, saltem ab adulteranda, si non a re ejus concupiscenda, saltem a rapienda; si non ab odio, saltem ab homicidio. Tueatur pauperes ab injuriis divitum, divites a laqueis daemonum, docens eos non superbe sapere, nec sperare in incerto divitiarum, dicens eis, quia qui volunt divites fieri, incidunt in tentationem, et laqueum diaboli (I Tim. VI) . Caveat autem idem Semmaa, ne solam vocem Jacob retinendo, manus Esau [Col. 0329A] non tam simulare, quam habere dolis et fallaciis, velut pilorum asperitate et subtilitate versutas inveniatur. Nam et tales aliquos sacerdotes futuros Spiritus sanctus ex illo facto videtur innuisse, et Dominus hoc ipsum in Scribis et Pharisaeis arguens: Super cathedram, inquit Moysi sederunt Scribae et Pharisaei: quae dicunt, facite; quae autem faciunt, facere nolite (Matth. XXIII) . In quibus verbis quid aliud dicere videtur, nisi, vox quidem vox Jacob est; sed manus manus sunt Esau? (Gen. XXVII.) Verumtamen propter sacerdotii reverentiam, cathedrae deferatur, voci obediatur. Timeant tamen sacerdotes, ne qui propter vocem Jacob, et propter lentis contemptum benedictionem meruerunt; propter manus Esau et lentis concupiscentiam cum presbyteris [Col. 0329B] Babylonicis mortis maledictionem incurrant. Primus siquidem illorum pro fraudulentis et iniquis judiciis condemnatus audivit. Nunc venerunt peccata tua, quae operabaris prius, judicans judicia injusta, innocentes opprimens, et dimittens noxios (Dan. XIII) . Unde et damnationis suae sententiam accepit, Spiritu sancto per os Danielis dictante atque dicente ei: Cum ilice pereas. Ilex siquidem jugem retinet foliorum virorem; fructum autem profert porcis potius, quam humanis usibus aptum. Quid est autem viror foliorum, nisi integritas et sanorum vigor verborum? Quid vero fructus porcorum nisi opera carnis, quae enumerans Apostolus post flagitiosa etiam facinora, subintulit, dicens: Veneficia, [Col. 0329C] inimicitiae, contentiones, aemulationes, irae, rixae, invidiae, homicidia? (Galat. V.) Quid est etiam dicere, cum ilice pereas, nisi quod subjungit Apostolus: Quoniam qui talia agunt, regnum Dei non consequentur? (Ibid.) Secundus denique de flagitio velut de lentis edulio condemnatus audivit. Species decepit te, et concupiscentia subvertit cor tuum (Dan. XIII) . Unde et per sententiam subjunctum est: In lentem comminuet te angelus (Dan. XIII) . Merito qui lentem aliis concesserat, et carnalibus ille cebris velut quibusdam minimis spiritualia et coelestia velut summa praetulerat, ad minuta rediens in eis comminuitur, ut jam nonnisi ima sapiat, et ad capienda coelestia non assurgat. Haec de tribus robustissimis David ad praesens dicta sufficere possent; si non aquam Bethlehemiticam [Col. 0329D] cum David sitiremus, nec videatur posse satisfieri siti nostrae, nisi eadem nobis aqua non bibenda, sed libanda Domino offeratur. Quod horum trium robustissimorum mysterio tunc juxta litteram factum fuit, et postmodum a spiritualibus spiritualis David fortissimis spiritualiter noscitur esse factum. Apostoli siquidem et eorum successores quos per tres fortissimos David diximus intelligendos, de cisterna legis Mosaicae, quae alibi piscina dicta est, quinque porticus habens, aquam spiritualis intelligentiae non minus fortiter, quam subtiliter elicuerunt, et juxta Salomonem fortiter prementes legis ubera (Prov. XXX) , non solum lac moralis scientiae, sed etiam butyrum sensus allegorici expresserunt. Tanto autem fortius id ab eis factum [Col. 0330A] apparet, quanto ab inimicis David Scribis et Pharisaeis, qui carnaliter legem intelligebant, eadem cisterna studiosius obsessa cingebatur, et observata diligentius claudebatur. Irruperunt siquidem apostoli castra inimicorum, cum, sicut in apostolorum Actibus legitur, congregati principes et seniores et Scribae in Jerusalem, et Annas princeps sacerdotum, et Caiphas, et Joannes, et Alexander, et quotquot erant de genere sacerdotali, statuerunt in medio Petrum et Joannem, interrogantes eos: In qua virtute, aut in quo nomine facitis hoc vos? Tunc Petrus repletus Spiritu sancto dixit ad eos: Principes populi et seniores audite: In nomine Jesu Christi Nazareni quem vos crucifixistis, quem Deus suscitavit a mortuis, in hoc iste astat coram vobis sanus. [Col. 0330B] Hic est lapis qui reprobatus est a vobis aedificantibus, qui factus est in caput anguli (Act. IV) . Deus autem qui praenuntiavit per os omnium prophetarum pati Christum suum, implevit sic. Moyses quidem dixit: Prophetam vobis suscitabit Deus de filiis vestris; tanquam me ipsum audietis. Et omnis anima quae non audierit prophetam illum, exterminabitur de plebe. Et omnes prophetae a Samuel et deinceps, annuntiaverunt dies istos. Vos estis filii prophetarum, et testamenti, quod disposuit Deus ad patres nostros dicens ad Abraham: In semine tuo benedicentur omnes familiae terrae (Act. III) . Paulus quoque per medias acies inimicorum transiens, et fiducialiter Jesum eis annuntians, ait: Annuntiamus vobis eam quae ad [Col. 0330C] patres nostros facta est repromissionem, quoniam hanc Deus adimplevit filiis nostris, resuscitans Jesum, sicut et in psalmo secundo scriptum est: Filius meus es tu; ego hodie genui te. Alias quoque dicit: Non dabis Sanctum tuum videre corruptionem (Act. XIII) . Quibus contradicentibus Judaeis, et repletis zelo, Paulus et Barnabas constanter dixerunt: Vobis oportebat primum loqui verbum Dei: Sed quoniam repellitis illud, ecce convertimur ad gentes (ibid.) . Ecce aqua spiritualis intelligentiae Judaeis ablata, gentili populo ab apostolis oblata, et in eis ipsi David, qui de gentili populo mediante Ruth ex Moab duxit originem; quae et ipsa nobis aquam spiritualiter intellecta propinat; sed nos ad alia tendentes, quod coepimus, breviter prosequamur. [Col. 0330D] Sane quod David aquam desideratam non bibendam sed libandam Domino dignum duxit, in nobis sine dubio signat, quod noster David Christus aquam quam praediximus, non quaesivit sibi ad humanae infirmitatis, quam susceperat, remedium; sed in divinae naturae, quae seipsam ad hominem inclinaverat, argumentum.

Quod enim est fidei nostrae certius argumentum, quam quod ea quae a Christo facta pro nobis credimus, a prophetis praedicta longe ante cognoscimus, et in Veteri Testamento, velut in cisterna Bethlehemitica aquam limpidissimam reconditam invenimus? Sic quippe Isaias ait: Annuntiate quae ventura sunt in futurum; et sciemus quia dii estis vos (Isai. XLI) . Nos quoque si aquam spiritualis scientiae desiderando [Col. 0331A] sitimus, non eam ad praesentis vitae fallacem et fugacem gloriam requiramus; sed ad placandum nobis Deum, et ad imbuendos proximos eam a Domino, sicut ait Jacobus, postulemus; et totum ei in nobis, quidquid adepti fuerimus ascribamus, dicentes cum Apostolo: Non sumus sufficientes cogitare aliquid a nobis, quasi ex nobis, sed sufficientia nostra ex Deo est (II Cor. III) . Sanguis autem judicata est a David aqua ista; quia, sicut vita carnis in sanguine est, sic vita animae in sapientiae calore consistit. Quod autem juxta portam Bethlehemiticam cisterna haec fuisse describitur, non aliud esse videtur, quam Vetus Testamentum, in quo veteres historiae velut aquae nubium esse, quod non tam cisterna vel puteus, quam fons puteus, et porta aperta civitatis [Col. 0331B] nostrae Bethlehem ab ipsius civitatis incolis comprobatur. Hanc portam convenientissime beatam Mariam dixerim, de qua in Bethlehem Judae natus est Christus, velut fons ascendens de terra, irrigans universam superficiem terrae; et fluvius egrediens de loco voluptatis ad irrigandum paradisum (Gen. II) ; qui in quatuor Evangelia, quasi in quatuor capita divisus, orbem universum fecundat. De hac nobis nostrae civitatis duodecima porta grandis nobis est sermo, et tanto interpretabilior ad dicendum, quanto auditores avidiores fore confidimus ad audiendum. Quanto autem est haec materia dignior; tanto novum ei principium assignari dignius esse cognoscitur, ut ad tantam materiam corda legentium quiete [Col. 0331C] modica relevata ardentius praeparentur. Ipse autem semper Alpha et Ω sit sermonis nostri, qui, etc.

De gloriosissima Domini Dei nostri incorrupta matre et Virgine tractaturi, gloriosissimum filium ejus Dominum nostrum suppliciter exoramus, ut quae Scripturis sacris de ea gloriose inseri voluit, nobis revelare dignetur; et ea nos de ipsa loqui doceat, quae et si non ejus congruant dignitati, nostrae saltem indignitati conveniant, nostrae satisfaciant devotioni, et vel parvulorum sufficiant lectioni. Igitur quam multifarie, quamque multis modis olim Deus loquens patribus in prophetis eam magnifice [Col. 0331D] commendare voluerit, quidam attendens, in hanc vocem metro ludens erupit:

Ros coeli gratia est Spiritus sancti. Quaedam velut abyssi subjacentis exhalatio vis est humanae naturae, et animalis sensuum vegetatio. His duobus caro Virginis fecundata velut terra bona et optima, pomum non ligni scientiae boni et mali, sed ligni vitae ex se non interdicendum sed omnibus exponendum, produxit. Hujus fecundae generationis, scilicet incarnationis Christi mysterium, in prima coeli et abyssi creatione Deus mox figuravit, et velut quaedam poma odorantia viris spiritualibus praeparavit. Nec contentus est haec poma sola amicis reponere, sed et Christi mysteria et Ecclesiae, velut poma fructuum [Col. 0335B] solis et lunae eis voluit revelare. Quid enim aliud sensisse videtur Propheta, qui ait: Elevatus est sol, et luna stetit in ordine suo, nisi quod elevato Christo ad dexteram Patris, velut sole justitiae in meridie constituto, et status Ecclesiae confirmatus, et Christianae religionis ordo sit solidatus? Quid ille qui ait: Sol et luna steterunt in habitaculo suo (Habac. III) , nisi justitia et pace se invicem osculantibus, Christum et Ecclesiam post multas haereses in unitate fidei mansionis suae habitaculum posuisse? Sed et ipse Moyses non alia videtur poma odorasse, nisi Christi et Ecclesiae fructus eximios, velut solis et lunae poma suave olentia commendando. Hujus etiam pomis ad cumulum benedictionis adduntur vertex antiquorum montium, et poma collium aeternorum, [Col. 0335C] fruges denique terrae et plenitudo ejus. Montes antiqui patriarchae et prophetae merito sunt intelligendi; montes pro virtutis humanae et divinae revelationis sublimitate; antiqui, pro factorum et dictorum suorum irrefragabili et summa auctoritate. Omnium autem patriarchalium promissionum et visionum, omniumque propheticarum locutionum et revelationum e minentior vertex Christi fuit humanitas: et summa eorum intentio, quae de Christi nativitate, baptismo, praedicatione, sepultura, resurrectione, et gloriosa ad coelum ascensione, in spiritu praevidebant, verbis praenuntiare, figuris et aenigmatibus praesignare. Ad hunc verticem Moyses ipse ascendere cupiens, volens videre, quomodo [Col. 0335D] rubus arderet et non combureretur, repressam praesumptionem suam humiliter confitetur, ubi audisse se dicit: Ne appropies huc. Solve calceamentum de pedibus tuis; locus enim in quo stas, terra sancta est (Exod. III) . Quod ergo plene videre non potuit, plebeios multos manifeste visuros praevidit, et hanc eis benedictionem invidit, sine invidia tamen; ad amplectendam tantam benedictionis dulcedinem omnes his verbis posteros invitavit. Sed et poma collium aeternorum, si non praegustasse, tamen odorasse videtur; quae non solum odoranda, sed etiam degustanda praevidit benedictis, vel quando audituri sunt: Venite, benedicti Patris mei, percipite regnum (Matth. XXV) ; vos enim estis qui permansistis mecum in tentationibus meis; et ego disposui vobis [Col. 0336A] regnum, ut edatis et bibatis super mensam meam in regno meo (Luc. XXII) ; vel cum etiam in praesenti ascendente homine ad cor altum, ut exaltetur Deus, jam Christum secundum carnem non cognoscit; sed Christum Dei verbum et Dei sapientiam, Deo consubstantialem et coaeternum, adhaerendo aeterno factus jam ex parte aeternus, et secundum Apostolum fruendo Deo unus spiritus factus, ut velut collis aeternus poma non immerito proferat incorrupta. Sed ne noster Joseph tantum in coelestibus et montanis pasci, et non nisi in montanis cubare videatur, etiam fruges terrae, qui sunt quilibet fructus digni poenitentiae, et eos qui pleniores sunt, fructus justitiae, dicitur acceptare. Possent etiam et aliter verba ista exponi; sed quia ad alia festinamus, [Col. 0336B] breviter ea tangendo potius quam exponendo percurrimus. Moyses igitur Jesum nostrum in Joseph benedicens (Gen. XLIX) , et ipsius praeconia benedicendo praedicens, primo capitis unguentum prosequitur, dehinc quomodo sit in membra diffusum, etiam usque in oram vestimenti descendisse describit. Capiti igitur unguentorum copiam coelitus infusam prae consortibus suis prospiciens, in pomis coeli coelicum castitatis ipsius odorem et incorruptum coelibatus ipsius notat candorem; in rore fecundissimae charitatis ejus suavitatem; in abysso subjacente subjectam et mitissimam ipsius humilitatem. His unguentis optimis caput nostrum in ipso suo exortu fragrasse, et ea a capite in membra defluxisse, satis ostensum est, cum de fundamentis antea tractaretur. Sed quae [Col. 0336C] in capite fuerunt poma coeli, in membris poma solis et lunae dicuntur; quia quae consortes habuerunt per gratiam et industriam, Christus habuit per naturam. Merito ergo solis et lunae poma nominantur, quae sub solis et lunae instabilitate mutabiliter obtinentur. Nam Christi virtutes supra solem et lunam invariabiliter constitisse firmiter asseruntur; et ne haec poma tam nova, tamque insolita, immatura forte aut marcescibilia viderentur; de vertice montium antiquorum, et de vertice collium aeternorum fuisse proponuntur. Vertex autem montium antiquorum fuit ad Patres antiquitus de Christo facta repromissio, Unde Apostolus: Abrahae dictae sunt promissiones, et semini ejus (Gal. III) . Omnium illarum [Col. 0336D] promissionum summam, et velut verticem fuisse illam, quae de Christo facta est, probatur, cum subditur: Non ait et seminibus, quasi in multis, sed quasi in uno, et semini tuo, qui est Christus (ibid.) . Hanc autem promissionem testamentum vocat Apostolus, confirmatum a Deo per legem et prophetas. Non enim ex lege promissio, sed ad promissionis confirmationem et cooperationem propter transgressiones velut paedagogus posita est, ordinata per angelos, signa multa et magna operantes ad ejus confirmationem. Non solum autem per angelos, sed etiam prophetarum dictis praedictae promissionis confirmatum est testimonium. Ipsi enim promissionem de Christo factam intelligentes, et velut jam impletam in spiritu praevidentes, praeterita et futura [Col. 0337A] praesentialiter contuendo, quamdam aeternitatis speciem sunt adepti, secundum illud Isaiae: Ventura annuntiate nobis; et dicemus, quia dii estis vos (Isa. XLI) . Hi igitur, quot nobis in Scripturis suis de Christi adventu monumenta reliquerunt, tot quasi poma fragrantissima, quasi colles aeterni protulerunt; et Christo reservanda, ac si poma in figurarum et aenigmatum calathis recondita concluserunt. Sciebant enim secundum Salomonem, omnia poma nova et vetera Christo esse servanda. Vetera ut in eo implerentur, per eum aperirentur, ab eo distribuerentur, secundum illud: Dedit dona hominibus (Psal. LXVII) ; nova vero, ut ea semper bona crearet, sanctificaret, vivificaret, benediceret ac praestaret. Nova sunt, de quibus ait Apostolus Dominum dixisse per [Col. 0337B] Prophetam: Ecce consummabo super domum Israel testamentum novum, dando legem meam in mentibus eorum, et non docebit unusquisque proximum suum dicens: Cognosce Dominum. Omnes enim scient me, a majore usque ad minorem (Hebr. VIII) . Dicendo, ait Apostolus: Novum, veteravit prius. Quod autem antiquatur et senescit, prope interitum est (Hebr. VIII) . Translato siquidem sacerdotio, necesse erat, ut et legis translatio fieret: et reprobato praecedenti mandato propter infirmitatem ejus, et inutilitatem, quod nihil ad perfectum adduxit, introductio fieret melioris, quod jurejurando stare promitteretur in aeternum (Hebr. VII) , dicente Propheta: Juravit Dominus, et non poenitebit eum, tu es sacerdos in aeternum secundum ordinem Melchisedech [Col. 0337C] (Psal. CIX) . Ea igitur quae ad sacerdotium novum et testamentum spectant, secundum ordinem Melchisedech, semper bona sunt; et, sicut sacerdotium aeternum, ita et ipsa immutabiliter bona a Deo creata, quando secundum virtutem vitae insolubilis ab eo sunt instituta; sanctificata, quando per Christi mortem facta sunt ad propitiandum efficacia; vivificata, quia Christi resurrectione non solum ad accipiendam vitae indissolubilis virtutem, sed etiam ad dandam, a Deo sunt benedicta. Unde dicitur in Canone: Benedicis, et praestas nobis, id est quae in se sunt benedicta, ut habeant; benedicis, ut conferant nobis vitam. Ne autem unguento capitis sola proximiora membra perfusa viderentur, etiam simplicium [Col. 0337D] et plebeiorum hominum pii actus ac devoti affectus ad nostri Joseph benedictionem, velut fructus humiles et de locis planioribus et inferioribus procedentes pertinere dicuntur. Sed quia hi fructus ante adventum Christi in eis qui eum futurum exspectabant semipleni inveniebantur; in terrae plenitudine, illi qui post adventum ejus a credentibus in eum populis plenius sunt exhibiti, denotantur.

Totius igitur multiformis hujus benedictionis, velut coelestis cujusdam unguenti ex variis speciebus a coelesti pigmentario confecti, plenitudo ad nos est per beatam Virginem, quasi per quamdam portam luce clariorem transfusa: unde et ab angelo dicta est in mulieribus benedicta; non solum quia Evae maledictio per eam est in benedictionem conversa; [Col. 0338A] sed quod etiam ea mediante spiritualium a Deo accipere meruimus benedictionem, et benedicendi minoribus, per Jesum accepimus potestatem, donec tandem in fine omni coelesti benedictione et gratia repleti, solum jam Dominum laudare et benedicere habeamus, dicentes: Benedictus qui venit in nomine Domini (Psal. CXVII) ; et eum Elizabeth ad Mariam: Benedictus fructus ventris tui (Luc. I) . Exaltabitur siquidem Dominus solus in die illa; et velut in Resurrectionis octava completa generali Circumcisione, ut jam neque nubant, neque nubantur, sed penitus tollatur de medio membri genitalis officium, quod per abscissionem praeputii Abrahae ostensum est, interim castigandum, ex tunc nomen Jesu quam sit super omne nomen benedictum, adorandum atque [Col. 0338B] laudandum, luce clarius omnibus apparebit: tunc vere hoc nomen oleum effusum erit, quo primo per Gabrielem archangelum Mariae infusum, clausum apud eum septem diebus permansit, et die octava per eam non tam effusum quam revelatum fuit; quia pauca adhuc erant vasa, quae tantam olei plenitudidinem capere sufficerent, et nondum venerat hora illa, qua mortuo viro vasa vacua non pauca mutuo inveniret, quibus oleum infusum, usque ad effusionem excresceret. Usque hodie hoc oleum vasis vacuis infundere Maria non cessat, et nominis hujus suavitatem inexpertis divinitus revelatam velut lactis dulcedinem ex uberibus maternis instillat. Et licet hoc oleo perfusae adolescentulae nimis eum diligere dicantur et nomen ejus oleum fateantur effusum, [Col. 0338C] interim tamen, dum peregrinamur a Domino, infusum potius fatendum est, quam effusum; et currere dicendae sunt adolescentulae potius in odore, quam in unguenti exinaniti et consummatae charitatis ardore (Cant. I) ; nec stabit hoc oleum, donec vasa deficiant, et conscientiarum ostiis apertis quaeque virgo sapiens de hoc se oleo a suo redimat creditore; et de caetero ad victum et vitam tanta olei sufficiat plenitudo. Hoc nobis, o beata Maria primo de utero tuo, postea de ore profluxit, et quem pariendo prima mundo perdito salutem edidisti, prima etiam nominando ejusdem salutis gratiam prodidisti. Tu Salvatori mundi intranti mundum porta exstitisti; tu accedentibus pastoribus ad eum porta patuisti. [Col. 0338D] Per te magi cum muneribus stella praeduce et portam ostendente ad eum intraverunt. Per te usque hodie fideles omnes ad eum accedentes, te portam, te mediatricem, te magistram habere gloriantur. Tu siquidem introducis ad fidem, testimonium fidei perhibendo; tu mediatrix es ad veniam pro peccatis credentium filium interpellando; tu magistra ad inveniendam gratiam, exempla vitae et disciplinae omnibus ostendendo. Tu tuum porta mihi digneris esse ad Filium, interim Incarnationis ejus et civitatis suae peregrinantis mysteria revelando, tandem ad civitatem regnantem et triumphantem in coelis post Liae lippitudinem accedenti, non Rachelis, sed tuam et filii tui pulchritudinem sine speculo et aenigmate revelata facie ostendendo (II Cor. III) . Sed [Col. 0339A] ecce dum ad portam duodecimam jam per eam intraturi in civitatem Domini pervenisse videmur, ipsius portae gloria, decore et dignitate stupefacti, solitum sermonis modum excessimus, a lectore veniam postulantes, si uno adhuc sermone a civitatis ingressu portae hujus gloriam speculando eum paululum retardamus. Nihil enim gloriosius in tota civitate postmodum apparebit, praeter eum, qui ipsius portae et civitatis fundamentum est et fundator, initium et finis, conditor et dominator. Ipse autem semper Alpha et Ω sit nostri sermonis, etc.

De portae duodecimae gloria locuturi, et gloriosa quae de ea dicta sunt ad memoriam reducturi: primo [Col. 0339B] Moysen, qui primus de ea scripturus calceamenta detraxit, in medium adducamus; deinde per ordinem alios qui de ea scripserunt, diligenter quid quisque pro suo officio, pro loco et tempore ad ipsius portae consummationem decoris obtulerit, attendentes. Primus itaque Moyses velut calamum mensurae ad metiendum virgam accepit, et obtulit ad portae spatia designanda; secundus Josue solem jam declinantem stare fecit ad ipsam designationem plenius consummandam, et clarius agnoscendam. De libro quoque Judicum Gedeon aream obtulit ad aedificandum, et vellus ad exsiccandum solum areae ante purgandum (Paralip. XXIX) . De libro Regum David lapides, aurum, argentum, ferri, aeris, lignorumque immensam copiam obtulisse probatur. Salomon thronum [Col. 0339C] eburneum obtulit ad quiescendum (III Reg. X) . Ezechias aquam piscinae superioris per aquae ductum avertit subter, et influere fecit in piscinam urbis interiorem, in quiescentium sive operantium usum (II Paralip. XXXII) . Isaias florem singularis decoris depinxit, qui caeteris omnibus caelaturis in portae ornatu emineret (Isai. XI) . Jeremias agrum figuli, in quo necessaria omnia congregarentur, et congregata portae usui aptarentur, triginta emit argenteis; emptum ad hoc offerens, sicut constituit ei Dominus (Jer. XXXII) . Ezechiel quatuor rotas plenas oculis in circuitu ipsarum quatuor paratas et volubiles vidit ad quaevis necessaria ferenda et transferenda (Ezech. I) . Omittimus alios brevitatis causa, duodecim scilicet [Col. 0339D] prophetas, Danielem et alios, qui inter agiographa computantur, qui omnes officiosissime in opus hujus portae quod habere potuerunt melius, obtulerunt. Nos quoque pro modulo nostro portae hujus gloriam, ne dicam attolere, sed saltem a longe prospicere cupientes, ea quae breviter tangendo posuimus, brevius exponendo auxiliante Domino percurramus. Quid igitur per virgam Moysi (Exod. III) melius intelligimus, quam beatam virginem Mariam, fide rectam, flexibilem humilitate, integram virginitate, de qua legitur: Egredietur virga de radice Jesse? (Isai. XI.) De hac egressus est ille serpens, qui exaltatus in cruce laesis a serpente antiquo suae visionis medicinam paravit: qui tandem, morte superata, velut cauda mortalitatis constricta, per resurrectionem [Col. 0340A] suam naturam humanam multis miseriis et corruptionibus distortam in virgae rectitudinem reparavit. Per hanc virgam diversis sunt plagis afflicti Aegyptii. Per hanc onus illud Aegypti completum est, quod legitur in Isaia: Ecce Dominus ascendet super nubem levem, et ingredietur Aegyptum, et movebuntur simulacra Aegypti, et cor ejus tabescet in medio ipsius (Isai. XIX) . Per hanc filii Israel ab Aegyptiis liberati mare sicco vestigio transierunt. Per hanc aquae maris divisae, aquae mara dulcoratae, aquae de silice reperiuntur excussae. Ad tactum siquidem hujus virgae tentationum impetus dividuntur, cum parvuli tenentur cogitatus, et ad petram Christum alliduntur. Aquae etiam sacri eloquii dulcorantur, cum in manu hominis involutus liber in [Col. 0340B] ore comedentis efficitur mel dulce. Aquae quoque de silice producuntur, cum Christo respiciente induratum quemlibet in peccato, compunctionis lacrymae proferuntur, juxta illud propheticum: Flabit spiritus ejus, et fluent aquae (Psal. CXLVII) . Hac virga folia et nuces ex se mirabiliter proferente sacerdotium est Aaron confirmatum, et virgae pastoralis mysterium praesignatum. Merito a Moyse intra arcam testamenti cum manna et tabulis est haec virgula collocata, praesignante Spiritu sancto manna divinae bonitatis, et doctrinae spiritualis scientiam, disciplinae virgula mediante, nobis a Domino ministranda: quae tria Propheta desiderando petere videbatur, cum diceret: Bonitatem, et disciplinam et scientiam doce me (Psal. CXVIII) .

[Col. 0340C] Virgae quoque pastoralis forma eadem repraesentat, cum monemur, virgae aculeo velut disciplinae correctione pungere pigritantes, doctrinae suavitate velut uncino superiori retrahere fugientes, sive attrahere recusantes, benignitate denique compassionis humanae sustentare vel sublevare, velut quodam baculo, corruentes. Hujus virgae mysterium in diversis sacrae Scripturae locis nobis est multipliciter commendatum. Nam et Esther virgae aureae summitatem osculans legitur confortata (Esther. XV) ; et Dominus in virga ferrea subditos recturus promittitur (Psal. II) , et virga directionis virga regni ejus describitur (Psal, XLIV) . Virgam quoque virtutis ejus ex Sion legimus emittendam (Psal. CIX) ; quae, ut [Col. 0340D] breviter tangendo potius quam exponendo, perstringamus: virga aurea, Christi est rectitudo naturae; virga ferrea, rectitudo vitae; virga directionis, rectitudo doctrinae; virga virtutis, rectitudo potentiae, qua licet libere et manifeste uti potuisset; voluit tamen eam sub humilitate humanae infirmitatis abscondere, donec ad judicium veniens, eos qui ad ejus correctionem corrigi noluerunt, nec ipsius rectitudini conformari, non solum virga potentiae feriat, sed etiam extremae sententiae malleo rectissime conterat et confundat. Ne tamen penitus ignoraretur, et incognita minus timeretur, partim eam miraculis mundo innotuit: inferno per sui exspoliationem, plenius mundo per suam resurrectionem, plenissime et manifestissime eam ostensurus, cum [Col. 0341A] apparente ex Sion specie decoris ejus, manifeste veniet Deus noster, et non silebit. Ignis in conspectu ejus exardescet, et in circuitu ejus tempestas valida (Psal. XLIX) . Interim virga doctrinae ejus dirigit ignorantes; rectitudo vitae ejus, quae velut virga ferrea inflexibilis fuit ad culpam, corrigit et provocat reluctantes. Rectitudo naturae, licet pro regali progenie, sive pro eo quod talis tamque recta est assumpta, qualis quamque recta a recto Deo in primo homine est creata, virga aurea dici possit; tamen specialiter pro animae incorruptione virga aurea rectius appellatur. Ea siquidem, sicut virga urnae aureae in arca foederis fuit juncta; sic in una Christi persona fuit divinitati conjuncta. Nam quod apud Jeremiam virga ollae testeae conjungitur (Jer. I) , illud [Col. 0341B] innuere videtur, quod in eadem persona caro spiritui est conjuncta, et velut testa ferro absque omni carnalis concupiscentiae repugnantia est subjecta. Sed, sicut virga ferrea conterit et comminuit reluctantes, ita virga aurea contritos et humiliatos erigit ad spem vitae, et ad gratiam reparat obsequentes. Bene autem quam David ferream dixit (Psal. II) , Jeremias videre se asserit vigilantem; quia Christus nec in aliquo flexus, nec unquam obdormisse, nec vel in modico dormitasse invenitur ad culpam; sed, sicut vigil et sanctus apud Danielem jubet arborem praecidendam (Dan. IV) , sic et apud Jeremiam virga vigilans ollam succensam, et apud David virga ferrea vas figuli confringere perhibetur.

[Col. 0341C] Virga quoque aurea, sed et ferrea beata Dei Genitrix dici potest. Aurea, vel quia atavis edita regibus, vel quia aurea virga primae matris Evae florens rosa processit; vel quia gratia plena et inter mulieres benedicta mediante benedicto fructu ventris sui, in carne filii sui est divinitati conjuncta, ita ut illud quod dictum est ei ab angelo: Dominus tecum (Luc. I) , sicut est omnibus fidelibus commune, ita ei fuerit speciale. In aliis enim Deus dicitur esse per gratiam, ei autem ita divinitatis suae infudit essentiam, ut ex ea etiam humanam sibi univerit naturam. Ei ergo merito antonomatisce dicitur, Dominus tecum (Luc. I) , in qua non solum fuit per gratiam, sed ipsius etiam divinitatis plenitudo, sicut ait beatus Apostolus, corporaliter habitavit (Coloss. II) . Unde [Col. 0341D] et ex ea tanquam sponsus processisse legitur de thalamo suo (Psal. XVIII) , nam et prius fuisse in ea per gratiam, sicut et in caeteris, imo eam singulari prae caeteris gratia ditatam testatus fuerat Angelus dicens, Ave gratia plena (Luc. I) . Ac si diceret, Multae filiae congregaverunt divitias, tu supergressa es universas (Prov. XXXI) . Ipsa siquidem maturior Sara, sapientior Rebecca, Lia fecundior, Rachele gratior, devotior Anna, castior quam Susanna. Ipsa gratiae plenitudinem, quam aliae divisim habuerunt, totaliter creditur accepisse, et absque interpolatione continuo possedisse. Vel gratia plena dicta est, quia charitatis munere, sine qua omnis gratia fallax et vana est pulchritudo; sine qua nihil est, quod possit prodesse, ita repleta fuit, ut in hac perfectione [Col. 0342A] nec primam similem visa sit, nec habere sequentem.

Hujus aureae virgae summitatem Ecclesia velut altera Esther in altari quotidie osculatur (Esther. XV) , et osculando promeretur, ut Aman in Antichristo adversus populum sanctorum non diu praevaleat; et ut Mardochaeus, imo in Mardochaeo Petrus, vel in Petro Ecclesiae Romanae pontifex patruelis ejus, qui solus ante Aman genua non curvabit, honore regio dignus inveniatur. Vel si summitatem virgae aureae libet intelligere consummationem regni saecularis, et finem regiae potestatis: tantam opinari possumus circa finem saeculi, Antichristo sublato de medio, unitatem fore inter saecularem et ecclesiasticam potestatem; ut se videantur invicem osculari, et non tam Assuerus quam Mardochaeus dominetur [Col. 0342B] in regno, quod mox Christus traditurus est Deo et Patri. Virgam quoque ferream dicimus beatam Mariam, non ferream in miserendo, sed ferream in sustentando; non in subveniendo ferream, sed in subvehendo. Non enim est baculus arundineus tantum, imo plus quam ligneus, quia quantum ferrum ligno praeeminet in fortitudine, tantum beata Maria supra omnem humanum modum virtute est induta ex alto, Spiritu sancto superveniente in eam, id est supra solitum veniendi in homines modum in eam descendente, et virtute ei Altissimi obumbrante. Libenter has virgas, quas a vero Jacob in canalibus Scripturarum invenio positas, diutius immorando conspicio, ut in earum contemplatione [Col. 0342C] sensus spirituales concipiam; ne si forte carnaliter concupiscendo concipiam, concupiscentia ipsa cum conceperit, pariat peccatum; et Gabaonitae mei non tam mihi aquam compunctionis comportent (Josue IX) , quam vetustatis opera ingerendo lumbos meos repleant illusionibus; et efficiantur non solum nomine, sed et re illusores. O quoties a Gabaonitis imaginationum mearum memini mihi illusum: et ore Domini non interrogato de cibariis eorum suscepisse, ita ut contemplationis lumine velut quodam mihi sole justitiae occumbente, continuis vix tandem precibus obtinerem, ut staret sol contra Gabaon; et si non proficeret lumen contemplationis, saltem non deficeret calor devotionis: maneretque dilectus meus mecum, magis precum [Col. 0342D] assiduitate coactus, quam puritate affectuum oblectatus. Heu tunc ovium mearum serotini erant conceptus. Nam qui primi temporis fuerant, Jacob cooperante (Genes. XXX) , vario et diverso colore mysticorum sensuum apparebant respersi. Tunc quippe in lumine Domini lumen videns, aspiciebam non solum praedictas virgas, sed et populeas virides, et amygdalinas, et ex platanis positas in praedictis canalibus, et tanta varietate oblectatus, in ipsis virgis Noe, Daniel, et Job, contemplabar exempla. In Noe velut in platano exaltata juxta aquam in plateis, doctrinae rectitudinem admirabar. In Job velut in amygdalo facili decidentium florum et fructuum ubertate gaudente, fidei rectitudine delectabar. In Daniele velut in populo viridi, intelligentiae [Col. 0343A] rectitudine jucundabar. Accedebat etiam, ne similitudo satietatis mater aliquod fastidium generaret, varietas amplior; cum et in decorticatis et spoliatis tunica sollicitudinis saecularis apparebat candor castitatis; in hac quae decorticata non fuerat, viror humilitatis; in omnibus lenis teneritudo charitatis, sive ad compassionem proximi, sive ad puriorem dilectionem Dei. Et has mihi omnes virgarum varietates illa una regalis virgula de radice Jesse egressa pariebat, quam David astantem a dextris Regis circumdatam vidit varietate (Psalm. XLIV) Salomon ascendentem sicut virgula fumi ex aromatibus myrrhae et thuris (Cant. III) ; Moyses ut rubi virgulam ardere et non comburi (Exod. III) . Ipsa siquidem merito a dextris Regis visa est astare, quae de tota [Col. 0343B] massa corruptae et incurvatae in Eva humanae naturae prima et sola infaustum nomen Evae in suave illud Ave convertere potuit et mutare. Ipsa namque sinistram, quam Eva elegerat, omnino deserens, totam se convertit in dexteram: et spretis terrenis et carnalibus deliciis imagine terreni deposita, coelestia et aeterna eligendo imagine coelestis se induit; et Dei in se similitudinem, quam primus homo rectus a recto Deo factus in rectitudinem acceperat, Spiritu sancto eamdem rectitudinem in ea reparante, et spiritum rectum innovante plenissime in ea, reformavit. Recta ergo astare dicta est, quae tam recta effecta est: et a dextris Regis, quae Regi facta est tam proxima, quam conformis. In vestitu [Col. 0343C] quoque deaurato, quia lumine sapientiae velut auri irradiata fulgore; unde et amicta sole visa est a Joanne lunam habens sub pedibus suis (Apoc. XII) . Lunam siquidem humanae rationis, substramentum habuit naturalis affectionis, quia humani affectus in ea non casu aut impetu ferebantur; sed illustratae rationis moderamine regebantur. Et hoc quidem deorsum in transitu praesentis vitae, velut luna in nocte. Sursum vero in dextera contemplationis velut in die amicta erat sole, quae alibi in ipso sole posita fuisse describitur; quia non solum luce sapientiae usa est ut vestimento, sed ei unita, posita et fundata velut in fundamento. Vel posita in sole dici potest; quia sicut in horologio gnomonem facimus prominere, ut quasi in solem porrectus solaris cursus [Col. 0343D] horas designet diurnas; sic divina sapientia beatam Virginem velut virgam rectissimam humano generi gnomonem constituit; ut per eam quantum a lumine sapientiae defluxerit, humana natura cognosceret, et in ea viam redeundi ad primum punctum suae originis inveniret. Duodecim siquidem sunt horae diei, ad quarum decimam consummandam sol sapientiae divinae humanam naturam instituit, ut novem ordinibus angelorum perlustratis, velut decima tandem hora homine illustrato, mediante Spiritu sancto semper ad Patrem velut ad suum rediret principium; duodenarii in eo complens perfectionem, ita in eo manens, ut nullus sit excessus; ita exiens ab eo, ut nullus recessus; ita ad eum rediens, ut nullus fiat accessus. Ab hac [Col. 0344A] tanti luminis claritate homo cum in tanto honore constitutus esset, veniente sibi pede superbiae expulsus est, et non potuit stare: et comparatus jumentis insipientibus de die divinae claritatis dejectus est in profundissimam noctem humanae caecitatis.

Per hanc noctem transierunt omnes bestiae silvae, et ab Adam usque ad Mariam tenebrae permanserunt super faciem abyssi, donec tandem adveniente temporis plenitudine sol divinae sapientiae qui in suo candore ab homine videri non poterat, beatae Mariae velut cuidam humani horologii se junxit gnomoni; et umbram carnis quam a sua natura non habebat, de nostro accepit gnomone; ut qui in suo fulgore a nobis videri non poterat, saltem in nostrae infirmitatis umbra caperetur; et juxta Prophetam, [Col. 0344B] in tali viveremus umbra; sive secundum Salomonem, in diu desiderati umbra sederemus (Cant. II) . Et ista est dies, quam nascendo de beata Virgine fecit Dominus, horis eam duodecim mirabiliter percurrendo consummans, et in nostro nobis eas gnomone designans. Primam siquidem hujus diei horam habuimus in Christi annuntiatione, secundam in ejus nativitate, tertiam in circumcisione, quartam in apparitione, quintam in ejus oblatione, sextam in fuga ejus in Aegyptum, septimam in baptismate, octavam in apostolorum vocatione, nonam in transfiguratione, decimam in novi Paschae institutione, undecimam in passione, duodecimam in inferni spoliatione. In hac duodecima hora visus [Col. 0344C] est sol Christus occubuisse, et sepultus ad locum suum, id est ad terram, de qua carnem sumpserat, rediisse. Unde expavescens sol iste visibilis, etiam ipse non dando lumen suum visus est occidisse. Unde ait quidam sapiens: «Non erat mirum apud superos tenebras esse, cum sol descendisset ad inferos (S. MAXIMUS hom. II in festo Paschae) . His duodecim horis consummatus est dies justitiae, succedens diei culpae, praecedens diem gloriae, de quibus diebus videtur scriptum. Vivificabit nos post duos dies, in die tertia suscitabit nos (Ose VI) . Nam de tertia, id est de die gloriae, videtur Salomon praemisso de die justitiae. Oritur sol et occidit, et ad locum suum revertitur, subjecisse. Ibique renascens gyrat per meridiem, et flectitur ad aquilonem (Eccle. I) . [Col. 0344D] Renatus siquidem sol Christus in resurrectione consummata die virtutis, habitantibus in regione umbrae mortis initiavit diem aeternitatis; imo errantibus in die mortalitatis illuxit dies aeternitatis. Hujus dici prima fuit hora resurrectionis, a qua coepit sol Christus reverti decem lineis per gradus quos descenderat. Primam lineam implevit in homine, per dies quadraginta apparens discipulis, et loquens de regno Dei. Novem lineas in novem implevit ordinibus angelorum, sicque a die ascensionis usque ad diem pentecostes decem gyrando diebus ad summum creditur meridiem pervenisse. Inde tandem ad aquilonem flectetur, cum veniens ad judicium, illum qui latera aquilonis elegit primo prorsus dejiciet: postea propriam aream purgans, et paleas tradens igni [Col. 0345A] inexstinguibili, grana in horrea congregabit, et tradens regnum Deo et Patri, eidem per omnia aequalis luce clarius apparebit. Interim judica mihi, quem diligit anima mea, ubi pascas, ubi cubes in meridie (Cant. I) , et qui de meridie tua radios tuos apostolis expandens, variis eos linguis ditasti, assistentis a dextris tuis reginae varios nobis ornatus ostendens, sive in varietate virgarum, sive in multiplicitate stellarum. Nam et post caetera quae praedicta sunt, visa est etiam habere in capite coronam stellarum duodecim (Apoc. XII) . Hanc coronam credo esse gloriam et honorem, quo beata Virgo coronatur et honoratur in praesenti Ecclesia, in qua duodenis festivitatibus tanquam stellis totidem, tam in se quam in filio suo, colitur et glorificatur. Harum [Col. 0345B] prima est Virginis ipsius nativitas, secunda filii annuntiatio, tertia ejusdem ortus, quarta circumcisio, quinta ejus per stellam declaratio; quae, etsi in hac festivitate tantum apparuisse describitur, tamen nulli aliarum sua stella deesse cognoscitur, per quam salutis humanae gradus aliquis declaratur; sexta, festum purificationis, septima, octava et nona triduum passionis, decima resurrectionis, undecima ascensionis, duodecima propriae assumptionis. Vel si moraliter libet has stellas intelligere, dicamus eas duodecim virtutes, quas fructus Spiritus Apostolus enumerat, dicens: Charitas, gaudium, pax, patientia, benignitas, bonitas, longanimitas, mansuetudo, fides, modestia, continentia, castitas (Galat. V) . Harum virtutum merita sibi Virgo accumulans, [Col. 0345C] earumdem praemiis velut stellis totidem creditur a Deo coronata. Per castitatem siquidem abdicavit illicita desideria; per continentiam abnegavit sibi superflua; per modestiam moderata est etiam necessaria; per fidem respectum habuit potius ad aeterna, quam ad praesentia bona; per mansuetudinem se exhibuit socialem; per benignitatem liberalem; per bonitatem servavit in obsequiis simplicitatem, secundum illud. Qui tribuit in simplicitate (Rom. XII) . Per longanimitatem perseverantiam, patientiam persecutionibus exhibuit, ne frangeretur; pacem, ne turbaretur; gaudium, ne accediaretur; per charitatem ad ultimum quae est vinculum perfectionis, praedictas colligavit et consummavit virtutes (sicut solent auro in corona [Col. 0345D] pretiosi lapides colligari), cavens ne privato aliquo amore coronae claritas fuscaretur. Vel sic, casta fuit affectu, continens ab actu. Est enim continens actu, qui non est castus affectu. Et est castus affectu, qui non continet ab actu: qualis credendus est fuisse Abraham. Modesta victu et habitu, fidelis sine ruga simulationis; mansueta, ne inaccessibilis; benigna, ne inexorabilis; bona, ne implacabilis; longanimis, ne inconstans et variabilis: patiens, ne irascibilis; pacifica, ne perturbabilis. His decem virtutibus coronae circulus consummatur: et forte ipse est denarius qui laborantibus in vinea moralis actionis, consummato opere pro mercede datur. Sicut enim denarius Regis praefert imaginem, sic [Col. 0346A] pax quae decimo constituitur loco hominem Filium Dei facit, et paternam imaginem in Filio repraesentat, juxta illud Evangelicum: Beati pacifici, quoniam Filii Dei vocabuntur (Matth. V) . Alibi quoque in Evangelio quae sit ista pax edocetur, cum dicitur: Discite a me, quia mitis sum et humilis corde, et invenietis requiem animabus vestris (Matth. XI) . Ecce hanc requiem parit humilitas; imo non aliud est haec pax, quam ipsa humilitas.

Quid enim nocere potest bono aemulatori; quid perturbare hominem vilia de se sentientem, vilitate gaudentem, de illatis injuriis et contumeliis gloriantem? Sic quippe humilitatis magister contumeliis et tormentis interrogatus, nec contumeliis turbari, nec tormento potuit superari. Bonus denarius [Col. 0346B] humilitatis, qui dum totum quod est summo attribuit largitori, non solum decimam, sed et primitias bonorum suorum summo exhibet sacerdoti, coronae denarii principium uniens fini, ut in unum coeant alpha et omega. Coronae cum principium obtineat castitas, quae per incorruptionem proximum Deo facit hominem, et similem; et finem concludet humilitas, quae est castitas animae; per quam cum solus Deus glorificandus cognoscitur, bona voluntas hominis ad pacem componitur; et non solum imago Dei, sed et similitudo in homine reparatur. Haec corona gratia Dei operante et gratiae Dei homine cooperante, in praesenti vita perficitur; et secundum prophetam corona gloriae nominatur (Isa. LXI) . Quae vero sequuntur, gaudium scilicet et charitas, [Col. 0346C] velut duo hemisphaeria sphaerae praedicti circuli superaddita, diadema regni perficiunt; ipsa tamen in praesenti vita non solum non perfici, sed et dimidiari vix possunt. Unde et factum esse dicitur silentium in coelo, quasi media hora (Apocal. VIII) .

Propheta dies illos vocat dimidios, in quibus dum adhuc orditur, succiditur. Haec igitur in summitate sibi cohaerentia, ut circulo coeant, deorsum a se invicem disparantur, tenentque singula quaeque locum sortita decenter. Gaudium siquidem a laeva protensum in dexteram, suo hemisphaerio cognitionem praetendit veritatis; charitas suo hemisphaerio a tergo tendens in faciem, caeteris omnibus supereminet: et praecellens caetera quasi spiritus principalis [Col. 0346D] confirmat et consolidat in amore virtutis. Huic in summitate cohaeret gaudium, quod parit notitia veritatis, quoniam sursum et ibi anima adhaerens Christo unus spiritus est; amor ipse notitia est, et una et summa ibi virtus est, amare quod videas, et videre quod ames. Sic quippe per charitatem anima unitur verbo, sicut corona unitur illi, de quo tota pendere cernitur, lapidi, ut merito dicatur corona de lapide pretioso; non quod sit tota de substantia lapidis; sed quod de plenitudine pretiosissimi lapidis Christi, quidquid pretiositatis aut pulchritudinis habet, credenda sit accepisse. A Christo siquidem emanat ad animam, quidquid percipit gaudii de notitia veritatis, quidquid meriti de amore virtutis. Ab ipso siquidem est gaudium, quod infunditur [Col. 0347A] homini de contemplatione invisibilis et creatae essentiae: quod coenum temporalium bonorum pertransiens, parit contemptum mundi. Ab ipso etiam velut ineffabile gaudium emanat, quod infunditur homini de contemplatione invisibilis et increatae essentiae, quod dexteram amplexans parit in homine contemptum sui. Hoc ipsum in eo notatur, quod arca propitiatorio, propitiatorium alis cherubim tegebatur. Et sicut ex contemplatione invisibilium creaturarum visibilium amor obducitur; sic ex contemplatione creatricis essentiae amor sui spiritus et creatorum omnium temperatur. Felix anima, cui temporalia bona velut laevam dilecti pro pulvinari habenti sub capite, laetitia spiritualis de veritatis contemplatione concepta, contemptum [Col. 0347B] omnium temporalium parit; et per contemptum omnium otium parat, quaerendi studium reparat; et ad vacandum et videndum quam suavis est Dominus, incessanter invitat. Haec tam feriata, tamque occupata inquisitio, hemisphaerium gaudii spiritualis a suis terris initiat, secundum illud Prophetae: Laetetur cor quaerentium Dominum (Psal. CIV) . Hinc anima perfecta lectuli otio, et nocturni silentii opportunitate captata, quaerendo circumeundo ad superiora conscendit, donec se ipsam pertransiens transeat in dilectum; et fruendo eo invenisse se quod quaesierat, glorietur; et tenere fortius statuat, ne avolans elabatur. Si autem vocem dilecti audierit dicentis sibi: Averte oculos tuos a me, quia ipsi me faciunt avolare (Cant. VI) , paret humiliter, licet [Col. 0347C] invita; dexteram tamen gestiens retinere, tota interim in gratiarum actione versatur: gustatae abundantiae memoriam suaviter eructans, secundum, illud. Cogitatio hominis confitebitur tibi; et reliquiae cogitationis diem festum agent tibi (Psal. LXXV) . Cogitatio siquidem in summo sola soli Domino confitetur; deorsum recordatio diem festum agere dicitur, cum multis gratias agendo delectatur. Non est hoc gaudium de vanitate, non de concupiscentia oculorum, nec de vitae superbia; quo gaudio dictus est gaudere mundus a Domino, ubi ait. Mundus gaudebit, vos autem contristabimini: sed illud, de quo subjungitur, tristitia vestra vertetur in gaudium (Joan. XVI) . Et illud, de quo ait Propheta: Signatum est super nos lumen vultus tui [Col. 0347D] Domine, dedisti laetitiam in corde meo (Psal. IV) . Et alibi Euntes ibant et flebant, mittentes semina sua. Venientes autem venient cum exsultatione; portantes manipulos suos (Psal. CXXV) . Tales manipulos exsultationis, quales praediximus, de agro piae actionis profert laboriosum exercitium studii spiritualis. Unde Apostolus: Disciplina quae ad praesens est, non videtur gaudii, sed moeroris; postea vero exercitatis per eam pacatissimum fructum afferet (Hebr. XII) . Audivimus fructus gaudii; quaeramus fructus charitatis. Charitatis hemisphaerium a dorso dictum est protendi in faciem. Dorso siquidem onera imponi, atteri etiam flagellis dorsum solet. Unde Propheta: Supra dorsum meum fabricaverunt peccatores [Col. 0348A] (Psal. CXXVIII) . Usque ad tales fabricatores extendit se charitas per compassionem, multo amplius compatiens persecutoribus, quam patiens a persecutoribus: quod manifestissime apparet in S. Stephano, ut omittamus illam incomparabilem Christi charitatem, qua pro suis persecutoribus exoravit dicens: Pater, dimitte illis, quia nesciunt quid faciunt (Luc. XXIII) . Non contentus orare, addidit et excusare. Stephanus suis lapidatoribus orando compatiens, aspera invectione eos redarguendo, zelum suae compassionis manifestat, dicens. Incircumcisi cordibus et auribus, vos semper Spiritui sancto resistitis (Act. VII) . Sive ergo arguat, sive obsecret charitas, officium compassionis exsequi comprobatur. Quanto autem per compassionem amplius [Col. 0348B] in imis velut a posterioribus affligitur, tanto defaecatior et purior ad summa dilatatur, et summo angulari lapidi Christo, qui vere factus est in caput anguli, vicinius coaptatur. Ubi quia terrena inhabitatio sensum multa cogitantem moram facere diutinam non permittit, descendendo in faciem carnis se extendit, dum per congratulationem illis qui se ad anteriora extendere contendunt humiliter congratulando consentit, a dorso flens cum flentibus, a facie cum gaudentibus gaudens. In hunc igitur modum virtutum omnium regina charitas, et soror ejus laetitia spiritualis, in summo residentes mutuis complexibus uniuntur, ineffabilia et dulciora super mel et favum oscula permiscentes; ita quod non jam duo dicendae sint, sed una perfruitio summi [Col. 0348C] boni; quae vere finis praecepti, finis legis, finis totius consummationis, finis laboris et portus quietis. Quod si moraliter hanc coronam libet interpretari; melius hoc in locum illum servamus, ubi portae istius faciem coronis aureis curabimus adornare.

In his omnibus varietatibus ab illa Trinitatis simplicitate, quae in fundamento ostensa est, nequaquam receditur; cum ubique una Trinitas et trina unitas expressa reperitur. Ecce enim, ut caetera prosequamur, habemus in virgula fumi myrrham castitatis, cujus actus est mortificatio; thus humilitatis, cujus actus oratio; habemus ignem charitatis: quo succensae praedictae species subtilissimum, suavissimum, ac purissimum emittunt fumum, quo et sordes purificentur et olfacientes delectentur, et [Col. 0348D] intuentes illuminentur. In rubi quoque virgula habemus per ruborem pudorem castitatis, per aculeos humilitatem continuae poenalitatis, per ignem non consumentem suavissimum ardorem charitatis. Hoc igne succensa B. Virgo Maria civitatem nostram velut porta lucis purificare, jucundare; illuminare, fumo [ forte flamma] excellentissimae suae opinionis non cessat; meritis purificans, beneficiis jucundans, exemplis eam illuminans et inflammans. Et haec dicta sint pro virga mensurae et solis statione, quae Moyses (Exod. IV) et Josue ad portae nostrae gloriam et decorem dicti sunt obtulisse (Josue X) . Quae duo in Cantico suo notasse videtur Habacuc, ubi ait: Stetit et mensus est terram (Habac. III) Ubi enim [Col. 0349A] Christus sol noster moriendo dimensus est metas humanae mortalitatis, ibi vere stetisse et maxillas Leviathan hamo divinitatis sub esca carnis abscondito perforando, diabolum ejecisse et leonem rugientem leo de tribu Juda probatur superasse. Stat etiam nobis idem sol in hac porta; quia qui in contemplatione divinitatis suae diu stare non possumus, opponente se mole corporis quod corrumpitur et animam aggravat, in suae humanitatis humilitate suaviter requiescimus; et in ipsius factis et verbis velut in solis radiis lucis candorem et devotionis calorem reperimus, spectantes illud Salomonis: Dilectus meus candidus et rubicundus (Cant. V) . Et in hac solis visione subtilius nos ipsos metimur, cum ex operum ejus comparatione, seu verborum indagatione, [Col. 0349B] quantum ad eum profecerimus, sive quam longe adhuc ab eo distemus agnoscimus. Coarctat nos angustia jamjam finiendi sermonis, et caetera quae sequuntur breviter transeunda indicit.

Quid igitur vellus Gedeonis (Judic. VI) aliud intelligimus, quam beatam Mariam, quae humanae naturae velut ovi centesimae, quae errando perierat, tandem ad tegumentum et ornatum data esse cognoscitur? In hanc ros divinae gratiae cum tanta plenitudine placido se infudit illapsu, ut merito gratia plena dicta sit ab angelo et de ejus plenitudine tota humanae naturae area, quae usque ad illud tempus sicca et absque humore charitatis arida perstiterat, invenitur perfusa. Quidquid enim [Col. 0349C] spiritualis gratiae Ecclesia in toto orbe diffusa in membris suis majoribus sive minoribus percipit, totum sibi de hujus velleris fecunditate provenire, et suae capacitatis concham expresso vellere rore compleri, humiliter recognoscit. Et sic quidem velut haereditati suae pluviam hanc voluntariam segregavit ille, qui sicut pluvia in vellus descendit, et suo descensu vellus ab omni humore carnalis concupiscentiae lavit, purgavit, et desiccavit; ut aream tali humore madidam siccitate velleris detergeret et mundaret, portans in se iniquitates omnium nostrum et afflictus propter scelera nostra. Quod si propositae Trinitatis libet in his investigare vestigium, habemus in vellere, quod cum de carne trahat originem, nullam tamen carnis habet sensibilitatem, [Col. 0349D] humanae castimoniae venustatem. In area, in qua omni asperitate in planitiem versa quaelibet altitudo detumuit, humanae humilitatis aequalitatem. In pluvia divinae charitatis dulcissimam suavitatem; quae humanae castitati et humilitati confert initium, profectum et consummationem. Non autem venit haec pluvia super montes Gelboe, super quos pluit potius Dominus laqueos, ignem, sulphur, et spiritum procellarum (II Reg. II) . Eadem in auro et argento et lapidibus praeparatis a David, facile diligens lector inveniet. Quibus si aes, ferrum, et ligna cedrina jungantur; non erit absonum in aere, quod caeteris metallis est durabilius, eam intelligere, quae non excidit, charitatem; in ferro quod durius, eam quae nulla liquatur mollitie castitatem [Col. 0350A] in ligno cedrino patientissimam humilitatis et insuperabilem lenitatem. Nam quod dicit Isaias: Pro aere afferam aurum, pro ferro argentum, pro lignis aes, et pro lapidibus ferrum (Isa. LX) , congrue intelligi possunt in aere, ferro et lignis, praedictae virtutes, cum sint in solo actu; pro quibus dantur a Deo illae quae sunt in affectu. Nec illud Salomonis incongrue huic sensui aptari potest, quod de beata Virgine in persona dicitur angelorum: Quia faciemus sorori nostrae, in die qua alloquenda est? Si murus est, aedificemus super eum propugnacula argentea; si ostium est compingamus illud tabulis cedrinis (Cant. VIII) . Murus siquidem fuit, quandiu per humilitatem suae celavit excellentiam sanctitatis. Sed quia vera humilitas nunquam novit esse [Col. 0350B] otiosa, habuit etiam hic murus propugnacula argentea, eum se ipsam per charitatem exercuit in operibus pietatis, et claritate enituit perpetuae castitatis. Facta est etiam ostium, quae prius murus fuerat; cum superveniente in eam Spiritu sancto, et virtute Altissimi ei obumbrante, quae prius absconderat per humilitatem conservans et conferens in corde suo, iis qui scire ea digni inventi sunt, revelavit per charitatem. Compactum quoque fuit hoc ostium tabulis cedrinis; quia et tabularum planitiem in humilitatis habuit aequalitate, et cedri naturam incorruptibilem retinuit in virginitatis integritate. Bene autem dictum est: Compingamus, quia virtutes istae ex quo versae in habitum transierint in affectum cordis, tanta invicem inveniuntur unitate [Col. 0350C] compactae, ut non jam aliud sit humilitas vel castitas, quam charitas, et in uno charitatis praecepto praecepta omnia caetera consummentur. Non autem sic est de illis quae sunt in actu, cum modo unam, modo aliam oporteat exerceri, et pro loco, pro persona, pro tempore, opus ipsum oporteat variari. Intermittendus etiam aliquando est earum actus, ut latius se extendat, secundum illud: Qui minoratur actu, percipiet sapientiam (Eccli. XXXVIII) . Hac quoque nos ratione inducti, paululum quiescendum ducimus a labore scriptitandi, ut, quiete modica recreati, quae supersunt facilius explicemus. Invitat nos etiam ad pausandum thronus ille eburneus, qui primo describendus occurrit: de quo legitur quia [Col. 0350D] non est factum tale opus in universis regnis (III Reg. X) . Petimus autem veniam a lectore quod, juxta promissum, non omnia praedicta sub uno sermone conclusimus, quoniam spiritum ducem sequimur, et quocunque ducit ille, illuc et sequi necesse est rotam nostrae investigationis. Ut enim verum fatear, stante illo, stat ista; eunte illo, et ista; et cum elevato pariter elevatur. Ipse autem semper alpha et omega, etc.

Cum gloriosa quae gloriose de civitate Domini a David praevisa et a multis regibus et prophetis praedicta et praefigurata noscuntur, tanto jam clarius, [Col. 0351A] quanto vicinius speculamur; et duodecimae portae limina attingentes per eam intrare contendimus, subito ejusdem portae gloria et decore, ac splendoris insoliti fulgore nimio percussi stupemus, totque varietatum admiratione illecti libenter gressum figimus, et cum regina Saba prae nimio stupore non habentes ultra spiritum exclamamus: Media pars per prophetas nuntiata non fuerat (III Reg. X) : incomparabiliter majus est quod videtur quam rumor qui auditur, nec jam cum Propheta dicere sufficit: Sicut audivimus, sic vidimus (Psal. XLVII) ; sed longe ampliora quam audivimus de civitate Domini jam videmus. Sed heu heu, dum ordimur, succidimur; et cum ad requiem ingredi festinamus, repente ventus vehemens irruit a regione deserti, [Col. 0351B] quo civitas nostra tota concutitur; columnae et turres ipsae contremiscunt, fundamenta ipsa nutare videntur. Portae gloriae non tam clausae, quam obstructae reperiuntur. Ipsa denique porta lucis, cujus gloriam paulo ante tam delectabiliter speculabamur; illa, inquam, orientalis porta, per quam civitatem suam illustrare consueverat oriens ex alto, radios suae lucis abscondit; et sublato de civitate Domini lumine gloriae, condensatis tenebris moeroris atque tristitiae, conquiescit gaudium tympani, dulcedo citharae conticescit, ita ut versa videatur in luctum cithara nostra, organum nostrum in vocem flentium. Risus quo tota civitas jam nobis intrantibus arridebat: heu, heu! ecce dolore miscetur, et gaudii nostri non solum extrema, sed ipsa etiam primordia [Col. 0351C] luctus occupat. Jam non portas civitatis nostrae occupat laudatio; jam non recte dicitur civitas exsultans, urbs frequens, clamoris plena, nisi forte illius clamoris, qui in Rama auditus est, ploratus et ululatus Rachelis plorantis filios suos (Matth. II) , sive Noemi dicentis: Nolite me vocare Noemi, id est pulchram, sed vocate me mara, id est amaram; quia amaritudine replevit me Dominus (Ruth. I) . Quae hodie alia debet esse vox Ecclesiae, nisi ut Rachelis, quae ovis interpretatur, amissa fecunditate, offuscata Noemi venustate, ruinas suas deplorans quadrupliciter eas cum Jeremia describat? Scribat autem stylo ferreo in ungue adamantino, ne facile deleri, ne cito transire valeat, quasi momentaneus [Col. 0351D] dolor ejus; sed semper suam descriptionem habens prae oculis, a lacrymis eis non parcat etiamsi prae fletu palpebrae contumescant, et ipsi oculi caligine obtegantur, donec Dominus, qui ad praesens oblitus misereri videtur, in ira sua misericordiae recordetur. Primo igitur terrenae Jerusalem ruinam deploret, licet eam spiritualis Jerusalem ruina praecesserit; nec terrenae ulla nocuisset adversitas, nisi prius dominata fuisset iniquitas Jerusalem spirituali. Verum, quia fides hodie mortua videtur, nec est jam qui fidei oculos apertos habens rerum sperandarum et non apparentium argumentum requirat, magis ea quae videntur nostri temporis homines movent, quam ea quae non videntur; plusque dolent, subtractis iis quae habentur, quam iis quae tantum sperantur [Col. 0352A] sublatis, licet ea quae videntur et habentur transitoria sint; ea quae non videntur et sperantur, aeterna (II Cor. IV) . Temporalem igitur visibilis Jerusalem casum in persona Ecclesiae deploremus qui membra Ecclesiae digni habiti sumus; et patienti uni Ecclesiae membro compati et condolere, imo ipsam vim doloris non minus quam ipsum quod patitur membrum, sentire, si vera sumus membra, debemus.

Legimus in Veteri Testamento, templum ab Antiocho profanatum, altare aureum, et candelabrum luminis, mensam propositionis, et libatoria, et phialas, et mortariola aurea, velum et coronas, et ornamentum aureum, quod in facie templi erat, et universa vasa templi ab eo comminuta. Quid etiam ad [Col. 0352B] haec homines durae cervicis, Judaei scilicet, egerint vel dixerint, audiamus: Factus est, ait Scriptura, planctus magnus in Israel; ingemuerunt principes et seniores; juvenes et virgines infirmati sunt, et speciositas mulierum immutata est. Omnis maritus sumpsit lamentum: et quae sedebant in toro maritali lugebant; et commota est terra super habitantes in ea, et universa domus Jacob induit confusionem (I Machab. I) . Quid etiam Mathathias, videns mala quae fiebant ab Anthiocho in populo, quid, inquam, dixerit, audiamus. Vae mihi, ait. Ut quid natus sum videre contritionem populi mei, et contritionem civitatis sanctae, et sedere illic, cum datur in manibus inimicorum? Sancta in manu extraneorum facta sunt, templum ejus sicut homo ignobilis. Vasa gloriae ejus [Col. 0352C] captiva abducta sunt; trucidati sunt senes ejus in plateis; et juvenes ejus ceciderunt in gladio inimicorum. Quae gens non haereditavit regnum ejus, et non obtinuit spolia ejus? Omnis compositio ejus ablata est. Quae erat libera, facta est ancilla. Et ecce sancta nostra, et pulchritudo nostra, et claritas nostra desolata est, et coinquinaverunt eam gentes. Quo ergo nobis adhuc vivere? Et scidit vestimenta sua Mathathias, et filii ejus, et operuerunt se ciliciis, et planxerunt valde (I Machab. II) . Si carnales illi homines sola carnalia sapientes, et carnales caeremonias venerantes, ad sanctorum suorum profanationem adeo inconsolabiliter doluerunt, quid facturi sunt Christiani, qui non in vetustate litterae serviunt, sed in [Col. 0352D] novitate spiritus ambulant (Rom. VII) ; qui non ad servitutem tam multarum, tamque importabilium caeremoniarum, sed ad libertatem gratiae sunt vocati; qui non spiritum servitutis in timore, sed spiritum adoptionis, in quo Abba Pater exclament (Rom. VIII) , acceperunt? Ad quos faciens Dominus verbum abbrevians et consummans super terram, pro omnibus illis veteribus et deprimentibus legis mandatis, unum charitatis mandatum novum instituit, quod observatores suos ab omni alleviaret o ere, et a carnalis concupiscentiae vetustate suaviter innovaret; pro variorum etiam sacrificiorum nidore unam constituit hostiam incruentam, cujus idem ipse voluit auctor esse et consecrator, seipsum pro suis hostiam Deo offerens in odorem suavitatis [Col. 0353A] (Ephes. V) . Nec discrepare voluit hostiam a mandato, cum charitatem illam qua nemo majorem habet (Joan. XV) , seipsum offerendo in se nobis primus exhibuit; et eamdem sibi a nobis per idem sacrificium voluit exhiberi. Quid enim aliud nobis protendit et praedicat sacrificium illud, nisi ut toto corde, tota virtute diligamus eum, qui adeo nos dilexit, ut mori voluerit pro peccatis nostris, non solum exemplum et memoriam relinquens suae passionis, sed etiam remedium adhibens nostrae infirmitatis? Non enim sacramento illo provocamur tantummodo ad imitationem, sed etiam emundamur ad sanctificationem. Haec sunt Christianorum Sancta sanctorum; haec nulla vetustate deleri, nulla temporum varietate mutari, nulla possunt [Col. 0353B] profanatione hostium inquinari. Sed voluit divini consilii inscrutabilis altitudo, quaedam visibilia sancta Christianis conferre, quae visibilium sectatores, qui ad invisibilia Sancta sanctorum non conscenderunt, visibiliter intuentes, scalam sibi ad invisibilia facerent; habentes ea argumentum ad fidem, incitamentum ad dilectionem, signum ad recordationem, causam ad venerationem, remedium ad sanctificationem; securum tandem et commune omnibus auxilium contra omnem tribulationem. Sancta haec intelligit, quisquis se intelligit crucem Domini et sepulcrum. Haec non solum ultima hac aetate sunt Christianis exhibita, sed praecedentibus aetatibus multifarie multisque modis a patriarchis [Col. 0353C] praevisa sunt et prophetata. E quibus unus Isaias sic ait: Erit sepulcrum ejus gloriosum (Isa. XI) . Et alibi: Locum, ait, pedum meorum glorificabo (Isai. LX) . De cruce quoque Domini Habacuc ait: Cornua in manibus ejus. Ibi abscondita est fortitudo ejus: ante faciem ejus ibit mors (Habac, III) . Et David propheta: Foderunt manus meas et pedes meos (Psal. XXI) . Jeremias quoque in persona Judaeorum: Mittamus, ait, lignum in panem ejus (Jer. XI) . Liquet plane, in quanta veneratione habeant Christiani, quae tam longe ante admirando et venerando ipsi etiam praeviderunt et praedixerunt Judaei. Haec sancta mei temporis homines mecum nostris diebus conculcata deplorant. Si suorum sanctorum momentaneam violationem tam irremediabilibus lacrymis [Col. 0353D] deplanxerunt Judaei; nobis quae consolatio potest esse, qui haec nostra sancta, non tantum violata, sed etiam captiva videmus?

Ecce arca foederis Domini, arca testamenti novi, crux scilicet Christi, gloria populi Christiani, medicina peccatorum, curatio vulnerum, restitutio sanitatum captiva ducta est in Damascum. Arca, inquam, nostra, quae non solum virgam, tabulas testamenti, et manna uno in loco contineat, spatioque brevi concludat: sed quae quatuor brachiis quatuor terrarum partes comprehendens, toto orbe terrarum suis cultoribus virga sit ad correctionem, liber ad eruditionem, manna ad consolationem. Per eam siquidem corriguntur perversi, erudiuntur erronei, obedientes et docti consolantur, habentes [Col. 0354A] urnam auream spiritualis intelligentiae, per quam quae sit latitudo crucis, longitudo, sublimitas, et profundum, cum omnibus sanctis comprehendant. Nec solum arca secretorum, sed et communis omnium est scala peccatorum: per quam Christus rex coelorum ad se traxit omnia. Duo hujus scalae latera duo sunt crucis ligna, quae sunt contemptus voluptatis, et contemptus vanitatis. Per haec contumeliis et tormento interrogatus contumelias amplectens, omnes suos contemnere docuit gloriae vanitatem; tormento non cedens, carnalem quamlibet abdicari voluit voluptatem. Quid hac perfectione felicius, qua fit, ut homo nec abjecta timens, nec aspera, imo pro Christo talia pati desiderans, angelica jam fruens ubertate sperare desierit et timere? [Col. 0354B] Nec enim sperat prospera, qui contumeliis gaudet, nec formidat adversa, quem vel delectat adversitas vel exercet. Heu, haec omnia nobis tecum sunt o bona crux, sublata! imo, ut verius loquar, his tuis virtutibus jamdudum a nobis remotis, tuis fructibus jejuni, tua etiam cohabitatione facti sumus indigni. Neque enim dignum fuit, ut esses nobis sicut umbraculum in vinea, aut sicut tugurium in cucumerario; quae cum fieri soleant in pomorum custodiam, sublatis pomis ea pariter desolantur. Quis mihi det tecum sublatum fuisse de medio? Quis cum illis novis martyribus defensoribus tuis animam pro te dedisse, corpus tuis obsequiis impendisse? O terque quaterque beati, qui te sequendo, [Col. 0354C] te tuendo, maluerunt succumbere, quam sine te in bonis ducere dies suos! Nunquid non in his videtur venisse Christus iterum crucifigi? venit plane denuo crucifigendus ab ethnicis, qui semel crucifixus fuerat a Judaeis. Et hoc forte in prima praesignatum fuera passione. Sibi enim hora tertia crucifixus legitur linguis Judaeorum, hora sexta manibus ethnicorum. Videtur igitur nostrae diei sexta jam incoepta hora, in qua sit passio Domini consummanda; et Filius iterato, clamans: Deus meus, Deus meus, ut quid dereliquisti me (Psal. XXI) , pro sua reverentia exaudiri mereatur, ut denuo aperiantur monumenta, scindantur lapides (Matth. XXVII) , et multi eorum qui in peccato obdormierant, suscitentur. Nunquid non sic necesse erat, fidem Christianam [Col. 0354D] morte testatoris confirmatam, et jam ubique terrarum non solum sine operibus mortuam jacentem, sed etiam mortuis operibus putridam et fetentem, iterata ejus passione a morte resuscitari? Sic plane decipiendus erat draco ille antiquus, qui formatus est ut illudatur ei, qui cum absorbuisset fluvium, et non miraretur, jam in os suum Jordanem etiam influxisse gaudebat. Sic sic Leviathan hamo denuo fuerat capiendus ut qui prius esca Dominicae carnis deceptus, ferro divinitatis fuit illaqueatus, nunc quoque esca Dominicae crucis, humanae scilicet propitiationis illectus, ferro divinae sententiae suas tandem maxillas perforatas sentiret, nec solum quos absorbuerat evomeret, sed et illos amitteret, quos ad deglutiendum paraverat et perdendum. Divina [Col. 0355A] quippe justitia erat, ut Christiani, qui, relicto Christo, sponte se diabolo peccando subjecerant, puniendi eidem etiam traderentur.

Sed haec Dei justitia, velut quaedam virga ferrea, incurvata videtur et inflexa; cum saevienti adversario in crucem Domini, imo in ipsum crucis consecratorem, occulto ejus judicio potestas est concessa; ut quam juste in Christianos acceperat potestatem, mereatur amittere, cum accepta in Christum abutitur potestate. In eum siquidem per ministros suos iterum debacchatur, cum et nomen ejus ignominiose ab ethnicis blasphematur, et gloriosum sepulcrum ejus, proh dolor! turpissime conculcatur, conspuitur, exprobratur, et lignum salutiferae crucis, quod in corpore ejus dedicatum est, et ex membris ejus [Col. 0355B] tanquam margaritis ornatum, non solum captivatur, subsannatur, et omnium inimicorum spurcitiis dehonestatur, sed etiam tandem Machometo offertur, ut de Christi ignominia Machometus glorificetur; et non solum de Christianis, sed et de Christo triumphasse Machometus a suis inique praedicetur. Non enim haec acta sunt, quia Machometus potuit, sed quia Christus voluit, volens dare Christianis occasionem zelandi Domini sui gloriam, vindicandi Patris injuriam et haereditatem propriam vendicandi. Ecce enim tempus acceptabile, quo probati manifesti fiant; quo probet Dominus, qui sint ejus; qui sint ei fideles, qui perfidi; qui filii alieni, qui proprii. Fideles siquidem milites suum regem sequentur, [Col. 0355C] pro suo se rege hostibus incunctanter objicient, malentes pro eo fortiter occumbere, quam segniter fugiendo vitam sibi conferre, ignominiam suo regi inferre. Si sic pro rege mortali actitant Christiani, quanto fideliores esse debent coelesti et immortali? E contrario filii alieni mendaces probabuntur, solo se nomine tanto patri, non re filios exhibentes. Filii siquidem alieni, juxta Prophetam: Inveterati sunt, et claudicaverunt a semitis suis (Psal. XVII) . Vetus namque Adam de terra terrenus, novus autem de coelo coelestis (I Cor. XV) . Novus autem temporalibus aeterna docuit praeponenda; vetus aeternis derelictis carnalia et terrena elegit. Hujus falsi Christiani imitatores effecti, Christi novitate relicta veterem hominem induerunt; sicque [Col. 0355D] inverati, et Christo mentientes, facti sunt filii alieni. Unde et claudicaverunt a semitis suis (Psal. XVII) , in exsecutione mandatorum Dei debiles, in explendis desideriis carnalibus et saecularibus fortes. Proh dolor! patres carnis filii reverentur, et pro patris injuria vindicanda, et angusta haereditate tuenda, decertant usque ad mortem; nec verbis, nec verberibus cedunt. Filii autem patris spiritualis facti omnino degeneres, sicut nec patris vices dolere, sic nec paterna haereditate digni esse probantur. O vere beati, qui nunc veri esse filii inveniuntur, qui nunc Dominum suum non negant, patrem non erubescunt, cum tam vehementem plagam ejus conspiciunt, ut vere beatus sit, qui scandalizatus non fuerit in eo. Sed quantacunque sit materia scandali, veri tamen [Col. 0356A] filii nequaquam scandalizantur, nec verenda patris irrident; sed retrorsum incedunt, et facies habentes aversas pallio piae interpretationis operiunt, attendentes se patri dedisse causam hujus ebrietatis (Gen. IX) . Nostra siquidem crimina, nostra scelera inebriaverunt eum absinthio, ita ut post longam dormitionem, post diutinam simulationem, post morosam exspectationem nostrae correctionis, tandem evigilasse videatur quasi potens crapulatus a vino (Psal. LXXVII) , quasi virga vigilans, quae ollam terrenae cupiditatis a diabolo vehementer accensam conterat et evertat. Sed non terrentur filii virga patris, scientes quia quos diligit Dominus castigat flagellat autem omnem filium quem recipit (Hebr. XII) . Illam potius formidolosam Domini comminationem [Col. 0356B] verentur, qua ait: Recessit zelus mens a te, ultra non irascar tibi (Ezech. XVI) . In eo autem probant veri filii virgam esse patris, non malleum judicis, si virgam sequatur correctio, correctionem consolatio comitetur. Gratias tibi, bone Jesu, qui tria haec circa filios tuos non desinis operari. Hoc quippe privilegio gaudent filii tui, hanc de patris tui promissione indubitatam tenent securitatem. Ait enim per prophetam David: Si dereliquerint filii mei legem meam, et in judiciis meis non ambulaverint; si justitias meas profanaverint, et mandata mea non custodierint; visitabo in virga iniquitates eorum, et in verberibus peccata eorum. Misericordiam autem meam non dispergam ab eo, neque nocebo in [Col. 0356C] veritate mea; neque profanabo testamentum meum, et quae procedunt de labiis meis non faciam irrita (Psal. LXXXVIII) . Et ne de nuda promissione aliquis haesitaret, etiam juramento firmatur, cum dicitur: Semel juravi in Sancto meo, si David mentiar, semen ejus in aeternum manebit; et thronus ejus sicut sol in conspectu meo, et sicut luna perfecta in aeternum. Ubi sunt ergo nunc misericordiae tuae antiquae, Domine, sicut jurasti David in veritate tua? (ibid.) Nunquid attendis opprobrium servorum tuorum, quod in sinu Christi tui reponitur, multarum gentium exprobrantium, non solum commutationem, sed et diminutionem, imo evacuationem Christi tui? Et si, Domine, repulisti et despexisti populum tuum, et pro peccatis eorum distulisti Christum tuum, [Col. 0356D] nunquid etiam abstulisti? Nunquid evertisti testamentum servi tui, cum profanatum cernatur sanctuarium ejus in terra? Exaltasti dexteram deprimentium eum, laetificasti omnes inimicos ejus. Avertisti adjutorium gladii ejus, et non es auxiliatus ei in bello. Destruxisti eum (ibid.) in membris suis, nunquid absque eorum emundatione? Absit, Domine, absit, ut in ira misericordiae non recorderis, et tam duram castigationem filiorum emendatio et emundatio non sequatur, emundationem consolatio non comitetur. Verbera patris exhibuisti filiis, ne, quaeso, obliviscaris exhibere etiam ubera matris. Fac, obsecro, pater misericordiarum et Deus totius consolationis, fac filios tuos et de verbere tuo proficere, et de tua citius consolatione [Col. 0357A] gaudere. Fac plenius quod jam facere incoepisti; consumma, Deus, hoc quod jam coepisti operari in nobis. Ecce, te operante, salutem in medio terrae videmus jam perditissimos homines emundari, currere ad confessionem, poentientiam agere, satisfacere pro praeteritis peccatis, de futuris quaerere et promittere emendationem. Nec mediocri, ut assolent, contenti poenitentia, undique convolant ad perfectionem, mittentes manum ad fortia, crucem sibi bajulant, et relictis omnibus sequuntur Christum. Nec solum infimae personae aut mediocres hoc attentant, summae etiam crucem sibi affigunt, imo cruci se gloriantur affigi.

Hoc Romanum imperatorem, hoc filium ejus suave ducere, hoc fere omnes Germaniae principes fecisse [Col. 0357B] videmus, et testamur, dicentes cum Apostolo: Quod vidimus et audivimus, et manus nostrae tractaverunt de verbo (II Tim. II) crucis, hoc testamur et annuntiamus omnibus qui sunt ista audituri. O bone Deus, quanti fuerint ibi clamores in coelum dati, quot gemitus, quot suspiria educta de profundo, quot effusae lacrymae, quanto lacrymarum imbre terra illa perfusa, tu solus, Domine, nosti, qui solus talia operari potuisti, educens denuo aquam de petra, et deducens tanquam flumina aquas! (Psal. LXXVII.) Videres ibi iterum crucem exaltatam omnia trahere ad seipsam, et evacuato jam crucis scandalo, non jam crucis captivationem deplangi, sed crucis gloriam praedicari; et fere omnes majores pariter et minores cruce de manu nostra suscepta in sola [Col. 0357C] jam cruce gloriari. Quid de illustribus, et nunc vere gloriosis Franciae et Angliae regibus dicam? quid de utriusque regni princibus, ubi paucissimi relicti sunt, qui non coelestis regis vexilliferi sunt effecti? Vexilliferi plane sunt dicendi, qui prius opus tam arduum, tam laudabile sunt aggressi. Unde et de eis merito dici potest, quod in laudibus beati Stephani dictum legitur; si quid inter martyres distat, maximos illos esse, qui primi exstitisse noscuntur, eis tamen specialiter cedit ad gloriam, quorum aemulatio caeteros provocavit, et qui in odore unguentorum suorum alios post se trahentes currere faciunt ad salutem (Cant. I) . Quid plura? Omnis natio, omnis conditio, omnis aetas, eorum exemplo [Col. 0357D] ad similia animatur. Granum quippe sinapis efferbuisse videtur ad trituram; et unde antiquus hostis scandalizasse fideles praesumebat, inde messis uberior cernitur surrexisse; inde fides mortua ferventior noscitur revixisse. Tanto autem gloriosior, et amplioris meriti probatur esse haec fides apud Deum, quanto ei nulla humana ratio praebet experimentum. Non enim nunc, sicut initio nascentis Ecclesiae, caeci vident, claudi ambulant, leprosi mundantur, surdi audiunt, mortui resurgunt (Matth. XI) ; sed nullis talibus signis jam apparentibus, ita ut vere dici possit, signa nostra non vidimus, jam non est propheta (Psal. LXXIII) ; et illud: Non egredieris, Deus, in virtutibus nostris (Psal. LIX) ; nunc potissimum qui scandalizati non fuerunt, non solum beati, [Col. 0358A] sed et beatissimi sunt dicendi. Est tamen cernere, si quis oculos fidei habeat revelatos, signa nova tanto gratiora, quanto uberiora; tanto digniora, quanto animae immortalis potius quam corporis perituri saluti efficaciora. Nam caeci qui prius erant ad veritatem, claudi ab bonam operationem, leprosi ad virtutem, surdi ad spiritus suggestionem, mortui ad charitatem; non ad manus Christi, non ad fimbriae tactum, non ad vivifici ligni praesentiam, sed ad solam ipsius umbram recipiunt sanitatem. Ecce qui praesentem non reverebantur, in solius umbra nominis gloriantur. Quid hoc est miraculi, fratres, quid nisi impleri cernimus his diebus, quod longe ante prophetatum audivimus? Innova signa, et immuta mirabilia. Glorifica manum, et brachium [Col. 0358B] dextrum. Extolle adversarium, et afflige inimicum (Eccli. XXXVI) . Ecce, sicut diximus, signa vetera videamus innovata, antiqua mirabilia immutata, manum dextram et brachium Domini glorificata. Ad sinistram enim videbantur spectare sanitates, quae ad praesentis vitae subsidium conferebantur. Nam in dextera ejus longiturnitas vitae, in sinistra illius divitiae et gloria. Dexterae igitur excelsi est haec gloriosa mutatio (Psal. LXXVI) , qua de flagitiosissimis castos, de ferocissimis mansuetos, de superbissimis humiles, de tenacissimis liberales, de regibus et principibus mundi contemptores, martyres effectos cernimus de tyrannis. Nunquid enim non veri sunt martyres qui, se ac sua suosque minime attendentes, desolationem exsilii diutinam non verentur; [Col. 0358C] non aeris inclementiam, non procellosi maris instabilitatem, non confusionem sonitus ejus ac fluctuum, non innumera viae ac solitudinis pericula, nec famis ac sitis inediam, non ipsam denique mortem; sepultura etiam carere non formidant. Hoc solum est, quo maxime molestantur, quod in hostes Christi ruere, quod adversum se provocare adversarios protrahuntur; non minus ad coronam justitiae, si occuberint, quam ad palmam victoriae, si superaverint, aspirantes. Nunquid non sola dextera Domini facit tantam virtutem, qua, spretis temporalibus, tanto desiderio sola quaerantur et amentur aeterna? Ecce dextera Domini gaudent amplexari, qui de sola laeva temporalium bonorum [Col. 0358D] quam habebant sub capite, gloriari solebant. Laeva haec extulit adversarium, sed ecce dextera affligit inimicum. Elatus siquidem est et elevatus pro transitoria et momentanea prosperitate animus Salahadini, qui Christianis prae omnibus gentilibus studuit adversari.

Sed unde hic adversarius est elatus, inde, operante gratia, antiquus et iniquus humani generis affligitur inimicus. Salahadinus siquidem Christianis adversatur, ut jura eorum possideat; sed diabolus iniquo eos odio per Salahadinum et alia membra sua persequens, nomen Christi penitus delere festinat. Tanto igitur acrius affligitur, quanto ei nunc dominandi Christianis potestas aufertur, et innumera ei captivitatis vasa eripiuntur. Renuntiatur [Col. 0359A] atrocissimo praedoni a populis diversarum linguarum et nationum; et vix jam inter Christianos reperitur, qui non tyrannicis legibus reluctetur. Fremit igitur exspoliati hostis impius furor, et novum quaerit lucrum, quia perdidisse se jus sentit antiquum. Poenitet eum jam, ni fallor, hujus suae adinventionis, deprehensum in laqueo quem tetendit. Credebat sic acephalos posse fieri Christianos, si sepulcro et cruce Domini profanatis, et in manus hostium datis, jam ad illud commune omnium peccatorum asylum confugere, ad illud ultimum sceleratissimorum remedium transire non valerent. Sed ecce hac spe sua frustratus, et in contrarium cessisse deplangens, nunquid non cum suis satellitibus stupendo tibi dicere videtur? O crux fallens gaudia [Col. 0359B] nostra, et parturiens damna nostra, cur te exhibuimus Pilato, cur tradidimus Salahadino? Quoties tuam ignominiam, tuam procuravimus perditionem, toties tuam gloriam, nostram autem sensimus laesionem. Quot ei suscitavimus impugnatores, tot semper invenit robustissimos defensores. Judaeus etiam nobis suadentibus sepelivit, sed effodiente Helena Constantinus eam mirabiliter exaltavit. Cosdroe nostro eam auxilio captivavit; sed Heraclius ampliori eam gloria sublimavit. Gentilis noster populus totam terram illam nobis semper exosam aliquando nobis cooperantibus occupavit; sed Carolus ab Occidente veniens in manu forti et brachio extento eam ab hostibus liberavit; sed expulsis iterum [Col. 0359C] Christianis, denuo per quosdam Occidentales, multo nostris pauciores multoque inferiores, nostri victi sunt et expulsi. Quid igitur nunc nobis sperandum est, quid agendum? Similia plane exspectanda nunc essent, nisi quod jam advenisse hora nostra videtur. Hora, inquam, illa, de qua crucifixus praedixit, tantam futuram esse tribulationem, quanta non fuit, ex quo gentes esse coeperunt. Ubi etiam prophetiam Danielis inducens, Cum videritis, inquit, abominationem desolationis stantem in loco sancto, qui legit intelligat (Matth. XXIV) . Nos igitur hoc intelligentes, desolationem istam, quam in loco sancto esse fecimus, stare ibidem diutius faciamus; et si forte convenerint Christiani, ut suorum subveniant desolationi, paremus eis offendicula, [Col. 0359D] struamus impedimenta, laqueos eis tendamus. Inter eos lites et jurgia seminemus. Viderentur ad praesens nostra vincula, nostrum dominium evasisse, sed ad consueta facile relabentur, nec repulsam apud eos diutius patiemur, cum hinc eis carnales delicias, affectus amicorum, natalis soli dulcedinem, bonorum affluentiam, vitae suavitatem proponemus: inde viarum periculis, transitus difficultate, penuria victualium, caloris et hiemis acerbitate, et innumerorum hostium deterrebimus atrocitate.

Eia ergo commilitones mei, quid agimus, quid moramur? Circumeamus terram et perambulemus eam, dividamus nobis regiones et regna, ubique spargamus scandala, dissensiones concitemus et bella. Illi circa Germaniam versentur, illi circa Galliam, [Col. 0360A] illi circa Angliam, quique ad illos pertinent, quos melius noverunt, quibus saepius illuserunt, circa quos corrumpendos amplius profecerunt. Heu! heu! talia ab inimicis crucis dicta, imo etiam facta, ipsis jam rerum experimentis edocemur. Jam enim servos crucis, qui se cruci dedicaverant, qui se non nisi Christo militaturos devoverant, ad vomitum rediise videmus, et contra tam recens votum arma corripuisse dolemus. Jam crux adversus crucem dimicat, crucifixus crucifixum impugnat. Qui sola jam coelestia sapere videbantur, ecce insatiabiliter terrenis inhiare probantur. Turbaverant et moverant eos sicut ebrios injuriae Christo illatae ab ethnicis; sed ecce graviores inferuntur a filiis, ab inimicis Christi crux est tanquam ab incredulis captivata; sed ab [Col. 0360B] amicis et credulis crux est impiissime abnegata. Nunquid non denuo tibi Christus dicere videtur? Si inimicus meus maledixisset mihi, sustinuissem, utique. Nunc vero homo pacis meae in quo sperabam, qui edebat panes meos, ampliavit adversum me supplantationem (Psal. LIV) . Nunquid non ampliasse videntur amici, uunquid non amplius nocuisse, quam ipsi inimici? Nunquid non super dolorem vulnerum Christi addentes, apposuisse etiam iniquitatem super iniquitatem convincuntur? Proh dolor, plangebamus Christum nuper in Oriente passum in membris suis; sed nunc in Occidente detestabilius patitur a membris suis. Contra naturae ordinem armantur membra adversus membra, impugnant se invicem, se collidunt. Heu, heu, heu! [Col. 0360C] Domine Deus, quomodo obscuratum est aurum, mutatus est color optimus? Videbatur tua virtute, tua potestate, in aurum commutatus, in aurum obrizum, splendidum, et ignitum. O quantum rutilabat hoc aurum, quantis mundum irradiabat fulgoribus, ita ut aurea rediisse saecula viderentur, cum quocunque te verteres, vexilliferos crucis conspiceres, Christi martyres invenires, quibus nec deesset aliquid ad virtutis perfectionem, nec aliud jam optarent, quam palmam victoriae, vel de gloriosa morte immarcessibilis coronae splendorem. Heu, heu! aureus iste color conversus est in pallorem, et coeleste aurum versum est in aurichalcum. Utinam non in scoriam convertatur, ut ad nihil jam inveniatur [Col. 0360D] utile, nisi ut projiciatur foras, et ab hominibus conculcetur! O strenuissimi Christi milites, bene currebatis, quis vos fascinavit? Nunquid parum est vobis, molestos esse hominibus nisi molesti sitis et Deo vestro? Ecce Deo, angelis, et hominibus spectaculum facti estis; ab omnibus judicandi, ab omnibus irridendi, et ostentui habendi, nisi quae tam fortiter coepistis fortius consummetis. Alioqui arguit vos Dominus per Jeremiam prophetam dicens. Vocavi amicos meos, et ipsi deceperunt me (Thren. I) . Vos quippe ut speciales amicos vocaverat Dominus ad coenam agni, et invitati ab amico amicabiliter annuistis. Quid amicum, imo quid vos ipsos decipitis? Vocavit vos hora coenae dicens: Ecce parata sunt omnia (Luc. XIV) , et excusationes frivolas [Col. 0361A] quaeritis? Si non negare vos dicitis, sed differre; nescitis quia, hora coenae transacta, oneri amico futuri estis, potius quam honori? Cur dicitis amico vestro: Vade et revertere, et cras dabo tibi (Prov. III) , cum statim dare possitis? Nolite, quaeso, osculo Dominum vestrum prodere, nolite locum sortiri cum Juda proditore. Plus enim peccavit Judas Dominum suum tradendo, quam Pilatus occidendo. Ita et incomparabiliter nunc Salahadino eritis deteriores, si ejus, quem Salahadinus ut hostem persequitur, vos qui pro amico spopondistis, non solum mendaces inventi fueritis, sed etiam proditores. Nec blandimini vobis dicentes: Tutius est proprium tueri patrimonium quam quaerere alienum. Judae potius exspectetis finem, si Judae eligitis sortem. [Col. 0361B] Judas siquidem, quia noluit benedictionem, talem meruit maledictionem: Fiant dies ejus pauci, et episcopatum ejus accipiat alter. Fiant filii ejus orphani, et uxor ejus vidua. Nutantes transferantur filii ejus et mendicent; et ejiciantur de tabernaculis suis. Scrutetur foenerator omnem substantiam ejus, et diripiant alieni labores ejus. Non sit illi adjutor, nec sit qui misereatur pupillis ejus. Fiant nati ejus in interitum, in generatione una deleatur nomen ejus (Psal. CVIII) . Justum est ut in generatione una nomen eorum deleatur, per quos nomen Dei ubique blasphematur. Justum est ut fiat habitatio eorum deserta, et in tabernaculis eorum non sit qui inhabitet; qui quem percussum a Deo et humiliatum viderunt, super dolorem vulnerum suorum [Col. 0361C] addentes, etiam de cordium suorum domiciliis expulerunt. Dignum plane est ut qui uxorum et natorum affectum amori Christi praetulerunt, sine filiis et uxoribus facti a filio hominis coram suo Patre negentur. Dignum prorsus ut fiant dies eorum pauci, et officia seu dignitates eorum alii accipiant, qui gloria dignitatum illecti paucitatem dierum aeternitati temporum praetulerunt. Talia cum Juda Judae imitatores exspectent; et si Judae nomen abhorrent, abhorreant potius opera, et tam horrendam Judae maledictionem declinent. Reddant sine mora Domino suo, quae tam spontanee, tam devote voverunt, nec apostasiae suae ullam quaeritent palliationem, scientes quoniam Deus non irridetur, [Col. 0361D] nec est sapientia, nec consilium, nec fortitudo contra Dominum. Eo igitur operante et sermonem hunc confirmante, quisquis ab hoc voto suo apostataverit, datus in opprobrium sempiternum, sit anathema, maran atha.

Videtur ordo ecclesiasticorum officiorum ordini humanae conditionis congruere; et eorum quae in Ecclesia geruntur, in ipsis protoplastis et eorum successoribus figuram praecessisse. Quod enim initio anni Septuagesimam, dehinc Sexagesimam, Quinquagesimam quoque et Quadragesimam consuevit Ecclesia solemniter celebrare, quatuor [Col. 0362A] primis aetatibus convenire videtur. In quibus autem conveniant, vel quid ex istis aut illis significationis elici possit, subtili indagatione inquirendum est; et primo de Septuagesima videamus. Haec siquidem cum prima aetate convenit, quia quando Adam de paradiso ad hujus exsilii mutabilitatem ejectus est, de soliditate octonarii ad septenarii mutabilitatem videtur descendisse. Sicut, enim per octonarium, qui quadratus et solidus est numerus, soliditas stabilitatis ostenditur, ita per septenarium, quo praesens tempus volvitur, instabilitas vitae praesentis designatur. Merito ergo septuagesima praeponitur, et ea quae de protoplastorum exclusione a paradiso scripta sunt, legendo in Ecclesia replicantur, ut dum ex his homo cognoscit unde, quo devenerit, [Col. 0362B] quo etiam ei redeundum sit, per hoc admoneatur. Legitur enim in initio Septuagesimae liber Genesis; in quo et paradisi felicitas, et praesentis vitae mutabilitas seu mortalitas manifeste exprimitur. Non solum legitur, sed et ut cordibus humanis utilius imprimatur, etiam cantando tragoedia eadem deploratur. Et haec quidem in nocte; ut ea quae prolixiorem habent noctis obscuritatem noctis lucubratiuncula elucescant, et humanae ignorantiae nox illustretur, et caecitas pulsetur. Die vero jam facta, verba Novi Testamenti proponuntur, et ea quae praedictis Veteris Testamenti verbis conveniant, ut per diem tempus gratiae, per noctem tempus culpae transgressionis et poenae intelligamus; et quanta inter ipsa sit distantia seu convenientia, ex [Col. 0362C] utriusque Testamenti verbis addiscamus, ut in ore duorum vel trium firmum sit omne verbum. Ex ipso Veteri Testamento missa initiatur, dehinc Apostolus introducitur, tertio Evangelium cum qua decet reverentia pronuntiatur. Et quia magnum est ad quod probandum testes introducuntur, magnos etiam esse convenit, qui ad tantum testimonium admittantur. Primo igitur ille in testimonium producitur, cui a Deo testimonium perhibetur, quod invenerit hominem secundum cor suum. Cui tam potestas regia, quam prophetica dignitas suffragatur: et ne qui primus producitur, et in tanto totius conventu Ecclesiae loquendi exordium facit, in aliquo aures audientium offendat, venit in psalterio [Col. 0362D] decachordo psallens, et dulcisona miscens carmina, universa assistentium corda dulci ad se pertrahit melodia. Regia igitur auctoritate fultus, et prophetici sermonis firmitate subnixus, velut lucerna ardens in caliginoso loco, et totius dubietatis propulsans caliginem, testimonium perhibet veritati, dicens: Circumdederunt me gemitus mortis, etc. (Psal. XVII) . Videor mihi in his verbis David velut Janum alterum intueri, et quasi uno versiculo praecedentia et subsequentia prophetica circumspectione complecti. Vox enim ista et Adae de paradiso exeunti, et Cain super terram vaganti, et Lamech bigamiam introducenti, et Nembrod robusto venatori, sed et Noe inter undas fluctuanti, Abrahae quoque in Aegypto peregrinanti, Moysi [Col. 0363A] nihilominus in deserto aestuanti inter populares murmurationes: cuilibet quoque in qualibet praecedentium aetatum de Adae progenie venienti, videtur signanter congruere. Quam proprie autem Christo et Christiano cuilibet conveniat, superfluum est edocere. Merito igitur David in Ecclesia fidelium primus introducitur; usque ad quem vox praecedentium aetatum protrahitur, et cui clarius lux subsequentis gratiae aperitur. Hi autem et templum construendum ostenditur, et regnum in Salomone firmandum promittitur; sed et regnum Christi et Ecclesiae ex eo propagandum, et in aeternum praeparandum juratur. Sequitur Paulus apostolus, cujus laus non ab homine, nec per hominem, sed a Deo depromitur, ubi dicitur: Vas electionis mihi est [Col. 0363B] iste, ut portet nomen meum coram regibus et gentibus (Act. IX) . Merito ergo ipse pro sui reverentia exauditur, cui ab ipso Deo suo nomini testificandi, et suum testimonium portandi officium specialiter committitur. Tandem Evangelium subjungitur, quod testimonium ab homine non accipit; cui si testimonium perhibeat etiam ille qui dedit, testimonium ejus verum est, quia non solus perhibet, sed et Pater, qui misit illum.

Ecce qui et quales testes introducantur audivimus, nunc in quo conveniant, inquiramus. Et primo in quo novi seu nova cum veteribus, deinde in quo ipsa sibi nova conveniant attendamus. In quo Evangelium Septuagesimae cum prima aetate, seu cum ipsius nocturna Genesis lectione congruat, [Col. 0363C] beatus Gregorius ostendit dicens (Homil. X) : Quis patrisfamilias similitudinem rectius tenet, quam Conditor noster, qui regit quos condidit, et electos suos sic in hoc mundo possidet, quasi subjectos dominus in domo? Qui habet vineam, universam scilicet Ecclesiam, quae ab Abel justo usque ad ultimum electum qui in fine mundi nasciturus est, quot sanctos protulit, quasi tot palmites misit. Hic itaque Paterfamilias ad excolendam vineam suam, mane, hora tertia, sexta, nona, et undecima, operarios conducit; quia a mundi initio usque in finem ad erudiendam plebem fidelium praedicatores congregare non desistit.

Nos quoque ipsius vestigiis humiliter inhaerentes, subjungimus, eumdem Patremfamilias ad ejusdem [Col. 0363D] culturam vineae sicut diversis temporibus, sic ob diversas causas exiisse. Primo enim exiit ad plantandum, secundo ad putandum, tertio ad fodiendum, quarto ad stercorandum, quinto ad propagandum, sexto ad sepiendum, septimo quando torcular exstruxit in ea, exiit ad vindemiandum; et ut Ruth Moabitidi spicae aliquae colligendae remaneant, haec studioso lectori cuique aetati assignanda relinquimus. Nos vero unde aut quo exiisse Deus, qui ubique est, aut quomodo exiisse, qui semper idem est, dicendus sit, inquiramus. Ante mundi quippe constitutionem in se ipso Deus occultus manebat, cum nec esset, cui innotesceret, nec unde innotesceret, appareret. Quod videtur Joannes evangelista intelligendo quoquomodo comprehendisse, ubi [Col. 0364A] ait: In principio erat Verbum, et Verbum erat apud Deum (Joan. I) ; ac si diceret: Verbum erat in Patre, velut ab eo genitum; et erat apud Patrem, velut in eo occultum. Volens etiam ostendere, unde, aut quo exierit, subjungit: Omnia per ipsum facta sunt (ibid.) . Creans ergo invisibilia, fecit quibus appareret; creans autem visibilia, fecit unde apparet. Invisibilia enim Dei a creatura mundi per ea quae facta sunt intellecta conspiciuntur (Rom. I.) . Manens ergo in se veritas incommutabilis, in sui nuditate et puritate prout est, videri non potuit, unde quodammodo a suae fulgore claritatis et lucis inaccessibilitate exiens, et quasi quadam creaturarum veste se induens, primam hanc sibi vestem, ut videri posset, assumpsit. Hoc quidem primo mane [Col. 0364B] factum esse dicitur, quando solem justitiae necdum illuxisse, nec luciferum ortum fuisse in cordibus humanis, manifestum est. Homines namque magis tenebras quam lucem diligentes, relicto Creatore ad solam creaturarum pulchritudinem, velut ad solum divini habitus fulgorem, oculos aperuerunt; et relicto Conditore, rerum conditarum amori infeliciter inhaeserunt. Quod intuens Conditor, et rebus conditis consulere misericorditer volens, secundam etiam sibi texuit vestem, sacrae videlicet Scripturae mirabilem connexionem, per quam se veritas non solum oculis videntium, sed et auribus ingereret auditorum; et hanc sibi vestem variis temporibus diversarum obsequio personarum contexuit, multifarie multisque modis loquens patribus in prophetis; nec [Col. 0364C] solum prophetas, sed et sapientes et Scribas ad hoc ipse se misisse testatur (Matth. XXIII) . Sed et haec sicut et alia homines sibi diviserunt vestimenta sua, ipsius Scripturae sensum in diversa trahentes, et uniformem ipsius connexionem in partes varias scindentes, nec ex ea Dei notitiam requirentes, sed de ipsius scientia gloriari volentes. Sicque dicentes se sapientes, stulti facti sunt; et evanuerunt in cogitationibus suis, et obscuratum est insipiens cor eorum (Rom. I) . Unde nec sic profecisse sufficienter se videns, tertiam etiam sibi vestem aptavit, carnem videlicet immaculatam, quam ex intemerata Virgine assumpsit ineffabiliter, miro et incomprehensibili circa humanae infirmitatis medicinam usus consilio, [Col. 0364D] ut talis ei habitu appareret, in quo non aliud quam ipse vel videri vel amari valeret, et ab ea nec dividi, nec separari posset. Tanta enim in hac assumptione humanae et divinae naturae facta est unio, ut ex quo semel unitae sunt, neutra ab altera potuerit separari. In hac naturae meae veste eum securus intueor, nullam jam oculorum vel petulantiam vel reverberationem formidans. Creaturarum siquidem pulchritudo intuentis oculos alliciens, a Creatoris cognitione potius retardabat, quam ad ipsius dilectionem pertraheret. Scripturarum quoque obscuritas potius legentium oculos reverberare, quam Dei cognitione illuminare consueverat. Jam vero Deum hominem factum quis non libenter, quis non patienter aspiciat, cum se divinitas corporaliter humanis [Col. 0365A] obtutibus ingerat, et se quodammodo tam miraculis quam exemplis, tam verbis quam factis palpabilem praebeat? O mira divini consilii et incomprehensibilis altitudo! homo factus est Deus, ut dum eum visibiliter cognoscimus, per hunc invisibilium amore rapiamur. Et in hoc quidem habitu circa undecimam ad conducendos operarios in vineam exiit. Videns enim tempus vindemiae advenisse, vestem sibi huic operi congruam adaptavit, quam et secundum prophetam totam ex ipsa vindemia inquinavit. Sed quanto sordidior ex hac veste apparuit, tanto formosior in stola sua postmodum et clarior effulsit (Isa. LXIII) .

Comparetur, si placet, primae diei horae haec Septuagesima, primae mundi aetati hoc tempus gratiae, [Col. 0365B] operationi naturae . . . et in quo conveniant, aut a se differant, videamus. Qui in undecima veniunt, cum non nisi una hora laborent primi tamen mercedem recipiunt: nec solum primi, sed et tantam quantam et illi qui prima hora venerunt, et portaverunt pondus diei et aestus; non hoc ex merito laborantis, sed ex gratia et beneplacito conducentis. Item qui mane venerunt, cum non solum diutius, sed etiam fortius laborasse dicantur; minus tamen mercedis recepisse videntur cum qui undecima veniunt, vindemiando degustant, quod illi tantum ordinaverant, et quodammodo in labores eorum, ipsis illorum fruentes laboribus introeunt. Multi enim reges voluerunt videre quae nos videmus et non [Col. 0365C] viderunt; et audire quae audimus, et non audierunt. Gratias tibi, Domine Jesu, qui huic nos vindemiae, et hanc nobis vindemiam reservasti, omnia poma nova nobis proponens et vetera, faciens nobis convivium pinguium medullatorum, vindemiae pinguium, convivium vindemiae defaecatae. Cum ergo tot sint nobis in hoc tempore gratiae beneficia cumulata, quid sibi vult, quod Ecclesia more solito Gloria in excelsis Deo hoc tempore non decantat, cum haec ultima aetas prae caeteris omnibus majores Deo laudes offerre, et abundantius gloriam ipsius attollere teneatur? Sed attendendum, quod sicut dies qua paterfamilias in vineam exisse dicitur, diversis horis et diversis aetatibus corpus nostrae mortalitatis distinguitur; sic et Septuagesimae, Sexagesimae, [Col. 0365D] Quinquagesimae, et Quadragesimae distinctionibus variatur; et cum tempus Quadragesimae intra parasceven finiatur, Septuagesima usque ad Sabbatum in Albis protenditur, ubi geminum Alleluia decantatur; nihilque jam finita Septuagesima nisi Paschae restat octava, quae clausum Pascha nominatur, ut sicut exigente culpa octonarius in septenarium descendisse dicitur, sic operante gratia septenarius in octonarium redire videatur. Merito igitur Quadragesimae fini Gloria in excelsis et Alleluia reservantur, quando primum Pascha Sabbato sancto inchoatur, secundum cum laetitia exspectatur, et etiam in praesenti aliquando praegustatur. Quod ergo tertia, sexta, nonaque inter primam et undecimam horam signant, hoc inter initium e [Col. 0366A] finem Septuagesimae, Sexagesima, Quinquagesima, et Quadragesima designant: et quantum undecima clarior est et calidior quam prima, tantum finis Septuagesimae festivior et uberior, quam ipsius initium esse dignoscitur. Quod intuens Salomon in spiritu, et hunc Ecclesiae ordinatum progressum admirans, aiebat: Quae est ista quae progreditur, sicut aurora consurgens; pulchra ut luna, electa ut sol, terribilis ut castrorum acies ordinata? (Cant. VI.) Progreditur de Septuagesima ad Sexagesimam, unde quasi aurora consurgit ad Quinquagesimam. Ibi ut luna decorata eligitur, ut in Quadragesima soli assimiletur; tandemque sole clarior et candid or facta terribilis hostibus appareat, et ut castrorum acies contra eos ab angelis ordinetur. Et ut haec ad [Col. 0366B] morum aedificationem, salvo altiori mysterio, applicemus; illum Septuagesimam initiare dicamus, qui vitae praesentis mutabilitate, et humani status instabilitate admonitus, ad se tandem de regione dissimilitudinis rediens, peccatorum sordibus firmiter renuntiare proponit. Sed quia quicunque pie volunt vivere in Christo, persecutionem patiuntur; et qui ad servitutem Dei accedit, ad tentationem animam suam praeparare monetur, transeundum est ei ad sexagesimam laboris, ne diuturna quies vitiis alimenta ministret; et semen boni propositi simul exortae spinae voluptatum et deliciarum suffocent. Sic filii Israel primo in Aegypto luto et latere fatigati, tandem ad se redeuntes ex Aegypto exire disposuerunt. [Col. 0366C] Exeuntes autem insequentes Aegypties protinus persenserunt, qui et eos inter Magdali et maris angustias concluserunt. Verum illi diviso mari sicco illud vestigio transierunt, videntes submersos Aegyptios Quinquagesimam in littore festivis gaudiis celebrarunt.

Aegyptii sunt consueta et quasi in habitum versa peccata carnalia, quae volentes a se recedere importune insequi et retinere contendunt, et inter multas et magnas contradictionum angustias concludunt; quibus, si ex toto corde ad Deum clamaverint, mare eis Rubrum dividendo transmeabile facit. Mare enim Rubrum amaritudo est poenitentiae, et rubor confusionis, qui ex peccatorum confessione et insueta ciborum et vestium asperitate procedens, [Col. 0366D] noviter conversis importabilis et intransmeabilis primo videri solet. Sed cognoscit Dominus qui sunt ejus, et parvulos lactentes suos ultra quam ferre possint tentari non sinens, facit cum tentatione proventum, ut ea quae impedimento esse videbantur, pro muro incipiant esse a dextris et a sinistris. A dextris enim muniunt, cum in die bonorum non immemor est quis malorum quae sustinuit. A sinistris, cum in die malorum non immemor est bonorum quae gustavit. Sic sic mittens Deus misericordiam suam et veritatem suam, fluctuantem animam de medio catulorum leonum eripuit, deducens eam in nube diei, et in luce stellarum nocte: et eam per noctem in columna ignis, et per diem in columna nubis praecedens. Hunc maris Rubri transitum, et [Col. 0367A] talium persecutorum defectum desiderare videbatur Propheta, cum diceret: Vide humilitatem meam, et laborem meum; et dimitte universa delicta mea (Psal. XXIV) . Humilitatem, quam ex peccatorum recordatione, et laborem, quem ex satisfactionis dolore sustineo; delicta quae fugientem de Aegypto ad te, insequi non desistunt. Merito igitur sic liberata anima a servitute peccatorum, quasi ab Aegyptiorum jugo jam mari transmisso et inimicis capitalibus submersis, jam etiam ad carnales motus edomandos accingitur, et rebelles artus in servitutem redigere festinans, Quinquagesimam celebrando consummat. Sic igitur in Aegypto post multas Pharaonis contradictiones formato proposito a malo declinandi, et multiplicibus Aegypti plagis Septuagesimae mutabilitate [Col. 0367B] probata, Sexagesimaeque laborioso certamine peccatis actualibus finitis, sed et peccatorum motibus sensuum maceratione repressis, imo ipsis jam sensibus Quinquagesimae studiis edomitis, quid jam superest, nisi ut elongans homo effugiat et maneat in solitudine; ubi Quadragesimam cum filiis Israel faciens in planitie, cibo cum eisdem coelesti reficiatur; sive cum Moyse in monte ab omni prorsus humana sustentatione abstinens, tabulas divino inscriptas digito accipere mereatur?

Haec ad praesens, ni fallor, sufficere possunt, ad cognoscendum, in quo cum veteribus nova conveniant. Nunc vero in quibus ipsa inter se nova concinant, attendamus. Sic enim in testium productione, [Col. 0367C] non solum qui sint testes, sed et in quo conveniant testimonia ipsa, naturalis ratio edocet inquirendum, Ait igitur apostolorum eximius beatus Paulus: Nescitis quod hi qui in stadio currunt, omnes quidem currunt, sed unus accipit bravium? (I Cor. IX) . Sicut Dominus in Evangelio operarios vineae ad denarium, sic Apostolus currentes in stadio ad bravium, contendentes in agone ad coronam invitat. Fidelis sermo, et omni acceptione dignus. Primum est currere, secundum pugnare, tertium est vineam excolere. Prius exercendus est homo in stadio bonae actionis, secundo probandus in camino tribulationis, tandem componitur animus in renovatione interioris hominis; qui tanto amplius innovatur, quanto exterior de die in diem per praedicta exercitia corrumpitur. [Col. 0367D] Primo igitur curritur per obedientiam, secundo pugnatur per patientiam, tandem introducitur homo in cellam vinariam. Currentes autem tria solent impedire, pondus, casus, stadii longitudo, sive incertitudo. Si ergo juxta Apostolum sic currere quis cupit, ut comprehendat, exoneretur primo ab omni sollicitudine et amore inferiorum, ut sic exoneratus ad bravium possit festinare. Festinans autem toto studio praecipitium caveat, ut absque interpolatione cursum valeat continuare. Continuationis quoque usus instantia, aliquem sibi certum praefigat terminum, ne si in incertum currit, longitudine tandem lassatus careat perseverantia. Haec sunt, quae in obedientiae stadio cursitantibus maxime sunt necessaria, festinantia, instantia, perseverantia. Festinantia, [Col. 0368A] ne sint pigri; instantia, ne molles et dissoluti; perseverantia, ne irremunerati. Perseverantibus enim, non incipientibus praemium repromittitur, et omnis laus in fine claudi perhibetur. Pugnantibus simili modo tria necessaria esse solent: Ars qua se et ab hoste tueri, et hostem deludere sciant; virtus, per quam ictus adversarii fortiter sustinere, et ipsum fortius possint debilitare; sobrietas, ne gravati crapula aut ebrietate, cum ventum fuerit ad pugnam, risum potius moveant inimicis, quam triumphum de hoste reportent. Haec tria videtur Apostolus expressisse, ubi ait: Sobrii estote et vigilate, quia adversarius vester diabolus tanquam leo rugiens circuit quaerens quem devoret, cui resistite fortes in fide (I Petr. V) . Sciens adversarium nostrum [Col. 0368B] fortem esse, leonem nominavit. Leo enim fortissimus bestiarum, ad nullius pavebit occursum (Prov. XXX) ; sciens etiam esse callidum, asseruit circuire; sciens tandem malitiosum, ait velle nos devorare. Contra talem igitur armare nos et animare volens, fortes esse in fide docuit, ut fortis fortem valeat alligare. Vigilare etiam admonuit, ut callidi hostis versutias vigili solertia deprehendat, ut sic ars artem deludat. Tandem sobrios esse praecipit, ut, dum nos malitia ejus jejunos et inedia affectos invenit, non sit unde suam ingluviem de nobis satiare possit.

Attendendum est autem, et diligenter advertendum quod, cum haec, quae praediximus, currentibus [Col. 0368C] et pugnantibus constet esse necessaria, duo tantum nominavit Apostolus, dicens: Sic curro, non quasi in incertum; sic pugno, non quasi aerem verberans, sed castigo corpus meum (I Cor. IX) , etc., quoniam, etsi caetera desint, haec duo aliquando sufficere cognoscuntur. Videmus etiam pigros et minus instantes, sola perseverantia obtinere, minus etiam fortes et astutos sola abstinentia adversarium superare. Unde ait: Qui in agone contendit, ab omnibus se abstinet (ibid.) . Quod autem subjungit, patres nostros omnes sub nube fuisse, et caetera quae sequuntur, mittit nos ad vetera, ut probet per ea praefigurata nova, et nova rem esse veterum, sicut et vetera umbram fuisse novorum. Quod enim illis nubes fecit contra aestum, hoc nobis facit exercitium [Col. 0368D] bonorum operum contra carnalium ardorem desideriorum; et quod illis divisio maris, hoc nobis moderata probatio tribulationis: et, sicut per illa duo sub Moyse illi baptizati perhibentur, ita per haec nos sub spiritu timoris abluimur et emundamur, sicque corde mundo ad spiritualem escam comedendam, et spiritualem potum bibendum transimus, ministrante nobis petra Christo, secundum illud Prophetae: Cibavit eos ex adipe frumenti, et de petra melle saturavit eos (Psal. LXXX) . Christus enim Dei virtus et Dei sapientia capacioribus cibus est, quem qui edunt, adhuc esurient; minus capacibus potus, quem qui bibunt, adhuc sitient. Haec de Apostoli verbis sufficere posse videntur, nisi quia adhuc de bravio et corona aliquid restat dicendum. [Col. 0369A] Currentibus siquidem in stadio obedientiae per bonorum studium operum, pro bravio solet dari quaedam securitatis audacia, et bonae conscientiae jucunda confidentia, quae non est aliud, nisi unde gloriatur Apostolus, dicens: Gloria nostra haec est, testimonium conscientiae nostrae (II Cor. I) . Pugnantibus quoque in agone reposita est corona justitiae, quae est divinae laetitia consolationis; quam qui lugent, ad beatitudinem solent accipere, juxta illud Prophetae: Secundum multitudinem dolorum meorum, consolationes tuae laetificaverunt animam meam (Psalm. XCIII) . Et illud Apostoli: Sicut abundant passiones Christi in nobis, ita et per illum abundat consolatio nostra (II Cor. I) ; et multa alia in hunc modum. His de Apostoli lectione breviter [Col. 0369B] praelibatis, jam ad vineam evangelicam accedamus, et, juxta Apostoli consilium, instar boni agricolae de vineae nostrae fructu primi percipiamus. Pater siquidem familias quilibet justus et ad perfectionem tendens. Cujus familia sunt exterioris hominis sensus, et interioris affectus. Istis praesidere sic debet homo, sicut paterfamilias in domo, ut cum dixerit uni: Vade, vadat; et cum alii: Veni, veniat (Matth. VIII) . Hujus vinea est propria conscientia, quae tandiu inculta et sine fructu manet, quandiu neglecta et incomposita jacet. Hujus vineae vitis virtus est; cujus sunt palmites universae cujusque virtutis exsecutiones. Tales palmites velut quosdam botros sensus pariunt spirituales. Ipsi sunt, qui si [Col. 0369C] subtilis investigationis et studiosae retractationis torculari, mediante coclea districtae examinationis, fortiter fuerint expressi, elicitur vinum suavissimae affectionis, vinum quod laetificet cor hominis (Psal. CIII) , quod utres veteres disrumpat, et novos custodiat imbuendo. Tales fructus in libro Sapientiae exprimuntur, ubi dicitur: Ego quasi vitis fructificavi suavitatem odoris; et flores mei fructus honoris et honestatis (Eccli. XXIV) . Cum fructificasse se dicit odorem, qui nonnisi ex flore procedit, et flores fructus esse asserit, innuit nequaquam sine fructu esse, cujus jam vinea floruit; quantumque delectent fructus, si tantum flores solo odore reficiunt, ostendere intendit.

Attendendum sane, quanta sit vini suavitas in [Col. 0369D] gustando, si tanta est floris virtus in odorando, ut ad solam fragrantiam ejus quaeque venenata diffugiant. Non viles, non contemptibiles, non quales quales fructus ex tali vite colliguntur, qui honoris esse et honestatis asseruntur. Honoris, quia ex talibus ille honorificatur, cui soli honor et gloria (I Tim. I) ; a quo exeunt, omnia gratiarum, actionum et laudum praeconia reverti debent, ut iterum fluant. Merito, inquam, dator talium fructuum ex eis honoratur, per quem etiam qui recepit, honestatur. Non vera honestas est, quae Dei gratiae non imputatur; nec Dei digna laus est, quam honestas non comitatur. Illa enim transitoria est, ista adulatoria judicatur. In operibus autem sapientiae honestas esse legitur sine defectione (Sap. X) . Unde et labores [Col. 0370A] illius complesse dicitur, quem in laboribus legitur honestasse. Honestas igitur ad gratiam, honor refertur ad gloriam. Tales sunt fructuum hujus vitis effectus. Qui sint etiam ipsi fructus, subjungitur, ubi ait: Ego mater pulchrae dilectionis et timoris et agnitionis, et sanctae spei (Eccli. XXIV) . Dilectio et agnitio fructus sunt, timor et spes horum fructuum flores. Sicut enim dilectio custodia legum est, et finis praecepti charitas esse dicitur; sic initium sapientiae timor Domini (Psal. CX) perhibetur: et sicut fructus florem explodere, sic perfecta charitas timorem foras mittere consuevit; sic et agnitio spem. Quod enim videt quis, quid sperat? Si autem quod non videmus speramus, per patientiam exspectamus (Rom. VIII) . Per patientiam igitur quod non [Col. 0370B] videmus sperando exspectare, est per florem spei ad visionis fructum tendere. Vide, si non merito hi flores fructus dicuntur, cum sic floruisse jam quodammodo fructificasse videatur. Attende etiam quam recte fructus honoris et honestatis esse referuntur. Pulchra siquidem dilectio est, cum id solum amatur, quod amandum est, et taliter diligitur, qualiter diligendum est. Amon namque etsi Thamar sororem suam dilexit, quam debuit, non tamen dilexit, ut debuit. Vides ergo, ni fallor, quantam pulchra dilectio homini conferat honestatem, quantum Deo attribuat honorem, per quam et Deus super omnia diligitur, caetera propter Deum, aut in Deo tantummodo diliguntur. Tantum, fateor, delectabiles visi [Col. 0370C] sunt vitis hujus fructus, quod a proposito longe digressi sumus. Nunc igitur ad seriem lectionis Evangelicae revertamur.

Dicitur paterfamilias primo mane exiisse, cum scilicet ab activa vita, quasi de domo propria, et quasi de terra et de cognatione sua exiens quis ad contemplativam transferre se satagit: cui tunc primum mane illucescit, quando in principio vigiliarum suarum primo ei veritas clarius elucescit. Tunc quasi quidam operarii in vineam conducti mittuntur dolor et confessio. Hi primi in vinea conscientiae operantur; dolor evellendo et dissipando noxia, dicens: Quem fructum habui in quibus nunc erubesco? Aedificando etiam et plantando utilia, dicens: Usquequo piger dormio? Confessio autem [Col. 0370D] fodiendo et operando occulta; quoniam justus in principio sermonis accusator est sui. Dehinc circa horam tertiam, cum jam veritas plenius innotuerit, mittuntur zelus et circumspectio. Hi putare et stercorare noverunt, zelus superflua amputando; circumspectio tam naturae quam culpae vilitatem, velut quasdam sordes coram oculis statuendo. Circa sextam autem et nonam horam, cum jam sol in summo est, mittuntur ad propagandum et sepiendum meditatio et oratio. Illa enim mentem virtutes propagando dilatat; ista, ut propagata proficiant, ei qui solus incrementum dat, supplicando commendat. Circa undecimam tandem, cum jam carnalis concupiscentiae ardor tepescere coeperit, increpandi sunt et invitandi affectus et intellectus ad vindemiandum. [Col. 0371A] Isti siquidem in labores aliorum introeunt, et quod alii laborando odorant, degustando percipiunt; affectus fructum pulchrae dilectionis; intellectus autem fructum agnitionis. Alii siquidem arant, in spe et timore suam salutem operantur, et tantum flores decerpere, et ex eis suavitatem odoris haurire videntur. Isti jam in re constituti, sapientiae vino meracissimo debriantur. Unde et merito una hora fecisse dicuntur; quia in hujus centesimi fructus sapore suavi, vix quasi dimidia hora morari licet. Unde et a quodam eleganter dicitur: Tarda hora, et parva mora. Alii autem pondus diei sustinuisse dicuntur; quia ibi labor et afflictio spiritus, hic vero consummatio et finis laboris. Ad eumdem tamen gustum et ipsi licet sero perveniunt, cum [Col. 0371B] pro tanta dulcedine omnia interiora hominis Dominum benedicunt. Bene autem in vespera reddi dicitur, quod sero percipitur. De qua vespera legitur in Job: Si dormiero somno contemplationis, dicam, quando consurgam ad exercitium actionis: et rursus exspectabo vesperam (Job. VII) quietae contemplationis. Hic est fructus centesimus, ad quem post tricesimum et sexagesimum tandem sero pertingitur, qui merito denario comparatur. In denario enim imago regis exprimitur: ad quem per gratiam contemplationis reditur, cum imago et illa similitudo ad quam homo conditus est, per dilectionem et cognitionem in eo reparantur. Imago enim in agnitione veritatis, similitudo in amore [Col. 0371C] virtutis consistit. Procurator qui hunc denarium distribuit, spiritus discretionis est: qui quid cuique conveniat, et a quo quod meretur accipiat, subtiliter attendit. Hic cum multi sint vocati, paucos esse electos deprehendit (Matth. XX) ; quia, cum multa sint in praesenti necessaria, in futuro unum sufficere recognoscit. Hoc unum in vesperam diei differtur, et velut denarius in vinea laborantibus, seu bravium in stadio currentibus, vel corona in agone certantibus, usque ad finem Septuagesimae reservatur.

Explicito itaque officio intrantis Septuagesimae, jam ad subsequentis Sexagesimae officium accedamus. Quam, quia laborem doloremque tribulationum [Col. 0371D] et tentationum significare diximus, merito in initio ipsius psalmus proponitur, in quo quasi a somno Dominus excitatur; qui inter tot et tanta suorum flagella obdormisse videtur. Quae flagella multipliciter exprimuntur, cum eodem psalmo sic dicitur: Dedisti nos tanquam oves escarum, et in gentibus dispersisti nos. Vendidisti populum tuum sine pretio, posuisti nos opprobrium vicinis nostris, subsannationem et derisum his qui in circuitu nostro sunt. Posuisti nos in similitudinem gentibus, commotionem capitis in populis (Psal. XLIII) . Ubi dicitur, dedisti nos tanquam oves escarum, exprimitur carnis afflictio; oves enim escarum nonnisi ad mortem reservantur. Ubi ait, vendidisti populum tuum sine pretio, ipsius conditionis offuscationem ostendit: [Col. 0372A] quia, cum liber homo venditur, servituti addicitur. In eo autem quod subjungitur, posuisti nos opprobrium vicinis nostris, etc., ostendit se non solum damna personae, sed et famae detrimenta gravia pertulisse; et non solum tormentis, sed et contumeliis interrogatum esse. Merito tentatis psalmus iste proponitur, ut tot et tantarum tribulationum comparatione in suis tribulationibus tentatus se quisque consoletur: et ne quis apud se tacitus respondeat, merito illos talia pertulisse, qui semper rebelles et increduli perstiterunt; statim beatus Paulus apostolus inducitur, qui non solum illis, sed etiam omnibus plus laborasse, asseratur. Hic qualiter sexagesimae labores in seipso pertulerit, ostendere volens, sex nobis tribulationes [Col. 0372B] in sua non solum lectione, sed et tribulatione proponit, illud forsitan, ut in Job subtiliter attendens: In sex tribulationibus liberabo te et in septima non tanget te malum (Job. V) . Praeter senarii namque mysterium, secundum quod labori et tribulationi aptari solet, etiam sex tribulationum sunt species, quibus sancti in praesenti quotidie atteruntur. Prima est, quae irrogatur ab hoste, quam Apostolus exprimit, ubi ait: In carceribus, in plagis (II Cor. II) ; ubi etiam quinquies quadragenas una minus se a Judaeis accepisse, ter virgis caesum, semel lapidatum esse, testatur. Altera, quae infertur ab eventu fortunae, vel ut magis canonice dicamus a vitae hujus mutabilitate; quam subjungit [Col. 0372C] Apostolus, ubi ait: Ter naufragium feci, nocte et die in profundo maris fui. Periculis fluminum, periculis latronum, periculis ex genere, etc. (ibid.) . Alia quo seipsos sponte justi affligunt, quae ab Apostolo designatur, ubi ait: In laboribus et aerumnis, in jejuniis multis (ibid.) . Et quia non solum exterius crucem portant, per carnis afflictionem; sed etiam interius per mentis compassionem, subjungit: Praeterea quae extrinsecus sunt, instantia mea quotidiana, sollicitudo omnium Ecclesiarum. Quis infirmatur, et ego non infirmor? Quis scandalizatur, et ego non uror? (ibid.) Quarta, quam ingerit infirmitas naturae: quae signanter ostenditur in fame et siti, in frigore et nuditate, et in frequenti morte. Unde et ait: Quae infirmitatis meae sunt, gloriabor (ibid.) . [Col. 0372D] Quintam exhibet probatio castigationis divinae, quae praecipue per falsos fratres exerceri solet, sive per iniquos praelatos, quos ad corrigendum et probandum populum suum permittit Dominus aliquando regnare. Qui per Damasci praepositum signanter exprimuntur: ubi civitatem, ut innocentem Paulum comprehenderet, custodisse narratur. Sexta tandem est, quam molestissimam boni sustinent ex stimulo carnalis concupiscentiae; quae ideo forsitan ultima ponitur, ubi ait: Datus est mihi stimulus carnis meae angelus Satanae, qui me colaphizet (ibid.) ; quia novissime cum morte destruitur; et tunc primo fit sermo, qui scriptus est: Ubi est mors stimulus tuus? (Cor. XV.) His sex tribulationibus justi in praesenti purgantur, probantur, et [Col. 0373A] liberantur. Purgantur ad veniam, probantur ad gratiam, liberantur ad gloriam, ut gloriari merito possint, et dicere cum Propheta: Dirupisti vincula mea, tibi sacrificabo hostiam laudis (Psal. CXVI) , sperans et confidens quod in septima non tangat me malum tremendae damnationis. Quod autem in principio lectionis apostolicae dicitur: Sustinetis, si quis vos in servitutem redigit, si quis devorat, si quis accipit, si quis extollitur, si quis in faciem vos caedit (II Cor. XI) , si diligenter advertatur, illis quae in psalmo expressimus, consonare videtur. Jam ergo ad lectionem evangelicam accedentes, in quo etiam praedictis concinat, videamus.

Primo igitur attendendum est quod quando fit vox de firmamento, stare etiam ipsa cherubim [Col. 0373B] et alas suas submittere perhibentur (Ezech. I) . Duo cherubim sermonem propheticum et verbum apostolicum, quae praecesserunt, non immerito intelligimus, eo quod plenitudinem scientiae continere, et omnem humanam scientiam excedere videntur. Quod si ipsi apostoli et prophetae a voce divini tonitrui formidant, et facta voce super firmamentum, quod capitibus cherubim supereminet, alas conatuum suorum humiliter submittunt; quid agere debet humana infirmitas, ubi per seipsam loquitur veritas? Quid est enim aliud Dominum Jesum, Dei virtutem et Dei sapientiam, verbum suis discipulis explanare, quam vocem de firmamento dare? Firmamentum siquidem divinitas ejus est: Unde vox toties datur, quoties divina hominibus [Col. 0373C] propalantur. Ad hanc vocem stant cherubim, nec est ulterius quo procedant, quia et amicus sponsi stat, et gaudio gaudet propter vocem sponsi. Tacente autem sponso expandunt cherubim alas, et inquisitionum suarum scrutinia superextendentes deficiunt, scrutantes scrutinio, exclamantes cum Propheta: Memor fui Dei, et delectatus sum, et defecit spiritus meus (Psal. LXXVI) . Unde et a firmamento oculos demittentes, mutuis vultibus in propitiatorium respicere provocantur. Propitiatorium siquidem est assuetus humanae locutionis modus, quo Christus in Evangelio uti voluit, quo licet humanae infirmitati se contemperare, et condescendere videatur, sub ipso tamen in Evangelii arca secreta [Col. 0373D] coelestia recondere, et recondita servare comprobatur. Ibi enim sunt tabulae praeceptorum, ibi virga comminationum, ibi ini divinae sapientiae urna quasi quoddam manna est dulcedo promissionum. Quae tria Apostolus ad Hebraeos scribens eis noluit revelare, ne daret sanctum canibus, dicens: De quibus non est modo dicendum per singula (Hebr. IX) . Alio tamen tempore Romanis scribens, ea disserendo aperuit, ubi ait: Non enim erubesco Evangelium. Virtus enim Dei est in salutem omni credenti. Justitia enim Dei in eo revelatur ex fide in fidem. Revelatur etiam ira Dei in eo super omnem impietatem et injustitiam hominum, eorum qui veritatem Dei in injustitia detinent. Ira enim et indignatio, tribulatio et angustia in omnem animam hominis [Col. 0374A] operantis malum. Gloria autem et honor et pax omni operanti bonum (Rom. II) . Virtus ad praecepta refertur, in eo quod non modica virtus sit in eis exerceri, nec nisi divina virtute valeant adimpleri. Unde Propheta: In voluntate tua praestitisti decori meo virtutem. Avertisti faciem tuam a me, et factus sum conturbatus (Psal. XXX) . Justitia ad promissa secundum illud Apostoli: Cursum consummavi, fidem servavi: de reliquo reposita est mihi corona justitiae, etc. (II Tim. IV) . Revelatur etiam ira Dei de coelo, ubi non jam poena temporalis, sed aeterna damnatio intentatur, non jam dentem pro dente, oculum pro oculo, mortem corporis pro morte corporali, sed corpus et animam mittere in gehennam, Evangelium suis transgressoribus comminatur. Quod autem [Col. 0374B] ait justitiam revelari ex fide in fidem, ideo dictum videtur quia sicut fides praecedentium ex subsequentium exhibitione comprobatur, ita etiam ex perceptione praesentium munerum firma est exspectatio futurorum. Vel ex fide promittentis, in fidem credentis. Non enim est diffidentiae locus, ubi non tam verax quam veritas; nec tam potens quam omnipotens est, qui repromittit Deus. Quod autem haec quae praediximus, in doctrina Evangelica velut in quadam testimonii arca concludantur, ostendit Dominus apostolis, requirentibus quae esset haec parabola, dicens: Vobis datum est nosse mysterium regni Dei; caeteris autem in parabolis (Luc. VIII) . Ac si diceret: Vobis datum est propius ad arcam accedere, et Evangelii arcana cognoscere, et [Col. 0374C] velut in sancta sanctorum ingressum habere, caeteris a longe velamento interposito manentibus, et faciem vestri Moysi cornutam stupentibus, et prae fulgore nimio non valentibus sustinere.

Studeamus igitur et nos propius accedere, et quae dicuntur utilius intelligere, et intellecta in arca memoriae firmiter retinere. Ait ergo: Semen est verbum Dei (ibid.) . Quid enim aliud verbum Dei, sive comminando terreat, sive promittendo demulceat, intendit, nisi ut praecepta Dei, velut quoddam semen, homo per consensum recipiat, per diligentis studii attentionem retineat, per bonorum operum exsecutionem foveat, per contemptum mundi et compunctionem vigere contendat? Esto, [Col. 0374D] ait, consentiens adversario tuo, dum es cum illo in via (Matth. V) . Adversatur nobis verbum Dei, quandiu a nobis illud repellimus. Cum vero ei consentimus, velut terra semen recipimus. Sed cavendam est ne idem semen juxta viam cadat: via enim est cor, per quod indifferenter boni et mali transeunt cogitatus, quod nulla lege disciplinae constringitur, nulla timoris sepe clauditur, sed mala quadam libertate utens, vaga curiositate ubique circumfertur. Quod, quaeso, semen cor tale retinere potest, quod quasi quaedam strata a daemonibus conculcatum, eorum suggestionibus resistere non potest? Sed et si vaga curiositas studio lectionis et sui circumspectione fuerit superata, et semen verbi Dei firmiter retentum fuerit, nondum [Col. 0375A] tamen securum oportet esse agricolam; cum exstirpandae restent spinae deliciarum, et divitiarum sollicitudines; quae si subortae libere excreverint, semen retentum penitus suffocatur. Opponatur igitur carnis concupiscentiae, vigiliarum et jejuniorum maceratio: et velut quidam prophetae sarculus universas carnis tentationes exstirpet. Sed nec sic quidem adhuc quiescat agricola, cum adhuc supersit ei vitae superbia debellanda. Haec nisi contemptu mundi et cumpunctionis fuerit humiliatione depressa, terram cordis petrosam reddit et aridam; ut licet jam semen radicatum videatur, veniente tamen aestu tentationis sine mora siccetur. Haec sunt tres turmae, quas Chaldaei accedentibus ad Deum opponunt (Job. I) : et nisi et ipsi cum Jacob [Col. 0375B] tres quas praediximus turmas eis opposuerint (Gen. XXXII) , facile ab eis devincuntur. Qui autem inter tot tentationes divino fultus auxilio fortiter dimicaverit, fructum tandem centesimum de suo semine percipiet. Sed haec forte Quinquagesimae seu Quadragesimae, quae sequuntur, melius reservantur. Sexagesimae interim sexagesimae fructus sufficiat; et dum sibi turmae praedictae invicem adversantur, et modo istae, modo illae ab aliis separantur, tribulatio patientiam in homine operetur: per quam dum homo sibi dominari discit, id ipsum quod est, possidere incipit. Verum quia de arca testimonii aliqua breviter tetigimus, et ei evangelicam doctrinam comparandam diximus; ad relevandum praesentis sexagesimae taedium, quae de eadem supersunt [Col. 0375C] materia, suppleamus.

Lecto igitur Evangelio velut arca sanctificationis in medio constituta, quid restat, nisi ut sacerdos jam propius accedens desuper propitiatorio et medio duorum cherubim, ipsum sibi loquentem Dominum audiat; et accedens ad cor altum, etiam supra cherubim exaltatum Deum videat, sicque ipsis jam spirituum coelestium coetibus admistus, gratias Deo semper et ubique agere desiderans, unanimi cum eisdem voce concinat dicens: Sanctus, sanctus, sanctus Dominus Deus Sabaoth? etc. Non solum enim usque ad cherubim, sed omnem prorsus creaturam transcendere oportet eum qui ad Deum accedere festinat, ut et ipsum etiam Christum jam [Col. 0375D] non secundum carnem agnoscens, Deo adhaerendo non solum duo sint in carne una, sed unus cum eo spiritus efficiatur; non, inquam, duo dicendi sunt, sed una caro, ubi corpus Ecclesiae suo capiti connitur; ubi ima summis sociantur, terrena coelestibus junguntur. Quid hoc spectaculo jucundius? quid hoc pane suavius? quid tali refectione melius quaeritur? quid fructuosius invenitur? Bonum est hanc arcam, hoc altare, frequenti investigatione circuire; et hostiam vociferationis in eo immolando, cum Psalmista vociferando proclamare. Surge, Domine, in requiem tuam, tu et arca sanctificationis tuae (Psal. CXXXI) . Dicitur enim haec arca, arca sanctificationis, arca testimonii, arca testamenti, arca foederis: Foederis, propter reconciliationem; [Col. 0376A] testimonii, propter fidei incorruptionem; sanctificationis, propter munditiae puritatem. Dicitur autem haec arca ex omni parte auro circumtecta fuisse (Hebr. IX) , quia doctrina evangelica undique veritatis fulgore resplendet. Et licet quatuor angulis distincta inveniatur; tanta tamen concordiae unitas, et veritatis soliditas invenitur, ut non tam duo parietes in unum convenire, quam utraque unum fieri videantur. Quod si hos angulos libet diligentius explorare, possumus per duos parietes intelligere evangelicae censurae rigorem, et lenitatem dispensationis. Quae quomodo in unum angulum coeant, inspecto subtilius Evangelio, manifeste liquebit. Ait enim ex severitatis rigore: Facilius est camelum per foramen acus transire, [Col. 0376B] quam divitem intrare in regnum coelorum (Matth. XIX) . Alibi ex misericordiae dispensatione: Date eleemosynam, et ecce omnia munda sunt vobis (Luc. XI) : Et, Facite vobis amicos de mammona iniquitatis (Luc. XVI) . Sed et ex misericordiae lenitate, Dimittite, et dimittemini (Luc. VI) . Et hi quidem parietes a parte orientali et meridiana arcam muniunt. Cum enim oriri nobis Sol justitiae incipit, tunc omni sunt districtionis rigore praecepta evangelica observanda. Cum autem nos ad summam perfectionem provexerit, moderanda est actio, ut contemplatio dilatetur, et arcu jam contrito, et scuto armisque caeteris confractis, vacandum est jam et videndum quoniam suavis est Dominus. Nam qui minoratur actu, percipiet sapientiam (Eccli. XXXVIII) . Vides, ni fallor, [Col. 0376C] quomodo rigor et dispensatio in unius concordiae angulum indiscrete conveniant.

Cum igitur orientalem et meridianam plagam teneant decreta mandatorum, occidentalem et aquilonarem obtinent sancita sacramentorum. Quorum cum quaedam sint necessitatis, quaedam dignitatis, sive utilitatis: quaedam imponantur, quaedam suadeantur; quae necessitatis sunt, occidenti peccatorum obviant; quae autem utilitatis, diabolicis aquilonis flatibus opponuntur. Inde est quod versus aquilonem Evangelium legitur, ut inde voce divini tonitrui veritatis inimici formidantes diffugiant. Sed et isti duo parietes unam compagem efficiunt, cum ad salutem [Col. 0376D] humanam efficaciter sibi cooperentur, et unam Dei et hominum reconciliationem operentur. Quod autem quatuor angulos, et in quatuor angulis quatuor annulos arca habuisse describitur, compendii gratia, et ad vitandum fastidium lectoris studio distinguendum relinquo. Illud tamen praetereundum non est, quod sicut in angulis concors designatur unio, ita in annulis consummata perfectio. Sicut enim annulus rotundus est, et unum medium punctum aequaliter circumfertur; sic evangelicae doctrinae perfectio nusquam ab unius et simplicis veritatis definitione longius evagatur. Habet igitur in iis quae varie dicere videtur summam concordiam; habet in iis quae praecipit, perfectionis summam. Non sic lex Moysi, quae neminem ad perfectum adduxit, [Col. 0377A] et cujus munera et hostiae non potuerunt juxta conscientiam perfectum facere servientem. Evangelica vero sacramenta perfecte sanant, et praecepta perfecte justificant. Ut enim caetera omittam, dicitur de sacramento baptismatis: Qui crediderit et baptizatus fuerit, salvus erit (Marc. XVI) . Dicitur etiam de praeceptis: Vos amici mei estis, si feceritis quae ego praecipio vobis (Joan. XV) . Et forte annuli ideo quatuor esse dicuntur; quia utrique homini, exteriori scilicet et interiori, sacramenta perfectam salutem, et praecepta perfectam afferunt justificationem. Sunt autem in annulis duo vectes, quibus vel ad ima deponitur, vel ad summa levatur. Hi sunt devotio et discretio; quorum specialiter devotio ad sacramenta, discretio respicit ad praecepta. Hos [Col. 0377B] vectes infra hos annulos concludi volebat Apostolus, cum diceret: Pax Dei quae exsuperat omnem sensum, custodiat corda vestra et intelligentias vestras (Philip. IV) . Quasi diceret: Pax reconciliationis Dei et hominum quam sacramenta et praecepta evangelica operantur; quae sua perfectione exsuperat omnem angelicum et humanum sensum, ita ut hujus quasi annuli finis creaturae sensu comprehendi non possit, concludat tamen et custodiat corda et intelligentiam vestram, ut corda ad devotionem, intelligentiam referas ad discretionem. Hi vectes se invicem juvant, quia et ex discretionis intelligentia crescit devotio, et ex devotionis dilatatione proficit intelligentia. His etiam seu deponitur, seu elevatur arca; quia cum ista inferioribus [Col. 0377C] implicantur, quodammodo animalia stare et rotae pariter super terram videntur. Cum autem ad superiora desideranda per devotionem, seu investiganda per discretionem animalia elevantur, elevantur pariter et rotae evangelicae sapientiae; quae pro rotunditate suae perfectionis, sive pro agilitate suae subtilitatis rotae non immerito comparatur. Vides quomodo vetera veteribus concinunt, et nova nihilominus praenuntiare probantur, ut merito nova et vetera dilecto reservata dicantur. Quod autem annuli in Moyse (Exod. XXV) , hoc rotae in Ezechiele (Ezech. I) ; quod in hoc animalia, in illo vectes praefigurant. Quod vero et haec et illa, hoc nobis Evangelii gratia repraesentat.

[Col. 0377D] Quod in arca quatuor anguli, hoc in rota quatuor facies, hoc in Evangelio quatuor, quas praediximus, signant distinctiones. Circa hanc arcam quatuor turmae castra metabantur; et prima turma ad orientem, secunda ad meridiem, tertia ad occidentem, quarta ad aquilonem erat (Num. II) . Nec elevabatur arca, donec turma orientalis et meridiana proficiscerentur. Tunc elevata et procedente arca, proficiscebantur et aliae. Quid sibi volunt ista, nisi quod etiam videmus hodie in Ecclesia actitari? Primo accedens sacerdos ad altare, vertit se ad orientem; quasi invitaturus illam, quae in oriente est; ut quae retro sunt oblita, in anteriora se extendat. Dehinc vertit se ad meridiem, ut et turmam meridianam provocet ad surgendum. Tunc elevata jam [Col. 0378A] arca convertit se ad occidentem, et occidentalem turmam officiose salutans admonet, ut sequatur, dicens: Oremus. Et ne pigri forte, ut assolet, inveniantur; iterum lecto evangelio velut arca jam longius procedente, eadem repetit iterando. Dehinc ad aquilonem se vertens, aquilonarem turmam magis silentio suo, quam clangoribus invitat ad sequendum. Quae omnia diligentius investigata, non modicum praestant suavitatis saporem. Oritur siquidem nobis sol, quoties veritatis fulgor cordis nostri oculis coeperit irradiare. In tali oriente commoratur turma spiritualium desideriorum. Meridies est, ubi praedictus sol ad altiora conscendens vehementer incaluerit. Et ibi turma est spiritualium gaudiorum. His duabus turmis praecedentibus, et affectionibus [Col. 0378B] spei et gaudii jam in anteriora extentis, nihil amplius restat, nisi ut exsurgat jam Deus in requiem suam, cum arca sanctificationis suae. Tunc enim exsurgit, cum ad superiora nos elevat, et arcana evangelicae sapientiae nobis revelat, introducens nos in cubiculum suum, non jam in specie peregrini per viam nobis Scripturas interpretans, sed revelatis oculis infra domum conscientiae per fractionem panis se nobis manifestans. Sic elevata arca, doloris affectiones velut quaedam occidentalis turma subsequantur; et easdem affectiones timoris velut aquilonaris turma comitentur; ut jam de praeteritis nil libeat, nisi ut ante commissa defleantur, et ex praeteri orum recordatione etiam futura timeantur. Hic autem timor potius tacita inspectione, quam clamosis [Col. 0378C] vocibus in anima excitatur. Vel si magis placet, in oriente dicantur esse constantes in virtute, in meridie perfecti in charitate; ad quos se sacerdos primo convertere debet, ut tam eorum exemplis provocetur, quam orationibus fulciatur. Post istos arca elevatur, cum spiritualibus spiritualia comparantur. Sed etsi in consideratione istorum mente excedat Deo, necesse est tamen ut et minoribus sobrius fiat, ut postquam dies verbum eructavit, etiam ad illos qui in occidente sunt se convertens, velut nox nocti indicet scientiam. In occidente autem sunt, qui volentes alicui serviunt peccato; in aquilone, qui licet nolentes, adhuc tamen vincuntur a peccato. Hi a longe sequantur arcam, nec praecedentibus se immiscere praesumant, donec ipsius [Col. 0378D] sacerdotis precibus et sacramenti virtute liberati a peccato, servi autem facti Deo, Christo incorporari mereantur; habentes fructum suum in sanctificationem, finem vero vitam aeternam. Et pro talibus tacite cum quadam timoris reverentia et verecundiae rubore a suo mediatore Deus exorandus est; qui per prophetam loquens, siluisse, et patientem fuisse, et tales sustinendo laborasse se, asserit. His omnibus velut quibusdam praeparatoriis consummatis, sacerdos jam bonis actionibus velut quibusdam justitiae indumentis, et rationabilibus speculationibus velut quibusdam auri et gemmarum splendoribus adornatus, cum Petro et Jacobo et Joanne in montem excelsum, et seorsum a turbis [Col. 0379A] inferiorum cogitationum constitutum Christum ducem sequatur (Matth. XVII) ; ut quem cum Moyse et Elia loquentem audivit, transfiguratum jam videat, et prae faciei ejus fulgore et vestium candore stupefactus, ab omni humana elatione corruat, sicque in nubem inductus, et Patris vocem audiens, tacite potius et reverenter ineffabilia verba apud se conservare, et in corde suo conferre, quam aliis referre studeat. Attende Scripturarum pulcherrimam connexionem, et totius suavitatis mirabilem earumdem concentum. Quod enim per arcam inter duo cherubim, in Veteri Testamento significari diximus, hoc per Evangelium inter Psalmistam et Apostolum: hoc etiam per Christum inter Moysen et Eliam, in Novo Testamento monstratur. Et quod in tabernaculo [Col. 0379B] veteri nubes arcam operiens, hoc in Ecclesia fumus incensi altare circumvolvens, hoc et in anima perfecta nubes lucida obumbrando designant. Si tamen juxta religionis et sanctitatis incrementa velis inter has nubes distinguere; adverte, primam fuisse caliginosam, secundam odoriferam, tertiam lucidam esse. In Veteri igitur Testamento nubes ignorantiae populo illi caeco occultabat veritatem. Unde etiam nisi quando recedebat nubes, non procedebat arca, quia tantum caeremoniarum crescebat religio, quantum Moysi a Deo, et per Moysen populo ministrabatur. In Ecclesia autem vapor nebulae de thure consurgere consuevit, qui praesentes suo assolet odore refovere. Quem fumum praevidens Propheta ait: Et domus repleta est fumo (Isa. VI) . [Col. 0379C] Quid aliud hunc fumum dixerimus, nisi cujusdam bonae spei vaporem, per quam velut in odore unguentorum homines ad Ecclesiam pertrahuntur? Quidam enim spe veniae impetrandae ad Ecclesiam accedunt, et hi bona spe refoventur; quidam spe obtinendae gratiae, et hi sanctae spei participes fiunt; quidam ad promerendam aeternam gloriam, et hi beatae spei exspectatione laetantur. Et ideo forsitan in missa tribus vicibus incensum exhibetur, quia et spem bonam afferunt incipientes, sanctam proficientes, perfecti beatam. Et quantumcunque varia sunt sperantium vota, tamen omnia sacerdos, quasi intra unum vasculum in memoriam humanitatis Christi colligit: facta ejus et dicta velut quosdam [Col. 0379D] carbones in ipso vasculo recondens, et in ipsis suam suorumque totam spem constituens, dicit cum Propheta Domino: Introibo in potentias Domini; Domine, memorabor justitiae tuae solius (Psal. LXX) . Quid est intrantem solius justitiae Dei memorari, nisi in ipso suo introitu ad altare memoriam Christi operum, velut quoddam thuribulum aureum in manu discretionis apprehendere, et per ipsum se et suos Deo Patri commendare? Tandem nubes spei transit in nubem rei; nubes fumosa in nubem lucidam, quae non tam obnubilat quam obumbrat; obnubilat tamen in humana, illuminat ad divina, obumbrat contra adversa. Quae est haec nubes, nisi divina speculatio, et quaedam divinae praesentiae non jam in spe, sed in re ipsa fruitio? Quae tandiu recte nubes [Col. 0380A] vocatur, quandiu non sicut est, sed per speculum et aenigma sentitur. Licet enim Christus intra domum in fractione panis agnoscatur a discipulis, et in monte coram eis transfiguretur; quamvis etiam facies ejus sicut sol appareat, tamen non sicut est cernitur, qui incomparabiliter solis candorem excedit, velut qui candor est lucis aeternae, et emanatio quaedam claritatis omnipotentis Dei sincera, et ideo nihil inquinatum incurrit in illam. His breviter occasione Sexagesimae perstrictis, jam ad Quinquagesimae cantica accedamus, quae sic incipiunt.