203

[CANT. I.] Osculetur me osculo oris sui. Hic primo quaerendum occurrit: Cum in hoc dramate quatuor velut personae alloquentes invicem inducantur, Sponsus et sodales Sponsi, Sponsa et quae secum adolescentulae comitantur, cur in principio Sponsa festinatior prosilit ad loquendum, cum Sponso digniori videatur id esse muneris concedendum. Verum per hoc innuitur quia virgo ignorantia non caligat, sed erudito spiritu verba prophetarum praecedentium [Col. 0188D] investigat; et sicut tam Salomonem quam caeteros constat futura praenovisse, sic istam quae de ipsa praedicta fuerant, cognovisse. Novit igitur quia multifariam multisque modis olim Deus in prophetis fuerat praelocutus (Hebr. I) , et 106 quidquid conciliandis nuptiis erat necessarium prosecutus, qui a diebus Moysi et longe supra, multis rerum figuris et verborum aenigmatibus praesignaverat hoc futurum, videlicet in sinum virginis nuptiarum gratia se venturum; vult autem virgo cuncta praesignantia [Col. 0189A] jam silere, figuras et aenigmata locum, ut antea, non habere; eum qui promittitur suam tandem praesentiam exhibere, nec ab ejus aspectu exspectantis desiderium diutius cohibere. Quia, inquit, amori tenero non sufficiunt promissiva, sed ingravescit languor si differantur justo amplius completiva; cum ad obtinendum quod diligo nec debeam, nec praevaleam inferre coactiva, offerre dignum arbitror verba simpliciter praecativa. Osculetur me osculo oris sui. Novi scripturis referentibus, ait, ad Abraham olim dici, quod gentes laetarentur se in illius semine benedici (Gen. XII) ; et hoc dignum fide in Isaac ejus filio non haberi (Gen. XXI, XXII) , sed opportuno tempore, in meo efficacius adimpleri. Isaac quoque patre genitus jam senili, promptus, obediens paratus [Col. 0189B] ad victimam aetate puerili; quid nisi meum istud gaudium designavit, quod mihi Deus meus, antequam fierem, assignavit? Mundo autem senescente doleo quod ille quem desidero, propius non accedit, quod missuro mittendus citius non obedit, quod amanti et optanti meum mihi gaudium non confertur, quod eo magis appeto, quo ei, qui obtinet, non aufertur. Novi Jacob dormiturum non pulvinar capiti subdidisse, sed lapide supposito longe suavis obdormisse (Gen. XXVIII) , in quo non mihi dubium quin ille figuraliter praesignetur, qui dato mihi osculo, de monte sine manibus abscindetur. In Juda Liae filio quem pater senior a fratribus vult laudari (Gen. XLIX) , a quo satis certum est tam genere, quam nomine Judaeos derivari; alius quis illo signari mihi [Col. 0189C] convenientius non videtur, quam qui Deum Patrem esse coeli, et terrae Dominum confitetur (Luc. X) . Novi Joseph cujus gratior invenitur suis fratribus mors quam vita (Gen. XXXVII) , ex quo factus somniator, indutus est tunica polimita (Gen. XXXIX) , cujus castitas legitur impudentis dominae minis vel blanditiis lacessita, sed objectos laqueos mente juvenis transilit expedita. Ille est, ut video, qui dato mihi osculo, veste nova et virtutibus varia vestietur, et procedens Sponsus e thalamo plures invidos patietur; qui praesentis vitae malitiam, ut impudicam fugiet meretricem, habens summae castitatis, et castae bonitatis munditiam assistricem. Ille est cui rerum Domino genu flexo caeteri se curvabunt, quem stellae, sol et luna, quem reges et [Col. 0189D] principes adorabunt; qui Aegyptum morte magis quam fame laborantem mira prudentia sustentabit (Gen. XLI) , et cunctis digne petentibus vitalem alimoniam ministrabit. Quid Moysen, Aaron, Josue, quid judicum retexam ordinem, quid David, quid reges caeteros, quid prophetarum singulos nominem, in quorum catalogo nullus penitus adnotatur, qui non verbo seu facto eum, quem desidero, praeloquatur? Verum, quia omnes istos velut quosdam praecones et tympanistrios ante misit, in quorum praeludiis necdum suam praesentiam dedit sed promisit; eorum praeconia jam morae impatiens non accepto, omnia pendo vili, eo praesentialiter non recepto. Eum quidem venturum illis promittentibus mea intelligentia [Col. 0190A] jam percepit, sed venturi tantus amor meum exspectantis desiderium intercepit, ut quidquid promissivum intellectui vel memoriae jam subrepit, ut tubas et tibias, sistra et psalteria, et quidquid ad januam foris strepit, jam quasi fastidiam, dum illum solummodo ad medium volo duci, et in meum thalamum suavius et operosius introduci. Qui ergo venturus est, moram diutius non protendat, meum exspectantis desiderium dilatione intolerabili non suspendat, sed promissus ab antiquo tandem in vellere ros descendat, nec salutet de longinquo, sed optanti propius se ostendat (Judic. VI) . Volo enim ut in sinu Patris se diutius non abscondat, ut exinde aures meas verbosa nuntiorum frequentia non obtundat, sed diu sufferentem nec sufferre diutius [Col. 0190B] praevalentem, ampliore gratia me perfundat, et illapsu plenario totus meo gremio se infundat. Ad quid enim prodest suspensum animum tantis promissionibus deliniri, et effectu prorsus nullo, quod promittitur experiri, cum potius languor ducat ad exitum, si semper sanitas absentetur, et dilectus diligenti non tandem grato commercio praesentetur? Osculetur igitur me osculo oris sui. Motus ille hujus aestu et desiderio postulantis, licet non statim expleat impatientem animum praestolantis; adhuc addit virgini nuntium mittere gratiorem, qui privato alloquio narret Dominum propiorem. Cum autem in multis praecedentium multa fuerit sanctitudo, in hoc multa inventa est tam re quam nomine fortitudo, qui narrans praesto esse defensorem fortissimum Israelis, [Col. 0190C] digne censeri meruit specialiter nomine Gabrielis. Qui missus ad virginem, mittentis excellentiae non oblitus, non stat foris ad januam ut servilibus vinculis praepeditus; sed majore fiducia interioris thalami quoddam vestibulum est ingressus, quis, quare veniat, tam verbo quam facie jam professus. «Ave, inquit, gratia plena (Luc. I) .» Miratur angelus sibi quoque secretum virginis inaccessum, diligenter percipiens nisi suo soli Domino non concessum: gaudetque invenire locum thalami tam serenum, ut soli patens Deo, omnem respuat alienum. 107 Ave, inquit, virgo prae cunctis virginibus digne laeta, dignis muneribus totius gratiae jam repleta: ad quam meus et omnium Dominus me praemisit, imo tecum jam eum esse video [Col. 0190D] qui me misit. «Ave, inquit, gratia plena, Dominus tecum.» Putabam mittentis imperio praenuntium me venire, sed imperator nuntium mihi visus est praevenire: forte quia virginem solam prior voluit invenire, ne viderer sine ipso ipsam rudem et timidam convenire. Aestimo quod angelus quem missum Dominus jam praevenit, in foro vel platea, in tumultu et chorea praedictam virginem non invenit; non fuso, acu, pectine, lana, lino, non eam denique detentam reperit servili opere, non textrino, sed vacantem otio, vel magis negotio spiritali, scripturis inhaerentem intellectu vel affectu sancto penitus, non carnali. Reveretur igitur ipse quoque angelus sic inventam, remotis arbitris divino [Col. 0191A] studio sic intentam, et admirans robustam non annorum, sed profectuum juventutem, mandatam virgini multa cum reverentia dat salutem. «Ave, inquit, gratia plena, Dominus tecum, benedicta tu in mulieribus (Luc. I) .» Tu, inquit, tam honesto, tam modesto, sive otio, sive negotio sic addicta, asseri digne debes in cunctis vel prae cunctis mulieribus benedicta: et te plenam gratia tanta benedictio prosequetur, ut nec prima similis, nec sequens altera coaequetur. «Quae cum audisset, inquit, turbata est in sermone ejus, et cogitabat qualis esset ista salutatio (ibid.) .» Videns virgo insolitam viri speciem, expavescit, et audiens novum quiddam, turbata nihilominus exhorrescit, quia et spiritali ejus otio non est vir solitus interesse, et nondum [Col. 0191B] perceperat se tanta excellentia dignam esse. Volvit igitur et revolvit hujusmodi salutatio quid portendat, quid assistens angelus, vel immittens Dominus quid intendat, cum necdum manifeste secretum mysterii comprehendat, et dignum videatur pavere virginem in omnibus, ne offendat. Et ait angelus: «Ne timeas, Maria, invenisti enim gratiam apud Deum (ibid.) .» Non turbet, inquit, timor subitus animum puellarem, quoniam apud Deum invenisti gratiam salutarem; sanctum cujus propositum, et in te beneplacitum corde pavido ne refutes, cum ille tibi Dominus, quas ego defero nuntius, det salutes. Et adjungit: «Ecce concipies in utero, et paries filium, et vocabis nomen ejus Jesum (ibid.) .» In tuo, inquit, utero miras Dei Filius nuptias celebrabit, et [Col. 0191C] ipse tuus uterus eumdum Sponsum hominem generabit, quem tu vocabis Jesum, suae merito bonitatis; ipse enim populum suum salvum faciet a peccatis. Et ait Maria: «Quomodo fiet istud, quoniam virum non cognosco?» (ibid.) Cum ego, ait, decreverim me carnali conjugio non nupturam, et tu vere astruas me in proximo filium parituram: pace tua dixerim, modum sine dubio volo scire, quo possit competenter istud, velut inconveniens, convenire. Hoc profecto mirabile futurum scribente legeram Isaia, sed nec ille, nec alius hoc futurum dixerat in Maria; et quia calceamentum hoc perplexa corrigia videtur obvolutum; tu, cui forte datum est, volo mihi facias absolutum. Et respondens [Col. 0191D] angelus dixit ei: «Spiritus sanctus superveniet in te, et virtus Altissimi obumbrabit tibi (ibid.) .» Scias, inquit, nullum te virilis copulae commercium experturam, sed operante sancto Spiritu possibiliter quidem, sed ineffabiliter concepturam, quia ille quidquid indecens vel dicitur, vel sentitur, a te penitus removebit, et omnem turpitudinis aestum se interposito, velut quodam umbraculo, prohibebit. Et cum hanc genituram Spiritus Dei sancte et mirabiliter operetur, sanctum erit procul dubio quod nascetur; et ex Deo, non alius quam Dei Filius orietur, cum in te Deus homo personaliter adunetur. Et ait Maria: «Ecce ancilla Domini, fiat mihi secundum verbum tuum (ibid.) .» Audito modo quo mirabilis possit fieri genitura, quo nascatur Deus ex [Col. 0192A] virgine nullum viri commercium cognitura: parata est Domino virgo humilis obedire, et quod sanctum intelligit, jam sperat et diligit citius evenire. Quia, inquit, Dominus est quem praedicas, et ancillam Domini me cognosco, impleri verbum tuum, et secundum illud mihi fieri jam deposco: gaudens quod immeritam bonus ille et misericors non despexit, sed clemens et altissimus, abjectam et humilem me respexit. Peracto itaque ministerio quod tu fideliter explevisti, et fide satis certa intellecto mysterio quod dixisti: suspensam magis et velut inquietam haec tua praenuntiatio me dimisit, nec mihi quidquam satis est, si non praesentem eum sentiam qui te misit. Ipse igitur pro se ipso alium jam non mittat, et animo festinanti ventura nuntius non promittat, [Col. 0192B] sed potius ipse mihi opportuno jam tempore praesentetur, ipse praesentem praesens praesentialiter osculetur. Osculetur me, inquam, osculo oris sui. Fiat, inquam, in me non labiis, sed duabus naturis convenientibus haec junctura, ut unius personae utraque mirabiliter sit natura; et quas eatenus longe fecit ab invicem tam culpa quam diversitas naturalis, jam firma pace foederet indivisa unitas personalis. Intelligo enim quod in meum uterum plenitudo veniet deitatis, illaesum custodiens meum virgineae sigillum castitatis: et in hoc thalamo ipse Dei Filius suavi osculo nuptiarum, in unitate personae junget duo disparia naturarum. Fiet quidem Deus homo, naturae suae excellentiam 108 non contaminans, non consumens, sed naturam hominis potenter purificans [Col. 0192C] et assumens; assumensque assumpto mirabile et incomparabile dabit munus, ut scilicet assumptus et assumens conjunctione mirifica fiat unus. Unus, inquam, non vel Deus tantum, vel tantum homo, sed unus Deus homo; unus Christus. Non sic quidem ut Dei substantia confundatur, sed in Deum humanitas assumatur. Haec assumptio, haec junctura qua Deus sibi voluit hominem personaliter counire, et naturam cum natura foedus pacis in utero virginis ferire vel unire, honesto vocabulo in praesenti osculum appellatur, quia inter discordantes reversa pax osculo confirmatur. Vult igitur virgo ut in suo utero Dei et hominis concordia reparetur, reparata concordia inconvulso foedere roboretur, quatenus qui Deus et Filius erat non nisi Dei Patris, [Col. 0192D] novo et miro genere sponsus et filius fiat matris. Sponsus fiat, virginem sibi jungens quodam foedere conjugali, in ejus pausans thalamo pace facta osculo nuptiali; in ea, vel per eam generans spiritales filios efficacia spiritali, ut tam ille, quam illa gaudeat fructu et sobole filiali. Filius fiat, carnem in illius utero sumens veram, integram tamen servans prorsus virginem et sinceram; et in ea consecrans sanctos quosque Deus, Dei filios et haeredes, et ex ea natus homo, suos faciens cohaeredes. Ad beneficium autem istud, antiquum quidem promissionibus, re modernum, gaudet virgo et exsultat, et manere postulat in aeternum; et attendens eo bono malum tam sequens posse destrui quam veternum, [Col. 0193A] vult ut dato sibi osculo pactum illi feriat sempiternum. Videt enim quia ille ducit prorsus inconveniens et indignum, si non sit pax inconcussa, cum quis dederit pacis signum: et ob hoc illum illo quasi ligamine vult involvi, quod semel confirmatum nec debeat, nec valeat ultra solvi.

Osculetur me osculo oris sui. Os Domini, sanctus quisque dicitur vel propheta, per quem suos hominibus cogitatus explicat et secreta: per quem nobis et revelat praeterita, et futura praedicit, bona jubet suavius, mala severius interdicit. Os Domini constat olim Moysen exstitisse, cui videtur Deus tantam gratiam praestitisse, ut hujus secreti longe ante conscius [Col. 0193B] haberetur, et illud postfuturum ut fidelis nuntius loqueretur. «Prophetam, inquit, suscitabit Deus de fratribus vestris similem mei; ipsum audietis (Deut. XVIII) .» Os Domini David fuisse a nullo fidelium dubitatur, qui spiritu prophetali praecognitum hoc mysterium veneratur; et ne forte, quod praevidet, invidere caeteris videatur, assumpto psalterio, laudes ei et Cantica modulatur. «Ipse, inquit, tanquam Sponsus procedens de thalamo suo, exsultavit ut gigas (Psal. XVIII) .» Ut Isaiae verbum digna reverentia commendetur, et non propter loquentem sermo contemptibilis judicetur; ad populum durae cervicis loquens, qui ad fidem facile non movetur, ut eos alliciat vel forte perterreat, os Domini nonnunquam se fatetur. «Os, inquit, Domini [Col. 0193C] locutum est haec (Isa. I) ;» sicut autem os Domini se esse perhibet Isaias, sic et debet credi, et dici potest nihilominus Jeremias, qui partum virginis docente sunt Spiritu praelocuti, et ventura mysteria verbo praenuntio prosecuti. Isaias: «Ecce, inquit, virgo concipiet et pariet filium, et vocabitis nomen ejus Emmanuel (Isa. VII) .» Jeremias: «Faciet, inquit, Dominus novum super terram, et femina circumdabit virum (Jer. XXXI) .» Denique os Domini ipse angelus Gabriel invenitur, a quo virgo jam adulta et nubilis super tanto mysterio praesentialiter convenitur, quam ne suspensam reddat caligo vel modica nesciendi, ille et eam parituram, et modum explicat pariendi. Unde virgo satis certa, jam os Domini diutius non audire, sed amore [Col. 0193D] aestuans, oris osculum vult sentire, ut scilicet adventu Sponsi gratifico, firma pace, irremota praesentia foveatur, juxta quod a propheta vel angelo, tanquam ore Domini nuntiatur. «Fiat mihi, ait, secundum verbum tuum (Luc. I) .» Fiat, ut me benedictam in mulieribus reddat gratiae plenitudo; ornet meum thalamum advenientis sponsi regia pulchritudo; meum fecundet uterum sola Spiritus sanctitudo; meus ille sit Filius Dei, salus, justitia, sapientia, fortitudo. Hoc osculo sponsus ille ad me benevolus se inclinet, hoc in sinu pacifico, in amplexu gratifico sponsam matrem Virginem me reclinet: hoc me deliniat, me reficiat, me serenet, hoc me sibi vendicans a cunctis obviantibus alienet. Hoc [Col. 0194A] autem fiat secundum verbum tuum, quod non tuo, sed ore Domini protulisti, dum tu non os tuum, sed os Domini potius exstitisti, quia nec tuus Angelus, tuus praeco, tuus nuntius reputaris, sed ejus qui per te mihi loquitur, te suum prorsus efficit, ut loquaris. Propter quod non tibi dico: Osculare me osculo oris tui, sed de illo potius: Osculetur me, inquam, osculo oris sui, ut suo tandem osculo dignetur me beare, quod tibi ori ejus concessum est verbo nuntio praedicare.

Osculetur me osculo oris sui. Audiens Virgo quod desponsata Dei Filio, Deum et hominem parturiret, et in concipiendo prorsus virum servato proposito non sentiret, sed in eam efficaci potentia sanctus [Col. 0194B] obumbrans Spiritus adveniret, certa fide, spe robusta, fervens Spiritu vel amore, auditu quidem gaudet, sed gaudere vult plenius effectu gratiore. Illum igitur spiritum tantae gratiae, tantae pacis, tam suavem, tam benignum, potentiae tam mirabiliter efficacis; qui carnis injurias procul arcens, propositum roborat castitatis, qui dat fecunditatem, salvans virgineae sigillum honestatis; illum, inquam, Spiritum optat virgo plenius sibi dari, eo velut osculo promissa sibi munera confirmari. Cesset, inquit, vox angeli qui tanta beneficia mihi respondet, et accedat propius ipse Dei Filius qui sibi uni virginem me despondet: me tangat ore suo, cujus tactus multa gratia me perfundet, suo dignetur osculo, suo spiritu me fecundet. In osculo [Col. 0194C] quidem oris non fit sola exterior junctura labiorum, sed etiam percipitur, et sentitur quaedam exhalatio internorum, quae si munda et referta fuerint sapore dulcorato, suavem quasi spiritum infundit osculans osculato. Quia ergo velut de corde et ore Filii Spiritus eructatur (sicut enim de Patre sic et de Filio procedere Spiritus praedicatur) mundius et dulcius quo secreto nullum esse veraciter existimatur: recte a Sponso, hoc est Dei Filio virgo postulat osculari, ut internum gustet bonum, attracto et percepto Spiritu salutari. Opto, inquit, ut veniat et assistat propius, in quem credidi, quem amavi, ut ille sponsus meo admissus familiariter in conclavi, purificet, magnificet, laetificet osculo me suavi: non ut tanquam labiorum extraria, ut [Col. 0194D] assolet, fiat conjunctio, sed Spiritus oris ejus grata mihi et suavis quaedam infusio. Denique postquam de limo terrae primum Deus hominem figuravit, vitae spiraculum, ut legitur, in ejus faciem inspiravit (Gen. II) , et sicut Dei tanquam manibus factus intelligitur vel plasmatus, sic flatu oris ejus ad vivendum temporaliter animatus. Longe infra Elisaeus cum vellet mortuum suscitare, inclinans se jacenti, non solum manus manibus sed et os ori voluit applicare, ut viventis flatu tactus animam viventem reciperet, et incumbens, non defectum, profectum vero defunctus acciperet (IV Reg. IV) . Longe vero altius, multo sacratius virgo sibi Dei Filium praesto esse, multo suavius, longe [Col. 0195A] operosius eum in osculo vult adesse, ut scilicet osculum impertiat, id est sentiri faciat Spiritum ejus oris, tangat eam spiritu gratiae et efficaciae plenioris. Tu, inquit, Sponse meus, Deus meus, tuam mihi praesentiam dignanter impertire, da postulanti osculum, id est tuum mihi Spiritum da sentire, tua mihi aspiratio adeo sit utilis, fertilis, et jucunda, ut et virgo juxta votum permaneam, et tamen concipiens sim fecunda. Aspira, inquam, mihi, non solum ut cum caeteris laborem fingere valeam in praeceptum, sed osculare virginem, ut virgini prae caeteris osculo des conceptum: tuum in me osculum mira, et mirabiliter operetur, ut et Sponsae fecunditas, et Matri virginitas singulari privilegio conservetur. Vos igitur in hoc auditorio tam [Col. 0195B] omnes quam singuli qui astatis, si de verbo audito digne et reverenter quidpiam cogitatis: attendite, diligite et osculum, quod porrigit Filius Dei Patris, et singulare meritum, et solemne miraculum tantae matris. Quae sciens et sentiens nuptialis osculi sacramenta, nil requirens aliud, sive quovis alio non contenta; ad obtinendum illud velut principaliter est intenta; et ob hoc in principio sermonis illud sibi praecipue postulat impertiri, ejus suavitatem, ejus efficaciam diligens experiri.

Osculetur me osculo oris sui. Ille, ait, quem diligo, quem prae cunctis eligo, mihi mirabiliter conjungatur; suo mihi osculo, suo mihi Spiritu interna suavitas effundatur; cujus ope et opere mea carnis integritas [Col. 0195C] muniatur, et in me Verbum carni, Deus homini personaliter uniatur. Videte miraculum Matris Domini. Virgo Sponsi osculum accipit, osculantis Spiritum percipit; et in osculo jam mater concipit, dum operante Spiritu conceptum recipit. Quod nimirum et angelus Gabriel antea praedicavit, cum ei supervenire obumbrantem Spiritum nuntiavit (Luc. I) ; evangelista Matthaeus (cap. I) postea confirmavit, cum factum recolens, matrem virginem commendavit. «Inventa est, inquit, habens in utero de Spiritu sancto.» Et infra: «Quod enim in ea natum est, de Spiritu sancto est (ibid.) .» Hanc gratiam, hanc efficaciam virgo desiderat sibi dari, cum a sponso tam signanter postulat osculari: optans in [Col. 0195D] osculo exteriora Sponsi oscula non sentire, sed internum illius Spiritum efficacem ei gratiam effutire. In quo typo, sicut nostis, cum altario praesentamur, et sacrantes sacra mysteria, ipsi quoque Domino consecramur, quia tanti merito 110 officii sancto Spiritu jam replemur, dignum ducit religio ut astantes pariter osculemur. Osculemur, inquam, non ut labia labiis confundamus, sed acceptam Spiritus gratiam aliis refundamus; et qui sacro eidem mysterio assistunt humiles et intenti, operante Spiritu, osculo designante fiant participes sacramenti. Vult igitur virgo a Sponso dari sibi arrhas osculi nuptialis; vult Spiritu oris ejus percipere quoddam [Col. 0196A] commercium efficaciae spiritalis, ut scilicet et illibata maneat integritas pudicitiae et propositi specialis, et novo genere concipiat, conceptum pariat uterus virginalis. Hoc munus, hoc beneficium, hanc sola virgo ista meruit gratiam invenire, ut eam concepturam inveniretur non viri cognitio, sed infusio Spiritus praevenire, ut solo osculo, sola virgo, sola Deum possit et hominem parturire, et in ejus partu tam diversa, tam dissona sonoro miraculo convenire. Sentiens autem Sponsus ille devotam impatientiam aestuantis, aurem suam non declinat a desiderio et precibus invocantis; et eam, quae sua est, misericordiam, suum vetus consilium apud se diutius non retentat; sed accedens propius amanti suavius se praesentat ⁜ (62) . Praesentat, inquam, et optatum [Col. 0196B] vehementer osculum dat petenti, dato osculo ampliorem fiduciam dat loquenti, ut scilicet statim velut expleto negotio non recedat, sed quae coepit semel loqui, fiducialiter jam procedat. Sic nimirum et vos, fratres, nostis aliquoties evenire cum duo e diverso videntur pariter convenire; si minor majoris promeretur gratiam invenire, major in principio dignatur minori osculum impertire. Quo percepto minor longiore fiducia roboratur, ut quidquid dignum ducit, exinde audenter eloquatur: et qui sensit illius benevolentiam ad osculum porrigendum, fidentior jam et promptior redditur ad loquendum. Virgo itaque percepta Sponsi praesentia, confortata osculo nuptiali, sciens matrem se futuram [Col. 0196C] infusione Spiritus utero virginali, aliquanto fidentior quasi a precibus se avertit, et ad praesentem Sponsum dignis laudibus se convertit.

Quia meliora sunt ubera sua vino. Recte, inquit, adventum tuum multo supra promissum tempore praeoptavi, tuum advenientis mihi osculum dari postulavi, quia novi et persensi, non carnis ducta sensu, non meo docta spiritu, sed divino, longe esse meliora ubera tua vino. Cum in osculo Sponsi non ubera, sed, ut videtur, labia persensisset, et ob hoc commendare, consequenter labia, non ubera debuisset, quid sibi vult quod hic labiorum non memoriam faciens, non sermonem, velut simplicitate erronea facit uberum mentionem? Denique non [Col. 0196D] sponsorum, sed sponsarum solent ubera commendari, quia virorum uberibus constat pueros non lactari; et sicut ducimus digna laude ea quae novimus fructuosa, sic eadem recte carent quae sine fructu permanent otiosa. Caeterum unicuique quodammodo naturaliter est insertum, ut eo seposito quod ei est penitus inexpertum, ad illud se convertat quod ei familiarius est compertum, id in exemplum ducat, quod ejus est arti vel officio non incertum. Sic nauta loquens, prospera quaeque rerum, vocat auras placidas, aequor stratum, velum forte, remiges et carinam; adversa vero, ventos rapidos, tumens fretum, aquas defluas in sentinam. Miles [Col. 0197A] quoque in omnibus fere quae diligit verbosari, ea trahit in exemplum quae officio competunt militari, et vix in ejus ore sonat nisi lancea, gladius, scutum, galea vel lorica; quae et si ad praeliandum reddit ei nonnunquam timor degener inimica, tamen ad loquendum familiari consuetudine sunt amica. Quid etiam scholares clerici nisi libros, vel auctores saecularium loquuntur litterarum? quid religiosiores quique nisi testimonia proferunt divinarum? quid denique nos pauperes loquimur, nisi quae nobis a pauperibus vel auctoribus vel tutoribus sunt impressa, nos, inquam, quibus et nobilium dignitas et copia est divitum inaccessa? Igitur quia Virgini, quae sunt mulierum familiariter innotescunt, quarum uberibus infantes parvuli grandiuscule puerescunt: [Col. 0197B] Sponso loquens, ei muliebria simpliciter assignavit, imo feracem illius gratiam nobis uberibus comparavit. In quo et nos a verborum sensu removet litterali, innuens ea esse intellectu gravida spiritali, dum Sponso attribuit quod in sponsa est eo facilius, quo propius, invenire, quod prorsus novit illi comparationis tantum gratia convenire. Quia meliora sunt ubera tua vino. Noverat quidem virgo, et in libris legerat antiquorum, quod justus Job privatus substantia, orbatus sobole filiorum (Job I) , a planta pedis usque ad verticem duro verbere sauciatus (Job II) , insuper et uxoris exprobratione molestissima fatigatus: tandem satis aegre, satis misere conqueritur et revolvit, quod a tantis eum malis opportuno [Col. 0197C] tempore mors praeveniens non absolvit. Quare, inquit Job, non in vulva miser ego mortuus exspiravi, egressus ex utero, cur non statim digno vitam periculo terminavi; cur ad augmentum miseriae suppositione genuum confortatus, cur ad ejusdem cumulum tandem ( 111 ) uberibus sum lactatus (Job III) ?» Existimo, ubera quibus Job dolet et conqueritur se lactatum, longe ducens melius super matrem suam se fuisse primitus ablactatum, non lac salutiferum, non vitalem ei alimoniam infuderunt, sed venenum aspidis, seu vinum, in quo est luxuria, profuderunt. De quo legistis: «Fel draconum vinum eorum, et venenum aspidum insanabile (Deut. XXXII) .» Vinum istud seu venenum, ipsa est persuasio et doctrina, quam disseminat et diffundit perversorum pravitas serpentina, [Col. 0197D] quae suos auditores reddit ebrios et seducit, et a fide in errorem, a justitia in injustitiam deviat et inducit. Quodpropter in Aegypto, psalmo teste (Psal. LXXVII) , percussit Dominus vineas iniquorum, et in suo Moyses cantico accusat vineam Sodomorum (Deut. XXXII) ; quia Aegyptus et Sodoma vinum miscent suis discumbentibus venenosum, perversitatis formam, doctrinam malitiae, iter injustitiae tortuosum. E regione apud Jeremiam laudes filii Jonadab meruerunt (Jer. XXXV) , qui praecepto Patris audito vinum hujuscemodi non biberunt, dum eorum mentibus non seductorum sensu, non consensu perdito dementatis, juxta Patris tam mandatum quam [Col. 0198A] exemplum tenuerunt regulam veritatis. Habent quidem haeretici, habent falsi Catholici vinum nequam, quo mente perdita, pede fracto, vel fidei vel morum varios corruunt in errores; et forma simili corrumpunt et abducunt parvulos auditores. Habet etiam Judaicus populus, habet et gentilis vinum, quo uterque nequiter debriatus, errore misero tenetur et caligat; et ad lapsum praecipitem nonnunquam trahit alter alterum et instigat. De qualibus pulchre quidam poeta ait ⁜ (63) :

Judaea et gentilitas dicuntur non immerito senuisse, cum utrumque ab antiquo constet populum [Col. 0198B] exstitisse, quorum quisque invenitur contentus propriis caeremoniis non fuisse, sed frequenter devius in errorem alterius pertransisse. Nunquid non vobis gentilitas male pota Judaicum populum trahere videbatur, cum ad colendos deos, modis illum quibus poterat, hortabatur; et ille satis miser ebrietate simili tenebatur, ducemque praecedentem ut bos ductus ad victimam sequebatur? Cujusmodi pompam videns sibi occurrentem Elias, non potuit sustinere, quin vel ridens succenseret, vel succensens festinaret eamdem obviam deridere, ut et duces erroneos castigatione irrisoria feriat ne praecedant, et auditores devios verbo castigatorio, ne succedant. «Accedens, inquit Scriptura, Elias ad omnem populum, ait: Usquequo claudicatis in duas partes? Si [Col. 0198C] Dominus est Deus, sequimini eum; si autem Baal, sequimini eum (III Reg. XVIII) .» Et infra: «Illudebat, inquit, prophetis Baal Elias dicens: Clamate voce majore, Deus enim est, et forsitan loquitur, aut in diversorio est, aut in itinere, aut certe dormit, ut excitetur (ibid.) .» Nec solum Judaei suasione pestifera et errore Gentilium seducuntur, sed et Gentiles nonnunquam in Judaeorum superstitiones et ineptias inducuntur; et Judaea inveterata malis, gentilem miserum solvi a vinculo non concedit, sed male pota potum, caeca caecum ad extremam usque foveam antecedit. Quorum pompam in Evangelio non tam risorie, quam censorie Dominus exsecratur, et eis Vae futurum eo terribiliter, quo veraciter comminatur, ut cum audierint ejus duros monitus et [Col. 0198D] veraces, vel emendati, vel inexcusati reddantur tam duces praevii quam sequaces. «Vae vobis, ait, Scribae et Pharisaei hypocritae, qui circuitis mare et aridam, ut faciatis unum proselytum; et cum fuerit factus, facitis eum filium gehennae duplo quam vos (Matth. XXIII) .» Hujusmodi pompam ipse etiam Paulus intuens, non ridere, sed zelo fervens, tenax justi, noxae impatiens, visus est abhorrere, ut voce libera, nec Petro parceret qui prior et dignior inter apostolos videbatur, eo quod in hac pompa errore timido praevius habebatur. Nolebat enim iste ut ille vino turbido potaretur, et eum male potum turba aeque turbida sequeretur, ne ex hac pompa non solum [Col. 0199A] risus, sive irrisio gigneretur, sed et veritas Evangelii (quod fas non est) indignum periculum pateretur. «Cum venisset, inquit, Cephas Antiochiam, in faciem ei restiti, quia reprehensibilis erat (Gal. II) .» Et infra: «Cum vidissem, ait, quod non recte ambularent ad veritatem Evangelii, dixi Cephae coram omnibus: Si tu, cum Judaeus sis, gentiliter et non judaice vivis, quomodo gentes cogis judaizare (ibid.) .» Attendens Paulus tam praevium quam pedissequos erroris nubilo debriari, et apud eos satis pure veritatem evangelicam non servari, grave ducens in piaculum, nec impunitum ferens, in medium mox prorupit, et extensa correctionis virga pompam reprehensibilem interrupit. Quod etiam dignum relatu idem Apostolus judicavit, [Col. 0199B] et Galatis loquens, id inter caetera jucunde et memoriter replicavit, forte ut non solum Galatae, sed et nos ejus magisterio cognoscamus, quid et majores nobis, et nos quid majoribus debeamus. Debet enim minor majoris vitiis et erratibus non consensum; sed, si in illo grave quid et intolerabile fuerit deprehensum, arguat necesse est culpae odio, zelo justitiae gratioris, eo diligentius observato, ne quid interserat tumentis procaciae vel rancoris. Debet autem major minoris admonitionem non tumenti supercilio fastidire, et digne corripientem non velut auctoritatis privilegio referire; sed aure benevola monitori, vel potius 112 ejus monitis obedire, si tamen constiterit charitati ea veraciter [Col. 0199C] et humiliter deservire. Hoc nimirum vino quo vel Cephas, vel quisque deviat errabundus, et in pompa vel praecedit vel succedit claudo vestigio nutabundus, ubera sponsi virgo dicit et asserit meliora, experimento sciens non externo solum auditui, sed interno quoque gustui gratiora. Ubera sunt Sponsi forma et doctrina, exemplum et verbum, vita et sermo, quibus fovit et aluit tanquam lacte parvulos auditores; pavit et roboravit, ut pane et cibo solido grandiores. Ob hoc quippe et puer natus est, ut parvulis congruum se praeberet, et aetate profecit, ut se virum profectioribus exhiberet, in omnibus quae gessit et dixit, ducens et docens parvulos aut majores, prout ad capiendum parva seu grandia se reddiderint promptiores. «Procedens enim e [Col. 0199D] thalamo forma prae filiis hominum speciosus (Psal. XLIV) ,» doctrinae salutaris incomparabili plenitudine copiosus; formae prius merito non solum Virgini, sed et nobis voluit complacere, verbo postmodum et doctrina omnes, qui tamen dociles fuerint, edocere. Nam quia ejus verbo non satis dignam volumus obedientiam exhibere, primam cujus faciem sui merito cogimur abhorrere, coepit, ut legistis (Act. I) , Jesus facere et docere, ut factorum tanquam illecebrosa specie nos attentos et benevolos advocet et adducat, et illectos suaviter in suum auditorium fortiter introducat. Dextro velut ubere magna faciens, commendabilem se ostendit, diligentius intuentes [Col. 0200A] formae laqueo comprehendit; sinistro magna dicens, quos jam tenet, efficit eruditos, beatos auditores; contemptores vero docens nullatenus impunitos. Haec ubera Sponsi meliora vino perdito quis non dicat? quis, nisi vino ebrius, asserenti virgini contradicat? cum vino damnatorum poti simul et potantes, non tam currant, quam corruant obcaecati; poti autem Sponsi uberibus, sint beati? «Beatus, ait, quem tu erudieris, Domine, et de lege tua docueris eum (Psal. XCIII) .»

Quia meliora sunt ubera tua vino. Denique in pectore Sponsi thesauri sapientiae et scientiae reconduntur, qui prudentibus et sapientibus hujus saeculi penitus absconduntur; et qui secreta eorum tam [Col. 0200B] multis grandiusculis tempore tanto celat, procedens Sponsus e thalamo, bonitate, quae sua est, parvulis jam revelat. Siquidem auctis retro saeculis in ipso thesauri incomparabiles latuerunt, sed assumpta carne virginis, velut de pectore papillae turgentes, mirabiliter eruperunt, quae non arentes guttas, sed rivos et flumina profuderunt, et sese pleno cornu quibusque digne accedentibus infuderunt. Quodpropter et virgo post acceptum osculum, statim a Sponso, tanquam valefaciens non declinat, sed in ejus pectore, proficiendi gratia se reclinat; et adhibens eo capacius, quo avidius hauritorium purae mentis, potatur, satiatur ubertate grata uberum et fluentis. Ibi scientiam, ibi sapientiam profundo consilio [Col. 0200C] pluribus occultatam, alto desiderio sitit, et sentit sibi manifestius revelatam; et jam, sicut angelo, sic prophetis prioribus inconsultis, incumbens sola soli, trahit, juxta Job (cap. XXVIII) , et attrahit sibi sapientiam de occultis. Fallor, si non et ille Sponsi discipulus quem dilexit, de ipsius pectore manare sapientiam et scientiam intellexit, cum in Coena positus non tam vino et epulis materialibus acquievit, quam supra pectus Jesu inter ipsa ubera grato accubitu requievit. Ibi Verbum vidit manens in sinu secretissimo Dei Patris (Joan. I) , vidit Verbum carnem factum in virginali thalamo Sponsae matris; vidit thesauros sapientiae et scientiae claritate sibi conspicua luminosos, mundi prudentibus et sapientibus superfuso quodam velamine tenebrosos. [Col. 0200D] Vidit, inquam, nec invidit, non omnibus, sed fidelibus revelare, et calamus scribae velox scripto memori commendare, ut auditor intelligens ad ejusdem arcana pectoris diligat aspirare, et a sua meritorum inopia, in illa thesaurorum praesentia respirare. Ad hanc non accessit Porphyrius, Aristoteles, Socrates, sive Plato, non primus, non secundus, non de coelo cadens tertius ille Cato; non denique quisquis abhorruit caecatus malitia gratiae novitatem, tenens et retinens suae vel scientiae vel sapientiae vetustatem. Quorum scientia non sanare, sed inflare veraci judicio praedicatur (I Cor. II) , sapientia vero apud Deum gravis esse stultitia judicatur; [Col. 0201A] in qua tamen fixi manent sensu nescio veritatis, semetipsos seducentes quodam privilegio vetustatis. E quibus unus ⁜ (64*) :

Non mustum novae gratiae de Sponsi pectore luculento, sed fundi sibi optans vinum erroris vetus de vase lutulento, cujus eo acceptior, eo sibi perfectior videtur suavitas, quo eam et usus confirmavit, et avita sanxit antiquitas. At vero mustum novum quod a vasis veteribus non potest sustineri, illi bibant qui properant, qui procedentem e thalamo sponsum diligunt intueri; qui moniti ab angelis instar pastorum veniunt festinantes, quem vident, [Col. 0201B] quem diligunt 113 non prementes silentio, sed festino praeconio nuntiantes (Luc. II) . Ad quem nemo prius, nemo perfectius inventus est properare, quam illa quae meruit venienti suum uteri thalamum praeparare, quae recumbens in ejus pectore, hausit et sensit ejus scientiam et sapientiam gratiorem, sensu, sententia, errore philosophico meliorem.

Quia meliora sunt ubera tua vino. Possunt et Sponsi ubera ejus, misericordia et veritas appellari, quae in Sponsa et matre virgine constat specialius operari; quibus nec debet, nec potest lex data per Moysen coaequari, licet bona et suo tempore possit [Col. 0201C] necessaria judicari. «Lex enim bona est, si quis ea legitime utatur (I Tim. I) .» At vero in lege quaedam vini austeritas invenitur, quae operatur iram, gratiam non largitur, quae dentem pro dente, oculum pro oculo vult auferri (Exod. XXI) , repercuti ferientem, maxillam alteram non offerri (Matth. V, Luc. VI) . Lex quidem jubet multa, jubet magna, sed in lucem obscura non producit, si quid vitale profert, tenacem paleam superducit, mentes caecas onerat, cervices duras aggravat et obtundit, gratiae lenitatem, suavitatem Spiritus, non infundit. Lex bene pro merito dat temporalia vel promittit, delinquentem cruciat, poenas meritas non remittit; severum judicium, gravem justitiam operatur, nescit misericordiam, gratis et sine pretio non placatur. Quis talem [Col. 0201D] sugat uvam, et non dentes ejus durius obstupescant? cujus gustus et palatum non hoc haustu gravius amarescant? ubi sine misericordia regnat ira, judicium exercetur, cum digne misericordia super iram et judicium exaltetur? (Jacob. II.) Attendens itaque virgo mandata legis quae quodammodo populum deceperunt, dum sine spiritu gratiae dura et importabilia praeceperunt, ubera sponsi laudat, quae gratius eam et suavius exceperunt: «Me, inquiens, Domine, juxta Psalmum, me tua misericordia et veritas susceperunt (Psal. XXXIX) .» Misericordia est qua coelorum Dominus intrare voluit thalamum nuptialem, Patrem habens ingenitum, habere matrem [Col. 0202A] voluit virginalem. Veritas est qua voluntatem istam felici opere consummavit, dum «Verbum caro factum est (Joan. I) ,» et Deus homo in virgine mirabiliter habitavit. Misericordia est qua mundum subire poenas meritas non coegit, sed ad delendum eas, tempus hoc, has nuptias, virginem hanc elegit. Veritas est qua tempus electum adventu suo feliciter illustravit, qua electam virginem operante Spiritu fecundavit. «Misericordia, inquit, et veritas obviaverunt sibi (Psal. LXXXIV) .» Ut virgo digna fieret, misericordia praecucurrit, ut vero mater fiat, veritas mox occurrit; et non sicut a nobis culpae merito virtutum fit discessio vel excursus, sed in illa fit earum grata convenientia vel occursus. Venturo sponso locum praecurrens misericordia praeparavit, [Col. 0202B] noxia procul arcens, virtutum floribus thalamum adornavit; eoque adornato sese pariter veritas praesentavit, quae Deum in virgine juxta propositum ineffabiliter humanavit. Est igitur misericordia Dei, erga Virginem voluntas promptior et affectus; est et veritas, ejus voluntatis adimpletio vel effectus; cum non merita, sed misericordia efficit virginem gratiosam, et jam plenam gratia reddit veritas gloriosam. Scriptum quidem et praedictum legistis: «Quoniam misericordiam et veritatem diligit Deus, gratiam et gloriam dabit Dominus (Psal. LXXXIII) .» In virgine Deus misericordiam et veritatem diligit operari, cum electam gratis vult vere de gratia gloriari, cum eam purificat dono incomparabili gratiae [Col. 0202C] spiritalis, et eam laetificat singulari privilegio gloriae specialis. «Respexit, inquit, humilitatem ancillae suae; et ex hoc beatam me dicent omnes generationes (Luc. I) .» In respectu humilitatis misericordem gratiam commendari, in praedicatione beatitudinis veracem gloriam vult signari, quia et ancilla humilis fit, donis gratiae copiosa, et civitas regis magni de te digne dicimus, gloriosa. Pecte igitur virgo ubera sponsi vino dicit meliora, quia nulli ante contulit quaevis antiquitas, non hoc secum attulit censoria legis austeritas, ut veniret in virginem misericordia, veritas nasceretur ut plena fieret gratia, et incomparabili gloria laetaretur.

Quia meliora sunt ubera tua vino, fragrantia unguentis [Col. 0202D] optimis. Recumbens virgo in sinu sponsi, reclinans se in pectore, inter ubera requiescens, a forensibus sequestrata, internis et secretioribus acquiescens; mira sentit, gustat suavia, non palato, sed cordis experientia laetabundi, sensu gaudet suavium suavi fragrantia se perfundi. Habent enim ubera Sponsi non potum lactis simplicem, sed unguenta, confectiones miras, rerum medicinalium condimenta, quae collecta et confecta 114 pretiosis admodum speciebus, paucis erant praecognita, nulli plene exhibita cunctis retro saeculis, vel diebus. Interna quorum abundantia a parvulis quibusque et lactentibus non hauritur, sed eam Sponsa [Col. 0203A] virgo plenior gratia, profectu grandior praesentialiter experitur, in cujus thalamo facta est ipsa unguentorum compositio vel mistura, ipsi prius longe et amplius, minus vero et posterius nobis parvulis profutura. Cum enim misericordia et veritas, ut praedictum est, sibi invicem occurrerunt, prudenter et sollicite quasdam velut species collegerunt, quas allatas e diverso in unum fasciculum coegerunt, ex arte pigmentarii in unguenta suavissima redegerunt. Inter Deum quippe et hominem antiqua discordia versabatur, eo quod injustitia hominis, Dei justitiae nulla convenientia jungebatur: sponsusque adveniens justitiam attulit, dedit pacem, grato fecit osculo jungi praeviam et sequacem: «Justitia, inquit, et pax osculatae sunt (Psal. LXXXIV) .» Cum enim eum qui injustus fuerat, collata justitia fecit justum, cessit discordia, quae inter justum diu inveterata fuerat et injustum, et statim pax succedens, quia in justificato nisi justum quidpiam non percepit, diu desideratum inventae justitiae dedit osculum et accepit. Ad Deum ergo justum pacem habuit justus homo, miraque assumptione factus est Deus homo: Deus, inquam, assumens, suam justitiam dans assumpto, suo tamen assumentis vigore justitiae non consumpto. Porro sicut obviantes sibi misericordia et veritas confectionem faciunt vel unguentum, sic justitia et pax invicem osculantes, quoddam nihilominus condimentum, quo salus vel salubre datur procul dubio lenimentum, ei quem Samaritanus suum misericorditer levaverit [Col. 0203C] in jumentum (Luc. X) . Denique in thalamo Virginis velut in mortariolo convenerunt, et conventu gratissimo unguentum vel unguenta satis utilia confecerunt; Patris praeceptio, verbi praesentia, umbramen flaminis: auris obediens, fides constantior, et caro Virginis. Istarum specierum in vase fictili, rusticana non fit confusio, sed docta manu et arte medica quaedam contusio, quibus in numero et mensura et pondere congruo distributis, unguenta pretiosa et dolorum mitigatoria et reparatoria sunt salutis. Quorum confectio tantae nimirum et fragrantiae vel odoris, ut Sponsa, cui datur gratiae beneficium amplioris, delectetur et miretur suavitatem odoriferam unguentorum, quae non solum [Col. 0203D] bona sunt, sed optima procul dubio meliorum. Etsi enim ante legem, et sub lege plurima sunt inventa, quae devotae fidei meritis vertuntur medicinaliter in unguenta, quae Deus, honorum semper amans, legitur odoratus, et creditur multoties suavitatis odore gratissimo delectatus, tamen ista, de quibus sermo est, omnium esse optima precedentium, experitur, quae proxima thalamo, vel quae magis esse thalamus invenitur. In cujus terram Deus ex ore proprio misit sputum (Joan. IX) , et mirando satis modo nulli supra vel infra simili fecit lutum, cujus tactus et linitio lumen reddit ab antiquo nativitatis tempore jam negatum, et suavis fragrantia demulcet ineffabiliter odoratum. Hanc suavem fragrantiam longe supra Isaac creditur praesensisse, [Col. 0204A] et doctus per Spiritum de illa mysterialiter praedixisse, cum illi se in vestibus valde bonis, Jacob ejus filius praesentaret, et paternis naribus odor vestium suavissimus aspiraret: «Ecce odor, inquit, filii mei sicut odor agri pleni, cui benedixit Dominus (Gen. XVII) .» Huic agro data est novae benedictionis incomparabilis sanctitudo, et ob hoc, consequenter florum, et fructuum, et odorum indeficiens plenitudo, quam de longe percipiens, exsultans Isaac admiratur, Virgo de prope sentiens, et reipsa experiens, ineffabiliter gratulatur. Ab illa vero et per illam ejusdem fragrantiae sensus vel tenuis ad nos venit, vix tandem perveniens, quia longe positos nos invenit, inventosque reddidit suo tam felices quam hilares de adventu, nec nostro tamen [Col. 0204B] merito, sed ejusdem Virginis interventu. Etsi enim in virgine composita hujusmodi sunt unguenta, non tamen apud eam angustis finibus sunt detenta, sed ad remotiores abundante gratia devenerunt et tactu odorifero, et odore salutifero nos unxerunt. Quod autem unguenta dicit pluraliter, non unguentum, innuit quod in nobis non unum genus mali singulariter est inventum, sed languores multos, multas infirmitates nostra sibi miseria comparavit, quas medicus adveniens unguentis medicinalibus asportavit. «Vere, inquit Isaias, languores nostros ipse tulit, et infirmitates nostras ipse portavit (Isa. LIII) .» Vere tulit et abstulit, portavit et asportavit languores nostros, nostras infirmitates, quae multae et variae non unius unguenti tactum seu [Col. 0204C] fragrantiam exigebant; sed aliae et aliae, aliis et aliis unguentorum medicaminibus indigebant. Nos vero qui multa aegritudine laborantes ad discendum salubria non vacamus, quos premit vel hebetudo ingenii, vel torpor fastidii, ut parvam in illis diligentiam apponamus; nos, inquam, quae infirmitas, quo unguento indigeat, ignoramus: et experti morbos multiplices, in curandi scientia caligamus. At ille noster medicus intra suam solus praesidens officinam, congruam unicuique parat aegritudini medicinam, suoque artificio non vult passim languidos interesse, nec transire ad eos artem vel scientiam, sed prodesse. Verumtamen quantum 115 in seipso potest quilibet experiri, cui sanando medicus curam [Col. 0204D] diligit impertiri; tria post invicem unguenta ad nos ille visus est protulisse, et per ea nobis aegrotantibus opportunum remedium contulisse.

Primum quidem mordax et asperum, durius nos concussit, et velut a foris liniens quamdam interioribus gravedinem mox incussit, morbumque diu inolitum turbans et removens augmentavit, et quasi totum simul sensui et notitiae praesentavit. Quo praesentato fremuit et ingemuit mens iniqua, vix semetipsam ferens, dum novissima replicat et antiqua, punctaque et compuncta, duris iniquitatum recordationibus se obvolvit, et inter spinas et tribulos cogitationum accusantium, aut etiam defendentium se provolvit. Sic mens turbata coepit tuam statim turpitudinem abhorrere, suae merito foeditatis ipsa [Col. 0205A] sibi vehementius displicere; suo ipsius odio nova quaedam et contraria pristinis attestari, et quae ante placuerant, mutato judicio detestari. Haec unguenti fragrantia instar poculi timorem horridum introduxit, quo lustratis venarum meatibus ad salubrem vomitum nos perduxit, ut libero fastu seu fastidio respuentes vitiorum pristina blandimenta, quae prius lucra falso putabantur, reputaremus veraciter detrimenta. Hoc odore tactum se ille poenitens innuebat, qui laborans in gemitu lectum suum lacrymis abluebat, cujus oculus respectu culparum a furore Judicis turbabatur, et se inveterasse inter suos inimicos salubri vomitu fatebatur (Psal. VI) . Non enim bene conveniunt, nec in una sede morantur odor et fetor, sed cum laxatis per gratiam naribus unguenti [Col. 0205B] pretiosi odor admittitur, consortii ejus impatiens vitiorum fetor emittitur; et quo ampliore vehementia haec potio salubris ingeritur, eo fluxu largiore et exitu laxiore faeculentia nequam egreditur. Est enim odor ille «vivus et efficax et penetrabilior omni gladio ancipiti, et pertingens usque ad divisionem animae ac spiritus, compagum quoque ac medullarum, et discretor cogitationum et intentionum cordis (Hebr. IV) .» Et ob hoc, cum devota medici sollicitudine opportune, importune cuipiam est impressus, cum aegroti laesos fines tam potenter quam misericorditer est ingressus: non meatus venarum, non medullarum latebrae vel recessus, non denique a planta pedis usque ad verticem locus est ei aliquis inaccessus. Currit ergo et discurrit, et hirundinis [Col. 0205C] more circuiens pervagatur, profunda quaeque et abscondita censoris vice et acumine perscrutatur, et quidquid invenit contrarium vitae, culpae obnoxium, deditum vanitati, forti scopa congerit, et congestum egerit, locum praeparans sanitati.

Secundum porro unguentum spirat salubrius, lenioris beneficii dat odorem, vivendi spem reducit, inducit et amorem, ut aeger se sentiens fasce gravi posito relevari, jam meliora speret, in spe diligat operari. Ad hunc odorem languens antea spiritus reviviscit, revertente appetitu vitales epulas concupiscit: refectus cibo gratiae, gaudet vires necessarias reparari: manusque dissolutas et genua debilia roborari (Isa. XXXV) . Proinde amplectens affectu prono munus gratiae confortantis, exit ad opus [Col. 0205D] suum, gratum habens exercitium laborantis; manusque a torpore explicitas vigilanter exerit ad laborem, audit et obaudit, ut eat, et fructum faciat gratiorem. Oblitus quae retro sunt, attentius operam dat virtuti, castigat corpus suum, et digne subjicit servituti (I Cor. IX) ; et quae prius amara vel forte impossibilia videbantur, vice versa eo facilia, quo salubria reputantur. Inde jejunia, vigilias, continentiam, patientiam amplexatur, majorum consilio regi et subjici congruum arbitratur; carnis voluptatibus, imo et propriis voluntatibus amore justi renuntiat, ut sibi corpus suum et seipsum Deo subjiciat. Hunc enim in nobis Deus ordinem vult teneri, sic intra justam legem et terminos positos singula coerceri: [Col. 0206A] ut carni spiritus imperans, agat et redigat hanc sub eo, ipse autem majori obtemperans, unus spiritus sit cum Deo. Quis in hujus corporis faeculento gurgustio misere constitutus, quis tantis malignorum spirituum maculis vel decipulis obvolutus; sic proficisci valeat ab hostium occursantium minis vel insidiis absolutus, si non fuerit hoc unguento confortatricis gratiae delibutus? Quis vel objecto pessulo difficultatis nimiae non resiliat ab ingressu, vel impedimentorum occursu multiplici non deficiat in progressu; si unguenti hujus odore tam suaviter, tam efficaciter non tangatur, ut sicut incipiens, sic et proficiens non frangatur? Denique novit quisquis proficientium recte seriem investigat, quia quem Pater diligit Filium, corripit et castigat (Hebr. XII) ; [Col. 0206B] nec vult eum haereditatis promissae adepto beneficio gloriari, quem non permiserit multis ante passionum tribulationibus flagellari. Quod si vitiorum, aut flagellorum impulsu justus cedit paululum et vacillat, odor eum unguenti hujus occurrens citius refocillat: eumque tanta suavitas collidi et ruere non sustinet in defectum, sed manu supposita fovet et promovet ampliorem diligentius ad profectum. Quodpropter eum mala imminentia non retrahunt penitus ab incoepto, sed ejus labores et agones fingit gratia misericorditer in praecepto: et quem permittit algere et sudare, suo miserentis consilio, post sudorem, sanitate repromissa confortat, et efficit fortiorem.

116 Tertium vero unguentum placat mare, iram [Col. 0206C] temperat, sedat ventos majestate, manu serenat motus animi turbulentos; complanat viam, tenet dextram, gressus firmat, et velut portu jam invento securum efficit et confirmat. In seipso enim viator fortis quodammodo jam serenus, ab incursu vitiorum, vel a consensu degeneri feliciter alienus, unitus patientia, certam velut fiducialiter et humiliter jam praesumit. Cui etsi quaevis adversa post tergum submurmurant et insistunt, ei tamen in facie, efficaci protervia non resistunt, dum oblitus quae retro sunt concupiscit et deficit in atria sola Dei (Psal. LXXXIII) , conversusque ad eum toto affectu, optat, velut jungere faciem faciei. «Exquisivit te, inquit, facies mea faciem tuam, Domine, requiram (Psal. XXVI) .» [Col. 0206D] Hujus odore tactus adversa quaelibet, vel non sentit, vel inania reputat, ducit pro nihilo, non consentit, tantoque desiderio ad anteriora aestuat quae jam sentit, ut aure surda transeat quidquid dissonat et dissentit. Fremant ergo et instrepant minis aut verberibus quaevis temporaliter nocitura, blandiantur fraude, mendacio, prece, pretio profutura: quid iste, nisi certum iter jucunde et fortiter obtinebit, et velut de supercilio montis infra latrantibus illud Apostolicum respondebit: «Quis nos separabit a charitate Christi? Tribulatio, an angustia, an fames, an nuditas, an periculum, an gladius? Certus sum, quia neque mors neque vita (Rom. VIII) .» Quia igitur tanta illum confirmat perseverantiae certitudo, ut non curet quid obstrepat quaevis adversaria [Col. 0207A] fortitudo: illud sibi repositum jam videtur praemium obtinere, quod promissum perseverantibus constat indeficiens permanere. «Cursum, ait, consummavi, reposita est mihi corona justitiae (II Tim. IV) .» Et iterum: «Spe salvi facti sumus (Rom. VIII) .» Hujus unguenti suavitatem odoriferam quis expertus, fit futurorum tanquam praesentium non incertus, tantamque de virtute fortiter et suaviter proficit in virtutem, ut speret, et speratam, quasi datam teneat jam salutem. Primum ergo unguentum nequitiam fermenti veteris expurgavit, secundum novo conspersionis munere meritorum azymos praeparavit, tertium epulantes certo sanitatis redditae privilegio confirmavit. Primum, gravi tersorio, hauritorio sagaci domum vertit, evertit et sentinam; secundum, [Col. 0207B] aegrae menti confortatricem infudit medicinam; tertium, spem certiorem reddidit ne ultra casum timeat et ruinam. Proinde primum dici potest purgativum, secundum vero confortativum, tertium autem confirmativum, quia primo aeger quisque vitiorum faecibus emundatur, secundo, grata lima et labore optata sanitas reparatur; tertio, et praesentium munerum humili quadam laetitia, et futurorum certa fiducia mens in proposito confirmatur. His unguentis Virgo sancta Sponsi ubera senserat abundare, et eorum gratiam non apud se, ad modum invidorum; clauso spiraculo retentare; sed foras devotis et humilibus odorem suavissimum propinare, ejusque beneficio mentes prius aridas meritorum copia saginare. Quia vero [Col. 0207C] ad tantum hujus odoris beneficium humanis viribus non venitur, si veniens, non divina manu et adjutorio praevenitur; demonstrat virgo quo munere ad illud sine dubio veniatur, ut eo demonstrato, audiens et non diligens, inexcusabilis habeatur.

Oleum effusum nomen tuum. Nomen Sponsi est Jesus, quod vocatum est ab Angelo priusquam in utero conciperetur (Luc. I) . Et quis hoc nomen vel intellexit verius, vel amavit sincerius, vel convenientius praedicavit, quam ipsa virgo mater, cui primo Angelus nuntiavit: «Ecce, ait, concipies in utero et paries filium, et vocabis nomen ejus Jesum [Col. 0207D] (ibid.) .» Jesus, Latina lingua Salutaris dicitur, vel Salvator. Secundum opus suum, est et nomen suum, et ex re nomen habet, «ipse enim salvum faciet populum suum (Matth. I) .» Recte ergo Jesus dicitur, qui populi salus erit, cujus «nomen quicunque invocaverit, salvus erit (Joel. II) , quia et devote invocanti dextera Domini dat virtutem, et digne confitenti, exauditor factus est in salutem (Psal. CXVII) . Hoc nomen Sponsa oleum dicit, eleos autem Graece, Latine misericordia est, quia quod ille Jesus vel Salvator voluit noster esse, non nostra hoc justitia, sed illius misericordia dedit esse, dum longe a facie illius nostrum meritum nos projecit, ille vero nos revocans, ea, quae sua est, misericordia salvos fecit. Unde Apostolus: Non ex operibus, ait, justitiae [Col. 0208A] quae fecimus nos, sed secundum suam misericordiam salvos nos fecit (Tit. III) .» Cum salvare Deus disponit immeritos, post iram, hujus misericordiae recordatur, per hoc vel propter hoc nomen, sive oleum, indignos et miseros miseratur; hujus virtute nominis nostros procul abigit inimicos, liberatos a vitiis nos sibi redigit in amicos. Quod ille, qui diu in via peccatorum steterat errabundus, visitante gratia jam sperat, jam sibi promittit laetabundus, sciens quia ex ejus poenitentia non sunt Dei dona, vocatio non confertur, sed nomen et oleum misericordiae cunctis meritorum 117 liquoribus superfertur. «Nam dedit illi nomen quod est super omne nomen, ut in nomine Jesu omne genu flectatur; et omnis lingua confiteatur, quia Dominus est Jesus (Philip. II) .» [Col. 0208B] Ideo ille poenitens: «Propter nomen tuum, inquit, vivificabis me (Psal. CXLII) .» Et adjungit: «In misericordia tua disperdes inimicos meos (ibid.) .» Et in alio psalmo: «Propter nomen tuum, Domine, propitiaberis peccato meo (Psal. XXIV) .» Cui spei, cui assertioni, nec ipse Dominus contradicit, sed per doctum Spiritu Isaiam misericorditer hoc praedicit, ut hoc audito poenitens praesumat ampliore fiducia confortari, et sciat in quo debeat eo salubriter, quo veraciter gloriari. «Gloriabuntur enim in te omnes qui diligunt nomen tuum, Domine (Psal. V) .» De quo nomine per Isaiam: «Propter nomen, inquit, meum, longe faciam furorem meum (Isa. XLVIII) .» Propter nomen, aut oleum quod misericordiae fundit rorem, ab his qui meruerant, [Col. 0208C] suum longe facit judicium et furorem; qui, si non Salvator, si non miserator et misericors haberetur, quid miser quisque, nisi juste justitia ejus intolerabili premeretur? Sed quid est quod oleum dicitur effusum? Quandiu oleum tenetur in vasculo, vel nescitur, vel quanta sit ejus gratia et utilitas non sentitur, quia, etsi omnium cognitor eam medicus ipse novit, non tamen aegrotantes, quorum adhuc sanandis vulneribus non admovit. Aliquando tanquam in vase signato hujusmodi oleum tenebatur, cum Filius Dei apud se bonus quidem et misericors habebatur, habens revera miserendi propositum in affectu, sed nondum plenarie laetificans miseros de effectu. In vase, ut videtur, hoc oleum [Col. 0208D] voluit contineri, cum occulto judicio angelis superbientibus noluit misereri, cum eos vel a casu praeveniente gratia non avertit, vel eosdem post lapsum subveniente misericordia non convertit. Illis autem, qui steterunt, dedit oleum hoc sentire, quos ne simul caderent, dignatus est misericorditer custodire, augens eis et apponens tam efficax hujus olei lenimentum, ut ab eo acciperent certum standi et indeclinabile firmamentum. Caeterum quia hoc supra nos, nihil ad nos pertinere forsitan diceremus, si non et nos ejusdem olei beneficium sentiremus; imo si non largius et profusius ille ad nos vas patulum inclinaret, et effuso penitus oleo velut tota ad nos misericordia declinaret. Hoc enim et nostra necessitas, et illius exigere bonitas videbatur, ut [Col. 0209A] ampliori miseriae amplior misericordia conferatur; et quia non est distinctio quin Judaeos et gentiles peccatum multiplex colliget et confundat (Rom. X) , ut putrescat jugum, utrisque tota hujus olei facies se effundat. Quod Propheta in Spiritu praevidens et deprecans: «Deus, inquit, misereatur nostri, illuminet vultum suum super nos, et misereatur nostri (Psal. LXVI) .» Quid sibi vult, misereatur, et misereatur? Adjungit: «Ut cognoscamus in terra viam tuam, in omnibus gentibus salutare tuum (ibid.) .» Quia, inquit, tam gentes quam Judaei peccavimus, et non est distinctio, ad utrosque necesse est haec olei pertingat effusio, ut digneris nos Judaeos ad eum, qui via est, propitius revocare, et cognoscamus pariter tuum in omnibus gentibus salutare. [Col. 0209B] Oleum clausum in vasculo, vel conclavi angelos sanctos servat; oleum vero effusum dispersos electorum hominum manipulos coacervat: et misericordia, quae ad protegendum sanos intra coeli sanctuarium se abscondit, inclinato vase ad sanandum aegrotos homines se effundit. «Domine, ait, inclina coelos tuos et descende; tange montes et fumigabunt (Psal. CXLIII) .» Qui stantibus angelis plenum misericordiae vas propinat, ad medendum in terra aegrotis hominibus vas inclinat; et quod in eo teneri videbatur, manu larga vel prodiga jam effundit, et multum miserandis, multam misericordiam superfundit. Cujus tactu medico tumores noxii detumescunt, reprimuntur aculei, dolores vulnerum mansuescunt; instar fumi, superbarum mentium [Col. 0209C] vanitas evanescit, pulso morbo rediviva sanitas invalescit.

Oleum effusum nomen tuum. Nomen Sponsi, Christus est; Christus autem unctus dicitur, eo quod unxit eum Deus oleo laetitiae prae consortibus suis (Psal. XLIV) . Non solum unctus, sed et oleum dici potest, eo quod sua virtute a noxio flegmate nos emungit, marcentesque et aridos suavi gratia nos perungit. Nomen quippe Christi intellectu congruo definitum, docet Deum et hominem personaliter counitum, et unum Christum effici miranda et incomprehensibili vi juncturae, quamvis Dei et hominis longe dissimiles sint naturae. Nam sicut anima rationalis et caro corruptibilis hominem [Col. 0209D] facit unum, ita Deus assumens et assumptus homo, Christum nihilominus reddit unum ⁜ (65) : et cum utriusque naturae inconfusa diversitas habeatur, in ipso tamen Christo personae unitas praedicatur. Cujus fides nominis si super nos ipsius miserentis aspersorio sit effusa, si a nobis diligatur concretio naturarum, personae unitas inconfusa: quia multo chrismate et mirando charismate affluit et abundat, jucundos prorsus efficit, dum virtutum meritis nos fecundat. Hoc autem oleum sive nomen, jam non angustis 118 Judaeae finibus est inclusum, sed ad fines usque orbis in nationibus est effusum, nec in eis quispiam se venire recte existimat ad salutem, [Col. 0210A] qui non prius hujus nominis fide proficit in virtutem. «Non est, ait, aliud nomen sub coelo, in quo oporteat nos salvos fieri (Act. IV) .» Non est ergo qui ab hujus olei vero lumine se abscondat, cum in fines orbis terrae potenter ejus radius se effundat; illuminetque venientem omnem hominem in hunc mundum (Joan. I) , qui tamen obstinata malitia non reddiderit se immundum. Novit quippe quisquis aures audiendi dono gratiae feliciter est sortitus, novit omnis fide hujus nominis prudenter eruditus, quia Christus lapis est angularis Judaeorum et gentium copulator, ipse caput Ecclesiae, unus Dei et hominum mediator; os nostrum et caro nostra nuptiali commercio, consortio naturali, ipse unctus et ungens proximos virtute et gratia spiritali. [Col. 0210B] Quod oleum sive nomen, longe lateque tam in Judaeis quam gentibus sic effudit, cum in eorum cordibus illius dilectio se diffudit: ut primo in Judaeis Christum apostoli veraciter faterentur, in gentibus consequenter multi eodem chrismate linirentur. Requisiti quippe apostoli quem Filium hominis homines dicant esse, responderunt non omnium verbum vel sententiam unam esse, et super hoc ad extremum eorum sensu diligentius requisito, tam pro se quam pro caeteris, Petrus sermone retulit erudito: «Tu es Christus. At ille: Beatus, ait, Simon Bar-Jona, quia caro et sanguis non revelavit tibi, sed Pater meus qui in coelis est (Matth. XVI) .» Postquam autem hoc oleum sive nomen fluxit misericorditer in Judaea, ejusdem effusionem excepit [Col. 0210C] etiam Idumaea: et in ea calceamentum suum Christus adveniens sic extendit, ut amicos redderet, quos alienos erroris merito deprehendit. Qui cum exciperent nomen tantum fixa fide, spe procul dubio non inani, ab eodem Christo dicti sunt generaliter Christiani, et quisquis in catalogo fidelium dignus exstitit contineri, sicut esse Christianus, sic nomine voluit et censeri. Recte ergo nomen hoc non infusum, sed effusum potius appellatur, eo quod non Judaeo tantum, non Graeco specialiter assignatur; sed cum illi primum hujus fide nominis glorientur, remotiores quoque ab eadem exclusi gloria non habentur. In omnem enim terram hujus nominis sonus ivit (Psal. XVIII) , et ad fines orbis terrae ejus effusio pertransivit, tam remotis quam proximis [Col. 0210D] impertiens beneficium salutare, qui tamen dilexerunt fidem operibus adornare. Nam quicunque fideles ab ortu ad occasum, ab aquilone usque ad meridiem sunt diffusi, nomine Christiano vel Christi oleo sunt perfusi, nec est ab aliquibus, terra, mari vel spatio quolibet interclusum, sed ad omnes, quibus Deus misereri voluit, est effusum.

Oleum effusum nomen tuum. Nomen Sponsi, Deus est. Cujusmodi nomen Pater filio creditur infudisse, cum eum coaequalem, coaeternum sibi dicitur genuisse, cum ingenitus genitum dedit naturaliter Deum esse, et huic dationi non nisi Deum voluit interesse. [Col. 0211A] Nam sicut quidquid Deus est, ita quidquid substantialiter ductum est ab illo, huic plenius est infusum, non principio, non fine, non loco, non tempore quispiam est exclusum; et a quo esse habet, ab eo sibi essentialiter est concessum, quod omni creaturae est naturaliter inaccessum. Ipse autem qui Deus est, suum quodammodo, tanquam oleum, nomen fudit, cum angelos recens factos ignorantiae nubilo non confundit, sed a quo facti essent, largiente ipso qui fecerat, perceperunt, et Patrem simul et Filium Deum esse unum inseparabiliter acceperunt. Nec solum in coelestibus fusio haec angelos erudivit, sed in terram quoque ad homines eadem eruditio pertransivit, Judaeamque insignivit notitiae divinae certitudo, et in Israel est [Col. 0211B] accepta hujus tam praeclari nominis magnitudo (Psal. LXXV) . «Adorate, inquit, eum, omnes angeli ejus; audivit et laetata est Sion (Psal. XCVI) .» Quem in coelo angeli Deum et Dominum venerantur, ejusdem et in terra cives Sion audito nomine gratulantur, et in illo populo celebratur Dei nomen, oleum viget fusum, etsi adhuc inter gentes ampliore gratia non effusum. Cum vero diu desiderata venit temporis plenitudo, qua divini consilii nobis innotuit altitudo, missus a Patre Filius, in Virgine, et ex Virgine voluit humanari, et sic nomen quod Deus est, tam in gentibus, quam Judaeis plenius divulgari. «Sciant, inquit, gentes, quia nomen tibi Deus (Psal. LXXXII) .» «Et adorabunt, [Col. 0211C] inquit, eum omnes reges; omnes gentes servient ei (Psal. LXXI) .» Cui ei? Adjungit: «Ante solem permanet nomen ejus (ibid.) .» Quae utilitas in hoc nomine? «Et benedicentur in ipso omnes tribus terrae (ibid.) .» Quod est nomen istud? «Benedictus Dominus Deus Israel (Luc. I) ; et benedictum nomen majestatis ejus. Nomen humilitatis ejus, Homo est; nomen vero majestatis, Deus est (ibid.) .» De quo Apostolus: «Qui est super omnia Deus benedictus in saecula (Rom. IX) .» Deus iste manens in sinu Patris et lucem habitans inaccessam, ab illo, vel cum illo aequalitatem habens, tam angelis quam hominibus inconcessam, ante partum, 119 Virginis suum inter paucos voluit nomen fundi, post partum vero ampliore impetu passim [Col. 0211D] omnibus jam effundi. Quem enim absconditum nationes gentium nesciebant, pauci vero Judaeorum docti Spiritu utcunque sentiebant, postquam in fine temporum utero Virginis est infusus, per vicos et plateas in aquae similitudinem est effusus. «Sicut aqua, inquit, effusus sum; et dispersa sunt omnia ossa mea (Psal. XXI) .» Instar aquae ad communem omnium notitiam se effudit, cum in nostris cordibus ejus charitas se diffudit, cum suorum dona charismatum dispersit, dedit pauperibus, cum eum qui confirmat, angelorum panem, dedit hominibus. Quem ergo Isaias longe supra dicit absconditum, effuso tanquam oleo jam videmus cunctis expositum: expositum quidem ut sanativum aegrotis oleum superfundat, absconditum ut sanatos in faciei [Col. 0212A] suae abscondito nos abscondat. «Vere, inquit, tu es Deus absconditus (Isa. XLV) . Deus Israel Salvator. Absconditus est, cum in sinu Patris ab humano longe intuitu se recondit, expositus vero, cum ex utero matris in salutem Israel se effundit. Absconditus, cum in Deo Deus nobis faciem suam velat; expositus, cum venisse ut suum salvet populum se revelat. In absconditum semper angeli ardent prospicere, effusum et expositum jam homines amant diligere, et quos corruptivi fasce corporis aggravatos nondum optabilis tenet absconsio, jam ferventes spiritu haec olei reddit effusio. Quodpropter Virgo cum dixisset: Oleum effusum nomen tuum, subjunxit: Ideo, etc.

[Col. 0212B] Ideo adolescentulae dilexerunt te. Quia, inquit, nomen tuum tanquam oleum effudisti, dum procedentem e thalamo non solum te hominem, sed et Deum esse veraciter docuisti: hanc doctrinam Dei docibiles nequaquam neglexerunt, sed quem prius nescierant, te innovato spiritu dilexerunt. Quos non errore, sed prudenter adolescentulas nominavit, in quo affectuosam diligentium teneritudinem designavit, quia haec aetas et amat tenerius, et se ornat curiosius, et satagit frequentius, vaga oculis, discursibus inquieta, stare sibi nesciens, dum est ejus aviditas inexpleta. Quos ergo non deformat situs noxiae vetustatis, internam quorum faciem non exarat ruga pristinae pravitatis, quorum oculus non caligat, non dens labitur, vox querula non [Col. 0212C] raucescit, gressus non labat tremulus, spina senio non curvescit, sed hujusmodi positis calor viget, vigor animi juvenescit; ii profecto ad amandum vehementius inardescunt, moram ferunt gravius, deficiunt suavius, gratius elanguescunt. Denique adolescentulae dum voti finem desiderant obtinere, eis quos diligunt student curiosius complacere, et ut sese reddant illorum conspectui gratiores, nituntur summa cura, summo studio videri pulchriores. Dantes ergo vel conservandae, vel acquirendae operam speciei, apposito sibi speculo statum suae considerant faciei, et adgaudentes bonis quae sibi adesse perpendunt ex natura, quod illa minus contulit, vigili supplent cura. Quo autem pulchriores sese [Col. 0212D] obtulerint ad placendum, eo placitiores redduntur ad gignendum, quia quae in oculis sponsorum ampliori pulchritudine jucundantur, gratius ab eisdem munerantur osculo, complexu fecundantur. Una qualium manu speculum sollicita apprehendens, et qualis sit, in eo diligentius deprehendens; genuit, quia corpus quod corrumpitur animae speciem decolorat, et terrena inhabitatio gravare sensum multis deditum elaborat (Sap. IX) . Quem pressum, sed forte non oppressum, ut restituat tam justitiae quam saluti, castigat corpus suum et digne subjicit servituti (I Cor. IX) ; amoris intuitu non periculum non mortem refugit sustinere, tergit quidquid maculosum sponso existimat displicere; frontem vult esse candidam, genas teneras subrubere, labia verecundiam, [Col. 0213A] verba modestiam redolere: totam prorsus faciem nova gratia relucere, ut ei digne placeat cui vult se probabilem exhibere. Cum vero probabilem se et amabilem exhibuit tersa fronte, facie tam jucunda, laboris hujus et amoris merito non mansit infecunda: sed fecundante spiritu, alvo concipiens genitali, sponso genuit filios verbo et opere spiritali. Quibus et ait: «Filioli mei, quos iterum parturio donec formetur Christus in vobis (Gal. IV) .» Et illud: «In Christo Jesu per Evangelium ego vos genui (I Cor. IV) .» Altera quaedam adolescentula cum ferveret, et in ipso fervore fixam et stabilem manere se sponderet, infirmitati suae digno satis judicio non intenta, rudis adhuc et insufficiens paulo fidentior est inventa: «Domine, [Col. 0213B] inquit Petrus, tecum paratus sum et in carcerem et in mortem ire (Luc. XXII) .» Et ille, cujus erat, sicut caetera, sic et ipsum Petrum melius nosse, sciens illum velle quidem quod dixerat, sed non posse: «Dico tibi, ait, Petre, non cantabit hodie gallus donec ter abneges me nosse (ibid.) .» Et quoniam ad defectum penitus deveniret negatio diffidentis, si non manum supponeret potens gratia miserentis; volens Petrum non solum a lapsu temerario resilire, sed confirmatum postea spiritales filios parturire: «Ego, ait, rogavi pro te, ut non deficiat fides tua, et tu 120 aliquando conversus confirma fratres tuos (ibid.) .» Infra quidem divinae respectu misericordiae visitatus, et spiritus insufflati ampliori munere roboratus, ad diligendum [Col. 0213C] fortius, ad persistendum firmius idem ipse Petrus incanduit; et amoris merito fortioris ab ipso sponso audire promeruit: «Simon Joannis, diligis me plus his? Pasce oves meas (Joan. XXI) .» Apostoli ergo, virique apostolici non immerito adolescentulae nominantur, quae in hoc dramate comitari Sponsam virginem praedicantur, quas reddit adolescentulas, non dierum paucitas, non aetatis, sed fides ferventior, amor impatiens, indultae gratia novitatis. Pulso enim errore qui dispersus late fuerat in Judaea, praedicantibus Pharisaeis quia Christum non produceret Galilaea; et quia juxta ipsos credi nullatenus dignum esset, ut fabri filius frater Jacobi Christus esset (Matth. XIII; Marc. VI) , qui magis apud ipsos non de bono opere, sed de blasphemia lapides [Col. 0213D] merebatur (Joan X) , et quia cum esset homo, Deum se usurpatorie fatebatur; pulso, inquam, hoc errore, adolescentulis fidei novitas est collata, et quam sponsa prius secreto hauserat, ad apostolos derivata. Mihi, ait Sponsa, nomen tuum Deus, tuum mihi oleum se infudit, cum ros tuus vellus meum, cum tua divinitas me perfudit, cum in me totum Deum, Verbum Patris. Dei Filium introspexi, et ipsa tota plena affectu plenario te dilexi. Me autem repleta, ad eas quae juxta sunt oleum hoc refusum, et ut capi valeat, adolescentulis est effusum; et quod infusum mihi, cum non possent capere, neglexerunt, effusum sibi fervente spiritu dilexerunt. Nulli quippe eamdem virginem familiarius sunt secuti, [Col. 0214A] vel ea mediante sponsi notitiam plenius assecuti, quam apostoli qui ante et post Christi passionem cum ea diutius conversati, ab ipsa frequentius audierunt Verbi mysterium incarnati. Ii «omnes, inquit, perseverantes erant unanimiter in oratione cum Maria matre Jesu (Act. I) .» Unus quorum prae caeteris ejusdem virginis curam egit, et ex mandato Christi in illius obsequium sedule se redegit; eique ut matri filius obsequentem diligentiam impertivit, et in sua receptae provisoris ministerio deservivit. Ipsa vero cum Joanne vel caeteris tanto tempore conversata, quis penset quo affectu eosdem fuerit amplexata, qua eos cura studuerit, quae prius et perfectius noverat edocere, et mirandum tam conceptus quam partus sui ordinem frequentius et inculcatius [Col. 0214B] recensere? Quae enim in se alto et ineffabili consilio completa pervidebat, non assistentibus sibi, non hujusmodi adolescentulis invidebat; sed in earum auribus gaudebat illorum frequenter reminisci, volens eas pariter indultae sibi gratiae participium adipisci. Proinde cum dixisset: Ideo adolescentulae dilexerunt te, addidit: Trahe me, etc.

Trahe me; post te curremus in odore unguentorum tuorum. Cum ad tantam virgo excellentiam evehatur, ut dono gratiae ad Sponsi osculum provehatur, ex hoc quidem laetitiam et spiritalem fiduciam sibi sumit, de suis tamen viribus quidpiam non praesumit. Sicut enim velle bonum, suo merito non concepit, sic illud perficere, nisi ab alio, non accepit: [Col. 0214C] et a quo totum habet quidquid utile et expetibile sibi novit, ab ipso trahi postulat post ipsum, cujus obsequio se devovit. Non est quippe, nec intendit sic esse agilis, ut praecurrat, ad hoc nitens solummodo, et hoc sibi sufficere judicans, ut postcurrat; ad quod ipsum suo ipsius judicio non praevalet nisi tracta, nisi fasce infirmitatis propriae non retracta; nisi in ea quae ante sunt suavi Spiritu gratiae sit impacta, et ad ea quae retro flante nequam Spiritu non redacta. Ab ipso igitur post ipsum trahi postulat non invita, sed carnis adhuc corruptibilis compede praepedita, cujus etsi fortitudo jam forte prompto in spiritu satis firma, caro tamen naturali quadam gravedine aliquantulum est infirma. Eum [Col. 0214D] ergo quem diligit, sequi spiritus promptus ardet, optans summopere ut eum caro justo amplius non retardet, sed sicut Deo amat spiritus virginis adhaerere, sic ab eodem spiritu nihil injurium caro valeat extorquere. Nonnullos enim voluntas promptior ad fortiora provocat et attolit, sed eosdem infirmitas carnalis revocat et emollit; eosque mollitie gravi vel praecipitat in defectum, vel saltem provehi nequaquam patitur ad perfectum. Cujusmodi miseros quos miseria nexu retrahit molliore, quid nisi necesse est trahi et attrahi spiritu fortiore, ut pressa et oppressa mollitie nequiter retrahentis, tandem praevaleat manus miserans attrahentis? «Ideo, inquit, attraxi te miserans (Jer. XXXI.) » Est et ille tractus non quo jam caro cogitur [Col. 0215A] obedire, sed qui potius invenitur ipsum spiritum delinire; tractus, inquam, longe suavior internae cujusdam voluptatis, cum spiritus delectatur gustu et amore gustatae veritatis. Cujus loco sponsa mater grato desiderio vult teneri, eoque ad ea quae spiritui sapiant, suaviter promoveri; et ab eorum suavitate nullis temporalium inquietationibus absterreri, sed tota a serena facie ejus quem diligit, absorberi. Cujusmodi facies si amanti vel ad modicum ostendatur, si 121 ostensae recto judicio defaecatior oculus intendatur, ostendens et intendens, tantae dilectionis vinculo colligitur, ut diligens ad dilectum nexu indissolubili pertrahatur. Trahatur, inquam, non violentia, non molestia, non timore, non tracti vel trahentis odio, sed amore; tractu illo, quo [Col. 0215B] alumnus trahitur post nutricem, quo vel patrem filius, vel filia sequitur genitricem, imo tractu quo diligens in dilectum, eo gratius, quo suavius defetiscit, dum obtinere desiderat, et desiderare insatiabiliter concupiscit. De quo per Osee: «Traham, inquit, eos in vinculis charitatis (Ose. II) .» Et tractus respondet: «Adhaesit anima mea post te (Psal. LXII) .» Sic nostra virgo trahi optat et postulat post dilectum, ut scilicet diligendi et sequendi ille sua gratia det effectum: et affectuoso amore post sponsum sponsa, mater post filium incandescat, et non carni caro, sed Deo anima fortius adhaerescat. Sicut enim gravari se cujusdam mortis recolit detrimento, cujus olim adhaeserat infelix anima pavimento; sic ista, quia post osculum [Col. 0215C] Sponsi non diligit nisi vitam, post ipsum per quem vivat trahi se desiderat non invitam, sed affectu alacrem, ferventem spiritu, meritis expeditam. Et quoniam sic tracta, sic adjuta non expedit ut moretur, nimirum trahentem claudo ista vestigio non sequetur, sed prompto gradu, passu agili, pede concito cursitabit, et ad eum, cui suspirat, expedito itinere festinabit. Curremus, ait, in odore unguentorum tuorum. Pluraliter dicit: Curremus; cum singulariter praemiserit: Trahe me. Si me ad te traxeris affectu et gratia speciali, ut me gratam efficias et beatam osculo nuptiali, ut et mundes et fecundes sponsam spiritu principali, ut novo et inexperto genere partu gaudeam virginali; si me, ait, [Col. 0215D] sic traxeris, jam non sola ego munere spiritali, sed mecum adolescentulae gaudebunt quodam beneficio generali, ut me scilicet praecurrentem pro suo modulo devotius imitentur, et post te, quem diligunt, mecum una currere praedicentur. Itaque me primam, me praecipuam dona osculo, trahe vinculo charitatis, da scire, da sentire mihi ampliorem tuae gratiam bonitatis; et hoc non mihi tantum proderit, nec inveniar sola currere, sed curremus, omnesque diligentes, etsi non cursu pari ad te pariter veniemus. Exemplo quidem et merito Virginis quae prius invenitur et perfectius cucurrisse, apostoli et eorum successores credunt se gratiam invenisse: qui exuta velut tunica rugosae vetustatis, juvenescunt ut aquila, non plumis, sed moribus [Col. 0216A] innovatis. Virgo tracta et attracta est loro quodam caeteris inconcesso, quo Sponso et Auctori adhaesit corde penitus indefesso; sursum ducta et evecta, sancto Spiritu tam fortiter, tam suaviter obumbrante, ut Deum concipiat natura jus inolitum relegante. Qui vero concipitur, ipse est cujus velociter sermo currit, qui saliens in montibus, colles transiliens ut gigas caeteris antecurrit (Cant. II) , ad quem sequendum Virgo trahi necessario se perpendit, quem non nisi nativa tarditate posita comprehendit. Quis autem vel invenitur paratior ad trahendum, vel agilior redditur ad currendum, quam Virgo, cujus caro a peccati est prorsus onere levigata, tractuque levigante Deo trahenti mirabiliter adunata? Sic vero tracta virgo, quod nulli alteri [Col. 0216B] novit datum, jam currit, jam proficit, jam tendit festinatius ad optatum: docens et ducens ferventes adolescentulas ad perfectum, licet nulla quantumvis agilis parem veniat ad profectum. Ideo forte Virgo trahi se singulariter postulavit, cursuram vero non solam, sed una cum caeteris affirmavit, quia ipsam specialiter eligendo in Matrem Dei Filius ad se traxit, sed ipsa sibi sola fructum hujus operis non contraxit. Ex eo enim quod ad praerogativam matris est singulariter sublimata, sequentibus adolescentulis non parva utilitas est collata; dum eamdem imitari digne virginem studuerunt, et ad diligendum sponsum pro suo quaeque modulo cucurrerunt. «Currebant, inquit, duo simul, sed Joannes praecucurrit citius Petro (Joan. XX) .» Et alius: [Col. 0216C] «Sic curro, ait, non quasi in incertum (II Cor. IX) .» Curremus, inquiunt, in odore unguentorum tuorum. Odor unguentorum, suavitas spiritualium est donorum, quam cum electi quique sagaci perceperint odoratu, non eam caeteris invidentes, sed gaudentes potius comitatu; ad eam, vel magis in eam festinant cursu alacri devenire, moram non ferentes, et vix differentes quod praesenserint invenire. Nostis canibus naturaliter convenire, ut quod etiam oculis non vident, concedantur naribus praesentire, et si usu venatorio digne fuerint instituti, discurrunt, festinant, latrant, clamitant, donec fuerint assecuti, qualibus Paulus dicit: «Sic currite ut comprehendatis (II Cor. IX) .» Quod si quis nare sagacior unctum quid senserit vel unguentum, tanta aviditate [Col. 0216D] hausti odoris sequitur blandimentum, ut ab eo non promissiones, non minae, non mors denique revocet neque vita, cuncta pro damno reputet, ut solum lucrifaciat concupita. Quanta vero pensatis in sua ipsorum plenitudine sunt unguenta, ubi clave et conclavi sub manu pigmentarii sunt detenta; quae antequam a remotis praesentialiter et plenarie sint inventa, eorum corda reddunt sua odoris dulcedine sic attenta? Quanta illorum plenitudo reficit jam praesentes, quorum odor foris manans in tantum efficit haurientes, ut pedum basibus solidatis non solum venientes, sed gravi morae 122 odio faciat et currentes? Quis nobis procul positis sentire donet vel ad modicum hunc odorem? quis pedibus infirmatis, [Col. 0217A] quis debilitatis genibus gressum tribuat fortiorem, ut miserente gratia quandoque inveniamur etiam nos currentes, vel saltem pedetentim a longe sequamur adolescentulas praecurrentes? Felices illae quibus suum consortium Sponsa mater innuit se daturam, cum quibus in odore unguentorum asserit se cursuram; quae sic revera cum eisdem currit adolescentulis, ut praecurrat; eisque foris adhuc manentibus ipsa celerius et familiarius introcurrat, quod innuens subjungit:

Introduxit me rex in cellaria sua. Quae paulo ante petierat ut ab eo, quem diligit, traheretur, jam tractam et introductam in illius cellaria se fatetur, inventamque gratiam non abscondit invidia, non [Col. 0217B] obscuro silentio dehonestat, sed in laudem Sponsi et gloriam adolescentulis manifestat. Quia enim ampliori flagrans desiderio, meritis amplioribus haec refulsit, Sponsus eam velut raptim in suum secretarium introduxit; introductae ostendit miram spiritualium ubertatem, unguentorum praesentiam, promissorum munerum veritatem. Quo ingressa et intuens apothecas incomparabiles Salomonis, obstupuit, et quasi diriguit novae gratia visionis; et non habens ultra spiritum, nec se valens prae gaudio continere, recurrit foras nuntians beneficium quod meruerat obtinere. Vos, ait, quibus jam divina gratia contulit ut curratis, videte ne mora vel labore defectum reprehensibilem incurratis, sed constanter et fortiter ad opes currite non incertas, ignotas [Col. 0217C] forte vobis, sed mihi non penitus inexpertas; qui autem me in suam plenitudinem introduxit, et vos adhuc ad optatum, eo, quod ipse novit consilio, non perduxit; vult quidem vos bonis meis praesentibus ad gaudere, et exemplo mei certiorem vestrorum fiduciam vos habere, quem Sponsa in praesenti non sponsum, non dilectum, sed Regem voluit nominare, volens, ut arbitror, potestatem Sponsi regiam designare: opes, divitias, omnem rerum plenitudinem commendare; qua regum prae caeteris inveniuntur cellaria redundare. Porro quod potens sit, nullus potest recte sapiens dubitare, cum Scriptura veridica multis inveniatur testimoniis affirmare, quia et potentes non abjicit cum et ipse potens [Col. 0217D] sit (Job XXXVI) , et: «Omnia quaecunque voluit, fecit (Psal. CXIII) ,» et subest ei posse cum voluerit (Sap. XII) ; quod autem sit dives, Apostolus ait: «Qui dives est etc., (Rom. X) ,» et Evangelium: «Homo quidam erat dives, qui habebat villicum (Luc. XVI) ;» haud dubium quin Deum significans. Denique quis ditior Domino, cujus «est terra et plenitudo ejus, orbis terrarum, et qui habitant in eo? (Psal. XXIII.) » Sponsus ergo virginis non incongrue Rex vocatur, quo nomine ejus et potentia et abundantia commendatur, qui etiam non cellarium, sed habere cellaria memoratur, ut ejus longe major esse copia doceatur, quia enim in cellariis quam in cellario plura certum est contineri, et multis multa, diversa diversis copiis adimpleri; in [Col. 0218A] multa potius quam in unum virgo se perhibet introductam, innuens se absconditos sapientiae et scientiae thesauros assecutam. In quibus non spiritum hujus mundi, sed Spiritum qui ex Deo est (I Cor. II) , accipere promeretur, ut quae a Deo donata sunt ei, sciat; et sciens veneretur, ut cum in se Verbum Dei videat, et diligat factum carnem, sensum tamen Christi habens, eum jam non noverit juxta carnem. (II Cor. V) . Porro divinae sapientiae occulta caeteris et incerta, dono incomparabili, modo ineffabili Virgini fiunt certa, gaudetque se in secretorum illud sanctuarium introduci, ad quod non cum ea pari passu, sed post eam gaudent caeterae virgines se adduci. Illa prius, illa perfectius et accepit angelum nuntiantem, et juxta verbum ejus, sensit [Col. 0218B] Spiritum obumbrantem: novit se in conceptu non culpam, non coitum pertulisse, non juxta Evae legem in partu gemitum protulisse. Novit eum quem fovet, quem complectitur juxta naturalem indigentiam parvulorum, vitam esse et vitalem alimoniam angelorum, quem continet in gremio, quem lactat ubere suo matris, Deum esse ab aeterno in sinu abscondito Dei Patris: novit se novitate mirabili Dei et hominis genitricem, nutritoris et auctoris sui et omnium, se nutricem. Haec sunt forte cellaria in quae Sponsus Matrem virginem introduxit, quae nisi sapiens Architectus manu propria non construxit, quae construens, tanta replevit copia pigmentorum, ut ad cursum excitet tardos quosque odor velut suavissimus unguentorum. Unum quasi cellarium [Col. 0218C] est, quo descendit in hominem divinitas non consumpta, aliud cellarium quo in Deum humanitas est assumpta, quae duo scilicet Verbum et caro, sic ad invicem miro quodam opere sunt conjuncta, ut in Christo et sint diversa naturaliter, et personaliter non disjuncta, quorum alterum si quis sine altero intelligere et suscipere videatur, si Christum vel hominem sine Deo, vel Deum sine homine fateatur, unum tanquam cellarium regis visus est introire, 123 ab altero autem vel ignorantia, vel contumacia resilire. Caeterum Maria virgo non alterum tantum, sed utrumque pariter est ingressa, quae ipsum quem genuit, Deum simul et hominem est professa, super quem eo devotius quo et certius est innixa, tenens memoriter, et memorans suaviter, [Col. 0218D] quae, quem, quomodo sit enixa. Enixa est enim non solum hominem, sed et Deum, mira cujus humanitas, et humanata divinitas introductae quidem Virgini deoperta, sed tempore aliquanto ipsis adolescentulis est operta, quae currentes in odore post ipsam matrem et virginem adducentur, et in ipsa cellaria, cum tempus et merita convenerint, inducentur. Cum quibus inducendis virgo se perhibet gavisuram, innuens se per illas augmentum gaudii percepturam, quoniam quae apud se de percepto est munere jam secura, cum et illae perceperint, pro eis est ampliori gaudio fruitura. Hoc est quod addit: Exsultabimus, etc.

Exsultabimus et laetabimur in te, memores uberum tuorum super vinum. Conversa vel magis reversa ad adolescentulas, suum illis gaudium nuntiavit, quo nuntio eas ad currendum constantius invitavit: eoque breviter expleto, mox ad sponsum tam verbum quam faciem revocavit, quia loqui ad illum, quam de illo dulcius judicavit. Amans quisque tenerius, cum de eo quem diligit libenter caeteris colloquatur, gratius multo habet ad ipsum loqui, si forte optio concedatur: et de ipso loquens, ipsum diligit auditoribus commendare, ad ipsum loquens, suam ipsius gaudet gratiam degustare. Sponsa itaque de Sponso loquens, propter ipsas facere adolescentulas id videtur, ut scilicet eas ad diligendum eum quem diligit [Col. 0219B] exhortetur, quia tantus ejus amor aemulam vel pellicem non veretur, nec damnum suum putat, si ad amandum illum quaevis altera provocetur. Imo vero suum gaudium quod in dilecto diligens vult habere, majus putat effici, si contingat et alias ejus participium obtinere: et proinde ad Sponsum cito se referens, cum quo gratum habet frequentius fabulari, non de suo solius, sed de illarum secum profectu asserit se laetari. Exsultabimus, inquit, et laetabimur in te. Non sufficit amanti uno verbo suum gaudium praedicare, sed duplicat, ut duplicans illius abundantiam possit expressius intimare, ad quod intimandum, etsi eadem vel similia verba velut diutius explicare, non tamen quantum sentit, digne poterit explicare. Vel forte in eo quod dicit: Exsultabimus, [Col. 0219C] gaudium signat quod interius non abscondit, quod foras potius voce vel quovis opere sic effundit, ut oculis intuentium amoris species ostendatur, ut qui digne attenderit, ad amorem pariter accendatur. «Justitiam tuam, inquit, non abscondi in corde meo, veritatem et salutare tuum dixi (Psal. XXXIX) .» Verum quia simulator quisque nonnunquam facit plurima sive dicit, quorum cum sit bona species, tamen interiora conscientia contradicit, addit Virgo: Et laetabimur in te; illud signans gaudium quod teste Deo in cordis abscondito delitescit, cum juxta quod foris ostenditur, cor interius hilarescit. Quod propheta uno videtur versiculo designare, et in eo distinctius velut singula singulis assignare: eam dicens [Col. 0219D] laetitiam, quae in abscondito continetur, exsultationem vero, quae indiciis exterioribus exhibetur. «Propter hoc, ait, laetatum est cor meum, et exsultavi sub lingua mea (Psal. XV) .» Et alibi: «Laetetur cor quaerentium Dominum (Psal. CIV) .» Et illud: «Libera me de sanguinibus, Deus, Deus salutis meae: et exsultabit lingua mea justitiam tuam (Psal. L) .» Ex his locis colligitur, inter laetari et exsultare haec esse differentia, ut laetari sit cordis, exsultare sit operis, quia et affectu et effectu ei debet justus quilibet adgaudere, a quo sperat et praesentem gratiam, et futuram gloriam obtinere. Quamvis exsultatio, cordi aliquando etiam assignetur, et non laetari solum, sed exsultare quis in abscondito praedicetur, ut exsultatio nihil aut parum differre a laetitia videatur, [Col. 0220A] cum sicut illa, sic ista esse interior asseratur. «Ad ipsum, inquit, ore meo clamavi: et exsultavi sub lingua mea (Psal. LXV) .» Sub lingua, dicit in corde, sicut infra in hoc Cantico: «Mel et lac sub lingua tua.» Et Anna in suo Cantico: «Exsultavit cor meum in Domino (I Reg. II) .» Et haec ipsa virgo Maria in suo: «Exsultavit Spiritus meus in Desalutari meo (Luc. I) .» Quod ergo dicit: Exsultabimus et laetabimur, geminato verbo cumulatum gaudium signat, quod intelligit tam se quam adolescentulas percepturas, et dono gratiae largioris tam de futuris quam de praesentibus gavisuras. Pietati enim, quae introduci in cellaria praedicta promeretur, cellariorum Auctor vitae quae nunc est et futurae gaudium pollicetur (I Tim. IV) ; et promissorum dato, [Col. 0220B] in re, praesentia; in spe, bona sequentia jam largitur, quibus tersa tristitiae nebula cor quaerentium Dominum delinitur. Porro in praesenti scientiam provehit, conscientiam reficit et serenat, in futuro utramque ab omni tam caligine quam inquietudine penitus alienat: et illa res, 124 et ista spes monet diligere, currere dat ad ipsum, currentem non deficere, sed magis proficere donec perveniat in idipsum. Proinde Sponsa dicens: Exsultabimus et laetabimur, subjungit: in te; ut cum, sive de praesentibus, sive de bonis sequentibus exsultatio vel laetitia nobis detur, non in se quisquam nostrum, sed in Domino glorietur; oblitusque sui, cui ex se nisi mors et tristitia non habetur, illius a quo vita, et, ut dicam melius, qui est vita affectu tenero memoretur. Memores, [Col. 0220C] inquit, uberum tuorum super vinum. Tuis, ait, uberibus lactas, nutris, reficis sitientes, dum donas, dum sustentas gratis muneribus diligentes: dum eos qui diligunt tuam gratiam se adeptos, profectu desiderabili fieri das perfectos. Qui relegata substantia et abjecto sacculo propriae pravitatis, gaudent retributione centupla voluntariae paupertatis: praesentique beneficio et sinistri uberis lacte redditi fortiores, dextri jam dono uberis fiunt de percipiendo aeternae vitae praemio certiores. Cujusmodi ubera super vinum sunt, id est vino meliora, quia praesens perfectio et futurae promissio justis utilius et gratius offeruntur, quam tribulatio et angustia quae malis quibuslibet inferuntur, qui et in praesentiarum laesa conscientia cruciantur, et in futuro poenam irremediabilem praestolantur. [Col. 0220D] «Tribulatio, inquit Paulus, et angustia in omnem animam hominis operantis malum (Rom. II) .» Et Jeremias: «Duplici, ait, contritione contere eos, Domine (Jer. XVII) .» Hoc vinum felle durius, gustus amarissimi vel saporis, hunc calicem mortiferum irae Domini vel furoris, perditi quique bibunt, vitae merito nequioris, qui Sponsi ubera non attingunt plena gratiae et alimoniae gratioris. «Bibisti, ait Isaias, de manu Domini calicem irae ejus, usque ad fundum calicis bibisti, et potasti usque ad faeces (Isa. LI) .» Et exponens quis iste sit calix, ait infra: «Duo sunt quae occurrerunt tibi, vastitas et contritio, et fames et gladius (ibid.) .» Hoc vino vel calice Sponsi longe sunt ubera meliora, quae promittunt [Col. 0221A] vel exhibent tam Sponsae quam adolescentulis gratiora, quas ab ira et furore, quas a gravi judicio manu misericordiae longefacit, quarum desiderio et praesens perfectio, et sequens retributio satisfacit. Vel memores erimus super vinum, id est amplius memores erimus uberum quam vini. Vinum vocat, ut videtur, vitae hujus transitoriam passionem, quae suspirantibus ab aeterna infert molestiae non mediocris laesionem, dum corpus quod corrumpitur et inhabitatio necessaria terrenorum aggravat animam, sensum deprimit fasce cogitatuum plurimorum. Cujusmodi aggravatio etsi justo cuivis peremptoria est vel purgatoria vitiorum, quando eum quem diligit Deus urit et castigat gravi, sed utili cauterio flagellorum, tamen quia pungit, et gustantis in palato [Col. 0221B] hujusmodi poculum amarescit, vult eum longe fieri quisquis haurire coelestia suavius inardescit. De quo Propheta regius: «Potasti nos, ait, vino compunctionis (Psal. LIX) .» Poenarum austeritas, cujus expers et immunis non pauper, non ditior invenitur, quando etiam eam gravi lege infans quoque diei unius experitur; molesta est punctio et potio congrua medicinae, inferens odiosam, sed plane fructuosam, amaritudinem disciplinae, quam suo solius respectu sapiens quisque respuit diligenter, fructus vero sequentis intuitu sufferendam judicat patienter. Cujus etsi eum praesens coegit experientia reminisci, monet tamen fructus perfectior et spes suavior oblivisci: gratiusque memoratur bonorum spiritualium et salutis diutius permansurae, quam amarae potionis et [Col. 0221C] compunctionis citius transiturae. Cujus gratia non omnibus, sed paucis admodum videtur attribui, quorum pes invenitur supra petram digne constitui; ut firmiter stabilitum ad superna subvehat inflexibilis rectitudo, et merito rectitudinis suscipiat peramplior et perfectior certitudo. Ideo sequitur: Recti, etc.

Recti diligunt te. Qui enim ad infima curvato genu, flexo poplite non descendit, sed ad summa et ardua ferventi desiderio se suspendit, qui non juxta monita malignorum spirituum incurvatur, ut illis transeundi per eum optata facilitas praebeatur, is profecto rectus est, et odisse quod respuit, judicatur, et abhorrens prohibita, prohibitorem diligere comprobatur. [Col. 0221D] Denique habetis: «Qui diligitis Dominum, odite malum (Psal. XCVI) .» Odit malum, qui ad illud cordis hauritorium non inclinat, qui ejus in profundum, vel in terram oculos non declinat (Dan. XIII) ; non aequo ferens animo eum qui de vitae hujus sterquilinio fumum foetidum evaporat, qui thure nares afficit, caecat oculos, internam faciem decolorat. Mali autem odio (quod in profundum tendere deprehendit) meliora et saluti congrua diligens, cor, manus, oculos sursum tendit; et non solum pressus et oppressus fasce nequam ad infima non curvescit, sed erectus ad superna toto eis desiderio inseparabiliter adhaerescit. Quae quia stant et ad 125 standum inflexa rectitudine diriguntur, rectos constat fieri, qui ad illa proficientibus meritis eriguntur; [Col. 0222A] et sicut idolis vel simulacris gentium similantur eadem facientes (Psal. CXIII) , sic coelestibus conformantur, eorum rectitudini cohaerentes. Coelestia vero, quae et coelum, vel coeli non incongrue nominantur, quae domus vel habitatio, locus, sedes, solium, Domino praeparantur: ipsum revera Dominum, et sessorem affectuosis desideriis amplexantur, nec possunt non diligere quem in se principari fortiter, regnare suaviter contemplantur. «Pater, inquit, noster qui es in coelis (Matth. VI) .» Et: «Dilexi, ait, decorem domus tuae, et locum habitationis gloriae tuae (Psal. XXV) .» Et: «Coeli enarrant gloriam Dei (Psal. XVIII) .» Et: «Dominus in coelo sedes ejus (Psal. X) .» Et: «Coelum sedes mea (Isa. LXVI) .» Et multa hujusmodi reperietis, [Col. 0222B] quae in coelo vel coelis Deum asserunt residere, sedi, loco, domui grata benevolentia praesidere: sedisque et sedentis non fit aliter mutua gratitudo, quam si donante gratia conveniat rectitudini rectitudo. Rectus enim Deus sibi similes vult habere, nec nisi ab his diligi qui amant ejus rectitudini cohaerere, quos non nisi dilectio eidem rectitudini cohaerentes, nec nisi rectitudo veraciter efficit diligentes. Quod virgo Mater sentiens: Recti, ait, diligunt te, quia qui suam intentionem carnis desiderio non pervertunt, sed ad eum qui summe bonus est, corde voluntario se convertunt; viam rectam, viam eos regiam constat proficisci, proficientes recte Bonum quem desiderant adipisci. Denique: «Bonus Israel Deus his qui recto sunt corde (Psal. LXIX) .» Sequentes quippe serpentinos anfractus et tortuosae Maeandros pravitatis, non gustant quam suavis, quam jucunda sit divinae regula bonitatis, quia ei quae bona, quae justa, quae summe est laudabilis rectitudo, non convenit, non cohaeret malitiae vel injustitiae tortitudo. At vero qui a terra vel terrenis horrore libero se suspendit, et quae sursum sunt quaerens, ea magis erecto corde, quam manibus apprehendit; sentit quidem quia multa est et multum laudabilis magnitudo, magna aeque et magnifice commendanda divinae dulcedinis multitudo, cujus suavitatem etsi fama percipit, sensu tamen intimo nequaquam experitur, nisi qui bono Deo cordis rectitudine similis invenitur. Cujusmodi rectitudinem [Col. 0222D] profectu congruo Dominus ordinare, et ad eam apostolos in Evangelio videtur invitare: volens eos non solum ad appetendum eam effici promptiores, sed etiam de ipsius, quae appetenda est, ordine certiores: «Sint lumbi, ait, vestri percincti, et lucernae ardentes in manibus vestris: et vos similes hominibus exspectantibus Dominum suum (Luc. XII) .» Prudens iste artifex discretae rectitudinis ordinans munimentum, primo velut basim ponit, jacit operis fundamentum: base autem posita columnae statuit firmamentum, capitellum superponit ejusdem rectitudinis ornamentum. In lumbis equidem voluntas vel affectio intelligitur hujus vitae, carnis concupiscentia, voluntatis acquisitio concupitae: et ob hoc lumbos divinae censura [Col. 0223A] justitiae vult praecingi, dum nos ab omnibus non solum quae non licent, sed et quae non expediunt vult restringi. Postponere autem noxia, et a concupiscibilibus abstinere, carnales appetitus ab effectu completorio prohibere, motus fluxos restringere forti cinctorio castitatis: basis quaedam est solida, et initium sanctitatis. Quisquis enim appetit vivendi rectitudinem obtinere, primo curet necesse est ab illicitis et inutilibus abstinere, ut cum basim posuerit continentiae necessario praecedentis, fiducialiter superponat onus machinae subsequentis. Ideo forte illi qui duro pedum languore laborabat, qui ad portam templi sedens ab introeuntibus eleemosynam postulabat, Petrus motus misericordia, non pecuniae contulit adjumentum, quia potens gratia, [Col. 0223B] non aurum Apostolo dederat, non argentum, sed potenti verbo sanitatem claudis pedibus restauravit, et ille basibus solidatis laetus et exsiliens ambulavit (Act. III) . Et recte Petrus primo sanitatem pedibus impertivit, et ille consequenter solidatis basibus ambulans exsilivit, quia primo necesse est infirmitas ducatur ad defectum, et hac base posita surgat machina robustius ad profectum. Proinde cum dixisset in Evangelio: «Sint lumbi vestri praecincti (Luc. XII) ,» subjunxit: «Et lucernae ardentes in manibus vestris (ibid.) .» Cum enim quis horrore debito abjecerit opera tenebrarum, justo satis ordine sequitur accensio lucernarum, ut scilicet coram hominibus ejus luceat sanctitudo, et ut columna ignis emineat morum et justitiae rectitudo. [Col. 0223C] Lucerna in manibus, signat in operibus claritatem, cum super basim continentiae qua ab iis quae non expediunt abstinetis, eminentiam operum, morum rectitudinem adhibetis, et ad modum columnae inflexibilis stabiles studetis et immobiles permanere, et quibusque inferioribus vita et moribus praeeminere. Quia vero non sufficit magnis operibus quempiam refulgere, nisi per haec intendat non hominibus, sed Domino complacere; addit: «Et vos similes hominibus exspectantibus Dominum suum (ibid.) .» Intentio vel exspectatio qua non mercedem transitoriam affectatis, sed cura pervigili vestrum desuper Dominum exspectatis, quoddam est praedictae rectitudinis munimentum, et instar [Col. 0223D] capitelli columnae commendabilis ornamentum. Nuda equidem et inconveniens est columna si non 126 capitello superposito decoretur, et insufficiens rectitudo, quae exspectatione Domini non tenetur; qua velut summitate omnia quae sunt mundi superat et transcendit, et ad modum scalae Jacob coelos desuper apprehendit. Unde Paulus: «Nostra conversatio in coelis est, unde et salvatorem exspectamus (Philipp. III) .» Illic se Apostolus asserit conversari, unde suum et omnium Salvatorem diligit praestolari, et quidquid rectum et stabile digno judicio praedicatur, hac praestolatione velut quodam tectorio consummatur. Super quo Sponsa Mater longe plenius instituta, et profectu ampliore eamdem rectitudinem assecuta: Sponsum diligit, [Col. 0224A] eique casto commercio copulatur, experimento discens quia recte diligenti ejus copula non negatur. Quia enim juxta prophetam: Rectus Dominus Deus noster, et in eo iniquitas non habetur (Deut. XXXII) , grato nimirum vultu aequitatem Virginis intuetur; et in ea pacatum satis regnum ejus obtinet fortitudo, tantae cujus aequitati ejus convenit rectitudo. Ei quippe idem Propheta dicit: «Virga directionis virga regni tui (Psal. XLIV) .» Ipsa etiam virgo in Scripturis ob hoc virga, ut arbitror, appellatur, cum sermone in eis mystico figuratur, ut virgae nomine intelligatur, non solum florida Virginis pulchritudo, sed et ejus munda et fecunda nihilominus rectitudo. Nostis virgam Aaron aridam die altero fronduisse (Num. XVII) , et fomentis naturalibus non [Col. 0224B] adjutam nuces novitate mirabili protulisse: in qua nulli dubium quin rectitudo virginis figuretur, quae stupente natura, virum nesciens, ad pariendum filium promovetur. Isaias quoque virgam de radice Jesse intuens egressuram (Isai. XXI) , novit esse Virginem de stirpe Isai nascituram; eum vero qui de ipsa processu incomparabili flos ascendit, figurare quid melius, quam ejus filium, non perpendit. In hoc ipso dramate angelici Spiritus admirantur, cum eamdem virginem ascendere per desertum sicut fumi virgulam speculantur (Cant. III) ; eo scilicet quod deserens quae infra sunt virgo, in superiora liberius se extendat, retroque proposito terram calcans, coelum desideriis apprehendat. Sed quia nisi lima et labore ad hanc rectitudinem non [Col. 0224C] venitur, nec nisi per multas tribulationes in regnum Dei, ut Scriptura perhibet (Act. XIV) , introitur, vult virgo adolescentulas molestiis praesentibus non torreri, sed in pressura temporalium, consideratione spiritualium refoveri. Possent quidem moveri adolescentulae, quod ea quae videtur ad Sponsi osculum jam perducta, et suo ipsius testimonio in cellaria regis est introducta: adhuc tamen laborat in pressuris, fasce misero fatigatur, et quae velut pulchram se jactitat, ejus facies turpitudinis accusatur. Super quo eas Virgo sollicita videtur praevenire, et, ut digne singula pensent, diligentius erudire, quia et apparens turpitudo cursu est celeri transitura, et statu indeflexa pulchritudo permanet secutura.

Nigra sum, sed formosa, filiae Hierusalem, sicut tabernacula Cedar, sicut pellis Salomonis. Nigredo, quae virginis hujus decorem turpat et inficit, vitae est praesentis adversitas, quae invitam gravat et afficit, quae gaudium Spiritus, pacis gratiam inchoatae, perduci non permittit ad portum pulchritudinis consummatae. Ferventi quidem Spiritu, et ad pacem continuam suspiranti, sponsae sponsi intuitu ad perfectam pulchritudinem aspiranti occurrit timor, periculum, molestia noxiae laesionis, tribulatio et angustia, dolor viscerum, gladius passionis, qui ejus faciei, quam nonnunquam spiritualis jucunditas, gratiae lux perfundit, nubem tristitiae, tenebrosam nigredinem superfundit. Nec ipsi enim Virgini pacem [Col. 0225A] dedit continuam, gaudium indeficiens, praesens vita, sed doluit et gemuit, molestiis pluribus lacessita, et in suo dierum numero sic lapillos protulit albescentes, ut tamen inter illos non deessent plurimi nigrescentes. Denique ethnici cum dies suos tristes et prosperos distincte numerent et appendant, ut qui quibus praeponderent certa scientia comprehendant, sicut lapillis candidis dierum seriem prosperorum, sic tristes et adversos signant nigredine lapillorum. Nigra est igitur virgo, cum sentit molestiis temporalibus se affligi, cum eum quem genuit videt ab irrisoribus crucifigi; et quem novit spiritibus angelicis auctorem et Dominum interesse, in sinu Dei Patris aequali gloria Deum esse, in se et ex se carnem factum, potestati videt persequentium [Col. 0225B] jam subesse, impugnatores multos, defensorem ejus neminem praesto esse. Nigra est Mater, cum suam carnem quam non vitio diligit, sed natura, in filio dure premi morte conspicit immatura, cum quidquid ille mali patitur jussu Patris, naturalis fundae circuitu redundat miserabiliter in cor Matris. Nigra est sponsa, cum audit sponsum etiam postquam resurrexit a mortuis a contribulibus blasphemari, cum praedicatores ejus videt apostolos flagellari, cum quidquid de illo vel ipsa novit, vel eloquia sancta dicunt, 127 signum esse considerat, cui rebelles et increduli contradicunt. In quibus cunctis quis penset quo moerore, quo tristitia ejus animus contabescat, quibus rugis contrahatur, quo pallore facies emarcescat: cum eam quae interius mentem gravat [Col. 0225C] et afficit moestitudo, plerumque vultus praeferat, et ostendat carnis extera turpitudo? Quod asserens Salomon ait: «Spiritus tristis exsiccat ossa (Prov. XVII) .» Tristitia igitur ossibus exsiccatis denigrat Virginem et deturpat, et gaudio longe facto, primum sibi locum praeripit et usurpat, nec patitur praesens forma gaudeat pulchriore, quam corpus quod corrumpitur fuco tenebrat nigriore. Nec mirum si nigram et deformem sponsa tristior se fatetur, cum in hoc non infructuose sponso quem diligit similetur, qui pro eo quod gravatur molestiis, dum carne corruptibili detinetur, non decorem, non speciem habere Scripturae testimonio perhibetur. «Non est, inquit, ei species neque decor (Isa. LIII) ,» et: [Col. 0226A] «Vidimus eum, et non erat aspectus (ibid.) .» Cui autem non est decor, non species, niger intelligitur et deformis, ut non virgo accusetur, si ei nigredine sit conformis, cum nigredo neutrius assignanda sit ignominiae vel pudori, sed deformes eos reddat praesens vivendi status miseriae deditus et labori. A quibus sufferendis liberum esse Christus se noluit, sed sicut caeteris, sic et sponsae Matri exemplum se praebuit, ut nigra et deformis nec ipsa videri virgo abhorreat, sed in hoc quoque sponso patienter sese conformem exhibeat. Denique infra in hoc epithalamio de ipso sponsa dicit: «Comae ejus nigrae quasi corvus (Cant. V) .» Quia ergo ille velut corvus fuscatur et nigrescit, nigram quoque se fateri Virgo nullatenus erubescit, sed ne ipsam nigredinem quis [Col. 0226B] existimet eo durius quo diutius onerosam, facta ejus mentione Virgo statim asserit se formosam. Nigra sum, ait, sed formosa. Etsi poenas, inquit, patior humanae merito pravitatis ⁜ (66) , quae in praesenti camino vexatur et purgatur cauterio transitoriae gravitatis, tamen sub hoc gravamine forma latet, nutritur pulchritudo, quam justitia exhilarat, firmat indeficiens longitudo. Corpus quidem mortuum est propter peccatum, spiritus autem vivit propter justitiam (Rom. VIII) . Et si vitam, ait, corporalem primi peccati merito poenarum multimoda mors affligit, et quotidie morientem tanquam gravi patibulo me affigit: ille tamen homo interior ante Deum dives de die in diem renovatur, vivit propter justitiam, virtutum meritis adornatur. Et quo magis exteriorem praesens [Col. 0226C] miseria decolorat, eo illum amplius futurorum dilectio provehit et decorat, cui et inpraesentiarum diligendi superna gratia dat virtutem, et virtute consummata spondet gloriam et salutem. «Domine, ait Propheta, in voluntate tua praestitisti decori meo virtutem (Psal. XXIX) .» Qui prae filiis hominum forma est speciosus, suae privilegio voluntatis, candor lucis aeternae, et speculum divinae majestatis: sua quoque voluntate Matri et Sponsae virtutem impertivit, cujus ipse, qui dederat Rex et Dominus decorem concupivit. Cui et infra loquens, ait: «Ostende mihi faciem tuam, facies tua decora (Cant. II) .» Quae sicut nigra dicitur et deformis, mala temporalia patiendo, sic formosa vel decora, [Col. 0227A] affectuose spiritualia diligendo, quorum decor inaestimabilis sic suum afficit amatorem, ut nigredinem patientis transire faciat in candorem. Ideo Propheta: «Domine, ait, dilexi decorem domus tuae (Psal. XXV) .» Et Dominus in Evangelio diligentibus: «Tristitia, inquit, vestra vertetur in gaudium (Joan. XVI) .» Sicut ergo nigram reddit afflictio, sic eamdem formosam dilectio: et illa quidem praesentis est temporis finem citius habitura, haec vero etsi coepit in tempore, tamen nullo est tempore desitura. Unde et virgo non se recte formosam et nigram, sed nigram et formosam esse perhibuit, quia primum apud eam nigredo locum obtinuit, dum in eam concessa est habenis laxioribus tribulatio desaevire, et suo tam accessu [Col. 0227B] quam recessu venturam pulchritudinem praevenire. De qua Joannes ait: «Mors ultra non erit, neque luctus, neque clamor, neque dolor erit ultra, quae prima abierunt (Apoc. XXI) .» Haec igitur malorum congeries ad cor Virginis prima venit, sed in eo mansionem vel locum stabilem non invenit, imo sicut importuna venturam illius pulchritudinem antevenit, sic abire coacta est, cum illa posterior plenius supervenit. Pulchritudo Virginis est, cum fervente spiritu desiderans vultum Dei, manu tergit sollicita internae maculas faciei, cum declarat oculum, mundat conscientiam, cor serenat, cum severo judicio incursus obstrepentium alienat; cum denique mente pura et agili rapitur in excessum, cum ad [Col. 0227C] thronum majestatis pervenit, tardis et negligentibus inaccessum. De quo subjungit qui sedebat in throno: «Ecce nova facio omnia (Apoc. XXI) .» Nova facit Dominus cum manu misericordiae tergit nostram interioris hominis vetustatem, cum pulsat ignorantiam, sanat conscientiam, dirigit voluntatem; cum, errore terso mendacii, loqui dat cum proximo veritatem, cum ejusdem veritatis infundit lenius voluptatem, cum denique ad confirmandam internae gratiam speciei, a turbore nos hominum abscondit suae in abscondito faciei. Quae ergo exposita trituris et passionibus nigram se reputat et deformem, eadem in absconso divinae faciei abscondita gaudet fieri se conformem; et quam tribulationis 128 caminus sua quadam reddit vel fuligine tenebrosam, [Col. 0227D] contemplationis radius perfusione sua illustrem efficit et formosam.

Sicut tabernacula Cedar, sicut pellis Salomonis. Quia se nigram et formosam dixerat, quomodo nigra et formosa sit ostendit. Nigra, inquit, sicut tabernacula Cedar, formosa sicut pellis Salomonis. Cedar interpretatur tenebrae. Tabernacula, non domus stabiles, sed casae mobiles appellantur, quae vel a pastoribus in pastura, vel in expeditione a militibus collocantur, et ad tempus positae fundamento stabili non firmantur; sed cum fuerit opportunum sine dispendio alias transportantur. Virgo igitur sicut tabernacula Cedar nigram non incongrue se fatetur, innuens quia vitae hujus conditio cujus adhuc [Col. 0228A] vinculis detinetur, multo quidem molestiarum fuco vel nubilo tenebrescit, multis passionum aculeis et punctionibus amarescit, cujus tamen odiosa et tenebrosa amaritudo statu mansorio non fundatur, sed ad modum tabernaculi transit, et instar hospitis, non moratur. Quod affirmans Job: «Post tenebras, inquit, spero lucem (Job XVII) .» Et Dominus in Evangelio: «Tristitia, inquit, vertetur in gaudium (Joan. XVI) .» Quod enim Virgo dolet, quod gemit, quod patitur vitae molestias temporalis, praeterit et vertitur in lucem gaudii spiritalis: nec tam conqueritur de praesentia noctis transiturae, quantum gaudet de spe certa lucis diutius permansurae. Cujus spei munere confortata pressuram momentaneam parum curat, dum mentem puram et securam [Col. 0228B] superventurae gloriae configurat: et terso, tanquam gelu vel senio, quo ad horam contrahitur et aegrescit, laeto refloret spiritu, instar aquilae juvenescit. De quo pulchre Salomon: «Animus, inquit, gaudens aetatem floridam facit (Prov. XVII) .» Cujus enim interioris aetas hominis non florescat, cujus non vetustas fracta petrae beneficio juvenescat: in cujus conscientiam fides pura, spes secura, dilectio mansura conveniunt, eae omnes in omnibus soli Deo constanter obediunt? Proinde Virgo formosa recte sicut pellis dicitur Salomonis, quae abjecto carnis sensu quasi nescit molestias transitoriae passionis: cujus conscientiam jugis obedientia, obedientiam hilaris conscientia reddit commendabilem et serenam, ornat vultum, declarat faciem a sorde pulveris alienam. [Col. 0228C] Pellis equidem a mortuo detrahitur animali, separatur a carne, rasorio potius ferreo quam carnali: separata vero, laesiones vel passiones corporis ultra nescit, percussa non dolet, illata molestia non aegrescit. Denique flexibilis, tractabilis, et in usus varios habilis exhibetur, si tamen in ea labor et industria prudentis artificis operetur: et si curam artifex sollicitus diligat impertire, illa promptior invenitur modis innumerabilibus obedire. Sic et Virgo ab his quae sunt carnis illo forti rasorio separatur, quod acutius omni gladio ancipiti (Hebr. IV) usque ad divisionem pertingere spiritus et animae praedicatur, cujus tracta et detracta ferramento, affectiones et afflictiones corporis quasi nesciens, [Col. 0228D] diligit oblivisci, et in his quae supra sunt extenta, eorum praecipue reminisci. Quam summus ille opifex, Salomonis nomine designatus, longe tamen amplioris benevolentiae, sapientiae, potentatus, ab affectu detractam corporeo, spirituali suo beneplacito sic aptavit, sic perunctam oleo gratiae ad omnia quae digna fuerant informavit, ut nulla rebellio, nulla prorsus in ea contrarietas haberetur, sed instar pellis ad obediendum agilis per omnia redderetur. «Ecce, inquit, ancilla Domini, fiat mihi secundum verbum tuum (Luc. I) .» Videtis quia, audito nuntio, secundum verbum ejus, ancilla Domino se addicit, et in nullo plasma plasmatori, testa figulo contradicit, sed Salomonis thronus imperio subjicitur praesidentis, imo coelum coeli sedes juxta libitum tenditur insidentis. [Col. 0229A] Ad hoc enim Deus extendit coelum sicut pellem, ut constet illud propheticum: «Coelum sedes mea (Isa. LXVI) ;» et illud: «Dominus in coelo sedes ejus (Psal. X) .» Quis autem dignius, quis potest coelum convenientius appellari, quam Virgo quae meruit tot virtutum sideribus adornari, quorum fulgor varius molestas mitigat tenebras hujus vitae, dum ad scientiam revocat errores multitudinis imperitae? Ipsa lunam protulit quae nocte caligantibus eluceret, cum Ecclesiam exaltavit, ut se cunctis lucidam exhiberet: cum forma et doctrina sanctos apostolos erudivit, quorum conversatio lumen necessarium terrarum habitationibus impertivit. Ipsa denique Virgo, sive coelum illud majus protulit luminare, quod mundo languescenti remedium plenius [Col. 0229B] contulit salutare: quod quia solus Deus est, nec ei potest alius coaequari, digne Sol appellatus est quodam privilegio singulari. Sola itaque et non alia tantam genuit Virgo prolem, coelum istud mirabile miro modo protulit solum Solem, qui sic vigilantibus diem format, cum sua praesentia nostrum illustrat aerem et perfundit, sic noctem incutit somnolentis, cum interposita mole terrenorum peccaminum se abscondit. Solus autem iste Sol inter omnia, et super 129 omnia luminosus, lumine vultus sui et forma prae filiis hominum speciosus, si terras tanto pondere suo graves sua gratia diligit fecundare, quanto coelum potius donis facit amplioribus abundare? Quod nimirum sicut pellem legitur extendisse, in quo illius agilem videtur obedientiam ostendisse, [Col. 0229C] quia Virgo quae coelo comparabilis, imo supra coelum commendabilis existimatur, in nullo vel ad modicum imperantis beneplacito reluctatur. Ego quidem, ut video, in manu Domini non sum pellis, qui vocanti et jubenti durus invenior et rebellis, qui ad ejus voces et monita non do aures patulas, sed obturo, et si forte audire contigerit, ne auditis obediam, cor obduro. Si vero aliquoties visitatus corde poenitens emollito, mandatis obediens in eisdem perseverantiam repromitto, cum jam me de corrigendis vel meis vel meorum moribus intromitto, ecce ventus irruit, tonat, tentat, destruit, et quae coeperam intermitto. Tentator enim pessimus multa sibi jacula coacervat, quibus inflictis animum vel terret asperius, [Col. 0229D] vel demulcet lenius et enervat: evictumque spiritum in jus proprium caro ducit, et ut totus caro fiam, amor carnalium me seducit. Quis igitur me miserum de mortis hujus corpore liberabit? (Rom. VII 24.) Quis me ab ista carne forti spiritus gladio separabit, ut carnem perimens et resignans bestiis et volatilibus Babylonis, sola pellis inveniar, et extendar ad imperium Salomonis? Quod si mihi vel cuilibet simili nondum id muneris est concessum, cui sponsi thalamus et sanctuarium Dei adhuc videtur inaccessum: nostram tamen virginem verus Salomon ea gratia non fraudavit, sed eam instar pellis ad omne suum libitum informavit. Detractam quippe a carnis concupiscentia et affectu noxio pravitatis, manu misericordiae in sublime extulit puritatis: et [Col. 0230A] abrasis cupiditatibus quasi colores varios, stellatamque pulchritudinem superduxit, imo virtutum merita et coelestem gratiam introduxit. Quod nimirum virgo filias Hierusalem voluit non latere, inventam gratiam familiaribus nesciens invidere, ut quas turbare potest nigredo virginis si negligentius attendatur, eis ipsius nigredinis et causa dignior, et mora brevior ostendatur.

Nigra sum, sed formosa, filiae Hierusalem. Filias nominat, quas paulo superius adolescentulas nominavit, in quo earum et affectum tenerum, et fervens desiderium designavit; et quia filiae ad audiendum serenius, ad videndum studiosius animatae, attendunt subtilius, amant tenerius laudes pulchritudinis [Col. 0230B] commendatae: Vos, ait, quas ad intelligendum stolida non tenet hebetudo, attendite et videte quam sit mea commendabilis pulchritudo; quas profecto non obscurat confusa caecitas Babylonis, sed oculos vestros illuminat et revelat internae gratia visionis. Unde et signanter filias Hierusalem vos appello, quo nomine ad videndum diligentius vos compello, ut cum tali nomine auditis et attenditis vos vocari, sciatis quia debet nomen non esse vacuum, sed ex re potius derivari. Estis igitur veraciter filiae Hierusalem si videtis, si quod obscure dicitur, intelligibiliter obtinetis, si quod foris dure sonat velut testam vel paleam aestimatis; et quod intus suave et vitale est, ut nucleum, granum, similam affectatis. Denique meipsam, quae ad intelligentiam vos invito, [Col. 0230C] et ignorantia caligare, et errare caligine non permitto: sciatis videndi merito recte Hierusalem appellari, cui constat divina haec mysteria et sacramenta coelestia revelari. Quae cum pariendi more de tenebris ignorantiae vos educo, cum studio et labore ad lucem veritatis et scientiae vos perduco, cum perfectioribus vivendi regulis affectuosa sollicitudine vos informo, quid nisi matris vice meis visceribus vel magis moribus vos conformo? Et quidem uni ex vobis Sponsus dicit: «Ecce mater tua (Joan. XIX) .» Cujus estis filiae benefacientes, non considerantes videlicet nigredinem meam attentione quasi perspicua, cujus causa utilis, et finis prope jam est in janua, ne forte curiositate nimia praesens [Col. 0230D] scandalum incurratis, si tantum id quod nigra sum, justo amplius attendatis. Proinde ait: Nolite, etc.

Nolite me considerare quod nigra sum, quia decoloravit me sol. Videte, ait, ne carnales oculos meis gravaminibus infigatis, ne vobis offendiculum gignat quassatae adversitas voluntatis, ne ad meas molestias vestra consideratio pueriliter obstupescat, tanquam non sit conveniens ut mea conversatio tribulationibus amarescat. Habete, quaeso, prout decet filias Hierusalem, intellectum, et pensate hujus rei causam potius quam effectum; quod videtur ab omnibus, volo a vobis quasi penitus non videri, et quod latet insipientes, volo vos sapientius 130 intueri. Quod nigra sum, quod moesta sum, [Col. 0231A] quod me circumvolat nebula momentaneae laesionis, quod usque ad animam intrant aquae, pertransit gladius passionis: ille fecit verus Sol, ille ad hoc suo consilio me adduxit, ille faciei meae hujusmodi fucum vel nigredinem superduxit. Ille Sol, quo absente nox incumbit tetrior et deformis, universa rerum varietas invenitur decolor et informis: praesente vero, splendet coelum, terra gaudet, ejus superficies redditur multiformis, ipsa rerum facies formoso quodammodo fit conformis; ille, inquam, Sol qui respectu vultus sui cuncta reficit et decorat, sua quadam absentia me ad modicum decolorat. Ab his enim qui me gravant districto judicio se absentat, mihi vero sufferenti nondum ad osculum se praesentat, forte ut et in pejus illi proficiant mala nequiter [Col. 0231B] inferendo, et econtra ego et melius, patienter molestias sufferendo. Denique virgo prudens ad litteram conservandae vel augendae avida speciei, nonnunquam superponit vittam multipliciter faciei, ut sub velamine pulchritudo proficiat concupita, et gratiae majoris appareat, cum medicinali opertorio fuerit enutrita. Et nimirum amator illius (si tamen ejus probitas non sit talium inexperta) non contemnit virginem cujus est facies cooperta, sciens quia unde ad horam ejus decor superducto velamine tenebrescit, inde sublato eo postmodum complacitius elucescit. Sic et ego nigra sum, cujusdam fuco velaminis obvoluta, et dum in carne vivo, nondum a molestiis penitus absoluta, quia meus ille Sol qui [Col. 0231C] in hujus adhuc noctis gurgustio vult me esse, ab ejusdem injuriis prorsus liberam non vult esse. Locus enim et tempus in quorum adhuc medio me videtis, lege quadam insita non sunt pacis plenariae vel quietis, quam in eis nec ipse Sponsus meus potestatis privilegio elegit obtinere, sed, ut vobis notum est, pavere potius voluit et taedere (Marc. XIV) . Et qui multis pressus incommodis, mortem ad ultimum voluit sustinere, me quoque hic positam eisdem vult passionibus non carere, quas in ejus memoria et amore suffero patienter, certa quidem eum, non solum velle, sed et facere consequenter. Qui enim adhuc faciem meam colore plenario non honorat, dilatione sua, eam, ut videre videor, decolorat; et qui me vult denigrari gravamine citius [Col. 0231D] transituro, quod disponit fieri, hoc idem ipsum facere non abjuro. Cum igitur in hoc gymnasio mea patientia plenius agonizet, quaeso ne vos, filiae, horum consideratio scandalizet, nec attendatis quid patiar, ne vestra infirmitas sic offendat, sed quis me velit pati, cujus rei cognitio vos commendat. Nec est dignum scandali quidquid patior propter ipsum, sed major passio est carere passionibus praeter ipsum, quia qui male felix a flagello conceditur hic excludi, dolet miser in posterum electorum numero non includi. Sponsus autem meus, qui et ipse in praesenti sustinuit niger esse, tam mihi quam suis omnibus, eamdem nigredinem vult inesse; qui, cum tempus congruum venerit, auferet hunc colorem, moerorem in gaudium, fucum transferet in candorem. Unde [Col. 0232A] quod dictum est: Decoloravit me sol, pro eo potest accipi, quod est (decolorabit) praeteritum scilicet pro futuro, quia qui fecit quae futura sunt, id in Virgine facturus quidem erat, quod eum jam fecisse virgo certior asseverat: quod enim de sua Virgo futurum gloria jam praenoscit, eo docta quo plena spiritu non praenuntiat, non deposcit, sed complendi secura, gaudet et astruit jam completum, quod fides et spes obtinent, sola res submurmurat inexpletum. Nolite, ait, dignam consideratione meam nigredinem arbitrari, tanquam vel praesens noceat, vel diutius valeat demorari, quia «transivi, et ecce non erat (Psal. XXXVI) ,» nec est ejus vestigium invenire, et vobis jam non erit, si velitis, modo simili pertransire. Sol enim ille verus qui lumen suum [Col. 0232B] contulit huic mundo, qui ad hoc nobis ortus est, ut suos eruat de profundo: fucum meum, sive nigredinem, manu grata citius abolebit, rugam et maculam, dolorem et omnem lacrymam penitus removebit. Imo, ut melius et longe certius loqui videar, jam removit, aegrotantem animum optato remedio jam refovit, quia sua jam gratia ad tantam certitudinem me promovit, ut teneam quasi factum quod fiendum in proximo mea intelligentia praecognovit. Sicut autem eo vobis proposito, qui me suo beneficio consolatur, objectu meae nigredinis vestra digne consideratio non gravatur; sic expedit eos nosse qui sua malitia me perurgent, quod scilicet et iter eorum peribit, et ipsi justorum in consilio non resurgent (Psal. I) . Et quis recte sapiens penset vel [Col. 0232C] consideret gravi cura quidquid illi inferunt, potestas quorum cito est transitura? et non magis tam ipsos quam illatas ab ipsis molestias parvipendat, cum in eis nihil firmum, nihil stabile deprehendat?

Filii matris meae pugnaverunt contra me, posuerunt me custodem in vineis: vineam meam non custodivi. Qui parcere debuerant, et ab aliorum injuriis Virginem defensare, occursare manantibus, impugnantibus repugnare, pro illa dare animam, morte sua sororem conservare, vice versa impetunt, gaudent persecutionibus infestare. Et affectu conquassato, lege laesa, penitus fracto jure, quod teneri instituit et inter belluas jus naturae; mater filiam, [Col. 0232D] sororem filii persequi non verentur, molestant, lacerant, torquent, eviscerant, in nullo miserentur. Judaeam vel Synagogam matrem Virginis arbitror exstitisse, quae secundum legem carnis, eam creditur genuisse, quam materna sollicitudine usque ad annos provectae juventutis sinu fovit tenero, legalibus imbuit institutis. Filii vero matris tam carne quam moribus sunt Judaei, caeci caecorum duces, plus malitia quam scientia Pharisaei, qui obliti fraterni foederis sororem gravius afflixerunt, cum filium ejus cruci linguis potius vipereis, quam clavis ferreis affixerunt. De quibus Amos propheta: «Non sunt, ait, recordati foederis fratrum (Amos I) .» Foederis quippe hujus quo sorori fratres debent affectuosius colligari, venenosa aegrotantes [Col. 0233A] perfidia noluerunt sanius recordari; sed tanquam alieni a genere, longe positi a natura, non sorori exhibent, non denique homini sua jura. Et quis sani capitis sane sentiat de Judaea, quae mater est, nec diligit sicut fabulae perhibent de Medea; cui matri filiorum nulla fuit dilectio, nulla cura, sed accensa odio illos de medio morte sustulit immatura? Ut Medea, sic Judaea falsum illud reddere nititur argumentum, quod natura contexuit in amoris debiti munimentum, quod ventilat et affirmat non solum moderna loquacitas disputantium clericorum, sed etiam ab antiquo experta sagacitas ethnicorum. Si mater est, inquiunt, et diligit. Quia vero Medea mater exstitit nec dilexit, naturam, ut aiunt, matris exuit potius quam neglexit, et cum [Col. 0233B] etiam bellua erga fetus suos teneatur affectu naturali, mater non esse convincitur, quae nec sensu mollitur bestiali. Caeterum Salomon cui Deus sapientiam contulit suarum sedium assistricem, hoc argumento matrem esse illam comprobat meretricem, quae infantem proprium mentienti mulierculae maluit vivum dari, quam juxta verbum regis allato gladio dissecari. «Dixit, inquit, illa cujus filius vivus erat, ad regem (commota quippe sunt viscera ejus super filio suo): Obsecro, domine, date illi infantem vivum, et nolite interficere eum. Econtrario illa dicebat: Nec mihi, nec tibi sit, sed dividatur. Respondens rex, ait: Date huic infantem vivum, et non occidatur; haec est enim mater ejus (III Reg. III) .» Et alibi scriptum est: «Nemo carnem [Col. 0233C] suam odio habuit (Ephes. III) .» Verum Judaea nec Scripturae testimoniis, nec naturae imperiis diligit obedire, sed adversus filiam duritia incredibili desaevire; et excedens jura legum, furorem mentis pessimum dilatat et exercet, cujus aeque filios respectus consideratior a malitia non coercet. Illi sunt enim qui matri similes nec Deum timent, nec hominem reverentur, qui obstinata malitia Deum esse hominem diffitentur, nec putant ejus majestati et profundo consilio convenire, ut ad sufferendum nostras miserias velit et valeat devenire. Ipsi nimirum matrem Christi de Joseph asserunt concepisse, et nec virginem in conceptu, nec post partum virginem permansisse; et quidquid vel de illius integritate, [Col. 0233D] vel de filii majestate venerabiliter praedicatur, tanquam fictum et frivolum eorum testimoniis abdicatur. Si virgo, aiunt, genuit, primum concubuit. Unde et ejus filium non de bono ut aiunt, opere, sed de blasphemia persequuntur (Joan. X) , ejusque memoriam de super terram radere moliuntur: eo scilicet quod inter ipsos qui puri sunt homines ipse sibi aliquid plus assumat, et cum sit homo, et ipse Deum facere se praesumat. Ad ultimum instante malitia morti adjudicant innocentem, accusant tanquam legi et regi non digna reverentia deferentem: arcent vinculis, sputis illinunt, ingerunt alapas, tradunt judici, judex militi; clamor personat insuavis; et eum crucifigunt, isti linguis perstrepentibus, illi clavis. Et quid nisi haec omnia [Col. 0234A] contra Virginem debacchantur, furiose tubicinant, patientiae moenibus colluctantur; turrim constantiae gravi ariete impetunt et oppugnant, immotam quatiunt, sed objectu gratiae non expugnant. Et attendendum quod cum adversus Virginem tam gentiles saeviant quam Judaei, cum Pilatus agat et milites, quod verbis expetunt Pharisaei: hic tamen ubi pugna spiritu prophetali, nuptiali cantico recensetur, suos tantum Virgo commemorat, exterorum mentio non habetur. Filii, ait, matris meae. Utquid hoc, nisi quia, sicut nostis, recto judicio plus molestat, qui cum deferre debuit, dehonestat, qui (cum in sinu ejus speranda fuerit requies ut amici), quem fovere debuerat, tradit manibus inimici? Nam cum inimicus maledicit, patientius 132 maledictio sustinetur, [Col. 0234B] cum in hostem saevit hostis, vel argui, vel dure argui non meretur; cum ignotus ignoto larga benevolentia non succurrit, sicut laudem non obtinet, sic et multum vituperium non incurrit. Verum homo pacis, homo unanimis, homo notus (Psal. LIV) dicit injustius ut delinquat, cum amicus vel proximus adversum me durius appropinquat, cum pro eo ut me diligeret, venenose detrahit et infestat, cum pro bonis mala, pro dilectione odium manifestat: unde mihi ut sufferam, ut agere valeam patienter, et non magis conquerar insanire perfidum fraudulenter? Tacens ergo de gentibus, de Judaeis Virgo conqueritur, eorumque malitia in medium ad praesens deducitur, qui, filii matris suae, tam graviter Virginem offenderunt, cui pro defensione pugnam, [Col. 0234C] impedimentum pro adjutorio rependerunt. Sed ut sciamus quia mala quae illi studiosius perfecerunt, nobis longe positis disponente Dei sapientia profecerunt; illorumque malignitas et illatum Virgini detrimentum, nostra fuit utilitas et gratiae desiderabilis incrementum, addit Virgo:

Posuerunt me custodem in vineis, vineam meam non custodivi. Vinea potest recte quaevis anima nuncupari, quarum alteri altera quadam videtur similitudine comparari, quia sicut in multis, videlicet pampino, botro, palmite, constare vinea seu vitis invenitur, sic et multis anima viribus aut virtutibus insignitur. Non glorientur, inquit Virgo, filii matris meae, quod [Col. 0234D] suam in me nequitiam expleverunt, quod in me saevientes animam meam gravi amaritudine repleverunt, quod non eam adversus eorum violentias mea vigilantia custodivit, sed eam eorum gladius pertransivit. Unde enim meam ipsius animam violentius abstulerunt, inde, nescientes quid facerent, ad multarum me custodiam transtulerunt; et cum vineae meae damnum gravius intulerunt, vobis, filiae Hierusalem, beneficium utile contulerunt. Vineae quidem meae destitutio vel defectus, vester procul dubio spiritualium est profectus; et in eo quod ad tempus mihi, ut aestimant, nocuerunt, vobis, ad quas transeo, custodem necessariam posuerunt. Possunt et non incongrue signari nomine vinearum, non solum animae sigillatim, sed gregatim conventus [Col. 0235A] animarum, quia sicut multi palmites nomen vitis obtinent et proventum, sic multae simul animae gregem faciunt vel conventum, cui loquens Dominus: «Nolite, ait, timere, pusillus grex (Luc. XII) .» Et Propheta: «Vineam de Aegypto transtulisti (Psal. LXXIX) .» Et alibi: «Vinea Domini Sabaoth, domus Israel est (Isa. V) .» Filii ergo matris qui praedictas Virgini molestias intulerunt, de sua pulsam vinea ad plures alias transtulerunt, quia quae a fratribus et contribulibus nequiter est despecta, a multis Ecclesiae vineis vel conventibus est suscepta. Vineam vero suam Virgo sua custodia non munivit, quia ejus non monitis, non exemplis nequam ille populus obedivit, sed gaudens voluntati se propriae occulto sibi judicio derelictum, cervice [Col. 0235B] obdurata illud Isaiae incurrit maledictum: «Vae genti peccatrici, populo gravi iniquitate, semini nequam, filiis sceleratis!» (Isa. I.) Quos forte et ideo tam propheta quam Virgo, filios, et non filias, nominavit, quia nomine masculino perversam illorum fortitudinem designavit, qui potentes et fortes in animam Virginis vino ebrii damnatorum, quorum gaudent meritis, poenas sufferent et eorum: «Vae qui potentes estis, inquit, ad bibendum vinum, et fortes ad miscendam ebrietatem (Isa. V) .» Et illud: «Fortes quaesierunt animam meam (Psal. LIII) .» Isti fortes et potentes cum a sua ipsorum custodia Virginem repulerunt, ad nostrarum vinearum transire custodiam compulerunt; et quod illis propinquioribus digne pro meritis est ablatum, nobis [Col. 0235C] remotioribus divini gratia muneris est collatum. Quanti hodie per universum orbem conventus gaudent hujus Virginis patrocinio se muniri, et eorum ecclesias grata ejus sollicitudine custodiri; qui, etsi perditorum malitiam filiorum, prout dignum est, exsecrantur, sibi tamen eam fuisse utilem et necessariam gratulantur? Ut autem de aliis taceam, fratres, nunquid non iste conventus vester in honore hujus Virginis congregatur, et in ejus nomine locus iste et ecclesia dedicatur; gaudetisque illius custodia et patrocinio speciali custodem amplectentes affectu quodam et teneritudine spiritali? Quis vestrum, cum ejus recolit memoriam, vel cum ejus etiam nomen audit, devotione non adgaudet, devoto [Col. 0235D] obsequio non applaudit, sperans ejus filium placabilem et propitium invenire, si matrem potuerit digna reverentia praevenire? Felix culpa, pugna utilis, perversitas fructuosa, qua in nostram Virginem saevit fraternitas odiosa, qua, relictis saevientibus, ad nos transit benedictio gratiosa, qua Virgo fratres abdicat, domesticos reprobat, suos odit; nostras ponit vites in ordine, sepit maceria, putat, fodit; et (ut concludam brevi) omni diligentia nos custodit. Verumtamen, quia in his quoque vineis possunt nonnunquam 133 inveniri qui praesumunt suis malis moribus easdem vineas demoliri; conversa virgo ad Sponsum vult a beo qui sint ejus plenius edoceri, ut ab illis caveat, quos noverit in suorum numero non haberi. Ait itaque: Indica mihi, etc.

Indica mihi quem diligit anima mea, ubi pascas, ubi cubes in meridie, ne vagari incipiam post greges sodalium tuorum. Tu, ait, quem diligo non verbo, non lingua, non solo strepitu labiorum, sed corde et animo, et totis viribus internorum; ostende ubi pascas, ubi grata tibi refectio praeparetur, ubi cibum invenias quo tua esuries saturetur. «Esurivi enim (Matth. XXV) ,» inquit. Scio quia pastor prudens non in omnibus locis, non in cunctis pascuis demoratur, sed prudenter investigat quae, in quibus utilitas habeatur: abhorrensque et transiens ea quae vitalem succum noverit non habere, in his pascit et reficit quae a vita non senserit abhorrere. Et pulchre non de cibo, sed de loco tam sollicite percunctatur, [Col. 0236B] quia forte satis novit quo ille pabulo delectatur: certum habens illius cibum esse munditiam, justitiam, veritatem, et caetera hujusmodi quae veram operantur efficaciter sanctitatem. Verum ubi haec sanctitas veraciter et firmiter habeatur quis novit, nisi qui ab ipso qui docet hominem scientiam doceatur, cum nesciat homo quid sit in homine, nec digne de altero judicetur (I Cor. II) ; cujus, etsi apparet facies, tamen conscientia non videtur? Vult igitur Virgo exteriori hominum facie non seduci, sed in ipsum veritatis velut cubiculum introduci; et ad locum in quo Sponsus gaudet pascuam et requiem invenire, ipsa non pede materiali, sed spiritali oculo pervenire. Denique et Joseph ad revisendos fratres suos in pascuis patris sollicitudine [Col. 0236C] destinatur, veniensque in Sichem invento viro, ubi pascant illi diligentissime sciscitatur, non intelligens puer majoribus oneri se futurum, et de inventione optata non ut speraverat gavisurum. «Fratres meos, ait, quaero, indica mihi ubi pascant. Dixitque ei vir: Recesserunt de loco isto; audivi autem eos dicentes: Eamus in Dothaim. Perrexit ergo Joseph post fratres suos, et invenit eos in Dothaim (Gen. XXXVII) .» Recte fratres invidos Joseph in Dothaim legitur invenisse, ad quem locum non fortuitu perhibentur, sed ex proposito devenisse, scientes forte non tam illic se vitalem pascuam inventuros, quam voluntatem nequam et decretum sceleris expleturos. Dothaim interpretatur pabulum [Col. 0236D] viride eorum, vel sufficiens defectio. Pabulum viride eorum, id est invidorum, ipsa invidia est quam gustant, quam ruminant, quae in eorum mentibus invalescit, quae sapore pestifero interius eorum faucibus indulcescit: quae pede censorio non calcatur, cita poenitentia non marcescit, sed rancore indefesso usque ad summam sceleris viridescit. Nihil quippe gratius perfidis quam melioribus invidere, derogare absentibus, praesentibus nonnunquam adgaudere; vultu simulatorio (cum nocendi facultas non suppetit) arridere, cum nocendi tempus effulserit, toxicatum jaculum intorquere. Sicut ergo apud Osee Ephraim pascit ventum, cum, quod sperat, inaniter venire desiderat ad eventum (Osee XII) ; sic invidus quisque in Dothaim venisse non [Col. 0237A] incongrue memoratur, cum livoris toxico tanquam viridi pabulo delectatur. Sed quia Dothaim interpretatur etiam sufficiens defectio, unde nequam ille tendit malitiae vehementius ad effectum, inde reus sceleris ampliorem conscientiae corruit in defectum; et id solum quod inferre amat alteri detrimentum, invidia laboranti plane sufficit ad tormentum. Quod quidam ethnicus pulchre insinuans ⁜ (66*) :

Indica mihi ubi pascas, ubi cubes. Scio, ait, quia non pascis in secreto calami, in locis humentibus tua munditia non quiescit, in quibus ille Behemoth grata sibi requie delitescit (Job XL) ; in quibus fovet [Col. 0237D] et promovet suas nefarias pravitates, et pastu pestifero pravas in effectum provehit voluntates. In his quidem non complacet animae tuae, non est tibi voluntas in eis, sicut Isaiae vaticinio veraciter asseris de Judaeis: qui voluntati tuae, tuo beneplacito non subjecti, a tuo refectorio, a tua longius facie sunt projecti. Quomodo enim pascis, ubi necdum eligis habitare, ubi cogente angustia non diligis largius ambulare, ubi appetitus pascendi objecta quadam amaritudine referitur, dum semen nequam, dum domus exasperans invenitur? Certa sum quia mons Gelboe tuae gratus pascuae non habetur, in quo Saul adversarius David (I Reg. XXXI) , inire praelium [Col. 0238A] non veretur, in quo fortes corruunt, Saul et Jonathan suis legibus mors addicit, super quem non ros, non pluvia veniunt, sicut David conquerens maledicit. Scio item quia campus Sennaar tuae pascuae non offertur (Gen. XI) , in quo regnante superbia tibi reverentia non defertur, in quo diversitate linguarum feritur praesumptio multitudinis imperitae, divisisque ab invicem turris, non consummatur magnitudinis infinitae. Campum quoque Mageddo non tibi ad pascendum existimo complacere (II Paral. III) , in quo Josiam justum ad mortem sagittarii percussere: de quo justitia quae jam spe victoriae laetabatur, versa vice praelii prorsus mortua reportatur. Sed nunquid vallem Tophet tuae pascuae congruam elegisti (IV Reg. XXIII) , quam situ amoenissimam, [Col. 0238B] turpem sacrilegio cognovisti; in qua filii Israel Deo non tibi, sed Moloch superstitione misera deferebant, eique caeco ritu per ignem filios et filias transferebant? Non tibi vallis hujus, quae nec Josiae placet, amoenitas, cujus ritum pestiferum ejusdem regis tulit sagacitas, dum quos ad sacrilegium invitabat ipsa loci facies et amoenissima pulchritudo, ossa sparsa mortuorum et ingesta cadaverum repulit turpitudo. Quia ergo in hujusmodi montibus, campis, vallibus tu non pascis, rogo ut doceas, et diligentius indices ubi pascis; si forte alios montes, campos, valles habere praediceris, in quorum gremio pascens vel accubans delecteris.

Novit quidem Virgo in Scripturis montes alios commendari, in quibus non perire quisquam legitur, [Col. 0238C] sed salvari, quos ipse Sponsus diligens et affectu visitans amicali, sibi dignos efficit, et idoneos pascuae speciali. Joel propheta: «In monte, inquit, Sion erit salvatio (Joel. II) .» Et David: «Elegit montem Sion quem dilexit (Psal. LXXVII) ;» et item: «Mons Sion civitas Regis magni (Psal. XLVII) ;» et illud: «Diligit Dominus portas Sion (Psal. LXXXVI) .» Quid autem mirum si mons iste, quem affectu benevolo Dominus amplexatur, eidem amplexanti gratum offerre pabulum asseratur, ut in eo quem diligit, dilector pascere non negetur, cui prorsus refectio, nisi ubi ejus est dilectio, non habetur? Ideo forte Joannes: «Vidi, ait, supra montem Sion Agnum stantem (Apoc. XIV) .» Stantem vero ad quid, nisi [Col. 0238D] ad pascendum? Stat enim agnus, dum pascit; dum vero quiescit, cubat. Virgo autem non de altero tantum, sed de utroque sollicita, quaerit ubi Sponsus pascat, et ubi cubet; tanquam locus alius sit pascendi, alius nihilominus quiescendi. Sponsus quippe Agnus est. De quo enim alibi Joannes dicit: «Qui habet sponsam sponsus est (Joan. III) ,» de eodem dixit: «Ecce Agnus Dei (Joan. I) .» Sponsus itaque vel Agnus in monte pascit, non illo quem caliginosum nominat Isaias (Cap. XIII) , vel quem magnum et in planum deduci coram Zorobabel asserit Zacharias (Cap. IV) ; sed in monte Sion, qui visionis merito commendatur, qui ex re nomen habens, [Col. 0239A] objectis prope positis, remota longius speculatur. De quo monte Isaias prophetans: «Emitte, inquit, Agnum, Domine, de petra deserti ad montem filiae Sion (Isa. XVI) .» Denique per Ezechielem Dominus promittit: «Ecce ego, inquiens, pascam oves meas (Ezech. XXXIV) ,» et ubi pascat determinans: «In montibus, ait, Israel pascam eas (ibid.) .» Israel videns Deum interpretatur. Bonos igitur et uberes dixerim montes illos, quibus Deum conceditur intueri, quorum pascuam invenitur bonus Pastor suis ovibus polliceri, quia sancti qui virtutibus praeeminent, meritis attolluntur, qui in coelis conversantes contemplandi lumine perfunduntur: ipsi profecto Dei beneplacitum, Dei desiderium, Dei reficiunt voluntatem, ipsi mandato ejus multiplici obedientiae [Col. 0239B] spiritalis offerunt ubertatem. «Sanctis, ait, qui in terra sunt ejus, mirificavit omnes voluntates meas in eis (Psal. XV) .» Mirificavit, inquit, id est pavit, fovit, perduxit mirabiliter ad effectum, ut omnia quaecunque volui facerem in eis, essentque magna et mirabilia opera eorum exquisita in omnes voluntates meas (Psal. CX) . Denique 135 in Evangelio discipuli: «Quo vis, inquiunt, eamus et paremus tibi ut manduces pascha?» (Marc. XIV.) Et ille: «Dominus, inquit, domus demonstrabit vobis coenaculum grande stratum, illic parate (ibid.) .» Quod coenaculum dicit, altum est et eminens; quod grande, latum et sufficiens; quod stratum, pulchrum et alliciens. Coenaculum in quo Sponsi refectio est, dignitatis altitudine commendatur, [Col. 0239C] quia Coelum coeli Domino, terra filiis hominum assignatur (Psal. CXIII) ; et ut magis sufficiat, grandi spatio dilatatur, quia ille sella breviore et avaro tripode non laetatur; et ut semper illum alliciat, tapetibus operosis, et floribus odoriferis sternitur et aptatur, quia immunda, inhonesta, turpia ille pulcher prae filiis hominum aspernatur. Pascit quoque Sponsus et in campo, illo nimirum campo, qui evulsis ruderum molibus complanatur, qui exstirpans spinas et tribulos, amoena superficie venustatur; terso gelu sterili verna temperie fecundatur, virentibus herbis ridet, florum multimodo colore variatur. Quorum primus et praecipuus ait: «Ego flos campi (Cant. II) .» Dives est campus ille, nec praetereundus silentio negligenter; super cujus [Col. 0239D] faciem videt Ezechiel ossa multa (Ezech. XXXVII) , siccaque vehementer, quae auditu ineffabili verbum Domini perceperunt, et nervos, carnes, cutem junctura mirabili receperunt, tandemque a quatuor ventis veniente spiritu revixerunt. Denique in Evangelio (Luc. VI) descendens Sponsus de monte, stetit in loco campestri, in quo quia resplendebat sanandi virtus, gratiae plenitudo; confluxit ad eum undique copiosa plebium multitudo, quam attendens Pastor bonus audire sollicitam et sanari, larga manu reficit verbo vitae, pabulo salutari. Pascit etiam Sponsus in vallibus, quas frumento David asserit abundare (Psal. LXIV) , et in valle Josaphat, quae humilitatis videtur gratia coruscare, dum quanto quisque magnus est, in omnibus se minorat, et quem digne [Col. 0240A] proximus commendat et attollit, ipse se proprio judicio decolorat. «Cum omnia, inquit, bona feceritis; dicite, quia servi inutiles sumus (Luc. XVII) .» Et illud: «Si nosmetipsos dijudicaremus, non utique judicaremur (I Cor. II) .» In hujusmodi montibus, campis, vallibus Sponsus pascit, quia vitae sublimitas, aequalitas morum, humilitas judicii, grata Sponsi refectio est; quam ut prudens opifex in suis ipse fidelibus operatur, dum in eis ad effectum voluntates suas perducere gratulatur. «Meus cibus est, inquit, ut faciam voluntatem ejus qui misit me (Joan. IV) .»

Indica mihi ubi pascas, ubi cubes in meridie. Quaesito ubi Sponsus pascat, addit Sponsa quaerere ubi [Col. 0240B] etiam ille cubet in meridie; pastorum consuetudinem tangens, qui cum pascuae operam dederint prima parte diei, meridie declinant et accubant gratia requiei. Quia ergo vulpes foveas, nidos coeli volucres habere dignoscuntur (Luc. IX) , in quos plerique miseri caeca fronte, pede erroneo devolvuntur: vult Virgo nosse certius quo eligat Filius hominis declinare, et ubi caput suum velit quietis gratia reclinare. Admonet quippe tempus, cum aestuet mundus et ardeat, cum sole acriore meridianus axis incandeat, ut declinet in partem Pastor providus et quiescat, et ad ipsum fugiens grex pusillus remisse delitescat. Sol aestuat, aestus cadit super animos iniquorum, cum in ipsos confluit congeries iniqua vitiorum: cum avaritia, cum libido, cum eis [Col. 0240C] ambitio dominatur, cum ardore talium interna eorum facies denigratur. In hoc ergo meridie cujus aestum ferre non sustinet ille mundus, ille Sanctus ad quem nihil immundum attinet, quo declinat, ubi pausat, ubi gratum habet cubiculum invenire, ipse ego, si posset fieri, non tam scientia quam experientia vellem scire. Cum enim in bonis vel naturae vel gratiae superbia nos extollit, cum inflammat ira tenax, torquet invidia, libido nos emollit; cum gravis est oratio, divina lectio fastiditur, cum sermo praedicantis, aure clausa instar aspidis, non auditur: timendum est ne hoc aestu et intemperie gravatus importuna, pastor ille nos deserens sub umbra fugiat opportuna. Sole gravi et arido mundus in [Col. 0240D] maligno positus aestuabat, et ardore meridiano Aegyptus vel Aethiopia laborabat, cum incorruptae Virgini sanctus ille Spiritus obumbravit, et in ea Deo Dei Filio gratum umbraculum praeparavit (Luc. I) . Idem ardor vel intemperies dure satis incubuerat Pharisaeis, et habena laxiore diffusa fuerat in Judaeis, cum eos Christus deserens, ad paucos apostolos declinavit, et eos ut gallina sub alarum suarum umbra et tegmine congregavit. Cum autem usque ad crucem Judaei et gentiles in eum meridie desaevirent, et alii lingua, manu alii, ferventis irae venenum effutirent, ipse non tam pede quam affectu, plus animo quam oculo deserens quos despexit, vidit stantes juxta crucem Matrem et discipulum quem dilexit (Joan. XIX) . Et 136 cum accepisset acetum, [Col. 0241A] quo gustato magis quam bibito mysterium sic implevit, super istos, quibus Spiritus obumbrabat, eo gratius quo suavius requievit; et sole foris aestuante, cujus eum rabies implevit, inclinato ad istos capite, tradens spiritum, obdormivit. Sic meridiem jam non ferens, et aestus Cancri rabidos vel Leonis, hora sexta consummans agonem vel mysterium Passionis, declinavit et amavit umbram Spiritus, serenum accubitum monumenti, cui lapis appositus nihil obstitit resurgenti. «Accubuit enim ut leo (Gen. XLIX) .» Quem profecto, quandiu voluit, tenere potuit monumentum, sed expleta voluntate objectu lapidis non detentum; imo ad surgendum mane divina eum virtus robustum reddidit ut leonem, et aeque ad reddendum meridie saevientibus talionem. [Col. 0241B] Nec indignum arbitror si et in vobis eumdem Sponsum cubare existimemus, si eum invenire et in nobis aliquantulam requiem praedicemus: cum et ei deservire, et eum delinire nostra ejus dono gratiae sit voluntas, licet volentibus nondum penitus libera sit facultas. Quod si nos ipsi vel forte quilibet alii judicent non satis convenire, ut id nobis ascribamus, ad quod quique majores vix valent pervenire: timendum est ne econtra justo amplius diffidamus, et diffidentia degeneri aeque periculum incurramus. Inter utrumque ergo non Dedalus, sed Pater spirituum doceat nos volare; iter regat incognitum, itinerandi gratiam velit dare, ne luto et faecibus immergamur, dum tenemus terrae instar carnalium [Col. 0241C] propiora, vel ne a gloria deprimamur, dum ad formam lehari stulte invadimus altiora. Cubat quippe Sponsus in nobis, si eum diligere comprobamur, si in ejus obsequium diligenti studio praeparamur: si quidquid obstrepit et offendit, scopa vel rasorio tergere festinamus, si secretum cordis nostri amoris gratia, dilectionis floribus adornamus. Nihil enim ille gratius, nihil optat avidius quam amari, cum scilicet eum veraciter complectimur amore singulari, cum quidquid mundus offert, ut purgamenta longe abjicimus propter ipsum, cum in mundo vel in nobis nihil diligimus praeter ipsum. Denique Joannes (Cap. XIII) in ejusdem Sponsi pectore se recumbere perhibebat, quia eum recumbentem ille prae caeteris diligebat: nec alius, sicut nostis, ibidem recumbere [Col. 0241D] perhibetur, nisi is quem diligere frequenti Jesus testimonio non tacetur. Et recte non Jesus in sinu Joannis, sed Joannes in sinu Jesu legitur accubasse, quia non illum nos priores, sed ille prior creditur nos amasse: et ubi veraciter quis intelligit se amari, ibi gaudet recumbere, suavique recubitu delectari. Christus quippe ante passionem suam infirmum esse Joannem sicut et caeteros intellexit, seque minus sufficienter diligi a discipulo quem dilexit, quia per id temporis neque Joannes, neque Petrus mortem pro illo aut voluit aut potuit sustinere, quod ante acceptum post resurrectionem illius Spiritum, istorum nullus meruit obtinere. Caeterum Christus sic inventus est eos diligere quos elegit, ipsumque diligentem sua erga eos charitas sic coegit, ut pro eis [Col. 0242A] in mortem voluntarius animam suam daret; et quos tenebat sinu, a morte moriens defensaret. Post resurrectionem vero suam cum eisdem apparens discipulis insufflavit (Joan. XX) , et flatu serenissimo ligandi et solvendi pontificium assignavit, cum paulo post linguis igneis Spiritus vehemens inflammavit (Act. II) , et adversus mundi minas, preces, pretia, inflexibiliter roboravit, vicem mortis quam pro eis ille primus voluit sustinere, ipsi non avaritiae funibus obvoluti, sed largitate prodiga reddidere. In quibus et quorum similibus cubare Sponsum non immerito debet credi, apud quos nihil invenit quo ejus requies possit laedi: in quibus viget devotio, fervet devotius disciplina, non caminus fumigat, sed tota prorsus ardet amoris officina. Quia enim Sponsus, [Col. 0242B] ut praedictum est, amari desiderat, amor autem ignis est, quos amore conspicit accendi et ardere, in his tanquam in lectulo, quietis gratia vult jacere. Et hoc propter non nisi meridie cubare perhibetur, cum sol coelo vicinior a terra longius removetur, cum solito ferventior emittit radios puriores, cum majori terret incendio campos aetheris largiores. Et forsitan mane pascit, cum molesta caligo noctium jam recedit, cum surgentis ad opera sol necessarius antecedit; cum ejusdem rota volubilis equis laborantibus sursum tendit, et loco stare nesciens, sibi proficisci, et proficere non intendit. Per cujus moram temporis sol diei praebet utile nutrimentum, quo fotus et promotus dies sensim accipit [Col. 0242C] incrementum, donec ad coeli medium festinans et perveniens sol figatur, ubi gradu altior jam vel stare vel descendere compellatur. Sic nimirum cum vobis, fratres, sedentibus in tenebris Sol gratiae lucem attulit matutinam, errore noctis posito festinastis apprehendere disciplinam; et quo plenius ille vobis expandit radios clariores, eo gratius laboratis et profectus sumitis ampliores. Dum igitur vigiliis, jejunio, sudore, et algore corpus contrarium castigatis, dum devoti et humiles vestram patientiam obedientiae funibus alligatis; et intuitu mandatorum voluntatem propriam relegatis, dum operari cibum qui non perit, sed qui permanet, laboratis, et indefesso studio vestrarum labores manuum manducatis: profecto apud vos Sponsus pascit vobiscum [Col. 0242D] 137 et laborat, sicut devote amator et acquisitor sapientiae quidem orat: «Da mihi, ait, sapientiam ut mecum sit, et mecum laboret (Sap. IX) .» In pascendo quippe vitalis quidem fructus est, sed procul dubio cum labore, labor est aliquantulus fructu tolerabilis gratiore: et ob hoc, cum invitat justus secum patientiam ad laborem, non tam ipsum quam ipsius fructum diligit meliorem. Proinde Virgo non solum ubi Sponsus pascat, sed etiam ubi cubet sollicitius optat scire, ut ad ejus gratiorem statum valeat pervenire, quia, etsi nobis, dum pascit, non mediocrem dat profectum, tamen dum cubat et quiescit, gratius et securius provehit ad perfectum. Cum igitur corpore castigato, sopito murmure passionum cum non prorsus deposito, sed ad horam [Col. 0243A] seposito labore temporalium actionum; serenat vos interius oratio, devotio, auditae ruminatio lectionis, et a terra suspensos rapit velut in sublime divinae gratia visionis, cum (licet raptim et ad modicum) videmini angelicis spiritibus interesse, et utcunque gloriam Domini speculantes cum Petro dicitis: «Bonum est nos hic esse (Matth. XVII) ;» cum amore talium velut igne suaviter aestuatis, et Sol sole lucidior vos perfundit suae radio claritatis; tunc nimirum in vobis Sponsus pascit, et amica requie delectatur, tali gaudet meridie, die dies, lumen lumine gratulatur. Nam sicut hostis nequam, auctor mali, princeps perditae Babylonis, profundas noctis tenebras et frigus diligit aquilonis, sic Sponsus qui Deus est, lux indeficiens, ardens ignis, gratam sui praesentiam [Col. 0243B] longe faciens a dissimilibus et indignis, in his cubat et repausat, quos divini amoris face ignea sentit uri, quos in excessum raptos, meridiana luce lucere conspicit, non comburi. Qui obliti praesentium solis coelestibus sunt intenti, aurora vel sole matutino et inchoantium operibus non contenti, sed ad perfectum diem et ferventem meridiem sunt evecti, unus cum Deo spiritus, solo carnis adhuc contubernio non perfecti. Felix qui oblitus praeteritorum, in anteriora meruit sic extendi, temperiem fastidiens matutinam meridiano provectu et fervore nimio sic accendi; sponsum tenere sinu, affectu, velut brachio circumplecti, soli oculos infigere, et ad hujus carnis cadavera non deflecti. Felix, inquam, si tamen [Col. 0243C] non hujus beneficii timet casum, si hujus tam caloris quam splendoris non vergit meridies ad occasum; si caro non retrahit, et adhuc infirmior lex naturae, quae nondum ferre potest felicitatis gloriam permansurae. Ergo felix illa dies cujus meridies non occumbit, in luce cujus ignea semper Sponsus permanet et recumbit: ad quam quisquis pervenerit, in ea gradu stabili perseverat, et invento ejus bono nil melius, nil jucundius asseverat. In qua sancti angeli tam Patris, quam Filii semper faciem intuentur, et ab ejus intuitu alienae sanctorum animae non habentur, quae a mundo nequam, et a carnis ergastulo jam ereptae, in ejusdem cum angelis quietum Sponsi cubiculum sunt receptae. Illic plenior et perfectior meridies invenitur, ubi dies non declinat, et [Col. 0243D] incumbente vespera non finitur; et non nisi dies una non proficiens non deficiens dilucescit, cujus non fuscatur splendor, calor splendidus non tepescit. Proinde hujusmodi meridiem in hac vita nullus plene accipit, sed praegustat, illic plene satiatur, ubi mora cum brevior non angustat, ubi erga Deum amor omnium continuus et assiduus inardescit, et ipse qui amatur gratanter cubat in omnibus et quiescit. In terris itaque pascit, in eo duntaxat cui justitiam fert accepto, infundit gratiae largitatem, cujus bonis operibus tanquam herbis et floribus suam reficit voluntatem, cujus acceptat mores, videre diligit aequitatem, cujus gaudet meritis, virtutes amplectitur, accipit sanctitatem, cui dies matutinus et sol lumine radiat imperfecto, dum laborat et proficit, [Col. 0244A] quia labor fingitur in praecepto (Psal. XCIII) . In coelis vero cubat Sponsus, ubi dies non oritur lumine subobscuro, sed velut in meridie sol profectu rutilat jam maturo, cujus splendor calidus, et calor aeque splendidus nil habent imperfecti, sed immobili axe velut quodam solstitio stant perfecti. In die ergo dies, lux in luce, in sole sol cubat suaviter et quiescit, quia justus in regno Patris sui sicut sol lucidus resplendescit (Matth. XIII) ; et sol justitiae Sponsus in eo cubiculum sibi et quietem accipit eo gratam, quo non angustam spatio, incursu molestiae non turbatam. Proinde sollicita Virgo sibi non immerito postulat indicari ubi pascat, ubi cubet is quem diligit amore singulari, ut cum fuerit indicatum, illo secure sequatur laetabunda, ne (si clausum fuerit) [Col. 0244B] post greges sodalium feratur vagabunda.

Ne vagari incipiam post greges sodalium tuorum. Sodalis Christi est, qui ejus nomine vult censeri, qui se dicit ejus esse, qui fidem ejus eligit profiteri; qui verbum ejus annuntiat, qui viam praedicat veritatis; qui se Christo sociat, vel re, vel imagine sanctitatis. Quia vero multi sunt qui re non gaudent 138 vera, sed imagine colorantur, qui quod astruunt verbo aut facie, affectu et opere detestantur; eos Virgo non gregem, sed greges potius voluit appellare, sciens quia convenientius nomen justis attribuitur singulare. Unde infra in Cantico: «Capilli tui sicut caprarum, dentes tui sicut grex ovium (Cant. VI) .» Et in Evangelio: «Nolite timere, pusillus grex (Luc. XII) .» Greges ergo sodalium falsa est credentium multitudo, in quibus species pietatis, sed nulla virtus, nulla est operum fortitudo, in quibus religionis Christianae paret ostentatio, Scripturae sonat nonnunquam praedicatio vel doctrina, sed vita non recte sapit, non morum satis redolet disciplina. Qui plerumque infirmorum laedunt conscientias et seducunt, et a justitiae semita declinantes in erroris latitudinem introducunt, et vel apertis colloquiis vel occultis consiliis vel exemplis deterioribus mores bonos corrumpunt, eisque arctum religionis iter vel auferunt penitus, vel saltem ad modicum interrumpunt. Post hujusmodi seductores Virgo prudentissima non vult ferri, sed discernere sapienter, qui, [Col. 0244D] quibus debeant anteferri, ne si pro Stephano Nicolaum, Judam accipiat pro Joanne, eorum similis habeatur, vel duplo filia sit gehennae. Quod malum instinctu malignorum spirituum fieri Virgo novit, quos de sede coelestium longe fecit iniquitas et removit, dum divinam excellentiam oculo satis humili non viderunt, sed inaccessam similitudinem affectantes, de coelo instar fulguris ceciderunt. Qui scientes nunquam se illo unde ceciderant redituros, sed de luto factos homines operante gratia et meritis ascensuros; corrupti malitia, dolore miro invident et torquentur, et summo nisu nocent eis, quibus hanc dari gratiam intuentur; quia ergo eis est indefessus animus invidendi, eisque mille artes, juxta quemdam ethnicum, sunt nocendi, tam nocte [Col. 0245A] media quam die medio retia sua tendunt, et vel sagitta in tenebris, vel incursu meridiano incautos et miseros comprehendunt (Psal. XC) . Sagitta volans in tenebris, quae ferit graviter dum nescitur, occulta est suggestio, qua noster animus delinitur, cum oppanso quodam velamine, aut nullam, aut venialem se promittit, et parvo tanquam vulnere ad cor miserum virus mortiferum intromittit. Incursus vero meridianus aperta est malignitas impugnantis, cum effundit totas vires vehemens impudentia malignantis, cum a throno patientiae, obedientiae, continentiae graviter nos deponit, vel forte resistentibus, damna, pericula, martyria minatur evidentius et apponit. Quod si forte quemvis malignus invenerit spiritus fortiorem, ut non minas ejus terribiles, non [Col. 0245B] ejus timeat impetum acriorem, ponit minas, tacet pericula, nihil ingerit violenter, sed ad quamdam se convertit religionis speciem fraudulenter: sentiens quippe nonnullis, vigilias, orationes, abstinentiam, jejunium, laborem manuum complacere non resistit, sed insistit, et hortatur in eis primum fortius permanere; et ne in his praeveniri possint, ab alterutro sollicitius praecavere, deinde tempore debito non contentos modum regulariter positum non tenere. Dum igitur quilibet spiritu fervens, caeteris non inferior esse tentat, et admissum equum desiderii freno moderaminis non retentat, dum solemnes vigilias praevenit, ut oret devotius vel suavius aliquid ruminet de Scripturis, dum jejunat, et abstinet, ne quasi ventrem oneret escis citius transituris, [Col. 0245C] dum adhuc vigens corpore labori manuum debito plus intendit, dum ad haec vel horum similia habenis laxioribus se extendit: occurrunt hinc inde flatus gloriae, laudis amor, aestimatio praesumptiva, contemptus aliorum, temerarium judicium, reprehensio durior et nociva. Damnans quippe caeteros quos tanquam tepidos tenere modum conspicit laxiorem, se ferventem fortius, jam cunctis reputat meliorem; et quo ad majora inconsiderantius inardescit, eo laesus vento superbiae aret nequius, turpius inanescit. Nam quem fervor agit praecipitem, vanitas excipit subinducta, ejusque conscientiam fallit quaedam species introducta, quae bonum simulans luce falsa, hujus retundit oculos et obscurat, illo subtilius operante qui se in lucis angelum [Col. 0246A] transfigurat. Cujus opere miser iste nequaquam existimat se illusum, sed quodam velut solis meridiani radio se perfusum, in quo solam superficiem tanquam florem conspicuum dum attendit, fructum sperat certiorem, nec in radice vitium deprehendit. Seductus ergo isto, post greges sodalium jam vagatur, dum quasi bene operans, malignorum arte spirituum defraudatur, quos sodales Christi et socios quodammodo comperitur, dum Christo placere se existimat, et placere istis nihilominus invenitur. Post cujusmodi sodales non vult Virgo prudentior evagari, non eorum meridiana boni specie defraudari, sed eorum astutias oculo deprehendere perspicaci, et Christum invenire in luce propria et meridie non fallaci. Volo, inquit, lucem tuam invenire veracem, [Col. 0246B] utilem, et serenam, ne errore decepta, post lucem cursitem alienam, ne cadens Lucifer sibi falso assumat similitudinem Michaelis, ne se mihi offerat Satanas in forma et specie Gabrielis. Volo, ait, meridiano incursu et daemonio non seduci, eorum blanditiis et simulatione deceptoria non abduci, qui se tuos sodales mentiuntur, qui nomine laetantes angelorum, angelica beatitudine non fruuntur. 139 Ne igitur praedicta lux istorum et dies mihi subdole blandiatur, ostende in quo vel homine vel angelo tibi, grata requies habeatur, quae apud temetipsum non solum in die, sed in meridie rutilat et flammescit, dum perfecta, nec mane inchoata, nec cursu defluo vesperascit.

[Col. 0246C] Hactenus Sponsa Virgo de ipso et ad ipsum, quem tenerius diligit, est locuta, suumque amorem et desiderium sermone continuo prosecuta: nunc assumit silentium, loqui tamen penitus non omittens, sed audiendi gratia paululum intermittens. Et nos itaque hoc in loco assumpto paulisper silentio quiescamus, et primo huic tandem libro terminum imponamus, quia et iste prolixitati suae postulat calcem poni, et nostra infirmitas laborem inchoatum, vel ad modicum jam seponi. Ad id vero disserendum, quod dignatus est Sponsus Virgini respondere, si dies illuxerit, curabo quiescentem calamum retorquere; si sanctus ille Spiritus dignanter accesserit in silentio me docere, quod eidem complaceat me loqui potius quam silere.

Si ignoras te, o pulcherrima inter mulieres, egredere, et abi post vestigia gregum. Post multa verba Virginis quibus sui aestus animi demonstravit, quibus dari sibi optatum osculum, indicari Sponsi cubiculum postulavit: non duritia, non contemptus, ultra denique sera silentii tenet Sponsum, sed auditis diligenter illius votis et precibus dat responsum. [Col. 0246D] Et profecto Virginem, quae ubi Sponsus cubet tam sollicite vult doceri, monet primo ut seipsam non negligat studiosius intueri, ut ad sua se convertens, suam pulchritudinem non ignoret, ne forte ignoratam situ vel negligentia decoloret. Non enim satis caute ad acquirendum caetera se accendit, qui prius acquisita dignae considerationis oculo non attendit, et opes concupitas labore temerario coacervat; qui [Col. 0247A] pridem repositas diligenti sollicitudine non observat. Poeta describente, venator errat non modicum et delinquit, qui fugientia captat, capta respuens derelinquit; et propheta Aggaeus arguendum eum nihilominus demonstravit, qui mercedes congregatas in pertusum sacculum collocavit (Agg. I) . Proinde Sponsus Virginem ad considerandam suam ipsius pulchritudinem primo mittit, eamque oblivioni dare praeterita non permittit: hoc ipsum ei memorans, quod eam commonet memorare ut illa facilius possit aurem monitis inclinare. O pulchra, inquit, inter mulieres. Quod illa Virgo quam sibi ab aeterno in matrem Dei Filius praeelegit, in qua tempore congruo sumens carnem membris contractioribus se coegit, de qua nasci voluit sepe carnis novo [Col. 0247B] genere non abrupta, cujus factus est filius ante partum et post partum castitate penitus incorrupta: quod illa, inquam, Virgo inter caeteras, hoc est prae caeteris mulieribus fuerit speciosa, existimo dignum credi, nec est fides hujusmodi vitiosa. Neque enim est credibile ut Deus, Dei Filius, matrem elegerit fuscam, luscam, struma notabilem vel gibbosam: et non magis vultu niveo, colore roseo, gratis oculis, pleno corpore speciosam, ut quae ad officium dignius prae caeteris mulieribus est electa, esset non solum quavis turpitudine non infecta: sed et specie corporali cunctis pulchrior et perfecta. Quamvis quod pulchra inter mulieres dicitur, non tam congruat gratiae vultus, corporis venustati, quam perfectis moribus et admirandae illius [Col. 0247C] sanctitati, quae teste angelo gratia plena, quod de altera nusquam muliere perhibetur, sola solius Christi mater fieri promeretur. Cujusmodi pulchritudinem attendens angelus: «Benedicta tu, inquit, in mulieribus (Luc. I) .» Ipsa quippe in mulieribus hoc est inter mulieres, est benedicta, quibus Evae merito maledictio durior est inflicta, cui primo delinquenti lege misera conformantur, et peccatis obnoxiae materna similitudine deformantur. Inter quas miseras et deformes huic Virgini pulchritudo amplior est concessa, quae maledictum vetus et legem haereditariam supergressa, obumbrante Spiritu omnem a se aestum malitiae, peccati maculam longe fecit, et innocentiae meritis, mentis pulchritudine [Col. 0247D] cunctis mulieribus se praefecit. Ad augmentum vero pulchritudinis integritate corporis laetabunda, novo et inexperto cunctis genere fit fecunda; et partu inenarrabili natum protulit virgo talem, ut non ante, non postea genuerit potissimum altera vel aequalem. Proinde tanta et tam incomparabilis celsitudo, quid nisi hujus Virginis mira est et eminens pulchritudo, qua non solum a caeteris mulieribus non praeventa, sed ipsa inter omnes longe pulchrior et excellentior est inventa? Ad quod considerandum Sponsus eam revocat 140 et reducit, eamque ad optatum cubiculum nondum plenius introducit, ut seipsam primo sciat quanta scilicet gratia decoretur, unde, quo pervenerit humilitate memori recordetur. Tu, ait, quae majorem cunctis mulieribus [Col. 0248A] gratiam jam adepta, virgo manens, Dei mater mirabiliter es effecta, dum quod restat non invenis, nec adhuc pervenis ad optatum, attende diligentius quid tibi jam meo munere sit collatum. Nam cum avida futurorum nondum ea praevales adipisci, si acceptae jam gratiae curas humiliter reminisci, perceptio praesentium fidem tuam solidius confirmabit, et confirmata fides futura tam suavius quam securius exspectabit. Si vero postponis et ignoras quae jam velut praesentialiter experiris, et dum captas inexperta, expertorum negligens inveniris: Egredere, quod quidem non consulens, non imperans tibi dico, sed minas incutiens, futuri praescius haec praedico. Egredere, inquit, hoc est, egredieris, et a secreto mereberis resilire, a sanctuario longe fies [Col. 0248B] in quod postulas introire, ab ipso quod tibi vis ostendi grato cubiculo repelleris, et videberis egredi, cum non ingredi permitteris. Sic nimirum deleri de libro viventium perhibentur, qui cum justis in aeterno ascribi codice non merentur; et sermone usitato, nobis asserimus haec auferri, quae sperata vel optata tandem nobis novimus non conferri. Itaque et Virgo se foras egredi conqueretur, cum ignorantiae merito repulsam ab introitu patietur, cum oblita suae pulchritudinis, turpis et decolor apparebit, cum ex recordatione praesentium certam futurorum fiduciam non habebit. Si autem pignus Spiritus et arrhas, Virgo, memoriter consideraveris te habere, quas nullus electorum eo prorsus modo meruit obtinere; scies profecto quia quidquid [Col. 0248C] digne postulas, non aufertur, nec fraudatur aestuantis justum desiderium, sed differtur. Quae enim tot et tanta supra omnes mulieres accepisti, quae sine Patre Filium operante sancto Spiritu concepisti, quae juxta Gabrielem apud Deum miram et ineffabilem gratiam invenisti, dum conceptum sine coitu, sine gemitu peperisti, quid tibi deinceps jure existimas abnegari, si tamen tempus venerit quo id fuerit dignum dari? Qui ergo tanta contulit, ab eodem quod reliquum est exspecta, et si, ut plerumque videtur, animo cupienti moram fecerit, reexspecta; et ne forte gravet dilatio, quid jam acceperis recordare, et acceptorum memoria, ad fidem et patientiam confortare. Nam in eo quod jam tenes, omnem mulierum [Col. 0248D] pulchritudinem excessisti, et pulchra mentis facie omnes Evae filias praecessisti, quod si cognoveris, et dignas egeris gratias largitori, suspirans ad reliqua, non dabis murmur indebitum dilatori. Ad hoc quippe differt, ut dilatum desiderium ferventius et constantius ingemiscat, non ut quassata fide per impatientiam defetiscat, ut dilationis tempore pulchram faciem excolas amplius et decores; non oblivionis pulvere et ignorantia degeneri negligentius decolores. Si ergo ignoras te, egredere a coetu meo, a sinu meo, a me, a denique ipsius facie quem amasti: Et abi post vestigia gregum, quos paulo antea formidasti. Egredere, inquit, et abi. Egressus enim quis a sanctuario quod debuerat introire, proficiens in pejus, jam stare non [Col. 0249A] conceditur, sed abire; et quia non seipsum, non monentis consilium timuit oblivisci, longe a se, et a monente longius cogitur proficisci. Abit autem post vestigia gregum, qui praeviam eorum sequitur pravitatem, qui errorum et sectarum amatores, fidei nesciunt unitatem, vel qui more viventes bestiali, eos alliciunt et decipiunt qui sequuntur, et suis pravis moribus quos praecedunt, graviter persequuntur.

Et pasce haedos tuos juxta tabernacula pastorum. Cum egressus quisque abierit, obscuratum jam habens intellectum, haedos pascere perhibetur, dum affectus pravos perducit ad effectum, dum mentis inconstantiam, morum petulantiam, immunditiam corporalem fovet et provehit, et vitam ducere diligit [Col. 0249B] animalem. Agnos forte pascit, qui miserentis gratiae spiritu confortatus, actus habet innocuos, mundos et simplices cogitatus, quorum summus ille pastor fructum approbat, diligit et candorem, et ad pascendum eos, suum commonet dilectorem: «Si diligis me, inquit, pasce agnos meos (Joan. XXI) .» Haedos vero pascit, qui mente corrupta, seducto spiritu, perdita voluntate agit mala, gaudet malitia, gravatur aequitate; et ea prosequitur quae judex justus poni judicat a sinistris (Matth. XXV) , ut in eis dure desaeviat ultor angelus cum ministris. Cujusmodi haedos non in tabernaculis pastorum pascere perhibetur, a quorum contubernio propria urgente malitia prohibetur, quem illorum vita non allicit, non delectant opera, sed offendunt, nec [Col. 0249C] imitari diligit quod illi doctrina et moribus praeostendunt. Et quia non versari pastorum in tabernaculis invenitur, in quibus exsultationis et salutis pariter vox auditur: prope saltem remanet, nec longius pascua sunt inventa, dum 141 Christi nomen tenet, baptisma non aliud, communia sacramenta. Abhorrens itaque virtutem, pietatis specie gloriatur, et non tenens rem, fidei sacramento visibiliter obumbratur; et ob hoc non intus, sed juxta pastorum tabernacula pascere memoratur, quia, etsi foris sit quodammodo, rei tamen sua species vicinatur. Pastores sunt perfecti quilibet, qui fidem rectam non tam nomine quam operibus exsequuntur, qui regenerationis lavacro semel [Col. 0249D] loti, devotis saepe lacrymis abluuntur, qui Ecclesiae sacramenta devote suam celebrant ad salutem, dum eorum non tam forinsecus formam obtinent, quam virtutem. In quibus tabernaculis suas in directum corrigunt pravitates, divino beneplacito subjiciunt proprias voluntates; et discreto moderamine regunt sicut opera, sic affectus et per dies singulos ampliores transeunt ad profectus. In his autem non versantur, sed eis aliquatenus appropinquant, qui destruunt fidem operibus, cum sacramenta fidei non relinquant, qui virtutem non habentes, exteriori ejus titulo decorantur; et quos bonos viderint non re, sed nomine pastores imitantur. Sed fortasse nonnullis durum videbitur et austerum, quod Sponsus Matrem Virginem sic affatur, quod praeloquenti [Col. 0250A] dulcia tenere diligenti responsionis principio sic minatur; cum certum sit post praedictum osculum ab eo illam non sic egredi vel abire, et proinde osculanti vel amanti non tam gravia, non superflua convenire. Etsi enim cuivis animae vel etiam Ecclesiae potest convenientius assignari, cui delinquenti frequentius Christus utile judicat nunc promittere, nunc minari: hujus tamen specialiter constantior esse creditur pulchritudo, in qua Deus humanatur, divinitatis corporaliter habitat plenitudo. Dignum igitur existimo paulo attentius nos videre, quomodo Virgini amatoria praeloquenti Sponsus amet paria respondere; et cujus preces, vota, indefessum desiderium jam praesensit, laudes laudibus referens ab ejus desiderio non dissensit.

Si ignoras te, o pulchra inter mulieres, egredere et abi post vestigia gregum. Nolens Sponsus gradatim ad profectus Virginem promovere, docet eam quomodo mereatur proficiendi gratiam obtinere, videlicet, si, quae tam obtinuit, apud se, velut in abscondito sic reponat, ut eis manum piceam vel ad modicum hostis subdolus non apponat. Apponit enim plerumque tactum noxium bonis potioribus majoris gratiae sanctitatis, cum superfundit eis cladem, nequam caliginosae nebulam vanitatis, cum vel flatu gravi superbiae mentem donis praeditam obruit et obdurat, vel saltem aura levi tenerae faciei pulchritudinem subobscurat. Difficile quippe cuivis est Virgini donis potioribus sese praeditam intueri, et superbae [Col. 0250C] vanitatis vel non quati ariete, vel flatu quantumvis modico non moveri: egregiam forma, vultu laudabilem se sentire, et laudanti frequentius flexo nunquam animo consentire. Unde necesse est, ut quae superbia non vult tangi, sibi speculum non apponat, ne cum pulchram se viderit, forte caeteris se praeponat: imo ut nec ad modicum blando consentiat deceptori, ignotam sibi faciem casto tantum cognoscendam praebeat amatori. Amator itaque castus non nisi sibi volens Virginem complacere, ipsam propriae faciei vult notitiam non habere, vult ut Virgo se nesciat, suam pulchritudinem non miretur, ne admirans sive laudans, in se magis quam in Domino glorietur. Felix ille angelus haberetur, si [Col. 0250D] quodammodo se nesciret, cum in deliciis paradisi splendore Luciferum praeveniret; felix, inquam, si non de his quae acceperat superbiret, et a Deo conditus, Deo paria non sentiret. Longe satius, longe felicius, Abraham se nescivit, cum divinum colloquium, se quasi nesciens, requisivit, cum oblitus quod magnus meritis, vita clarior haberetur, prudenti consilio se non nisi pulverem esse et cinerem fateretur. «Loquar, inquit, ad Dominum meum, cum sim pulvis et cinis (Gen. XVIII) .» Felix etiam rex David, qui quoniam legis litteram quam didicerat non vult scire, vilipendens propriam, in Domini potentiam meretur introire, et suam non constituens, Dei justitiae cervice subdita famulatur, et oblitus suorum, eorum solummodo quae sunt Domini memoratur. [Col. 0251A] «Quoniam non cognovi, ait, litteraturam, introibo in potentias Domini; Domine, memorabor justitiae tuae solius (Psal. LXX) .» Econtra miser ille Nabuchodonosor qui sui a se notitiam non amovit, qui divitem, praepotentem, variis successibus praeditum se cognovit, qui sese imperantem, quam eum per quem reges imperant, plus attendit, et se magnum intuens, auctorem suae magnitudinis parvipendit. «Nonne haec est, inquit, Babylon magna, quam aedificavi in robore fortitudinis meae, et in gloria decoris mei?» (Dan. IV.) Quod si quis objecerit quia nonnulli inveniuntur praeclara sua opera revolvisse, in quo tamen Scriptura non judicat eos reprehensibiles exstitisse: attendat tempus, causam 142 discernat, quibus id fieri comperitur: et sciat quando, [Col. 0251B] et quare id tam licitum quam necessarium invenitur. Cum enim sentit quis ad patiendum vel faciendum mala gravius se compelli, si ab his prudenti consilio tanquam pedes a laqueo vult evelli, potest, imo et debet, bona quae jam obtinuit amabiliter recensere, ut memoria meliorum mala possit imminentia removere. Inde est quod Job cum multo malorum pondere, simul et numero quateretur, et ut Deo tandem malediceret uxoris instantia moneretur: bona quae jam acceperat revocat ad memoriam et revolvit, et bonorum memorem, malorum congeries impatientiae maculis non involvit. «Cor viduae, inquit, consolatus sum, et justitia indutus sum: et vestivi me sicut vestimento. Oculus fui caeco, et pes claudo; pater eram pauperum. Cumque sederem [Col. 0251C] quasi rex circumstante exercitu, eram tamen moerentium consolator (Job XXIX) . Nunc autem derident me juniores tempore (Job. XXX) .» Et supra: «Si bona suscepimus de manu Domini, quare mala non sustineamus?» (Job. II.) Bona sua vir bonus digna premi silentio non putavit, cum eum circumquaque tanta malorum multiplicitas angustavit, ut bonorum suavis recordatio levem redderet pressurae sarcinam incumbentis, ut longe post admonuit Scriptura cujusdam Sapientis: «In die, inquit, malorum ne immemor sis bonorum (Eccli. XI) .» Ad hoc valet, ut existimo, dictum illud, quod litterae gentilium tam favorabiliter extulerunt, et ut dignum memoria scriptum ad posteros transtulerunt, quod [Col. 0251D] nonnulli asserunt unum e septem Graeciae sapientibus protulisse, alii potius asseverant Apollinem eleganti oraculo respondisse: «Scito, inquit, te ipsum, homo.» Quia sapientes saeculi ex anima rationali et corpore constare hominem cognoscebant, quorum alterum cum diis, alterum commune habere cum belluis asserebant, quorum erat doctrina sanior, rationem corpori praeferebant, quo judicio belluis detrahentes, diis (ut erat convenientius) deferebant. Volebant itaque ut homo ratione praevia regeretur, et caro bestialis rationali spiritui subderetur; et evecto spiritu, homo de inter bestias auferretur; et si non loco, vel ⁜ (67) merito in deorum consortium transferretur. [Col. 0252A] Ad hoc quippe et propter hoc censebant hominem factum esse, hoc inter hominem et pecudem naturaliter interesse: quod terrenis pecus licenter inhiat, homo ad coelestia jubetur aspirare, quod etiam os homini sublime datum ⁜ (68) videtur indicare. Hujus rei vult Apollo prudenter hominem reminisci, scire unde veniens, quo debeat rationis merito proficisci: suum infra posterius, velut somno deditum oblivisci; ad id quod est anterius agilitate virium expergisci. Quia vero plures a tramite declinant et exorbitant rationis, qui more belluino immerguntur terrenae sordibus actionis, qui delictis gravibus manus implicant et involvunt, pedes injiciunt voluntariis, ab objectis criminibus non absolvunt, quorum vix aliquis qui vivat secundum hominem [Col. 0252B] invenitur, imo juxta philosophum suem vel asinum vivere comperitur; ideo vates clamat, silere tripodem non permittit, sonat oraculum, doctrinam censoria vox emittit: Magnus Apollo tonat, et emisso fulgure vult timeri, vult equum et mulum, suem et asinum ab errore et ignorantia deterreri; vult meliores quosque ad honestam scientiam commoneri, suosque auditores ad intelligendam rationis excellentiam promoveri. «Scito, ait, te ipsum, homo.» Cujus sententiae Paulus non inscius cum ad patiendum gravia cogeretur, cum infirmitati et scandalo Corinthiorum tenere compatiens ureretur, ne plus justo aliena sarcina gravaretur, vel forte ut gravatis audiri dignior videretur: recurrit ad scientiam, scire se hominem profitetur, qui non [Col. 0252C] carni deserviat, sed qui coelo inseri glorietur. «Scio, inquit, hominem in Christo raptum usque ad tertium coelum; et scio hujusmodi hominem, sive in corpore, sive extra corpus, nescio, Deus scit, quoniam raptus est in paradisum, et audivit arcana verba, quae non licet homini loqui (II Cor. XII) .» Et Adjunxit: «Pro hujusmodi gloriabor (ibid.) .» Videtis Paulum scire se hominem ad coelum tertium sublimari, paradisum invisere, et pro tanta gratia gloriari? Ad hoc videlicet, ne pseudoapostolis Corinthii plus deferrent, ejusque doctrinae et meritis doctores subdolos anteferrent. Alioquin si haec, vel huic similis causa vel necessitas non fuisset, quae virum sapientem ad hanc velut insipientiam coegisset, [Col. 0252D] profecto illud de Evangelio suis dictum coapostolis meminisset, et dignum memoria tam in sermone quam conscientia tenuisset: «Cum omnia bona feceritis, dicite, quia servi inutiles sumus (Luc. XVII) .» In quo dicto datur intelligi quia non omnia bona quivis facere comprobatur, si non istud dicere bonis caeteris apponatur: et bonorum congeriem digna satis superficie non colorat, qui eam vanitatis vitandae gratia non ignorat. Ut igitur perfecte sanctam et humilem noveritis Sponsam esse, hanc in ea Sponsus docet ignorantiam esse, quae dum festinat ad reliqua quae nondum dat filius, sed promittit, ea quae jam obtinet, glorianti memoriae [Col. 0253A] non committit. Si ignoras, inquit, te, o pulchra. Quod enim dicit Si, non dubitativa, sed affirmativa conjunctio est; sicut ille poeta: «Dii, si qua est pietas coelo.» Dicit itaque Sponsus: Si ignoras te, o pulchra, quod quidem difficile est, sed tamen 143 virum est, Egredere. Egredere autem, unde et quo, nisi a contemplatione tua ad opus tuum? Egredere a consideratione pulchritudinis tuae ad informandum pulchritudinem aliorum, tui quasi negligens, esto sollicita plurimorum: informa discipulos, apostolos doce, quae de me perfectius cognovisti: Joanni condescende, quem ut filium mater suscepisti. Egredere, inquam, et abi post vestigia gregum. Qui gregibus praesident, post eorum vestigia gradiuntur, eorum sollicitudinem habere prae [Col. 0253B] oculis cognoscuntur; ne quis erret, ne quis lassus resideat, oculos vigiles circumducunt, adgaudent saniori, infirmum quemque reportant in humeris vel reducunt. Est igitur insigne potestatis gregibus praesidere, et Virgini praesidenti apostoli monentur assidere, ut eis Virgo imperet, et ut mater omnium curam gerat, et illi matrem audiant, sicut Evangelium asseverat. «Mulier, inquit, ecce filius tuus (Joan. XIX) ;» ad discipulum autem: «Ecce mater tua (ibid.) .» Cum enim Joannis cura matri Virgini delegatur, aliorum sollicitudo non ab ea, ut existimo, relegatur, sed quod certi causa mysterii uni specialius assignatur, omnibus generaliter esse necessarium designatur. Nec enim solus Joannes Mariam suscipit, susceptam veneratur, nec solum Joannem Virgo [Col. 0253C] affectu devotae sollicitudinis amplexatur, sed omnes diligens, omnibus studet utilem se praebere, doctrina praecipuam, imitabilem omnibus exhibere. «Omnes, inquit, erant unanimiter perseverantes in oratione cum Maria matre Jesu (Act. I) .» Post eorum itaque Virgo abire vestigia commonetur, ut processus ipsorum diligenti oculo perscrutetur, quid agant, quo tendant, qua transeant sollicitius investiget, dignum laude promoveat, devium quoque non praetereat sed castiget. Greges sunt apostoli et qui eis fide et operibus aggregantur, qui evangelicis imbuti sacramentis ab errore ignorantium segregantur, qui venerantes Virginem et ejus credentes auditui, ad aeternam pascuam suspirantes, quae mundi sunt, habent contemptui. [Col. 0253D] Quibus per Ezechielem dicitur: «Vos autem greges mei, dicit Dominus (Ezech. XXXIV) .» Quos ideo forte plurali numero greges voluit appellare, quia jussi apostoli verbum Evangelii credituris gentibus praedicare: divisi ab invicem ducente Spiritu diversas mundi partes elegerunt, in quibus multos greges et conventus hominum, multas ecclesias praedicandi studio collegerunt. Qui, etsi loco, tempore, virtutum merito sunt diversi, tamen dum ad fidem catholicam et doctrinam evangelicam veniunt universi, multi greges in unum, in unam Ecclesiam plurimae rediguntur: omnesque indiviso sacramento fidei et baptismatis uniuntur.

Et pasce haedos tuos juxta tabernacula pastorum. Haedos vocat apostolos, qui cum verbo Virginis et [Col. 0254A] exemplo ad multam sanctitatem proficere non negentur, tamen dum mortali vita vivunt et carnis ergastulo detinentur, juxta Sponsi consilium servos inutiles se fatentur, et suam justitiam ignorantes, peccata sua voce humili confitentur (Luc. XVII) . Quorum unus: «Si dixerimus, ait, quia peccatum non habemus, nos ipsos seducimus, et veritas in nobis non est (I Joan. I) .» Et alius: «In multis, inquit, offendimus omnes (Jac. III) .» Quos itaque reddit agnos candor conscientiae, innocentiae pulchritudo, morum simplicitas, meritorum eminens sanctitudo: eosdem haedos facit peccati confessio cum timore, dum adhuc nescit homo utrum odio dignus sit an amore. Proinde cum justi quilibet appellantur agni, et eorum laudes innocentia promeretur, [Col. 0254B] quae digna commendari nisi Christi munere non habetur: «Meos» dicit, sicut Petro longe postea designavit, cum ei diligenti curam diligentium assignavit. «Simon Joannis, diligis me? pasce agnos meos (Joan. XXI) .» Cum autem eos peccati merito haedorum nomine vult censeri, quos Jacobus et Joannes sine peccato asserunt non haberi, dicit «tuos» ut Virgini curam illorum ingerat ampliorem qua eisdem curandis invigilet, et ad statum Virgo provehat meliorem. Sicut Moysi dictum est: «Descende, peccavit populus tuus (Exod. XXXII) .» Vel quia sicut agni evangelico testimonio dextram sortiuntur, sic haedi ad sinistram Sponsi constitui cognoscuntur (Matth. XXV) ; per haedos non incongrue omnes actus Virginis vult signari, quidquid scilicet [Col. 0254C] in hac vita Virgo temporaliter jubetur operari. Castigatio enim sui, aliorum sollicitudo, praedicatio vel doctrina, sudores et algores, vigiliae, jejunium, disciplina, dona quidem Christi sunt, sed ad sinistram ejus videntur pertinere, quia gradu non fixa stabili, cito finem merentur obtinere. Attamen si pascantur, faciunt et proventum, non sicut apud Osee: «Stultus Ephraim pascit ventum (Ose. XII) ,» sed juxta pastorum tabernacula pascere Sponsa curet, id est, ut praeceptis Scripturarum et earum auctoribus se configuret. Pastores sunt Abraham, Isaac, et Jacob, Moyses et David, patriarchae et prophetae, quorum nonnulli ad litteram inveniuntur in pascendis gregibus laborasse, omnes in regendis et corrigendis [Col. 0254D] moribus multo sollicitius vigilasse. Et 144 forte ideo hujusmodi pastores in tabernaculis eligunt habitare, quia de virtute in virtutem docent et diligunt festinare; et eis praesens quidquam non sufficit majorem tendentibus ad profectum, donec evacuato quod ex parte est, tandem venerint ad perfectum. Juxta quorum tabernacula, secundum quorum doctrinam et exemplum, actus suos regere et dirigere Virgo praecipitur, ut sequatur regulam Scripturarum, quam sciendam et tenendam proposuit longa retro series prophetarum. Etsi enim eosdem auctores Virgo mater speciali quadam gratia jam praecedit, tempore tamen eam illorum auctoritas antecedit, nec est injurium si ad eorum formam et doctrinam commendabilem invitetur, ut vidilicet sequatur [Col. 0255A] exemplo, quos praecellere meritis jam videtur. Unde autem hoc Virgini ut praevaleat facere quod monetur, ut se ignorans exeat, et abiens haedos pascere gratuletur, ostendit Sponsus ei, ut in solo Domino glorietur, et suae nescia faciei, solam illius faciem admiretur. Ideo addit: Equitatui meo, etc.

Equitatui meo in curribus Pharaonis assimilavi te, amica mea. Amicam dicit, cujus animus auditui penitus concordat, cujus conversatio a mandatis nec ad modicum jam discordat, quae sic agere et peragere studet omnia quae mandantur, ut eum diligens qui mandavit, ab ipso diligi mereatur. Sicut in Evangelio scriptum est: «Vos amici mei estis, si feceritis [Col. 0255B] quae praecipio vobis (Joan. XV) .» Porro hanc, ut amica fieret, assimilavit equitatui suo in curribus Pharaonis. Alludit rei gestae, historiam tangit, quae describit filios Israel profunda maris sicco vestigio praeterisse: currus vero Pharaonis et omnem prorsus illius exercitum interisse. In quo autem huic populo Virgo mater similis habeatur, congruum est videre; videtur enim hujusmodi similitudo dignam satis convenientiam non habere, praesertim cum in illo transitu non inveniatur equos populus Israel habuisse, et non fuerit equitatus, cui constat equos et equites defuisse. De Pharaone quippe scriptum est: «Equum et ascensorem projecit in mare (Exod. XV) ,» et infra: «Currus Pharaonis et exercitum [Col. 0255C] ejus projecit in mare (ibid.) .» Transeuntibus vero filiis Israel, equorum vel curruum nulla fit mentio, minasque Pharaonis non evadunt tali praesidio, ne quod sola Dei manus mirabiliter voluit operari, dignum quisquam existimet equis vel curribus assignari. Denique mare, etsi forte navigio, tamen equo aut rota volubili non transitur; in transitu autem illo, sicut non navigium, sic nec vehiculum populus experitur, sed divisis fluctibus, et hinc inde stantibus, instar muri, pede sicco transeunt, Aegyptiorum ultra impetus non sensuri. Non itaque ob aliud recte dicitur equitatus, nisi quia Deus ei spiritaliter insidebat, subjectoque populo rector misericorditer praesidebat; ejusque praesidentis ille currus exstitit vel quadriga, et quadrigae subsidentis [Col. 0255D] iste dux esse voluit et auriga. Cui Moyses: «Dux fuisti, ait, in misericordia tua populo quem redemisti (Exod. XV) .» Et Habacuc: «Qui ascendis super equos tuos, et quadrigae tuae salvatio (Habac. III) .» Cujusmodi equitatum, sicut, inquit, in curribus Pharaonis, id est supra omnes currus Pharaonis feci meum, meo servitio mancipavi, cum eductum de Aegypto de inter manus persequentium liberavi, sic profundo mysterio mirabili cuidam ministerio te addixi, cum electam matrem Sponsam in mulieribus, id est supra omnes te mulieres benedixi. Omnes quippe motus, omnes impetus quos caro suggerit, quos mens congerit enervata, omnes vitiorum turbas quas emittit et immittit Aegyptus perdite depravata, submersi et exstinxi aquae diluvio deprimentis, tuas et tersi maculas gratiae [Col. 0256A] beneficio diluentis. Exstinctis autem hostibus, meo te servitio liberius assignatam, levi jugo et suavi, cervice voluntaria mancipatam: potens eques, auriga doctus per medium maris duco, et hinc inde remotis fluctibus ad terram viventium solidam te perduco. Stat a dextris et sinistris aquarum imminens altitudo, quas in modum maceriae fixas tenet invisibilis fortitudo, obstupescunt et mirantur novo et insueto genere se teneri, quadrigae dari viam, et undas labiles non timeri. Sic enim versans et conversans inter medium peccatorum, hinc gentium stultitiam, illinc attendens scandala Judaeorum (I Cor. I) ; ex eorum malitia non culpam tibi contrahis, non peccatum, non frangeris opprobriis, non iter deseris praemonstratum. Nec solum caput tuum non premit vel opprimit [Col. 0256B] undae congeries imminentis, sed nec rivus praeteriens pedes attaminat incedentis, imo pede sicco, puro vestigio, munda vita, viam praeteris hujus mundi, nullo vitiorum attactu lacessita. Tanto autem donata munere quomodo non amica, cujus in mundo tam immundo conversatio tam pudica, quae animi mei custos, secreti conscia spiritalis, vera mater facta es, tori nescia maritalis? Quod vero in concipiendo, torum non noverit maritalem, imo extunc et deinceps attactus venereus 145 non laeserit animum virginalem, verbis sequentibus Sponsus videtur intimare, quibus illius pudicitiam evidentius voluit commendare.

Pulchrae sunt genae tuae sicut turturis. In genis [Col. 0256C] constat Virginis pulchritudinem amplius apparere, in quibus invenitur color niveus subrubere; imo candor et rubor sibi ad invicem videntur invidere, dum quisque velut certat genarum solus superficiem obtinere. Vel, si magis placet, imo quia placet, cum toti faciei candor largo munere se infundit, et rubor se in genis aspersione tenui superfundit: arrident alterutrum, et fit quaedam colorum societas amicalis dum ex nivali roseus, et ex roseo gratior fit nivalis. Genae itaque decore Virginis commendabili colorantur, quae non confusa sed diffusa in eis gratia decorantur; in quibus color rubeus vel rubor sanguineus candori sociatur, et alter alterum non fastidit, sed fauce semper a vida satiatur. Candor Virginis [Col. 0256D] est carnis munditia et integritas virginalis, quam non laedit macula, non corruptio corporalis; quae munita securius violento praedonis impetu non sordescit, reclusa diligentius flatu flante durius, non pallescit. Rubor vero qui decenter colori niveo copulatur, fervor est sive calor quo mens interior ardere gratulatur; qui cum velut in camino semetipsum intus vix possit continere, foris in operibus tanquam in genis videtur apparere. Quantum enim intus Virgo ardeat amore spiritali, non ad plenum potest exprimere foris opere corporali; sed ex abundantia quam interna conscientia comprehendit, foris in facie quaedam velut scintilla rubea se ostendit. Hoc rubore et candore genas Virginis pulchras existimo perhiberi, quarum pulchritudinem amator [Col. 0257A] ejus diligit intueri; et quam a Virgine, ut ante dictum est, humilitatis gratia vult nesciri, ei ipse non invidus laudes amat congruas impertiri. Nec putandum quod aliquam eidem inferat pulchritudini laesionem, quod in ejus laudibus facit turturis mentionem, quia turtur, etsi nullius meriti, nullius esse creditur sanctitatis, pudicitiae tamen typum, et modestae praebet formulam castitatis. Unum quippe sortitus comparem alterum ultra nescit, illi soli servans fidem nosse alterum erubescit: illo forte perdito, nec sic alterum vult habere, dolet tanquam viduus, nec in ligno viridi vult sedere. Quantus amor, quanta fides, quantum desiderium castitatis, quam sanctam et imitandam pudicae praefert speciem honestatis, ut praesentem, sic absentem amat [Col. 0257B] singulariter quem elegit, in cujus semel consortium fide media se redegit? Cui turturi quae melius, quae potest dignius comparari, quam illa Virgo virginum in qua Deus voluit incarnari, cum ad eum singulariter diligendum toto jam desiderio raperetur, ut abhorrens omnem virum, ad ingressum etiam angeli turbaretur? Nato autem filio nihilominus nulla viri concupiscentia matrem laesit, sed genito genitrix, Sponsa Sponso amore insolubili sic adhaesit, ut ultra non inferret carnalis impetus casto spiritui detrimentum, nullum ultra vel sentiret amoris alterius blandimentum; inhaerens soli coelo, nesciret fragile pavimentum, carnem sic in filio, ut in Sponso amaret sacramentum. Sponso quidem fide [Col. 0257C] firma diligit adhaerere, eique uni viro virginem se castam exhibere, cujus nimirum et laetatur per tempus aliquod praesentia corporali, et beata praedicatur amore et commercio spiritali. «Beata quae credidisti,» ait Elisabeth (Luc. I) ! Illo autem velut perdito, cum scilicet mortuus et resurgens consortium humanum fastidiret, et eo unde venerat, hoc est, ad Patris dexteram jam rediret: haec abhorrens publicum, corde casto, facie verecunda, vidua perseverat instar turturis gemebunda. Et quia Sponsum, cujus virens et delectabilis fuit praesentia, non habebat, absenti fidem servans in ligno non nisi arido jam sedebat; qui non alter ei Sponsus pari privilegio praesidebat, etsi forte gratia ministrandi alter ei velut filius assistebat. Quodpropter, ut aestimo, [Col. 0257D] cum in cruce positus Joanni assistenti Christus matrem Virginem commendaret, et illius obsequio discipulum sollicite manciparet; signanter non ait: Mulier, ecce Sponsus tuus; ad discipulum autem: ecce Sponsa tua, sed ait: «Mulier, ecce filius tuus; ad discipulum autem: ecce mater tua (Joan. XIX) .» In multis quippe filiis salva fide conjugali matris fecunditas commendatur, in multis vero sponsis intemperantiae castitas accusatur: et ideo ut Virgo uni viro servetur vel absenti, non alter ei Sponsus, sed alter ei filius astitit in praesenti. Denique alius Joannes, major quo inter natos mulierum non surrexit, ut plane cunctis indicat, hoc mysterium intellexit, qui cum possit credi Christus, qui proprius Virgini Sponsus erat, non se tamen Christum, non [Col. 0258A] esse Sponsum evidentius asseverat. «Ipsi vos, ait, testimonium mihi perhibetis, quod dixerim, ego non sum Christus. Qui habet Sponsam Sponsus est. Amicus autem Sponsi, qui stat et audit eum: gaudio gaudet propter vocem Sponsi (Joan. III) .» Videtis quia Joannes digno considerationis oculo diligens 146 se metiri, aliis de ipso mentientibus, ipse prudens eligit non mentiri; et proprias sciens metas, non se Sponsum asserit, sed amicum, ne usurpans falsitatem, se reddat potius inimicum. Nullus itaque Virgini Sponsus nisi Christus, qui in ejus utero miras et incomparabiles nuptias celebravit, eamque non masculino coitu, sed divino Spiritu fecundavit, cujus praesentia eidem semper Virgini viridescit, et ad virorem ejus, virgo diligens hilarescit. [Col. 0258B] Quandiu enim cum ea sponsus est, non potest non gaudere, in quo videt carnem suam carnis maculam non habere; qui in thalamo uteri secum factus est caro una, unione quidem nullum habente vitium, sed saluti omnium opportuna. Et quia tale, tam spiritale commercium, nihil sensit contrarium in junctura, nimirum concepto nullum intulit vitium genitura; et natus Christus non sicut caeteri et irae filius ex natura, sed munda vixit carne, impulsu non necessario, sed voluntario moritura. Denique moriturus: «Si in viridi ligno, ait, haec faciunt, in arido quid fiet?» (Luc. XXIII.) Lignum viride seipsum Sponsus dicit, cujus radix in conceptu occulto vermiculo non mordetur, cujus stipes, id est vita, putredine, quamvis modica, non tenetur; sermonum [Col. 0258C] tanquam ramorum diffusio flatu noxio non arescit, sed, ut concludam brevi, vigore ingenito tota materies viridescit. Cui melius convenit quod Paulus dicit: «Quod si radix sancta, et rami (Rom. XIII) .» Lignum ergo aridum recte quivis homo alius appellatur, cujus et conceptio non satis defaecata, et conversatio vitiis impugnatur; qui ex se vel per se non germinat, non justo germine fecundatur, nisi Sponso largiente ros divinae gratiae ei desuper infundatur. Proinde Virgo quandiu Sponsus cum ea est, ligno viridi jucundatur, eo vero absente omne lignum aridum arbitratur; nec aliud invenit in quo pes turturis vel ad modicum requiescat, qui vel originali vel actuali vitiorum attactu non arescat. [Col. 0258D] Ostendens igitur de Sponsi absentia se dolere, dum nec habet quem diligit, nec alterum loco simili vult habere, sedet in arido, et gemens, viduam se ostentat, et tam situ quam gemitu formam turturis repraesentat. Nec putandum quod ex hoc sua privetur gratia pulchritudo, quod sedere et gemere cogit viduam moestitudo, quia sicut digne in Sponsi praesentia Sponsae facies hilarescit, sic non est alienum a gratia si in ejus absentia contabescit. Genas itaque Virginis pulchras recte sicut turturis commendavit, cui tam praesenti quam absenti fidem Virgo debitam conservavit, quae sciens illum hominem solum counita praeditum deitate, se totam, se devotam verecunda illi contulit castitate. Cui Sponsus subjungit:

Collum tuum, sicut monilia. Laudans Sponsus Virginem, comparationibus utitur inauditis, et ut prima praetendit facies, non satis ad exprimendam similitudinem exquisitis, quia nec genae turturi, nec monili collum videtur convenire, si non lector sollicitus latentem studeat convenientiam invenire. Collo innectitur vinculum, ut qui ligatus fuerit, teneatur, tentus hinc, illuc, illinc, alias juxta tenentis libitum abducatur; et si malevolus abductor fuerit, abductus misere captivatur, et libertate perdita fortioris imperio mancipatur. Quo miserator Dominus aliquando pressam et oppressam quamdam Virginem intellexit, quae decepta et illecta fraudulentas primo blanditias non despexit; postmodum [Col. 0259B] vero praebens collum ad vincula, duci ad ignominiam se neglexit, et oblita libertatis ingenitae ad servitutem noxiam se deflexit. Hanc videns et miserans Dominus, ad id quod erat perditum reinvitat, monet ut alio se teneri ultra vinculo non permittat, et quae laxo pudoris claustro permisit ingredi corruptorem, ut solvatur ab ejus vinculo, castum et salutiferum audiat monitorem. «Solve, ait, vincula colli tui, captiva filia Sion (Isa. LII) .» Tu, ait, quae olim digne Sion filia dicebaris, cum Deum mente videns, ab eodem vice benevola videbaris; a collo tuo in quo non lapis pretiosus, non jam aurum rutilat, non monile, sed illud deturpavit mens corrupta, carnis aestus, desiderium juvenile; solve, quaeso, vincula, ut quod sordet inconcessae turpitudini [Col. 0259C] prostitutum, tergatur forti manu, honestati reddatur absolutum. Illa sorde hujus nostrae Virginis, quam habemus in manibus, collum non sorduit, non cervice obstinata, non indomito corde obduruit; sed illud voce blanda, molli manu Sponsus defricuit, defricato, levigato onus leve, et suave jugum imposuit. De quo et mandatum accepistis: «Tollite jugum meum super vos, et discite a me quia mitis sum et humilis corde (Matth. XI) .» Collum igitur Virginis est ejus humilitas mansueta, mansuetudo humilis obedientiae legibus assueta; cujus formam vel exemplum ipse Sponsus voluit se praebere, cum Patri obediens, in utero virginis Deus homo voluit apparere. Cujus obedientiam Virgo dignam satis et imitabilem intellexit, et amatrix formae hujus [Col. 0259D] collum tumide non erexit, sed auditu audiens tulit jugum, non quod Adam super filios aggravavit, sed quod leve et suave ferentis collum gratius levigavit. 147 Sicut enim, juxta ethnicum, non honor est, sed onus quae ferentem species est laesura, sic e regione non onus est, sed honor species ornatura; et profecto Christi jugum diligentem non onerat, sed honorat, collum obedientis non dedecorat, sed decorat. Quantus mentis decor vobis videtur in verbis Virginis elucere, quanta de collo ejus non palearia, sed monilia dependere; quae ad verbum angeli quo Deum parere praedocetur, non nobilem de stirpe regia, sed ancillam humilem se fatetur? Nec novum quidem et subitum erat ei divinis monitis [Col. 0260A] obedire, quae diebus retro quamplurimis Deo consueverat deservire; ita ut fideli proposito mansuram quoque Virginem se voveret, unde tamen vel mandatum in Scripturis, vel formam in praecessoribus non haberet. Solo ejus docente Spiritu qui dignanter interius praesidebat, ipsa suam castitatem illibatam servare disponebat; meruitque a spe et desiderio non fraudari, imo quod amplius et mirabilius est, hujusmodi manente proposito, fecundari. Novo autem genere et Virgo permanens et fecunda, cum ante et post nec fecunda quae Virgo, nec Virgo manserit quae fecunda: de tanta praerogativa nihil altum, nihil incompositum loqui voluit vel sentire, nec ab eo quem Magistrum mitem et humilem corde noverat, dissentire. Itaque leve onus, jugum suave [Col. 0260B] nullus hominum sic portavit, obedienti Sponso non se quisquam sic alius conformavit; sicut ipsa quae illi carnis suae praebuit indumentum, cujus collum obediens digne considerantibus videtur ornamentum. Denique ipsa est quae invenitur Christo capiti sic subesse, ut non sit dubium reliquo eam corpori superesse; et ipsa inter caput et corpus videtur locum medium obtinere, nec ad Sponsum filii Sponsi possunt nisi Matre media pertinere. Praesente ipsa nobis Sponsa, bonum est adhaerere, absente vero non possunt membra capiti cohaerere; nobis longe infra positis per ipsam Dei Filius condescendit, ad quem nisi per ipsam nostra infirmitas non ascendit. Ipsa prior, ipsa felicior accipit grande munos, per quod multi et diversi facti sunt velut unus; per quod duo [Col. 0260C] parietes una fide, uno baptismate sunt uniti, et ad Christum concurrentes, ei personaliter conniti. Ipsa denique Sponso et filio, interventu medio, nos commendat, invitat nos ad precandum, illum submonet ut attendat; Sponsi mater et ancilla, nostra omnium imperatrix, disjunctos jungit, junctos retinet potens et efficax mediatrix. Videns quippe nos aridos, vinum in nuptiis non habere, et sciens sine vino non digne satis nuptias complacere; siti miserans perituros, festinat sollicita praevenire, et pro defectu vini fiducialiter Filium convenire. Dicit, inquit, Mater Jesu ad eum: «Vinum non habent (Joan. II) .» Et attendens non cassari piae precis humilem interventum, sed venire nobis, imo cunctis discumbentibus ad proventum, dicit ministris: [Col. 0260D] «Quodcunque dixerit vobis, facite (ibid) .» Illis autem juxta verbum Virginis aurem inclinantibus ad mandatum, aqua implentur hydriae, et vinum redditur defaecatum: re digna miraculi nostra insipientia vertitur in saporem, in ignem frigus torpidum, contemptus negligentior in amorem. Collum bonum, bona interventio, bona denique mediatrix, quae jungit quos disjunxerat Eva noxia separatrix; quae filium ad largitatem, ad obedientiam nos invitat, agitque ut et nos deferre obsequium, et ille conferre beneficium non omittat. Nec abs re est, quod idem collum Sponsus laudat sicut monilia, quae opulentiae matronalis et honestae castitatis gerunt insignia; quae facta ex auro et lapidibus arte docta, [Col. 0261A] specie praeeminenti, collum ornant, tegunt pectus, claudunt oram duplicem vestimenti. Auro nostis plerumque sensum et sapientiam designari, lapidibus vero virtutes et opera figurari; et lapides in auro ponit artifex et ordinat diligenter, cum fortia operatur, et opera disponit sapienter. Et recte collum Virginis Sponsus comparatione monilium insignivit, quia mansuetudo humilis, qua Virgo ferre jugum eo dulcius, quo diutius obedivit, seu praerogativa meriti qua vicinior capiti reliqua membra corporis antecessit, qua ad Sponsum pro filiis mediatrix efficax intercessit; auro sapientiae rutilat, lapidibus operum solidatur, digna virtutum copula per manum artificis adornatur. Quis enim fortius, quis sapientius tulit jugum suave diligenti, quis dilexit [Col. 0261B] ferventius, quis obedivit gratius suaviter omnia disponenti, quam Virgo in qua Verbum Patri coaeternum, Dei Sapientia carne voluit sic vestiri, ut quod erat permanens dignaretur habitu ut homo inveniri? (Philip. II.) Virginis autem praerogativa roborata hujus munere sacramenti, tanquam monile aureum clausit oram desuper vestimenti; cum non solum decorem, sed et confert Virgini munimentum, ut intra sinum carnis non sentiat praedonem fraudulentum. Sicut enim a mente, sic et a carne Virgo omne noxium repulsavit, imo quietis ejus sinum praedo impudens non pulsavit; videns et invidens mira cum gratia desuper praemuniri, ne cui malevolo ingressus posset uspiam inveniri. Et ob hoc forte Sponsus non monile, sed monilia nominavit, [Col. 0261C] in quo multiplicem vel saltem duplicem praerogativam gratiae designavit; qua scilicet in salutare suum amore tenero Spiritus Virginis defetiscit, et qua caro jam domita nihil adversus spiritum concupiscit. In 148 Paulo, sicut ait (Rom. VII) , duae sibi leges ad invicem obluctantur, cujus tam spiritus quam caro, non quae volunt, plenius operantur; mente serviens legi Dei monile unum creditur jam habere, carne autem legi peccati nondum praevalet alterum obtinere. Quanto itaque Paulus miserior, qui adhuc rapitur in diversa, cujus Spiritus quae sursum sunt, caro insolens vult adversa; tanto Virgo felicior, cui monile geminum jam donatur, cujus Spiritus haeret Deo, caro adversus Spiritum non [Col. 0261D] luctatur. Felix, inquam, quae munita monilibus non admittit praedonem impudicum, quae pudicitiae virginalis longe arcet a foribus inimicum, quae nec ad januam canes improbos, carnis vitia sustinet vel latrare, a quibus suum thalamum Sponsus diligens voluit serenare. Verumtamen assultus caeteros non sic penitus ab eodem thalamo relegavit, eisque dure irruentibus qualemcunque aditum non negavit; in quo, etsi digna est argui saeva malignitas inferentis, non tamen sibi culpam aeque humilitas contrahit sufferentis. Propter quod Sponsus ait:

Muraenulas aureas faciemus tibi, vermiculatas argento. Muraenula piscis est, qui nutritus in aquis, undoso earum diluvio tundi se multoties sustinet et [Col. 0262A] propelli, gaudet tamen ad mortem impulsu aquatico non compelli; tempestate concussus absorberi non timet in profundum, caudam, ut dicitur, ponens in ore sese complicat in rotundum; captus arte piscatoria epulantium mensas ditat, et ad sui appetitum sapore gratifico nos invitat. Cujusmodi piscem forte Sponsus promittere Virgini videtur, si non in promittendo manifestius monstraretur; quod intellectum ad litteram nobis penitus interdicit, cum eumdem piscem aureum vel argenteum esse dicit. Denique non ait: Dabimus tibi; quod intelligi poterat ad edendum, sed: Faciemus tibi, quod intelligitur ad habendum, quia et piscator dat quidem muraenulas, sed non facit, Sponsus vero sua non solum dat munera, sed et facit. Ejus quippe sunt [Col. 0262B] munera, auctor quae pretiosa facit. In hujus itaque vitae statu non stabili sed undoso, in hoc mari nimis horribili, fide perdita naufragoso, multis Virgo sentit molestiis et tribulationibus se pulsari, sed usque ad defectum et impatientiam non gravari. Sponsus enim in ea quamdam velut piscium fortitudinem operatur, qua in medio stans aquarum, illuvione multifaria non laxatur; et invocato eo cujus amore aestuat, cujus aestu inexstinguibili detinetur, diluvium non formidat, non aquis profundioribus absorbetur. «Salvum me fac Deus, ait, quoniam intraverunt aquae usque ad animam meam (Psal. LXVIII) .» Et digne consequenter: «Non absorbeat me profundum (ibid.) .» Inquieta undarum profunditas, fluxa tribulationum multiplicitas non sufficiunt admirari, [Col. 0262C] quod festinant adversus Virginem facto velut agmine congregari; et tamen nullo assultu, nullo impetu frangere praevalent resistentem, illaesam inter undas instar piscium persistentem. Impellunt, non expellunt; convellunt, non evellunt; concutiunt, non excutiunt a statu solidae firmitatis, obstupescunt attendentes tantae Virginem gravitatis; quam sicut nova gratia, incomparabilis species, inaudita prosperitas non extollit, sic dura tribulatio, persecutio malignorum, aquarum fluxa congeries non emollit. Manens enim in carne, erat spiritu non carnalis, sed aurea, id est dives auro et thesauro sapientiae spiritalis; non molle quid, non fluidum, nihil in se retinens hebetudinis imperitae, sed solida et lucida, sensu gravi, [Col. 0262D] thesauro fortitudinis exquisitae. In camino quippe tribulationum ad odorem ignis instar paleae non praeventa, non feno, non stipulae, sed auro primo similis est inventa (I Cor. III) ; et quam prudentem maris in profundum aquarum illuvio non demersit, non turpavit caminus ignis fuligine sed extersit. Nullum quippe scrupulum, nullum offendiculum in ea tribulationum invenit magnitudo, cui posset adhaerere quaevis noxia sive dedecens turpitudo, sed per eam, vel super eam cum fluctus et ignes certatim transierunt, eam nimirum et fluctus muraenulam, et ignis auream invenerunt. Quod autem se facturum Sponsus non muraenulam, sed muraenulas affirmavit, non unam, ut aestimo, virtutem, sed plurimas designavit, quas potentiae suae docta manu bonus [Col. 0263A] artifex fabricavit, et opere compactas mirifico, ad ornatum et munimen Virginis praeparavit. Porro muraenula caudam ad os referens ex seipsa circulum sive annulum facere tunc videtur, cum virtutis bono intuitu inchoatae, finis ad initium retorquetur; cum patientia Virginis ejus causa quem diligit, eligit quaevis gravia sustinere, et nulla adversitas a proposito cam praevalet removere. Altera vero muraenula ejus obedientia potest dici, qua ex quo est ab angelo salutata, invenitur mandatis coelestibus sic addici ut juxta Gabrielis verbum operante Spiritu juncta fideliter uni Sponso, omnem alterum respuens, placere intendebat ei soli qui videt in absconso. Et quis de illa muraenula loqui valeat vel sentire, quod vobis videatur ejusdem satis laudibus convenire, [Col. 0263B] cum scilicet nullo mediante hominum sermo angeli fit ad illam, ille benedictam in mulieribus, 149 illa perhibet se ancillam; ille viro incognitam jam praesentis matrem Domini fore spondet (Luc. I) , illa fidem adhibens, tamen humilem se respondet; novum hominem pariens qui apud Deum in principio Deus erat (Joan. I) , nihil altum, nihil tumidum referens abjecta et humilis perseverat? Est etiam major et excellentior: illa muraenula quae dilectio sive charitas nominatur, quae in throno residens, sceptro quodam regio caeteris principatur, quae fidei et spei dignitate praeeminens, potentatu nobili superducta, procedit efficacius, gaudet securius in ipsum Sponsi cubiculum introducta. Ex hujusmodi muraenulis velut quibusdam maculis restis [Col. 0263C] contexitur vel catena, auro quidem solidior et a sorde pulveris aliena; in camino tribulationis docta manu aurificis fabrefacta, aquis in mollitiem, in favillam igne fumido non redacta. Nunquid vobis non videtur diversas Paulus muraenulas compegisse, et compactas in unam restem vel catenulam texuisse; cui pressura tribulationis fornax exstitit et incudo, ex qua miro processit opere muraenularum aurea gratitudo? «Scientes, ait, quoniam tribulatio patientiam operatur, patientia probationem, probatio spem, spes autem non confundit, quia charitas Dei diffusa est in cordibus nostris (Rom. V) .» Videtis ergo quia de camino et incude tribulationis patientiae producitur aeramentum, quod restis vel catenae radix constituit [Col. 0263D] et immobile fundamentum; cui superinnititur virtutum sequentium celsitudo, quam consummat charitatis auro praeeminens pulchritudo. Haec est autem non ficta charitas, et digne commendabilis virtutum connexio, quam vermiculat et distinguit argenti grata commistio; cum sic muraenularum restis operosior est conserta, ut inveniatur ei argenti vermiculatio interserta. Vermilio qui rubeus color est, seu vermiculus qui vermilioni concolor est, Christi significat passionem, cujus in cunctis quae agimus, necesse est fieri mentionem, ut cum ei servire, obedire, eum diligere nos putamus, ea diligenter quae pro nobis indigne pertulit, recolamus. Ipsius quidem pro nobis, Isaia perhibente (Isa. LXIII) , rubuit indumentum, et velut calcantium in torculari [Col. 0264A] sorduit vestimentum; in cujus typo nostis mandatum antiquitus promulgari, ut pro peccatis rufa vitula debeat immolari (Num. XIX) . Vitula rufa, ille est qui dicit in Psalmo: «Ego autem sum vermis et non homo; opprobrium hominum et abjectio plebis (Psal. XXI) .» Hujus vermis et abjecti, hujus opprobrii debet diligentius reminisci, qui promissas Virgini muraenulas optat perfectius adipisci, quia non aurea virtutum connexio dat sufficiens ornamentum, si non interseritur vermiculus rubeus et argentum. Denique vermiculus in orbem et circulum multiplicem retorquetur, ut in eo praedictae memoriae digna perfectio figuretur; et abscissus, et in duo distantia divisus adhuc vivit, eum signans qui percussus ligno crucis paululum obdormivit, sed statim evigilans [Col. 0264B] «jam non moritur, mors illi ultra non dominabitur (Rom. VI) .» In cujus fide et amore et amanda recte memoria Virgo vixit, cum in ejus non tam corpus quam animam persecutor dure gladium fixit; et cum usque ad cor Matris tenerum, Filii mors devenit, mortem tamen fides Matris et dilectio non invenit. Annon ille mortuus est, qui mortem negatione timida subterfugit (Marc. XIV) , et ille qui timore concussus relicta sindone nudus fugit; et illi qui relicto eo omnes fugam festinantius inierunt, et nec vermiculi nec argenti significantiam tenuerunt. Argentum quippe lucidum et sonorum eloquii formam tenere perhibetur, cujus castitas in fornace, in igne examinatio vocem reddere non veretur; quod nihil plumbeum, nihil habens stanneum, non incendio [Col. 0264C] tenebrescit, sed illaesum transiens, lucidius et sonorius hilarescit. Habetis quia eloquium Domini eloquium castum, argentum igne examinatum, probatum terrae, purgatum septuplum (Psal. XI) . Et per Isaiam; «Si transieris, ait, per ignem, non combureris; et flamma non nocebit in te (Isa. XLIII) .» Petri eloquium ignis non sonorum, sed instar plumbi sordidum comperitur (Marc. XIV) ; Joannis vero eloquium non satis lucidum invenitur, cum ille exprobrantibus sibi, verbum bonum, verbum veridicum non respondit; iste fuga inita sub silentio se abscondit; lecto sed neglecto quod scriptum est: «Ne auferas de ore meo verbum veritatis usquequaque (Psal. CXVIII) .» Et iterum: «Et respondebo exprobrantibus [Col. 0264D] mihi verbum (ibid.) .» Virgo autem passionem Christi amplectens ulnis fidei diligenter, dilectionem ejus non premit silentio negligenter; sed quod credens diligit, cum tempus exigit, praedicat evidenter, sicut vere diligens sic verbum fidei proferens confidenter. Digne igitur muraenularum speciali donatur ornamento, quae vermiculatae et distinctae probabili sunt argento, cum perfectis ejus virtutibus passionis suae Sponsus diligentem memoriam interponit; quam Virgo et perferre in moribus, et proferre sermonibus non postponit. Cujusmodi ornatum Sponsus non se fecisse Virgini asserit, sed facturum, ostendens in hac vita non illi esse praesens id muneris, sed futurum, quia dum laborat et desudat et contendit Virgo fortiter in agone, non [Col. 0265A] viandi completio, non gaudium ei acceptio, sed promissio dat coronae. Hic enim tanquam in incude macula tunditur, producitur perfectio promissiva, et gratia prosperante recurvatur, ut fiat completiva, ut cauda 150 capiti cohaereat, finis initio conformetur, et conformatio perfectiva clavo stabili confirmetur. In hujus typo Moyses offerri caput et caudam praecipit animalis, innuens ut finem ad initium retorqueat conversatio spiritalis, ut integretur macula, fiat annulus, muraenula retundatur, actio bene coepta fine simili consummetur. Quod, quia dum hic vivit Virgo nondum plenius obtinet, sed exspectat, exspectanti Sponsus timorem vel diffidentiam non objectat; sed praestolantius animum spe confortat, promisso confovet, dat securum; asserens quidquid ejus perfectioni [Col. 0265B] convenit se facturum. Nec moveat quod non ait: Muraenulas aureas faciam tibi, sed faciemus. Licet enim solus hic loqui vel promittere Filius videatur, non tamen solus effectum promissi muneris operatur, sed constat Patrem cum filio et sanctum aeque Spiritum operari, quos certum est ab invicem sicut non natura, sic nec opere separari. «Pater meus, inquit, operatur, et ego operor (Joan. V) .» Et iterum: «Quaecunque Pater facit, haec et Filius similiter facit (ibid.) ,» haud dubium quin et Spiritus sanctus. Quorum Filius, in Evangelio: «Veniemus, ait, et mansionem apud eum faciemus (Joan. XIV) .» Idem Sponsae virgini loquens: Muraenulas, inquit, aureas faciemus tibi, vermiculatas argento. Et illa:

Cum esset rex in accubitu suo, nardus mea dedit odorem suum. Prolatis laudibus, quibus Sponsus genas et collum Virginis commendavit, facta promissione muraenularum qua puellarem ejus animum confortavit, velut cedere et recedere a conspectu Virginis jam videtur, sed ab ore et amore non elongans, grata ejus memoria retinetur. Conversa enim Virgo ad eas quae secum adolescentulas demorantur, quae sermones eorum mutuos auditu sollicito praestolantur: loqui de Sponso gaudet et ejus excellentiam commendare, et quid ei contulerit excellens ejus benevolentia, praedicare. Cum esset, inquit, Rex in accubitu suo. Sponsus meus, ait, non degener, non [Col. 0265D] plebeius, non impotentiae vilioris, sed summi regis filius, rex et ipse excellentiae non minoris; de consessu patrio, de sede regia, de absconso magnitudinis inaccessae, ubi ejus faciem angeli vident et desiderant indefesse; huc ad terras venire voluit in salutem pereuntium animarum, et in meo quievit thalamo, amore delectabili nuptiarum: In meo, inquam, utero Rex ille gratanter accubuit, cujusmodi accubitus accumbenti satis complacuit; et cum in foveis vulpium, in volucrum nidis gratam sibi requiem non haberet, nihil in me conquestus est invenisse quod ejus accubitui displiceret. Accumbens vero sua mirabiliter gratia me replevit, dum conservando virginem, sterilitatem Virginis abolevit; et me in holocaustum ignis ejus efficax adolevit, totamque [Col. 0266A] domum non nidor carnium, sed unguentorum odor suavissimus adimplevit. Cum enim in hoc suo accubitu caput suum majestas illa suavius reclinaret, et in meo se utero ad assumendum carnem Deus Dei Filius inclinaret; accepit virtus mea augmentum non mediocre, profectum gratiae largiorem, et facta est velut nardus intus vigore fragrans, foris congruum dans odorem. Nardus ad litteram, herba est humilis, calidae naturae, succi pinguioris, densa foliis, odore ingens, conficiendis aromatibus congrua. Per quam non incongrue virtus Matris virginis figuratur, quae ante adventum Sponsi parva, et soli Deo cognita videbatur; eo autem praesente longe lateque dedit suavitatem odoris, effundens ad exteros notitiae beneficium amplioris. Accumbente quidem Sponso in [Col. 0266B] utero Virginis, justus Joseph ignotum mysterium admiratur, sed, revelante Angelo, sacramenti magnificentiam odoratur (Matth. I) ; intelligens Virginem non corruptam, nec de utero altero concepisse, sed conceptum mirabilem dono sancti Spiritus accepisse. Hunc odorem Elisabeth nare prophetica videtur nihilominus persensisse, cum Virgo jam gravida ad montana legitur ascendisse, ad cujus vocem salutantis in utero Joannes parvulus exsultavit (Luc. I) ; magnoque tripudio tota montis habitatio velut echo tinnula resultavit. Sensit enim Elisabeth, sensit et infans in ejus utero Verbi accubitum incarnati, et nardi hujus praetiosae suavem fragrantiam odorati; sacerdos voce, infans motu applaudunt Virgini venienti, attollunt salutantem, dignum reddunt obsequium [Col. 0266C] praeferenti: «Unde hoc mihi, ait sacerdos, ut veniat mater Domini mei ad me (ibid.) .» Et adjungit de Filio: «Ecce enim ut facta est vox salutationis tuae in auribus meis, exsultavit in gaudio infans in utero meo (ibid.) .» Quibus gaudentibus Virgo praegnans sic diligit adgaudere, ut tamen velut nardus inveniatur humilis permanere, et plenior gratia, et merito ditior ampliori, officiosa sedulitate ministret juvencula seniori. Tribus enim mensibus cum sacerdote voluit demorari, congruum ducens cum matrona vetula per id temporis conversari, curam agere, ferre 151 opem, parturienti sollicitius assidere, doloribus compati, sedare gemitus, gratum solatium exhibere. Nec solum puerperae Virgo solatium [Col. 0266D] praebuit assistricis, sed, ut nonnulli putant, velut officio functa est obstetricis; non quod tali ministerio Virgo rudis fuerit assueta, sed ut erga puerperam pronum animum ostenderet mansueta; et ut nascentem parvulum prima tenens et intuens, redderet meliorem, quem prophetam Altissimi, quem Christi nascituri noverat praecursorem (ibid.) . Videt Elisabeth humilitatem Virginis et considerans admiratur, Spiritu prophetiae, nardi hujus humilem excellentiam odoratur: rubum illum mirabilem et cunctis praedicabilem saeculis illaesum videt uri (Exod. III) , nardum natura calidam, imo ferventem spiritu non comburi: sentit nardo humili succum inesse pinguiorem, in utero Virginis scaturire fontem misericordiae puriorem; videt nardum humilem [Col. 0267A] foliis condensari, abundare Virginem verbis modestiae, doctrina salutari. Quorum omnium etsi nardus Virginis effectum nondum exhibet pleniorem, sensim tamen nonnullis nares sanas habentibus dat odorem, ut sensu vel modico percipiant quanta virtus in Virgine, quanta gratia sit virtutis, in nardo aromatica quanta sit infirmantibus spes salutis. Quisquis enim in seipso morbum senserit vel languorem, si nare avida, si amore debito perceperit hunc odorem; non solum non gravari, nec se corruere dolebit in defectum, sed magis mitigari et transire gaudebit ad profectum. Denique et ipse odor nardi profectum accipere comperitur, cum processu temporis Virgo majorem sui notitiam impertitur; cum post ortum Filii, qui sapientia profecit [Col. 0267B] et aetate, mater ejus esse cognoscitur incorrupta Virginis castitate (Luc. II) . Cum enim in carne Verbum, Deus in homine inter homines versaretur, et a multis homo tantum, vel ignorantia vel malitia diceretur; plures tamen Deum et hominem veraci eum judicio cognoverunt, et sicut ante partum, sic post partum, Matrem ejus esse Virginem crediderunt. Cum igitur, esset rex in accubitu suo, id est cum Deus in homine magnus ut humilem se praeberet, et occultus incredulis, latens exteros, suis tantum cubiculariis appareret, nardus mea dedit odorem suum, id est, lux mea sub modio, in obscuro virtus non latuit, sed tam Petro quam caeteris veram habentibus fidem innotuit. Unde quaerenti: «Quem dicunt homines esse Filium hominis (Matth. XVI) ;» et iterum: «Vos autem quem me esse dicitis (ibid.) .» Petrus respondit: «Tu es Christus Filius Dei vivi (ibid.) .» Ille de se interrogans, Filium se meum hominis appellavit. Petrus hausto nardi odore Dei vivi Filium affirmavit; intelligens quia Christus meus virginis filius sic habetur, ut recte non et viri, sed Dei Filius praedicetur. Hunc odorem nare sana gentiles non percipiunt, non Judaei, qui nescientes me virginem, illum negant Filium esse Dei; et derogantes Matri, cui Pater prorsus defuit ad juncturam, tam gignentis quam geniti non appendunt inenarrabilem genituram. Proinde naribus obfirmatis, caeco visu, auditu surdo, manibus impiis me affligunt, qui odore non percepto [Col. 0267D] Christum ut purum hominem crucifigunt, quorum non sano sensui recte centurio contradicit, cum viso terraemotu Christum Dei Filium esse dicit: «Vere, inquit, Filius Dei erat iste (Matth. XXVII) .» Multo autem amplius redoluit nardus mea, virtus enituit, cum Rex in throno regio et in sede quietis accubuit; in qua semotus a terrenis locum reperit gratiorem, et procul ab invidis non injuriam pertulit, non laborem. In hoc enim degens mundo et in vita morti subdita constitutus, in qua velut a divino visus est patrocinio destitutus: tot et tanta pertulit, per angustias ambulans semitae durioris, ut recte judicetur non quietis haec habitatio, sed laboris. In qua: «Deus Deus meus, ait, utquid dereliquisti me? (Matth. XXVII.) » Et de qua: «Laboravi, ait, sustinens [Col. 0268A] (Isa. I) .» Et Jeremias: «Domine, ait, dedisti eis scutum cordis, laborem tuum (Thren. III) .» Cum vero iter laboriosum triumphata morte moriens explevisset, et resurgens immortalis ad coelos, unde venerat, ascendisset: sedit ad dexteram majestatis in excelsis, tanto melior angelis jam effectus, quanto prae illis nomen haereditarium est adeptus (Hebr. I) . In hac sede vel throno regio cum Rex iste pace debita potiretur, accumbens in consessu patrio coaeterna gloria laetaretur; nardus virginis inventa est copiosius et fructuosius redolere, virginalis fecunditas eo gratius quo uberius enitere. Misso quippe Spiritu et in linguis igneis descendente, cum de coelo super discipulos vehemens sonitus fit repente (Act. II) , procul ab eis caecitas ignorantiae et timoris [Col. 0268B] angustia propelluntur, et tam prudenter quam fidenter quae de Christo noverant, eloquuntur. Virgo nimirum eis longa retro serie de Sponsi osculo vel de foedere nuptiali, lege non facto corporis de conceptu sive ortu recensuerat corporali; et quoniam uniti fuerant assumens personaliter et assumptus, ille non degenerans in assumpto, iste assumentis gloria non consumptus: Deus homo verus, Christus sapientia profecerat et aetate, suam tandem animam et ponens et resumens libera potestate. Haec et multo plura quae in praesenti loco non est facile recenseri (praesertim cum tanta sint, ut vix codice possint contineri), per multos retro annos virgo multis multoties studuit explicare, quos idem Sponsus voluit sibi 152 familiarius applicare. Quae [Col. 0268C] omnia misso de coelis Spiritu quia plenius intellecta, intellectu pleniori gratius sunt accepta; et quae Sponso laborante et mortali minus placuerant cooperta, immortali accumbente in requiem, placent amplius deoperta. Nardus ergo virginis suum, id est sibi congruum fidelibus dat odorem, cum virtus ejus et sanctitas notitiam sui exhibet pleniorem; cum Sponso accumbente in dextera divinae majestatis, plenius innotescit, suavius indulcescit praedictae scientia veritatis. Miror si non illa mulier hoc ipsum visa est designare, quae libram unguenti nardi pistici pretiosi Christo recumbenti voluit propinare (Joan. XII) , quod supra pedes ejus reverentia debita, super caput vero effudit gratia largiore, [Col. 0268D] totaque impleta est felix illa domus Simonis ex odore. De quo ipse Jesus testimonium perhibens: «Bonum, inquit, opus operata est in me (Matth. XXI) .» Vere bonum opus, nec potest facile melius inveniri, cum inter convivas suos recumbens Jesus pedes et caput suum nardo gaudet pistico deliniri; humanitatem suam ignorantiae non premi silentio, divinitatis culmen scientiae plenioris attolli praeconio. Quam nostra virgo studuit non tam sermonibus quam moribus commendare, tam vivendo quam loquendo commendabilem praedicare, ne videretur tanquam verbosus miles de bello et victoria disputare, qui delicatus noluit castrorum gravamina, congressus talium tolerare. Ideo adjungit:

Fasciculus mirrhae dilectus meus mihi, inter ubera mea commorabitur. Mirrha species est amara, juxta sententiam medicorum, qua, si quis perunxerit diligenter corpora mortuorum, amaritudo ejus tam efficacem cadaveribus dat medelam, ut in longitudinem dierum non vermis, non putredinis sentiant corruptelam. Mirrhae ergo nomine recte Sponsus virginis figuratur, cujus amaro fasce hujus conscientia non gravatur; sed quod alteri non amanti grave et amarissimum reputatur, ei salutis avidae quo salutiferum eo suavissimum judicatur. Amaritudo mirrhae verbum Sponsi est, vel mandatum, cujus primum velut gustum sic nonnulli inveniuntur abhorrere, sic eis prima facies, sic illius auditio displicere; [Col. 0269B] ut corde indurato non solum non eligant consentire, sed tanquam a noxio et sibi contrario festinent longius resilire. Nostis cum de perfectione cuidam juveni Christus in Evangelio loqueretur, eumque ad contemptum divitiarum et paupertatem voluntariam hortaretur; ille oblatum saporem ut tristem respuit et amarum, quod audivit non tenuit; magis facto quam verbo praedicans se avarum: «Cum audisset, inquit, adolescens verbum, abiit tristis; erat enim habens multas possessiones (Matth. XIX) .» Alibi cum dixisset Jesus: «Qui manducat meam carnem et bibit meum sanguinem, in me manet et ego in illo: multi, ait, audientes ex discipulis ejus, dixerunt: Durus est hic sermo, quis potest eum audire? Ex hoc multi discipulorum ejus abierunt, inquit, [Col. 0269C] retro: et jam non cum illo ambulabant (Joan. VI) .» Videtis istos fidem auditui non deferre, verbum durum tanquam mirrhae amaritudinem non sufferre; cum hujusmodi adversario consensum utilem non habere, sed mente perdita mandatum illud salutiferum abhorrere. «Esto, ait, consentiens adversario tuo, dum es in via cum eo (Matth. V) .» Virgo autem quam habemus in manibus, hujusmodi mandatum non respuit, sed mirrhae amaritudinem animo libenti sustinuit; et quam male delicati palato laeso reputant acriorem, ipsa meliori consilio concordi Spiritu habere diligit gratiorem. Quodpropter et ejusdem mirrhae non fascem, sed fasciculum nominavit, in quo divini mandati suavem, ut ita dixerim, [Col. 0269D] amaritudinem designavit; quae collum vel humeros non premit, non aggravat sufferentis, sed in ea dilectionem auget, dilectio jugum levigat imponentis. Quidquid enim in hac vita sibi necessarium arbitratur, non tanquam Simon in angaria, sed amore sponsi perficere vel peragere gratulatur; eoque fasciculo carnes suas condit, studet statu mansorio solidare, dum, quod in carne gerit, totum dilecto diligit commendare. Noster quidem miserorum labor, vel actio misera computrescit, quoties in nobis Christi dilectio refrigescit; et si forte Spiritus promptus amore illius inardescit, mirrha nobis amarus fascis est, cum vel caro infirmatur, vel adversus Spiritum insolescit. Neque enim possumus nostras prorsus frangere voluntates, non penitus relegare [Col. 0270A] mundi vel corporis voluptates; nosque infelices hujusmodi sarcinam multo ferimus cum labore, dum alternis vicibus et spe timor, et iterum vincitur spes timore. Dilectum vero suum virgo tam tenere, tam suaviter amplexatur, sic illius amore suavis hujus conscientia delectatur, ut quidquid amaritudinis sufferre cogitur in praesenti, leve ducat et minimum amore illius quem jam gustat, gustatura plenius in sequenti. Ideo dicit: Mihi dilectus, inquit, meus mihi; etsi alii, inquit, fascem durum videntur 153 sustinere, qui nondum meruerunt concordiam carnis et Spiritus obtinere: mihi tamen dilectus meus jam se fasciculum voluit exhibere, quae sopita lucta carnis concessa sum continuis ejus amplexibus inhaerere. Attendens quippe Virgo eum quem diligit, [Col. 0270B] Regem esse, et ideo potentem, divitem, nobilem illum esse; non curat si quando foris obstrepant quaevis dura, cum intus in amplexu illius gaudeat jam secura. Ipsum enim quem paulo ante Regem dicit: «Cum esset, inquiens, Rex in accubitu suo (Cant. I) ,» nunc dilectum diligit nominare, ut ostendat non invalidum, non inopem, non degenerem se amare; in cujus amplexum affectu fervido se suspendit, quidquid infra, vel retro est digno fastidio parvipendit. Eapropter cum dixisset: Fasciculus mirrhae dilectus meus mihi, adjungit: Inter ubera, etc.

Inter ubera mea commorabitur. Bonus iste Fasciculus et optabilis non mediocriter diligenti, qui [Col. 0270C] dorsum vel humerum non incurvat nec fastidium ingerit sufferenti; sed grata suavitate inter sua ubera commoratur, ubi non tam sustineri quam teneri et astringi cernimus quod amatur. Non sic ille de quo scriptum est: «Divertit ab oneribus dorsum ejus (Psal. LXXX) .» Et legistis, quia ovem perditam et inventam pastor in humeris reportat ad gregem (Luc. XV) . De qua idem conquerens ait: «Laboravi sustinens (Isa. I) .» Virgo autem ferens praedictum mirrhae fasciculum, non se existimat laborare, nec in dorso vel humero eum dicit fasciculum se portare, sed, novo loquendi genere, inter sua illum gratanter ubera commorari, ubi sedes cordis esse et dilectio dicitur principari. Ubera vero Virginis videntur [Col. 0270D] dilectionem ejus duplicem figurare, qua scilicet Virgo Sponsum, tanquam Deum et hominem diligit adamare: Deum utpote Creatorem et totius Dominum creaturae, hominem ut filium gratia mirabilis et ineffabilis geniturae. Cui recte convenit quod per Prophetam dictum est: «Deus cordis mei, et pars mea Deus (Psal. LXXII) .» Denique nullus est qui nesciat, quia inter sua ubera mater filium amplexatur, quem ex eo quod mater est, naturae quadam lege amare comprobatur: et Virgo suum Filium dilectionis gratia fasciculo comparavit, quem sermo propheticus humilitatis merito puerum, sive parvulum nominavit. «Parvulus, inquit, natus est nobis (Isa. IX) .» Parvulus iste inter matris ubera suaviter commoratur, quem non natura, sed gratia praevalente [Col. 0271A] mater fortiter amplexatur: et amore irremisso hinc Deum, inde hominem, imo totum simul filium tenet firmius nec dimittit, amat, et amare nullo impulsu amaritudinis intermittit. De quo infra dicit: «Tenui eum, nec dimittam (Cant. III) .» Nec solum mater filium, sed et Sponsum Sponsa tenerius amplexatur, et sicut illa, sic ille amplexu mutuo gratulatur, qui cum eam, ut dictum est in principio dramatis, osculatur, profecto inter hujus ubera ipse dulcius commoratur. In osculo enim (si tamen avidius et sincerius consummetur) sicut os ori, sic pectus pectori conjungi perhibetur; nec ad unguem proficere amor osculantium comprobatur, si osculum ore datum amplexu gratifico non firmatur. Recte ergo inter ubera sua Virgo Sponsum asserit commorari, [Col. 0271B] id est amorem tenerum amplexus glutino confirmari qui ne more aliorum brevis et perfunctorius aestimetur, non eum aliquando fastidire, sed in eo Sponsus moram facere perhibetur. Inter ubera, inquit, mea commorabitur. De quo subjungit: Botrus, etc.

Botrus Cypri Dilectus meus mihi, in vineis Engaddi. Mirabilis et multum amabilis hic dilectus, cujus excellentiam meus vel mei similis non capit intellectus, quem ut tamen utcunque capiat, nunc mirrham, nunc botrum audio nominari, nihil tamen horum esse, sed his eum sciens nominibus figurari. Botrus fructus est, qui processu temporis maturitate adepta congruus ad edendum, postmodum pressus prelo liquorem vini eliquat ad bibendum. Quo [Col. 0271C] nomine non immerito Sponsus Virginis appellatur, cujus cognitio in corde recte credentium profectu congruo maturatur; eaque maturata ipse diligentium affectu avido manducatur, ciboque spiritali vita manducantium spiritaliter vegetatur. Quod asserens in Evangelio: «Qui manducat, inquit, me, ipse vivet propter me (Joan. VI) .» Felix qui hunc cibum vult et valet substantia vendita comparare, tali edulio fauces cordis avidas praeparare: gustu ejus tam suavi vires intus marcidas reparare, et abjecta carnis cura diligenti studio Spiritum roborare. Felix, inquam, in cujus conscientia botri hujus cognitio maturescit, cujus aestuat appetitus, cujus faucibus indulcescit, qui sapore gratifico palatum diligens [Col. 0271D] delinire, vitalem ejus succum 154 ad interna sentit vitalia pertransire. Quo transito caro marcet, spiritus impinguatur, defetiscit exterior homo, interior renovatur: sensus carnis detumescit, spiritus accipit incrementum, illo quasi emortuo iste tendit festinantius ad proventum. Non enim jam contentus fauce botrum famelica manducare, post vitalem cibum optat fecundum calicem epotare; neque satis ei sufficiens videtur comestio concupita, si non vino suaviori et gratiori poculo sit condita. Itaque prelo devotionis et amoris frixorio botrum premit fortiter jam maturum, acinos projicit, vinum colat gratius placiturum: et qui eatenus aliquanto velut manducaverat cum labore, bibit suavius, plenius hilarescit dum nil sentit contrarium in amore. Cibus enim in [Col. 0272A] potum, in vinum botrus videtur quodammodo transmutari, dum divino quis amore invenitur tam suaviter debriari, ut oblitus praesentium, solo futurorum desiderio teneatur, et nescius tristitiae, frui jam illo sui Domini gaudio videatur. Cujus suavitatem cunctis plenius Virgo beatissima praegustavit, cujus vino vel amore longe vehementius aestuavit; praesertim cum post mortem Filii (qua visa Mater non potuit non dolere), inventa est caro ejus resurrectionis beneficio reflorere. Quae enim illo moriente cujusdam mirrhae tristem amaritudinem degustavit, eodem resurgente velut pota vino suavius exsultavit; et ut ejus gaudium excellentius caeteris liquido cognoscatur. Botrus, de quo sermo est, a loco non incongrue commendatur: Botrus, inquit, Cypri [Col. 0272B] dilectus meus mihi. Cyprus insula est, caeteris circumjacentibus prior, potius quam secunda, ut aiunt. qui viderunt, vini peroptimi tam fecunda, ut non solum sibi ejus fecunditas grata et sufficiens habeatur, sed et inde in alias regiones vinum sui merito transvehatur. Cujus botrus ad videndum pulchrior, gratior ad edendum, ad bibendum suavior invenitur, cum maturo tempore torcular calcantium experitur; et sicut visui sic et gustui videtur arridere, eique praeludenti diligentis gaudet animus respondere. Recte ergo botrum Cypri suum virgo dilectum voluit appellare, qui sibi diligenti tantum dignatus est gaudium propinare, ut moerore terso quem intulerat passio morientis, velut ebria redderetur gustu suavissimo resurgentis. Qui, etsi pluribus aliis botrus [Col. 0272C] exstitit ut gauderent, ut resurgentis gratia resurgendi carne et spiritu spem haberent, sibi tamen nonnisi botrum Cypri virgo eum asserit exstitisse, cui amplius et perfectius gaudium Sponsus creditur praestitisse. Noverat quippe virgo et mortem Filii delendis vitiis profuturam, et resurrectionem ejus justificationis meritum largituram, et in utroque aliis varie diffidentibus non diffisa, quo firmius credidit, amavit robustius, eo amplius est gavisa. Digne itaque eum, in quem credidit, quem dilexit, botro Cypri quodammodo comparabilem intellexit, cujus amor apud ipsam profectu incomparabili maturescit, quo plenius et suavius degustato ipsa fortius et jucundius hilarescit. Ut autem botrus iste ampliore adhuc gratia commendetur, vinearum Engaddi [Col. 0272D] mentio non tacetur; et cum Cyprus nominata videretur sufficiens, satis esse, Engaddus est adjunctus, ut non commendationi valeat quid deesse. Botrus, inquit, Cypri dilectus meus mihi, in vineis Engaddi. Ut videtur, botrum Cypri in Engaddi vineis esse dicit, cui dicto ad litteram rei veritas contradicit; quia et Engaddus a Cypro longe remotior esse scitur, et transferri botros de vineis in vineas non consuetudo, non necessitas invenitur. Si enim quis botros ferre de vineis in vineas moliatur, prudentium judicio ineptiae cujusdam accusatur; tanquam si sensu perdito in silvam ligna portet, vel in mare plenissimum aquas fundat, cum id illo potius sit ferendum, ubi certissime non abundat. Denique [Col. 0273A] Engaddus vineas dicitur non habere, sed quasdam arbusculas, quas constat vineis praevalere; quae si docta manu, opportuno tempore compunguntur, sudare oleum imo liquorem balsami cognoscuntur. Cujusmodi arbusculas quia multa diligentia excolunt possessores, ut tanquam vineae ad producendum liquorem reddantur promptiores; idco forte divinus sermo vineas appellavit, quo et culturae subditas et liquore pretioso uberes designavit. Quia ergo botrum Cypri non est in his vineis sive arbusculis invenire, neque potest, quod dictum est, juxta litteram convenire, necesse est in hoc verbo spiritalis intelligentia requiratur, quae, sicut jam accepistis, in hoc magis dramate principatur. In ligno vel arbuscula non incongrue Sponsus virginis figuratur, qui si [Col. 0273B] tactu et amore digne credentium compungatur; sudat oleum, pretiosi balsami dat liquorem, amanti multam profert gratiam, refundit spiritum gratiorem. «Ergo, inquit, diligentes me diligo (Prov. VIII) .» Et in Evangelio: «Tetigit me, inquit, aliquis: ego enim sensi virtutem de me exisse (Luc. VIII) .» Sponsus iste cum tangitur affectu placito diligentis, sacrum refundit balsamum, virtutem spiritus affluentis; eam, quae morbos sedat, omnem arcet sua praesentia laesionem, eam profert quae pulso tam errore quam ignorantia docet de omnibus unctionem. Hoc autem beneficium ipso loci nomine videtur intimari, siquis ipsum expressius volverit aut valuerit perscrutari, quia Engaddus, fons haedi, sive temptationis oculis interpretatur, cujus [Col. 0273C] 155 interpretatio tantae rei mysterio famulatur. Haedus in lege reprobatur, qui in desertum emittitur a ministris (Levit. XVI) , et in Evangelio idem peccati merito ponitur a sinistris (Matth. XXV) ; et hoc propter, per eum, peccatum vel peccator non incongrue figuratur, qui merito sui, ab eo qui nonnisi justitias diligit, reprobatur. Fons autem haedi ipse est Spiritus, cujus infusio peccatum lavat, emundat peccatorem, carnem leprosi Naaman reddit puero puriorem (IV Reg. V) , haedum in agnum mutat, dans vitae meritum innocentis (Joan. IV) , fit in eo qui biberit fons uber, fons aquae salientis. Oculus quoque temptationis idem Spiritus non immerito perhibetur, luce cujus et gratia longe temptatio [Col. 0273D] praevidetur; qui hominem docens scientiam, sapientiam formans, dirigens intellectum, tersa noctis caligine, diei deducit ad perfectum. Botrus itaque Cypri in vineis Engaddi, hujus nostrae virginis est dilectus, quia amor et gaudium quo ejusdem animus est affectus, in ipso Christo, in ipsius digne Spiritu solidatur, ipsum in ipso diligens, de ipso et non de alio gratulatur. Ipsi quidem lignum est fructiferum, medicinale balsamum, fons vitalis, injustitiae lavacrum, lumen scientiae, oculus spiritalis; et quidquid vel in depellendis malis, vel obtinendis bonis necessarium judicatur, in ipso et ab ipso haberi veraciter praedicatur. A quo beneficio ne nos alieni penitus judicemur, licet nequaquam tanto hujus virginis merito coaequemur, cum sacri [Col. 0274A] baptismatis sacramento, visibiliter quaedam accepimus in invisibilium monumento. Ungimur enim oleo in figura coelestis medicinae, qua torpore procul pulso praeparamur agili disciplinae, ut divino spiritu perunctus noster spiritus in luctu fortior habeatur, et de manu vel laqueo adversarii expeditius elabatur. Postmodum fonte mundo aquae visibilis perlustramur, ut a sorde, non tam carnis quam animae spiritaliter abluamur; et motus haedi asperos omni mansuetudine commutemus, et in nobis nil sinistrum, nil dignum judicio reservemus. Tertio lumen nobis accenditur, ut noster oculus non caliget, ut cum noxia quaeque praeviderit, vel prohibeat vel castiget, ut Satanae astutias non ignorans quid videlicet simulent, quid intendant, sicut in die honeste [Col. 0274B] ambulet, et non eum tenebrae comprehendant. Sic athletam strenuum, cum recens accingitur in agone, baptista suus erudit, magis significationibus quam sermone; ut cum horum quae dicta sunt, vivacem perceperit intellectum, summo nisu cum gratia pervenire studeat ad effectum. In quibus virgo omnibus nulli par esse creditur non secunda, sed longe prior caeteris amore Sponsi fruitur laetabunda; eique privilegio speciali digne competit illud dictum, quod adhuc nobis novimus meritis exigentibus interdictum. Botrus, inquit, Cypri dilectus meus mihi, in vineis Engaddi. Postquam haec de dilecto virgo adolescentulis est locuta, et quid patientiae, quid in illo gaudii habeat, mystice prosecuta; ille ad hanc se quasi referens, non differt gratius respondere, [Col. 0274C] laudans et commendans quod intelligit, et in ea diligit praeeminere.

Ecce tu pulchra es, amica mea, ecce tu pulchra: oculi tui columbarum. Tu, ait, quae prae cunctis mihi mulieribus es amica, totius malitiae, totius turpitudinis inimica. Ecce, id est, non solum cum justis omnibus in sequenti, sed longe laudabilius prae caeteris omnibus in praesenti: Ecce, inquam, tu es pulchra, pollens quadam pulchritudine singulari, cui non prior, non posterior ulla potest mulierum comparari. Decet enim ut speciosus forma prae filiis hominum habeat sibi talem, quae singulari gratia pulchritudinem praeferat specialem, cujus faciem turpitudo indigna et degenerans non obscuret, sed [Col. 0274D] dilectam dilectio, ei a quo diligitur, configuret. Cum autem dixisset: Ecce tu pulchra es, amica mea; quid est quod repetiit: Ecce tu pulchra? Quid sibi vult pulchra et pulchra? Forte ad hoc repetivit, ne quis de praedicta pulchritudine dubitaret, sed praemissum testimonium sequens assertio confirmaret; quia et omne verbum stare in ore duorum testium praedicatur (II Cor. XIII) , et in duobus praeceptis legis et prophetarum pendere auctoritas memoratur (Matth. XX) . Nonnulli aiunt ideo eum pulchram virginem bis dixisse, ut eam designaret duplicem pulchritudinem habuisse; quae concipiens et pariens, Virgo mirabiliter perseverat, et in tanta praerogativa humilem se veraciter asseverat, cum plerumque [Col. 0275A] inveniatur quaelibet aut humilis, sed corrupta, aut aliquantulum superbior, si forte fuerit incorrupta. Digne igitur pulchra, quam nulla integritatis laesio deturpavit, et iterum pulchra, quam incomparabilis humilitas honestavit, ut humilem spiritu reddat virginitatis flosculus clariorem, flore claram virgineo, spiritu humilis pulchriorem. Ego vero (non praejudicans eis quos constat irreprehensibiliter hoc sensisse), aestimo Sponsum repetendo quiddam amantis proprium expressisse, qui tenere diligens a quo diligi gratulatur, grata dicit nec sufficit semel dicere 156 quod amatur. Habet quippe hoc sibi familiare et proprium vis amoris, ut cum aliquem illexerit affectus vinculo charioris; illum excitet, ut de eo quod diligit loquatur gratiosa, et [Col. 0275B] nisi repetantur, non sibi videantur satis eadem fructuosa. Monet dilectio diligentem loqui libentius, et ut affectum exprimat repetere verbum frequentius; nec videtur diligenti lectio haec justo amplius requisita, etiamsi fuerit juxta poetam decies repetita. Unde et David cum dilectionem, quam erga filium habuerat, signanter vellet exprimere, et dolorem mortis ejus silentio non posset comprimere; lugens et operto capite, dignitatis regiae oblitus incedebat, et loquens de filio eumdem frequentius sermonem repetebat: «Absalon fili mi, fili mi Absalon (II Reg. XVIII) .» Idem in Psalmo: «Deus, Deus meus (Psal. XCII) .» Et alibi: «Benedicat nos Deus, Deus noster, benedicat nos Deus (Psal. LXVI) .» Videtis, quia loqui semel quod placeat [Col. 0275C] amanti sufficiens non putatur, sed affectus tenerior iterare quod dixerat gratulatur, quia quidquid dici potest, necdum satis amori deditus magnipendit, quantum ad id quod animo verbis inexplicabile comprehendit. Eapropter Sponsus aggrediens blandis sermonibus Virginem compellare, quod eam, ut audistis, secundo pulchram voluit appellare, non tam ejus (quae multa est) repetendo nisus est pulchritudinem commendare, quam affectum, quo tenetur erga eam, audientibus intimare. Quia vero plurima pulchritudo in oculis elucet puellarum, in ejus laude habere eam asserit oculos columbarum, quos vult intelligi, ut existimo, non hujus capitis, non carnales, sed illius interioris hominis spiritales. [Col. 0275D] Habent columbae quasdam sibi proprietates insitas a natura, quas a prioribus in sequaces transfert lege ineffabili genitura, in quo longe a caeteris differre avibus referuntur, quibus haec naturae dona non omnibus omnia conferuntur. Septem quippe naturas sive naturae virtutes habere perhibentur, quibus et appetunt utilia, et a noxiis prohibentur; quas nominatim proferre et conferre virtutibus sanctitatis (forte dicturus alias), nunc differo gratia brevitatis. Denique Spiritus sanctus in columba visus est apparere (Luc. III) , nobis insinuans non parvam cum illa similitudinem se habere, dum et ipse septem donis principalibus insignis invenitur, et ista grato naturae septenario, ut praedictum est, insignitur. Cum ergo Sponsus oculos Virginis esse [Col. 0276A] perhibet columbarum, commendat in ea septem munera gratiarum; non capitis lumen occiduum, sed animi virtutes inspectivas, justi et injusti magis, quam dierum et noctium discretivas. Et recte laudat eam quam suo Spiritui sic conformem, habere considerat virtutum gratiam septiformem, a qua longe faciens carnis somnolentiam, torpores femininos; vigilantiam spiritalem et oculos ei contulit columbinos. Nulli quidem mulierum ipse quoque Spiritus abundantius acquievit, quam eidem Virgini, in qua septempliciter requievit, dum quod figuraliter columbae corporales obtinent ex natura, totum ei dedit in spiritu, in veritate potius quam figura. Unde gaudens et acceptis Sponsi laudibus non ingrata, ipsum quoque pulchrum dicit, laude nihilominus [Col. 0276B] duplicata; suoque laudatori vicem reddere gratulatur, et sic laude vicaria dilectio mutua confortatur.

Ecce tu pulcher es, dilecte mi, et decorus. Quia mundato corde mihi pulchritudinem tua contulit sanctitudo, ex hoc novi quod et tibi multa sit pulchritudo, quia si deformitas terso nondum oculo me teneret, tua mihi nullo modo luculenta species appareret. Nunc vero instar columbarum oculis spiritalibus insignita, attendo perspicacius quam sit tibi facies expolita: videoque adesse tibi formam prae filiis hominum pulchriorem, quem plerique vident tantum non habentem speciem vel decorem. Corvina quippe acies quae turpi nigredine perurgetur, [Col. 0276C] te non nisi deformem, non nisi hominem intuetur; et errore detenta indigno satis judicio te addicit, dum Joannem, aut Eliam aut unum te ex prioribus esse dicit (Matth. XVI) . Mihi autem, cui non quassa fides, acies non corvina, sed gratia septiformis, et species praesto est columbina: tua longe mortalitas infirmitatis, longe est turpitudo, et suavis allucescit utriusque naturae incomparabilis pulchritudo. Tu nimirum pulcher es mira ac praecipua deitate, cum Patre et Spiritu, substantiali praeditus unitate: habens cum illis eamdem excellentiam naturalem, magnitudinem coaeternam, regnum et potentiam coaequalem. In quo nullus deorum tibi similis invenitur, nec tanta Deus alter praerogativa [Col. 0276D] pulchritudinis insignitur, quia, etsi Patrem alterum, alterum et Spiritum sanctum dat intelligi distinctio personalis, unum tamen, et non alterum Deum reddit substantia naturalis. Quidquid ergo pulchritudinis Pater et Spiritus cognoscuntur habere, dilecte mi, fide certa, in te perspicio relucere: et hoc est quod me allicit ut diligam et eligam te dilectum, ut te sequar, nec desistam, donec consequar et veniam ad perfectum, et quia non me latet in 157 praesenti divinae tuae pulchritudinis celsitudo; placet non mediocriter humanitatis quoque miranda pulchritudo: qua homo inter homines, mortalis inter peccato mortuos sic haberis, ut cum poenam sufferas, culpa tamen mortalium non graveris. Quem decorem nullus filiorum Adam obtinere meruit ex [Col. 0277A] natura, quia nullius conceptio, nullius caruit vitio genitura; sed te solum decoravit singularis munditia, excellentia specialis, quem divino conceptum Spiritu solum fudit uterus virginalis. Hoc autem non prius, non amplius cuiquam hominum manifestas, quam mihi, mi dilecte, quam singulari merito sic honestas, ut te Deum et hominem certa pariam veritate, mater Sponsi, Sponsa filii, mira et incomparabili castitate. Mihi ergo tu pulcher es, mihi praecipue decorus illucescis, qui et Deus in homine, et homo Sanctus super homines innotescis, quem Filium Deo Patri aequalitas naturae configurat; et hominem lex peccati et generalis hominum conceptio non obscurat. Pulcher, inquam, es, quia candor lucis aeternae, speculum sine macula divinae majestatis, paternae splendor [Col. 0277B] gloriae, figura substantiae, imago veritatis (Hebr. I) ; lux de luce, sol oriens, diem mundo afferens matutinum, dies de die, cubans in meridie, occasum nesciens vespertinum. Cum rapta in excessum, et a visibilibus in Spiritu sublimata, tam pulchrum te considero mentis acie defaecata; velut oblita mei, te, quem talem intueor, non possum non amare, ardeo te dilectum tuamque pulchritudinem commendare.

Ecce tu pulcher es, dilecte mi. Nec mihi sola placet deitatis tuae miranda pulchritudo, quam cum Patre et Spiritu coaequalis tua obtinet celsitudo; sed et illo me decore non mediocriter accendisti, quo abundante gratia excelsus ad humilia descendisti. [Col. 0277C] Neque enim parvus est decor ille quem, praecingens te, fortiter es indutus, cum a Patre super Sion montem sanctum ejus es constitutus (Psal. II) ; cum in me sumens carnem, et ei personaliter counitus, processisti Sponsus e thalamo (Psal. XVIII) , humilitate potentialiter insignitus. In qua carne, super carnis legem, carnis vitia non sensisti, sed conceptus de Spiritu vigore ingenito floruisti: carnisque poenam sufferens, in conspectu persequentium defecisti; in conspectu vero fidelium, salutare mundo mysterium perfecisti. Necesse enim erat ut in carne vivens poenaliter nos doceres, vivendi te magistrum tam moribus quam sermonibus exhiberes; incude et malleo Evangelii regulam fabricares: mortem in [Col. 0277D] carne sufferens auctorem mortis Zabulum triumphares. Morti vero addictus, die tertia surrexisti, et immortalis redditus, fidem roborans, spem dedisti: ad coelos unde veneras, nostrae carnis substantiam evexisti, tuisque dato Spiritu eorum illuc animos erexisti. Quis digne considerans, quod sic nasci et vivere, mori et resurgere potuisti, et haec alto consilio homo propter homines agere voluisti, non stupeat, non miretur, non diligat hunc decorem, non amplectatur avide tam validum: tam benevolum largitorem? Quod, etsi latet alios, quibus culpa exigente hujusmodi gratia vel aufertur, vel danda in posterum occulto judicio nunc differtur; mihi tamen in praesenti hujus rei series declaratur, mihi patet, mihi placet quod tua in homine Deitas [Col. 0278A] operatur. Ecce, inquam, tu pulcher es, dilecte mi, et decorus. Ecce, hoc est, in evidenti mihi pulchritudo tuae est majestatis, revelato fidei oculo se praesentat excellentia deitatis; quae suo largo munere mentis meae perfundit intellectum, declarato intellectu amoris insolubilis dat effectum. Ecce iterum non me latet humanitatis tuae dispensatio salutaris, conceptio, nativitas, conversatio meriti singularis; virtus, munditia, patientia, laus doctrinae, miraculorum coruscatio, morum integritas, perfectio disciplinae. In quibus omnibus homo supra homines decoraris, praecipuoque decore, non prophetae, non apostolo compararis: et ideo te prae cunctis diligo, te solum eligo, mi dilecte, quamvis adhuc, dum hic vivitur (ut videre videor) imperfecte. Caeterum [Col. 0278B] ut me justo amplius imperfectio non molestet, opto ut mihi propius tua se praesentia manifestet; et ne pulchrum et decorum ad turpia videar invitare, locum amanti congruum studui praeparare.

Lectulus noster floridus; tigna domorum nostrarum cedrina, laquearia nostra cypressina. Quia pulchrum et decorum Virgo nobilis reperit amatorem, non rusticano more illum provocat ad laborem, quia nescit amor delicatus degeneri labore atteri vel tortura, sed quietem amat et otium, gaudet osculo vel junctura. Hujus adhuc inexpertus 158 amator, ille rudis videtur exstitisse, nec ei suus amor dignam satis requiem praestitisse; qui eam, quam diligit, ad hoc postulat sibi dari, ut laborare valeant simul, [Col. 0278C] nondum vero gaudeant feriari. «Hanc amavi, et exquisivi, ait, eam, et quaesivi sponsam mihi assumere; et amator factus sum formae illius (Sap. VIII) .» Et infra: «Mitte illam de sede magnitudinis tuae, ut mecum sit et mecum laboret; et sciam quid acceptum sit apud te, scit enim illa omnia et intelligit (Sap. IX) .» Vidit iste adhuc sibi esse congruum ut laboret, et ea, quam diligit, secum Sapientia collaboret, ut labore communi amator adhuc minus sapiens doceatur; et cum doctus fuerit, ad quietem lectuli provehatur. Denique illa mulier cujus fortitudo praedicabilis commendatur, manum ad collum mittere, et fusum digitis apprehendere memoratur: viroque suo videtur effici gratiosa, eo quod panem suum non [Col. 0278D] comederit otiosa (Prov. XXXI) . Virgo autem nostra longe et hanc, et illum supergrediens amatorem, quietem, non tumultum: otium jam obtinet, non laborem; et non gymnasium agonistae, sed offert lectulum amatori, quem decorare et parare ornamento studuit cultiori. Lectulus Virginis, est secretum cordis ejus, quod excolit et emundat manu et sollicitudine diligenti, ne quid inhonestum et indecens Sponso appareat venienti; et ut suavem accubitum illius tantae praebeat dignitati, fulcit et implet eum grata mollitie operis accurati. Et, quia praeter substratam mollitiem gaudet amator nobilis et decore; Virgo rei non inscia, ornat lectulum grato flore; multaque diligentia sparso flore mirandae castitatis, eumdem reddit lectulum tanquam hortulum voluptatis. [Col. 0279A] Ne quis enim audito Virginis lectulo aegre sentiens dubitet de profectu, et a tramite sanctitatis grosso et carnali deviet intellectu; ipsum Virgo perhibet ornatum floribus congregatis, flores autem sunt, castitas, et ejusdem opinio castitatis. Castitas quippe virginea secretam illius ornat scientiam instar floris, gratum reddit lectulum, decoris fundens gratiam et odoris; quia ipsa est quae virtute et merito praeeminet excellenti, et, ut formam se praebeat fama vel nomine rutilat eminenti. In quo nil corporeum, nil intelligitur bestiale, nil peccato deditum, sed totum penitus spiritale, quia drama vel canticum vel epithalamium nuptiale, verbis floret mysticis, nil habens feneum vel carnale. Cum autem sic floreat et valeat, quem dilectio diligentius praeparavit, [Col. 0279B] non tamen Virgo lectum, sed magis lectulum nominavit; quo nomine legem illam satis sibi cognitam adimplevit, qua tam verbo quam opere humilia tenere consuevit. Quodpropter et eumdem, inquit, lectulum non meum proprie, sed communiter nostrum dico, et (quod dignum laude est) mihi praesumptorie non addico, quia, etsi vocanti et adjuvanti inventa sum obediens consentire, illius tamen et praeveniens gratia et subsequens misericordia efficaciam voluit impertire. Non ergo meus recte, sed noster debet lectulus appellari, quem utriusque nostrum constat opere et diligentia praeparari; quem tu manu gratiae, ego laboris et industriae serenavi, tu beneficio, ego exercitio, tu virtutum, ego morum floribus adornavi. Cujus ad hoc tam signanter facere [Col. 0279C] volui mentionem, ut pulchritudine provocatus, ad ejus dignanter venias mansionem: et longe a tumultu, cui scio te non frequentius interesse, gaudeam quo nil melius, in secreto florido tecum esse. Etsi enim propter fratres et proximos loqui est necessarium et exire, tamen ut te intuear, multo est gratius ad silentium introire; et in quietis otio tua praesentia deliniri, amplexu frui mutuo, amoris fructum, gaudium Spiritus experiri. Ad quod etiam promerendum domus nostrae meum studium videntur aemulari, et pede licet tardo quiescentem in lectulo me sectari; quae etsi nondum valent ad hoc, ut fiant lectulus, promoveri, jam tamen inveniuntur gratiam non mediocrem promereri. Et in hoc gaudeo, sed [Col. 0279D] et gaudebo, quia non solum places, cum in lectulo tua praesentia jam tenetur, sed cum juxta Prophetam (Psal. XLVII) , esse in domibus cognoscetur; quibus duntaxat in tignis cedrinis das imputribile firmamentum, in laquearibus cypressinis durabile nihilominus ornamentum.

Tigna domorum nostrarum cedrina; laquearia nostra cypressina. Domos dicit fidelium ecclesias, congregationes justorum, conventus claustrales, in quibus simpliciores quique possunt lapides aestimari; majores vero et prudentiores tigna et laquearia convenientius appellari. Tigna seriatim super aedificium in modum testudinis constituta, et ab ejus utroque latere contra invicem distributa; infra quidem [Col. 0280A] extensis velut brachiis aedificii latitudinem amplectuntur; supra vero junctis velut capitibus, clavo solido connectuntur. Laquearia vero tignorum altitudini substernuntur, et ab uno ad alterum parietem strata longitudine protenduntur; eosdemque parietes coercent et astringunt quadam veluti ligatura, ne impulsu noxio declinent a rectitudine vel 159 statura. Tignorum autem nomine figuratur ordo non incongrue praelatorum, quos a terrenis suspensos celsitudo commendat meritorum, qui perferentes imbrium et ventorum molestias, duros videlicet impetus perditorum, ab his tegunt et protegunt mores teneros subditorum. Qui erecti ad superna, omnes ad intuendum unum illud necessarium se angustant, amoris clavo devincti fortius, [Col. 0280B] dum vident, augustius inhaerent, suavius et degustant; cum Christo esse melius judicantes (Philip. I) , dum ejus excellentiam contemplantur, adhuc autem in carne vivere propter fratres necessarium arbitrantur. Qui ergo ad sapiendum quae sursum sunt, subtili desiderio se suspendunt, ad revisendum proximos benevola sollicitudine condescendunt; eosque sub alas congregatos, fovent et protegunt ut gallina, animatos ad virtutes exemplis muniunt et doctrina. Et ii quidem ut magis digno virtutum merito commendantur, tigna quorum vicem gerunt cedrina perhibentur; quia Cedri, ut aiunt, natura imputribiles et procerae, odore tanto vigent, ut serpentes eam dicantur abhorrere. Illi ergo digne inveniuntur ad praelationis fastigium promoveri, [Col. 0280C] qui excelsi meritis coelum desiderio diligunt intueri; quorum semper opera virtute vigent stabili, ne putrescant, quorum tanta opinio, ut ad eam quique malevoli perhorrescant. Nec abhorret a praelatis quod Cedrus igne dicitur non comburi, eorum formam gerens, qui non sunt passionum incendio perituri; mira quorum fortitudo, carnis concupiscentia frangi nescit, nec odor suavissimus ad odorem ignium cinerescit. Laquearia vero quae dicuntur etiam cypressina eos signant, quorum viget et praeeminet inter caeteros disciplina: forti quorum opere et obedientia perfectae voluntatis, forma datur persistendi minoribus in Ecclesia congregatis. Cypressus quidem et ipsa imputribilis et odorifera [Col. 0280D] perhibetur, insuper enodis est et in ea scrupulus non habetur; eum recte significans qui promptior et planior divino magis munere, quam natura, sine mora obediens, nunquam recalcitrat in junctura. Est enim in nonnullis virtus obedientiae tam nodosa, tanto scatens murmure, tantis querimoniis scrupulosa; ut mandatum adveniens viam non praeambulet planiorem, sed plerumque in contemptum vel in iram offendat graviorem. Illi autem quibus vigere datum est planitie cypressina, enodes et politi gaudent obedientiae disciplina; amant quidquid mandaverit praelatorum discretio vel doctrina, nec mandato se opponit labes impatientiae repentina. His ut tignis et laquearibus domus proficiunt spiritales, teguntur, muniuntur, casus vitant perditos [Col. 0281A] et carnales; viget eorum sancta et mirabilis pulchritudo, quia, juxta quod dictum est, decet domum Domini sanctitudo (Psal. XCII) . Has autem domos ideo Virgo nostras voluit perhibere, ut ostendat cum Sponso communionem prae caeteris se habere, quia et quod Sponsi est, Sponsa nostrum jure existimat nuptiali; et ut Christus, sic et Virgo sollicita est de profectu nostro omnium spiritali. Attendens ergo non solum se, sed et suos spiritaliter profecisse, praelatos et subditos ad cedri et cypressi similitudinem pervenisse; exsultat et invitat Sponsum, ut in his etiam gratuletur, et relinquens inquietos, grata domorum requie delectetur. Et ille:

[Col. 0281B] [CAP. II.] Ego flos campi, et lilium convallium. Si Sponsae, inquit, lectulus vernat flore, decore rutilat virginali, si nitet et redolet ornatu et pulchritudine spiritali, si dives cultu regio videtur digne considerantibus arridere, quid habet quod ab alio veraciter asserat non habere? Neque enim a seipso habet, ut rutilans florido sit decore, nec floret quem perhibet Sponsa floridum, nisi flore; et hoc propter in seipso non glorietur floridus, sed in flore, cum profecto non habeat a seipso ut floreat, sed a flore. Quod si nosse cupit attentius unde floreat quisquis floret, ne decorum et floridum turpis ignorantia decoloret; Ego Deus in Patre Filius, lux lucem habitans inaccessam. Ego, inquam, flos campi factus sum, habens pulchritudinem indefessam. Radix Jesse germinavit et [Col. 0281C] flos prodiit de radice, nec latere voluit in conclavi sub modio, aut in lectulo sub lodice; sed flos campi factus est, ut cunctis planius innotescat, nec sit dignus excusari, quisquis tam conspicuum non cognoscat. Qui enim ab aeterno Deus eram absconditus ne viderer, de hoc monte descendentem campus excepit ut tenerer; nec intravi portas et muros urbium, montem rursum arduum non ascendi, ne vel nesciri possem, vel a sciente non facilius apprehendi. Ad montem quippe ascendente valido, excusatus debilis remaneret, in civitate vero civis advenam prohiberet; 160 et sic praevalente injuria causaretur alter alterum promptiorem, et me silentii Habacuc (cap. I) argueret, devorante impio justiorem. Ego [Col. 0281D] igitur esse flos in campo volui et non rure, quod nimirum rusticus haereditario vindicat sibi jure; quod proscindit aratro, vomere sulcat, fodit sarculo studiose, eo quod illud non nisi operi manuum respondet fructuose. Campus autem nulli proprie hominum assignatur, nescit cultoris manum, non rupta superficie seminatur; sed sole animatus, perfusus coelesti pluvia sive rore, intepescit et germinat, et processu temporis congruo ridet flore. Nec abhorret, si hoc campo signari Virgo Virginum asseratur, in qua nullus hominum, non carnale commercium operatur; sed carne integra, descendente, ut in vellus, pluvia spiritali, fecundatur et germinat, decore gaudet florido vel nivali. Hujus enim campi quem non laesit cupidus operator, manus rustica non aravit; [Col. 0282A] non extulit tumor noxius, sed diffusa humilitas complanavit; ego sum flos, non utique humano procedens studio, non cultura, sed coelesti editus munere, incomparabili praeditus genitura. Ego sum flos, quo hujus campi grata planities decoratur, nec floret a seipsa, sed meo munere sic beatur; et ideo licet Virgo digne tanto beneficio gratuletur, in me tamen, et non in se, in flore, non in florida glorietur. Fructum quippe etsi statim flos ut nascitur, non emittit; tamen daturus eum opportuno tempore, jam promittit; et sicut non flos alter meo, vel me potior invenitur, sic nec fructum meliorem in altero quispiam experitur. Ne autem soli Virgini videar misericorditer providisse, meamque misericordiam quibusque minoribus invidisse, qui flos campi factus [Col. 0282B] sum, donans Sponsam privilegio speciali, florui et in vallibus, multo quidem, sed non beneficio coaequali.

Et lilium convallium. Valles, imo convalles quae hinc inde vicinis montibus obumbrantur, et, ne arescant siti, aquis utrinque defluentibus irrigantur; eos mihi signare videntur humiles et depressos, quos amor disciplinae sub majorum tenet legibus indefessos. Qui cum nihil altum vel tumidum de supino referant Maecenate, servos sese inutiles humili judicant sanctitate, inclinantque aurem Scripturarum monitis et utrique diligentius testamento, abundare cupientes meritorum magis copia quam frumento. Hujusmodi convallium Christus lilium se fatetur, [Col. 0282C] quia, etsi excelsior, humilia tamen respicere perhibetur (Psal. CXII) ; nec nisi super humilem et mansuetum ejus Spiritus requiescit, cujus conscientia humilitate munda et munditia humili renitescit (Isa. LXVI) . Et digne satis ipse lilium voluit nominari, signans eo quid inter valles, propter valles venerit operari; ut adventus sui causam recte attendentibus non obscuret, quos cum doctos reddiderit, sibi efficacius configuret. Lilium foliis candidioribus, instar vallis, cingitur in rotundo, habens intrinsecus quiddam rubeum in profundo: in foliis quidem honestum et lucidum se ostentans, in rubeo autem sanguinis speciem repraesentans. Candor lilii assumptae carnis munditiam figuravit, quam non [Col. 0282D] prius conceptio, non posterius conversatio denigravit; sed de carne genita virus carnis proprium ignoravit, et virtutum merito, velut splendore niveo, radiavit. Illud autem rubeum gratam praefert memoriam passionis, qua fuso diluit sanguine chirographum pridem initae pactionis; quam parentes pristini cum auctore peccati misere pepigerunt, cum ad ejus arbitrium interdictam arborem tetigerunt. Christus itaque lilium est, cum vitae merito rutilat innocentis, cum in carne non tenetur labe vel glutino vitii cohaerentis; cum eum hominem malitia hominum impetit et accusat; et homo propter homines dura pati et aspera non recusat. Lilium est convallium, cum abjectis et humilibus exemplum et gratiam dat vivendi, commendat innocentiam, [Col. 0283A] amorem inserit continendi, cum prior passus gravia, ad virtutem provocat patiendi, docens magna, majora faciens, tempus praedicat faciendi. Si vero dicatur quod rubet intra lilium ignis speciem obtinere, «Deus autem ignis est,» sicut certum est Scripturam perhibere (Deut. IV) ; rubor ille, ut video, splendore niveo circumseptus, Deus est in homine mundae carnis trabea ooopertus. Cujus se involucro sapientibus et prudentibus occultavit, sed fide intuentibus parvulis et humilibus revelavit (Luc. X) ; qui sic foris aspiciunt assumptae carnis opertorium vel candorem, ut igneum occultae deitatis introspiciant et ruborem. Quorum Petrus: «Tu es, ait, Christus Filius Dei vivi (Matth. XVI) .» Et Nathanael: «Rabbi, tu es Filius Dei, tu es rex [Col. 0283B] Israel (Joan. I) .» Et centurio: «Vere Filius Dei erat iste (Marc. XV) .» Harum convallium sic se lilium Christus fecit, cum non solum hominem, sed Deum se intra hominem suis humilibus patefecit; quibus mundo candore innocens ejus est humanitas sic ostensa, ut etiam occultam Deitatem fide cernerent inoffensa. Quos postquam edocuit quid sit eis de ipso fideliter sentiendum, laudes repetens Virginis, invitat eos diligentius 161 ad videndum qualiter ipsa Sponsum inter vitae hujus molestias imitetur, dum quies nondum plena, nondum pax indeficiens obtinetur.

Sicut lilium inter spinas, sic amica mea inter filias. Etsi ut audistis, lilium me convallium dixi esse, [Col. 0283C] adhuc tamen noveritis spinis me gravioribus interesse; a quibus tangi frequentius, pungi molestius me permitto; sed tactus et compunctus, statum vel candorem debitum non amitto. In hanc formam amica mea inter mala hujus saeculi conversatur, et virtute mirabili lux lucere in tenebris comprobatur; ejusque lucem floridam circumfusae tenebrae non obscurant, integram ejus pulchritudinem minaces tribulae non triturant. Ipsa tanquam lilium inter spinas oritur, et accrescit, inter obscuras lucet, inter asperas mansuescit; flante vento impulsa nonnullas videtur sentire functiones, sed candoris et odoris nullas sustinet laesiones. Spinas graves esse reor curas et sollicitudines hujus vitae, quibus justorum mentes (dum hic vivitur) lacessitae; gemunt et [Col. 0283D] expetunt ut ab ipsis plenius expeditae, tandem cum Christo fructu pacis gaudeant acquisitae. Spinae sunt nihilominus Judaei pariter et gentiles, qui grandaevi malitia, sensu perdito pueriles, qui fidem exsecrantes, tenebris grossioribus obvoluti, Christum et Matrem ejus gravi sunt odio persecuti. Inter quos Filius et Mater, instar lilii floruerunt: illaesumque pariter candorem et odorem proprium tenuerunt; dum nil culpae sibi ex illorum malitia contrahentes, invicta patientia linguas respuunt detrahentes. Imo quo amplius vita malignantium tetra fuligine tenebrescit, eo magis istorum digne considerata sanctitas enitescit, nec habet minus decoris et gratiae intemerata lilii pulchritudo, si juxta videatur spinarum [Col. 0284A] aspera turpitudo. Habet ergo lilium inter spinas laudis titulum ampliorem, dum illis tenebrescentibus istud formam retinet gratiorem, quia dum adversus Dominum, et adversus Christum ejus tam gentes quam Judaei lingua infremunt serpentina (Psal. II) , Christus flos et lilium moribus mansuescit, fulget miraculis et doctrina. Cui flori et lilio virgo studet diligentius similari, amans et appetens tanta similitudine gloriari; et sicut inter spinas lilium decore splendido venustatur, sic Sponsa inter filias virtutum merito decoratur. Filias, eos dicit, qui carentes rigore virili, spiritu masculino; mollitie torpent muliebri, sopore dormiunt feminino; ad honestum opus invalidi, ad molle et noxium efficaces, ad blandiendum subdoli, ad detrahendum perfidi [Col. 0284B] vel procaces. Qui videntes vel audientes Matrem filio laetabundam, induti sensu perdito negant aut virginem aut fecundam; et singulari praeditam munere, secundum suam omnium legem carnaliter metiuntur, dum eam peperisse non nisi modo caeteris experto mulieribus mentiuntur. Eum vero quem genuit, Joseph filium arbitrantur, habere fratres plurimos (cum sit unicus) attestantur; nesciunt eum hominem de homine genitum sine Patre, abhorrentes quod audiunt Deum, Dei Filium sine matre. Inter istos et istorum blasphemias virgo non frangitur, non marcescit, sed mens fide roboratur, florens gaudio Spiritus juvenescit; illum radicis florem tenerum et immarcescibilem amplexatur ejusque decorem studio non tam gressuum quam profectuum [Col. 0284C] imitatur. Denique juxta Salomonem: «Animus gaudens aetatem floridam facit (Prov. XVII) .» Sicut ergo filius flos et lilium inter spinas oriens, non tamen spinas sentit, dum earum malitiae affectu simili non consentit; sic mater et amica, inter filias conversans, nescit tenebras filiarum, filia lucis lucet, non habens opera tenebrarum. Imo, ut plus dicatur, non solum spinae lilio nihil inferunt detrimenti, sed et spinis lilium confert plurimum ornamenti; et candor praecipuus qui in lilio, naturali beneficio, se diffundit; spinis vicinioribus non parum gratiae superfundit. Nunquid non lilium circumquaque incomparabile beneficium diffundebat, cum devotas preces Christus pro persequentibus effundebat? cum manu misericordiae spinarum turpitudinem [Col. 0284D] abradebat, et rhamnum in florem, in fructum aculeos convertebat? «Pater, inquit, ignosce illis, quia nesciunt quid faciunt (Luc. XXIII) .» Hujus precis perfusa velut rore spinarum asperitas mansuescit, interna cedit ariditas, benevolentia viridescit; novo more germinat frondetque ramusculus et florescit; et imitari lilium candore vel modico flosculus hilarescit. Quis nesciat nonnunquam spinas pridem aridas aestivi dono temporis efflorere, et in eis non tam aculeos veteres, quam recentes flosculos eminere; qui assistentes lilio, etsi longe impares magnitudine vel decore, candore tamen utcunque simili gaudent et vicinia propiore? Nobis igitur Christo propinquantibus nihil turpitudinis sibi contrahit [Col. 0285A] lilii pulchritudo, sed ex ea non parum gratiae nostra sibi acquirit turpitudo; et dum nos sic admittit lilii amoenitas, 162 velut horti consiti plenitudo, nostra pridem arida, jam nunc tandem florida gaudet plurimum solitudo. Quod Isaias praevidens: «Laetabitur, inquit, deserta et invia, et exsultabit solitudo; et germinabit quasi lilium (Isa. XXXV) .» Deserta et invia mens nostra non immerito nominatur, cum a Deo derelicta, non virtutum, non operum civibus habitatur, non in ea benevolus auctor deambulat, non amat intueri, attendens eam vitiorum aculeis tanquam spinis solitudinem obsideri. Quam cum divina gratia tanquam verna temperies visitabit, et intra horti plantaria candens lilium advocabit, profecto ipsa laetabitur, ipsa novi dono muneris [Col. 0285B] exsultabit, quia juncta lilio quasi lilium germinabit. Abhorrens quippe rhamnum, quam spinarum erat asperitas paritura, quia spinosos mores poena manet aspere saevitura; proferet suaves flosculos candore lilium aemulantes, et spe fructus exsultabit habens primitias germinantes. Inter hujusmodi spinas illud candens lilium; imo candor lucis aeternae mirabiliter operatur, aspera in planitiem, in florem aculeum vertere gratulatur; ea bonitate, quae sua est, eo rem quandoque perducturus, ut flos fructum pariat, fructu gaudeat fruiturus. Sic et inter filias amica recte creditur conversari, earum curam gerere, salutem sollicitius operari; eas pridem mente vagas, elatas oculis, lingua procaces, operum infecundas, suo tandem dignans consortio reddit agiles et fecundas. [Col. 0285C] Quas enim intra suae exauditionis nobile secretarium intromittit, assistentes sibi manere steriles non permittit; sed erudiens verbo, forma praemuniens, adjuvans interventu, invitat ad amandum, ad operandum sollicitat, laetificat de proventu. Et sic eas quae aliquando vitae merito filiae fuerant Babylonis, introgressas Hierusalem reddit filias visionis; inter quas laetabunda videt Sponsum, diligit amplexari, et sicut ille Sponsam, sic illum ista dignis laudibus venerari. Unde ait: Sicut, etc.

Sicut malus inter ligna silvarum, sic dilectus meus inter filios. Audiens Sponsa dignis Sponsi laudibus se laudari, a quo habet ut digna sit laudum praeconiis [Col. 0285D] honorari; ne ingrata videatur; festinat vicem reddere laudatori; gratas esse non ignorans laudes reciprocas amatori. Quem recte satis malo voluit comparare, quam inter ligna silvestria constat non tam excelsius quam excellentius emicare; quia cum ligna silvarum fructum non proferant, qui humano possit esui convenire, in malo est fructum bonum, refectionem optimam invenire. Christus enim lignum est, cujus robur nihil sustinet detrimenti, cujus non cedit folium vento durius saevienti (Psal. I) ; cujus omnia prosperantur, et in suo tempore fructum dabit, quo eos, qui esuriunt, nunc invitat, postmodum satiabit. Christus est lignum vitae, omnibus qui eum fortiter apprehendunt, qui ad capiendum fructum ejus forti desiderio se suspendunt; qui caetera quaecunque [Col. 0286A] occurrerint, apprehendere sensu devio non contendunt, dum ex eis fructum vitae poma pendere salutifera non attendunt. Ego omnes homines credo posse ligna silvestria nominari, qui, etsi verborum frondes habent, fructu carent procul dubio salutari, quia in eis non est salus, non est vita, non indeficiens vis naturae, sed virtutum quaedam sterilitas, carnis culpa vitio geniturae. Non enim sic in eis, ut etiam ex eis quidquam vitale, commendabile, gratiosum, non est quidquam in altero salutare sibi, caeteris fructuosum; quia quidquid in aliquo, si quid tamen in aliquo dignum et necessarium invenitur, non de suo, sed de Christi novit esse quisquis veraciter experitur. Christus autem homo inter homines, malo non incongrue comparatur, qui conceptus [Col. 0286B] de Spiritu, non naturae sterilis accusatur, cujus radix innocua, cujus umbra densior, ab aestu noxio nos abscondit, cujus fructus salubrior, odor longe suavissimus se diffundit. Denique tria haec in malo possunt pariter inveniri, nec est in silvis altera quae tribus istis pari modo se gaudeat insignire, sed in malo praecipue umbra, fructus, odor, copulantur nectura naturali, et ex eo, qui Deus homo est, procedunt abundantia spiritali. Quibus refrigerat, pascit, mulcet eos qui eum receperunt, qui accepta pietate dici et esse filii meruerunt; qui quoniam de tenebris ad lumen se fidei contulerunt, felici mutatione de lignis silvestribus, in Dei se filios transtulerunt. Quos attendens Christus, Dei filios et haeredes, fratres eos non confunditur vocare, amare cohaeredes [Col. 0286C] (Matth. XXV) , ut in multis fratribus ipse primogenitus emineat honore principali, unicus olim filius filiorum gaudeat numero jam plurali. Ipse etenim Deus de Deo, natus unicus fuit Patris, natus autem homo de virgine, unicus item Matris; sed electis consulens, sinum gratiae largius patefecit, et quos natura negaverat, adoptionis beneficio fratres fecit. Cujusmodi fratres vel filios ipse Dei et hominis Filius sic excellit, sicut malus fructifera silvarum arbores antecellit, quia et illarum infecunditati 163 mali fecunditas antefertur, et Christo quivis hominum (quantumvis justus fuerit) non confertur. Quod intelligens Petrus, cum ei justo amplius deferret centurio, et puro daret homini quod Christo [Col. 0286D] religiosa debet devotio; non sibi temere quod non suum esse noverat usurpavit, sed quis esset, quam sterilis, quantum malo dissimilis indicavit. «Procidens, ait, Cornelius ad pedes ejus, adoravit eum. Petrus autem levavit eum dicens: Surge, et ego ipse homo sum, sicut et tu (Act. X) .» Et infra: «Annuntians, inquit, pacem per Jesum Christum; hic est omnium Dominus (ibid.) .» Videtis quia Petrus a Cornelio non vult neque sustinet adorari, ostendens non debere sic purum hominem honorari; dans intelligi, quia Jesu Christo privilegium hoc debetur, ut ipse homo inter homines divino solus obsequio veneretur. Reor quia nec angelus tale sibi vult obsequium exhiberi, et licet major homine, tamen invenitur hominem revereri; in quo jam perspicit [Col. 0287A] novum quid et cunctis retro generationibus inexpertum, absconditum a saeculis, nostri plenitudine temporis deopertum. Unde cum Joannes gaudens sibi ab angelo plurima demonstrari, et demonstrantem volens digno, ut putabat, humilitatis obsequio venerari, ad pedes ejus caderet, volens ei honorem majoribus debitum exhibere, seipsum digne metiens, visus est angelus abhorrere. «Postquam audissem, inquit, et vidissem, cecidi ut adorarem ad pedes angeli, qui mihi haec ostendebat, et dixit mihi: Vide ne feceris (Apoc. XXII) .» Et supra: «Cecidi, ait, ante pedes ejus, ut adorarem eum, et dixit mihi: Vide ne feceris, conservus enim tuus sum et fratrum tuorum habentium testimonium Jesu, Deum adora (Apoc. XIX) .» Non vult Christo [Col. 0287B] angelus, servus Domino coaequari, non ligno fructuoso silvarum infecunditas comparari; sed sicut malum constat inter ligna silvestria praepollere, sic novit Christum angelus inter filios praeeminere. Denique et angeli nonnunquam in Scripturis filii nominantur, qui semper Dei Patris videre faciem praedicantur; et juxta Job filii Dei ut assisterent Domino leguntur advenisse, inter quos et nequam ille angelus Satan legitur adfuisse (Job I) . Moyses quoque: «Constituit, ait, terminos populorum, juxta numerum filiorum Israel (Deut. XXXII) .» Filios Israel, angelos appellans. Quod alia translatio evidentius insinuat, dicens: «Statuit terminos gentium, juxta numerum angelorum Dei.» Tot quippe a nonnullis Deus creditur salvandos ex gentibus [Col. 0287C] elegisse, quot inveniuntur angeli aliis cadentibus remansisse; ut ad videndum eum tot ex hominibus ei filii praeparentur, quot inter angelos jam videntes aeque filii continentur. Inter hos autem filios Dilectus Sponsae praeeminet quasi malus, quia sicut puro in homine, sic etiam in angelo non est salus; sed in Christo, qui, etsi minor angelis propter mortis utique passionem, tamen longe excelsior propter Dei et hominis unionem. Ideo cum dixisset Joanni angelus. «Vide ne feceris,» causam addit dicens: «Conservus tuus suum, et fratrum tuorum habentium testimonium Jesu, Deum adora.» Ego, ait, non solum Dei, sed Dei hominis digne servus, tuus et eorum qui fide et opere Jesu testimonium perhibent sum conservus; nec decet servum, ut tollat Domino sua [Col. 0287D] jura, cum potius Creatori omnis deferre debeat creatura. Tu ergo non angelum, sed Deum adora, Deum, qui non angelum, ut salvaret angelum, apprehendit, sed semen Abrahae, ut eum salvum faceret, apprehendit; Deum qui se exinaniens, et accipiens formam servi (Philip. II) , ut homo habitu est inventus, secundum quem hominem etsi minor angelis est inventus, non tamen multum minor, sed minor paululum reputatur, si quod Scriptura perhibet sensu non devio capiatur. «Minuisti eum paulo minus ab angelis, ait David (Psal. VIII) .» Et Paulus: «Eum, ait, qui modico quam angeli minoratus est propter passionem mortis (Hebr. II) .» Christus nimirum ex Deo constat et homine, homo autem ex anima et [Col. 0288A] corpore; anima vero major pars hominis est, major, inquam, non mole, sed dignitate et excellentia; eo quod in anima ad imaginem et similitudinem Dei homo factus sit. Corpus autem, minor, hoc est, inferior pars hominis, secundum quam partem Christus minor angelis invenitur, eo quod angeli natura moriturae carnis involucro non vestitur; sed ille Spiritus immortalis, intellectu vigens, praeditus ratione, in eo quod factus est, sine mortis permaneat laesione. Spiritus quoque hominis ejusdem, vel similis naturae perhibetur, praeditus et ipse ratione, habens initium, finis angustia non tenetur; sed infusus corpori, quod originali corruptum vitio generatur, lege mira, satisque miseranda illius meritis aggravatur. Unde legistis: [Col. 0288B] «Corpus quod corrumpitur aggravat animam; et deprimit terrena inhabitatio sensum multa cogitantem (Sap. IX) .» Anima igitur, quae ejusdem cum angelo vel similis est naturae (sunt enim unius quasi generis rationis merito hujusmodi creaturae); prius quidem ex carnis consortio decolorat speciem genuinam, postmodum vero assensu voluntatis, vitiorum labitur in ruinam. Verum quia caro Christi concepta de Spiritu, originale sibi vitium non contraxit, ad culpam, quam non noverat, infusam sibi animam non attraxit; sed sicut istam tam conceptio, quam conversatio servavit impollutam, sic illam creatio et creantis dignatio ab omni 164 labe reddidit absolutam. Anima vero cujus naturam immortalitas, intellectus, ratio sic honestant, et nec [Col. 0288C] incorporatio praevalens, nec quaevis attaminatio dehonestant, qualem Christus in unitatem sibi personalem credendus est assumpisse, nec assumptae dignitatem assumens creditur consumpsisse; anima, inquam, tali, non angelus, non quaelibet major est creatura; solus ille major est, cui Creatori nulla par potest effici creatura. Secundum quam animam non debet Christus minor angelis existimari, quae dignitate pollens ingenita nullo potuit vitio depravari; quod non posse etsi factor facturae non contulit faciendo, huic tamen animae assumens contulit assumendo. Quod enim non angelus, non anima obtinet conditionis privilegio, vi naturae, Creator, cui voluit, cum voluit, contulit creaturae; et qui prius angelis contulerat ne quis ultra posset cadere, vel timeret, [Col. 0288D] postmodum animae, quam assumpsit, dedit, ut sancta confirmatio aeque vestigio permaneret. Restat ergo ut secundum carnem tantum Christus minor angelis asseratur, quae, ut ante dictum est, altera pars hominis minor vel inferior judicatur; et ideo recte non multo minus angelis, ne secundum totum hominem videatur, sed paulo minus legitur minorari, ut solius carnis mentio fieri cognoscatur. Nos autem miseros multo minores angelis culpa fecit, quorum et carnem conceptio, et animam incorporatio sic infecit, ut utrobique culpabiles accusemus nostram merito genituram, dura detenti lege, eo quod versum est vitium in naturam. Unde Paulus: «Sumus, inquit, natura filii irae (Ephes. II) .» Quod, [Col. 0289A] etsi bonos angelos culpae sarcina non gravavit, sed eos bene conditos gratia melius confirmavit: inter ipsos tamen sicut et inter homines Christus credendus est praeeminere, et sicut malus inter ligna silvestria, sic inter hujusmodi filios primatum obtinere. Christum quidem non Deum solummodo, sed Deum hominem angeli venerantur, in quo salutis fructum, umbram protectoriam contemplantur; per quem homines pressos et oppressos fasce gravi damnabilium delictorum, vident nec invident converti et reverti ad salutarem excellentiam meritorum. Quod non fruges, non aries, non vitulus, non denique homo vel angelus poterant operari, nec erat nomen aliud in quo datum fuerit nos salvari; sed sic vita de languore, salus conqueritur de jactura, ut ad [Col. 0289B] fructum vel medelam inefficax omnis sit creatura. Quia ergo vitam, fructum, efficaciam potentis medicinae non dabat silva sterilis, non cujusvis artificium officinae; et aegrotanti mundo promissores jam dilationis merito sunt invisi, ortum est lignum vitae malus fructifera, in medio paradisi. Cujus umbra suavior longe faciens incentiva, fructus gratis reficiens quos fames laeserat oppressiva; non solum hominem ad amissum olim consortium angeli retulerunt, sed et naturam humanam supra dignitatem angelicam extulerunt. Nostram quippe naturam jam Deo counitam in Christo angelus intuetur, cujus fructum considerans, digne sterilem se fatetur, quia qui non valuit vel cadentem coangelum vel hominem perditum reparare, Christo, qui potuit [Col. 0289C] cuncta quae voluit, non se debuit comparare. Quod attendens recte Virgo: Sicut malus, inquit, inter ligna silvarum, sic dilectus meus inter filios. De quo subjungit:

Sub umbra illius quem desideraveram, sedi; et fructus ejus dulcis gutturi meo. Si meum, inquit, dilectum, ut audistis, volui commendare, si eum malo fertili inter ligna sterilia comparare, ne putetis eorum quae vobis profero me incertam, et affluentem verbis, rerum laudabilium inexpertam; experimento didici quia utilis, quia bona sit ista malus, sensi quantum in ea refugium, quantum refrigerium, quanta salus; quia sub ejus umbra non [Col. 0289D] solum esse mihi datum est, sed sedere aestus fugere noxios, quietis gratiam obtinere. Bona quies, quam non irae persequentis, sed manus diligentis gratiae fabricavit, cui non mors tenebrosa, sed malus spatiosa ramis et frondibus obumbravit; in qua non peccator desperationis vel ignorantiae tumulo sepelitur, sed mens justa suavi refrigerio profectionis beneficio delinitur. Miser ille populus, qui in tenebris et in umbra mortis diu voluit residere oblitus coelestium, terrenis carnaliter inhaerere; vitam vitalem nesciens, caligavit morte criminum subobscura, cujus umbrae corpus est mors sine termino secutura. Peccatum enim quo, anima velut gladio pertransitur, et ab eo, qui vita est, fieri longius invenitur prima est mors animae, in futuro tristior, [Col. 0290A] nunc jucunda, quae vero juste sequitur aeterna damnatio, mors secunda. Et illa quidem mors est, et mortis umbra praevia subsequentis, ista vero et mors est et umbrae veritas praecedentis; in quarum prima licet esse contigerit, non est consilii nos sedere, id est sine respectu poenitendi quietem perditam obtinere. Nam qui sedet in umbra, nec timet venturam mortem praevenire, cum illa veniens festinat torpentem 165 invenire; et quem invenerit in obscuro et in proprio velut jure, ligat et in carcerem projectum detinet insolubilis vi necturae. Verumtamen nonnullos miserans spiritus, vehemens terret, et concutit sonitu repentino, et ex alto visitans oriens, perfundit lumine matutino; eductosque de somno et umbra duri discriminis et nocturna, dies laetus excipit, [Col. 0290B] umbraque suavior et diurna. Est autem dies fides illuminans: virtus spei, est umbra suavior praecognito speciei, in qua cum sit bonum esse, vivere melius, optimum est sedere, donec tandem concedatur lucem plenam plenius obtinere. In umbra est diurna qui non solum praesentia, sed et sequentia novit esse, qui videt per speculum quod constat nondum visibiliter praesto esse; qui fide non dubia intelligit invisibilem Deum esse, qui eum remuneratorem in se sperantium credit esse. Paulus: «Oportet, inquit, accedentem ad Deum credere quia est; et inquirentibus se remunerator sit (Hebr. XI) .» Sine hac fide Deo quispiam non placebit, nec est digna conscientia, cujus Deum scientia non tenebit; quia et ignorans, ut legistis, legitur ignorari, et revera [Col. 0290C] qui nescitur, a nesciente non potest acceptari (I Cor. XIV) . Ideo Propheta: «Credidit, propter quod et locutus est (Psal. CXV) .» Tu es ipse Deus meus. Sine fide ergo non potest quispiam justus esse, imo, ut plus dicam, qui non crediderit, nec dici debet esse; qui autem non est, consequenter nec in umbra est. De qualibus scriptum est: «Ne tradas regnum tuum his qui non sunt (Esther. XIV) .» Non esse recte dicitur, qui Deum esse nescit, cui facto necdum is a quo factus est, innotescit; qui mente obcaecata longe a merito pellitur existendi, necdum fidem assecutus, quae est umbra vel initium subsistendi. De qua Paulus: «Si tamen, inquit, initium substantiae ejus usque ad finem firmum retineamus [Col. 0290D] (Hebr. III) .» Qui ergo fidem habet, tenens firmiter Deum esse, est, et in umbra est, sed non sufficit illic esse; imo laborandum est ei, quem jam merito fidei constat esse, ut vivens in ea, mereatur etiam justus esse. In fide enim esse, nondum est justum esse; sed fide vivere, vel in fide vivere, justitia reputatur, quia fides mortua, etsi non diligens, operatur. Dilectio quippe vita est fidei, et ideo non qui credit, sed qui diligens credit vivere comprobatur; et vivens in fide dignus laude, justitia commendabilis praedicatur. Unde per Habacuc: «Justus, inquit, meus ex fide sua vivit (Habac. II) .» Etiam non justus erit in fide, sed nonnisi justus vivet in fide; quia et in fide est cui dicenti: «Domine, Domine (Matth. VII) ,» non tamen [Col. 0291A] aperitur; et in fide vivit, qui voluntatem Domini faciens, exauditur. Et quia fides optatae praesentia non est rei, sed sperandae substantia et umbra, ut ante dictum est, speciei (Hebr. II) ; justi quos sua nondum merita ad eamdem speciem intromittunt, in umbra ejus interim non tam esse, quam vivere se promittunt. «In umbra, inquiunt, ejus vivemus in gentibus (Thren. IV) .» In umbra justi vivent, cum in fide diligent operari, cum juste, pie, sancte, dabunt operam conversari; cum eis datum fuerit fide viva in gentibus, hoc est inter homines gratulari, quibus nondum inter angelos inventa datur specie gloriari. Vivent quidem in umbra, cum eum quem in utero constat Virginis incarnatum, fide firma tenuerint ante saecula Deum natum; [Col. 0291B] cum eum, qui homo pro hominibus inventus est dura pati, Deum esse dilexerint, paternae coaeternum et consimilem majestati. Denique vivent, cum tanquam retro positis, quae ille homo inter homines indigna voluit sustinere, intelligent, et diligent benedictum in saecula Deum, super omnia praeeminere; cum relicto quod videre et tenere possunt quilibet animales, id maxime habebunt prae oculis quod habere promerentur nonnisi spiritales (ibid.) . Ideo praemittunt: Spiritus ante faciem nostram Christus Dominus. Christus Dominus ante faciem nostram spiritus tunc habetur, cum eum nostra fides jam non secundum carnem, sed secundum spiritum intuetur, cum illius solam carnem quidquam intelligens [Col. 0291C] non prodesse, eum qui vivificat, Deum spiritum novit esse (Joan. VI) . Quae enim de illo secundum carnem plurima praedicantur, qui carnem adhuc sapiunt, nimis pueriliter amplexantur; et posteriora Christi, posterius non reponunt, sed fide laesa ignorantes ordinem, anteponunt. Quorum Petrus cum audiret passionem illius proximam praedicari, inventus est carnem quam spiritum paulo tenerius amplexari; et ante faciem suam Christum quidem habuit, sed hominem moriturum, non spiritum suscitantem, non Deum vitae mortuos redditurum. «Absit, inquit, a te (Matth. XVI) ,» non fiet istud, non morieris. Et ille: «Vade, ait, retro, non sapis quae Dei sunt (ibid.) .» Ideo Paulus ab his quae sunt hominis removens auditores, ad ea quae [Col. 0291D] Dei optat effici promptiores, intelligens quae sunt carnis recto judicio posthabenda, Deum et ea quae sunt ejus, ante faciem proponenda. «Ut ambuletis, inquit, digne Deo (I Thess. II) .» Et alibi: «Etsi novimus Christum secundum carnem, sed nunc jam non novimus (II Cor. V) .» In hac umbra seu fide in qua esse conceditur et injustis, vivere autem non, ut ante dictum est, nisi justis; multum quidem laboratur, dum in ea vivitur cum timore, nescit enim miser homo utrum odio dignus sit an amore (Eccle. IX) . Caeterum virgo Mater quae prae cunctis invenit gratiam apud Deum, in ea sabbatizat, felicem obtinet jubilaeum: et non solum vivit (quod est omnium laborantium generale) sed, ut secura, 166 sedet, quod quiescens obtinet speciale. Ipsa enim [Col. 0292A] est cui sanctus ille Spiritus supervenit, in qua virtus Altissimi gratam sibi requiem adinvenit; quam umbrae velamento longe a culpa faciens vel timore, sessionem placidam ei solo contulit in amore. Sub umbra, inquit, illius quem desideraveram, sedi. Desiderio desideraverat, ut in eam Deus Dei Filius adveniret, ejus partum ut conceptum inexperta cunctis gratia praeveniret; osculatam deosculans castitatis sigillo praemuniret, sicut mentem, sic et carnem illaeso flore virgineo custodiret. Quo percepto, jam culpae Virgo nescia vel timoris, sedet velut in solio sub umbra refrigerii gratioris; caeterisque infra laborantibus quos meritorum adhuc inopia coangustat, ipsa in coenaculo grandi strato suavitatem ineffabilem jam degustat. Et fructus, inquit, ejus, [Col. 0292B] dulcis gutturi meo. Fructus umbrae vel Spiritus obumbrantis suavitas est aeterna, quam palatum jam sentit Virginis, gustat suavius mens interna; sed adhuc ille sapor tanquam in gutture detinetur, venter vero inhiat, cujus aviditas non repletur. In hac profecto vita quidquid supernae dulcedinis praesentitur, quidquid mens carne obsita divinum et incorporeum experitur; adhuc tanquam in gustu est, quo gustantis desiderium delinitur, nondum ad ventrem pervenit, quo perfecta satietas, invenitur. Ideo recte Virgo, ut ostendat non parum dulcedinis se adeptam, et quandiu hic vivitur omnem dulcedinem imperfectam; fructus, inquit, ejus dulcis gutturi meo; nondum [Col. 0292C] ventri meo, quia et inpraesentiarum gaudet gustu suavissimo delectari, et exspectat ad perfectum, cum illius apparuerit gloria, satiari. Novit autem quisquis officium comedendi paulo attentius experitur, quia cibus in gutture nondum quidem glutitus est, sed glutitur; et glutitio sic proximat, ut non vel vix foris ad os valeat revocari, sed ut comestum reputet quod in gutture senserit comedens jam versari. Sic et Virgo dum versatur adhuc lege mortalium in hac vita; amore tam suavi prae caeteris mortalibus est ignita, ut amoris vel amati fructus in ejus gutture jam dulcescat, et fiducia praevalente non illic timor imminens amarescat. Est enim inpraesentiarum illud summum, illud venturi saeculi bonum desiderabile sic experta, ut tendens ad perfectum, [Col. 0292D] de eodem sit reliquo non incerta: jamque tenet in gutture, quod adhuc nos longe impares esurimus, quod nos adhuc inopes vix in summo linguae, sive labiis praesentimus. Necdum quippe ad hoc vel nos vel nostri similes sunt perducti, ut gaudeant plenius, in illud Dei sanctuarium introducti; de quo adhuc in carne vivens, non modicam virgo fiduciam sibi sumit; et quod plenius est futurum, tanquam factum fiducialiter jam praesumit.

Introduxit me rex in cellariam vinariam: ordinavit in me charitatem. Quem et quare nominet regem, supra recolo me dixisse, cum in regis cellaria introductam Virgo meminit se fuisse; quae, etsi digne multis refecta divitiis existimantur, non tamen esse [Col. 0293A] vinaria memorantur. Nunc vero in cellam vinariam Virgo se perhibet introduci, innuens ad profectum conscientiae, processu temporis se perduci; in quo non solum de percepto dono gratiae jam laetatur, sed laetitia incomparabili tanquam vini abundantia debriatur. Si enim justos quoslibet quam praeclarus ille (Psal. XXII) , de quo legistis, calix inebriat, ut de coelis cadente Spiritu tanquam madentes musto linguosos efficiat (Act. II) , cujus meriti virginem aestimamus, in cujus Deus utero se abscondit, cui gratius introductae tota cella vinaria se effundit? Quomodo introducta mentem potuit ebriam non habere, cui non calix angustior, non sapientia vinum miscuit in cratere; sed cella redundans; domus vinaria diffusam protulit ubertatem, perfudit eam uberius [Col. 0293B] tanquam fluminis impetus civitatem? Suum enim proprium volens Altissimus tabernaculum venustari, sanctum caeteris sanctius condignis virtutibus honestari; ad ipsum munuscula manu avara de suo interiori sanctuario non produxit, sed ipsum intra sui arcana sanctuarii gratius introduxit. Ubi soli sola dilecta jungitur dilectori, et ex ipso vel in ipso fonte haurit aquas gaudio pleniori (Isa. XII) ; quibus lota candidatur, quibus pota suavius hilarescit, inebriatur gaudio, tanquam vino fortiter incalescit. Haec autem ebrietas non perturbat animum, mentem virgineam non confundit, memoriam non obscurat, non aufert scientiam, sed infundit; malum non cogitat, non agit perperam, diligit aequitatem, iram non suscitat, non infert odium, amorem nutrit, [Col. 0293C] ordinat charitatem (I Cor. XIII) : Ordinavit, inquit, in me charitatem. Non parvi est meriti, non parvae denique sanctitatis, in qua non solum charitas, sed et ordo praeeminet charitatis; et cum in caeteris pluribus dilectio sit diffusa, in ea praecipue diffusio permanet inconfusa. Nam plerique, etsi amant, non tamen tenent ordinem in amore, sed vel ignorantia caligantes, vel oppressi negligentia graviore, 167 amplius diligunt quod minus, vel minus quod fuerat amplius diligendum, vel loco ponunt ultimo quod digne fuerat praeponendum. Virgo autem in his omnibus prudenter erudita, et ad explendum quae noverat nullis negligentiae maculis praepedita; amat, ut dignum est, in Domino semetipsam, [Col. 0293D] amat, sicut scriptum est, omnem proximum ut seipsam (Matth. XXII) . Inter eos autem quos proximos fides efficit vel natura, quos auctoritas legis scriptae jubet diligi cum mensura; Virgo prudens novit discernere, quem minus, quem amplius diligens amplexetur, cui minus deferat, quem majore diligentia veneretur. Denique et in Christo quem de sancto conceptum Spiritu generavit, in quo Deum et hominem personalis unitas copulavit; utrumque vera Mater discreto judicio sic amavit, ut charitas non erraret, quam in ea idem filius ordinavit. Primo enim Deum quem coelestium et terrestrium noverat Creatorem, et eorum quae creavit ordinatissimum dilectorem; carni verae counitum, factumque hominem miro modo, dilexit toto corde [Col. 0294A] totis viribus sine modo. In hac quippe dilectione teneri non jubetur modus aliquis, non mensura, et quantum diligatur Deus, non scriptor aliquis docuit, non Scriptura; sed quisquis invenitur diligendi modum subtilius expressisse, videtur non quantum, sed ex quanto diligi debeat docuisse. «Ex toto, ait, corde tuo, et ex tota anima tua, et ex omnibus viribus tuis (Luc. X) .» Iste est modus, si tamen modus quo Deum in Christo gaudet Virgo mater diligere, cujus profunditatem humanus ad liquidum sermo non potest exprimere; tantam cujus dulcedinem, etsi utcunque valet ferventior animus experiri, tamen qui verbis explicet facile non valet inveniri. Ex toto igitur quod habuit, quod potuit, in filio dilexit, potentiam potiorem, incarnatae deitati [Col. 0294B] applicuit affectum promptiorem; omni prorsus creaturae digna reverentia praetulit Creatorem, Deum homini counitum habuit super omnia gratiorem. Hominem vero, quem noverat suam Virginis carnem esse, conceptum sine viro, sine suo matris gemitu natum esse, natura, naturalique nectura proximum suum esse, dilexit ut seipsam, sicut legerat dignum esse. Nam, cum nemo carnem suam odio habeat (Ephes. V) , sicut recolitis vos legisse, quamvis eidem carni culpam quamlibet noverit adfuisse; quantum credenda est Virgo mater Filium dilexisse, in quo et culpa nihil habuit, et natura obstupuit jus inolitum perdidisse? Concipiens quippe Virgo, non amplexum pertulit, non juncturam, pariens, nullum sensit dolorem corporis, non laesuram; [Col. 0294C] originalis culpa, quae pridem quasi versa fuerat in naturam, longe pulsa doluit, nec omnino potuit talem comprehendere genituram. Solebat ab antiquo lex peccati praevenire quamlibet parituram, et tam matrem quam filium impellebat velut tributarios ad usuram; cunctis aeque nascentibus imprimebat proprii numismatis percussuram, nec erat quis tam felix ut evaderet hanc pressuram. Sola Virgo proferens miro modo primogenitum singularem, in conceptu et in partu non experta sententiam generalem; gavisa est talem proximum, imo et talem filium se habere, in quo nihil proprium originalis injuria potuit obtinere. Hunc itaque proximum reete Virgo diligit ut seipsam, et si credi fas est, dicenda [Col. 0294D] est plus diligere quam seipsam, quia tantum hominem supra hominem omnem judicat diligendum, et tam seipsa quam caeteris tenerius et avidius amplectendum. Quod autem docente Spiritu intelligit, intelligens diligit faciendum, eodem operante non est impotens vel inefficax ad explendum; et ideo filium hominem quem modo inenarrabili genuit ex seipsa, sicut diligendum intelligit, sic diligere potest, et diligit plus seipsa. Nos profecto miseri quae perfecta et summa sunt, vel intellectu capere non valemus, vel ad explendum ea, perfectam et efficacem gratiam non habemus; et ideo forte Deus nostras infirmitates miserans et nosipsos, temporaliter imperat diligere quemvis hominem ut nosipsos. Virgo autem plena Deo, dives dono gratiae plenioris, [Col. 0295A] ad montana provehitur, et ad gradum meriti celsioris; et hominem quem noverat ex se natum materialiter, nullis maculis originaliter praepeditum, carne mundum et Spiritu Deo cunctis inaccessum genere counitum; super omnes diligit quos donatos intelligit meritis et gratia parciore, dignum ducens ut seipsam illi non solum non praeferat, sed nec etiam conferat in amore. Hunc diligendi ordinem ipse qui diligitur, inspiravit, et in Matre diligente charitatem praecipuam ordinavit, ut quam in ortu suo filius esse dederat Virginem mirabiliter et fecundam, miro satis aeque modo redderet, si non parem meritis, vel secundam. Solo quippe Christo inferior reliquis omnibus luce praeeminet sanctitatis, sanctitatem vero reddit lucidam non nisi excellentia [Col. 0295B] charitatis, quae quanto subtilius et expressius necessarium ordinem apprehendit, tanto perfectius atque efficacius Christi proximam se ostendit. Hoc in cella vinaria Christus beneficium operatur, in quam Virgo introducta flagrare charitatis incendio gratulatur; nil gratius, nil delectabilius judicans quam ardere, nil in praesenti salubrius, quam aestu charitatis affici vel languere. De quo subjungit: Fulcite, etc.

Fulcite me floribus, stipate me malis, quia amore langueo. Qui amant illicita, et eorum adhuc compotes non habentur, aegrotare et deperire dilato desiderio perhibentur; et languoris molestias eorum [Col. 0295C] perdita mens incurrit, si voluntati miserae voti expletio non succurrit. Unde Ammon qui Thamar sororem Absalon adamavit, cum explere nondum posset quod male concupierat, aegrotavit; et desperans posse duci affectatam nequitiam ad effectum, attenuatus macie ibat per dies singulos ad defectum. «Factum est, inquit, ut sororem Absalon Thamar adamaret Ammon filius David, et deperiret in eam valde; ita ut aegrotaret propter amorem ejus. Ad quem Jonadab: Quare, inquit, sic attenuaris macie, fili regis, per singulos dies? Dixitque Ammon: «Thamar sororem Absalon amo (II Reg. XIII) .» Si aegrotat et deperit qui amore illicito praegravatur, si affectu pressus venereo per dies singulos maceratur, quomodo credenda est Virgo mater Sponsum [Col. 0295D] diligens aegrotare, quae non incestu Veneris, sed aestu casti vulneris in suum deficit salutare? Amat enim, et amando, vulnere velut quemdam labitur in defectum, dum nondum apprehendit, et tamen sic intendit mentis aciem ad perfectum, ut habitis non contenta, totum effundat desiderium in habendis, et quasi nil obtineat, sic inhaerere ardeat obtinendis. Tendens igitur ad optatum, et nondum sentiens consummatum, languet et deficit, nec potest quod desiderat obtinere, affectat et exspectat et effectum adhuc se conqueritur non habere. Quid hoc languore sanius, quid hac sanitate languidius in hac duntaxat vita Virgo poterat experiri, quae, quidquid terram sapit, intra suum nolens animum inveniri, volebat soli Deo indeflexis complexibus adhaerere, [Col. 0296A] et adhuc cogebatur forte propter alios hic manere? Volebat, nec valebat irrefragabiliter frui Deo, gravi solvi a corpore, labore non atteri, gaudere jubilaeo; frui bonis invisibilibus judicans bonum esse, cum adhuc, ut videtur, teneri eam visibilibus sit necesse. Sic itaque volenti nec valenti sua est in carne conversatio aliquantulum onerosa, sed pro certo adolescentulis, quae nutriendae sunt, non mediocriter fructuosa; quia sanctis apostolis exemplum Virginis profuit et doctrina, dum per eam inter illos ordo vitae, morum viguit disciplina. Quae attendens ab eo quod amplius diligit se differri, exspectationi suae consolationes aliquas vult conferri; et eas quae secum degunt adolescentulas invitat ad profectum, ut viso eo sustineat suum quasi patientius imperfectum. [Col. 0296B] Si me, inquit, adhuc non excipit perfectae praesentia requiei, si transire nondum potest fides in regulam speciei; si languet impossibilitas, quia nondum possibilitas consummatur, si gemens afficior quandiu perfectione imperfectio non sanatur; volo saltem vos interim ad profectus congruos promoveri, meoque tam verbo quam exemplo eamdem mecum beatitudinem promereri. Si rerum ille summus et discretus provisor vult diutius me hic esse, si profundo consilio meam vobis praesentiam vult prodesse; si me differt a gloria, differentis beneplacitum non accuso, et quandiu illi placuerit, laborem impositum non recuso. Vos interim dum tempus est, ad lectum meae quasi aegritudinis convenite, et dilato desiderio laborantem vernis floribus, [Col. 0296C] id est bonis vestris affectibus me fulcite; ariditatem pristinam, hiemis intemperiem a vobis longius removete, et avocamento florido solatioque vernali, amoris aestu languidam refovete. Erit enim non parva consolatio, non modicum refrigerium aestuanti, malagma sive oleum, sive ligatura reputabitur aegrotanti: si pulso procul hiemali gelicidio, vernali decore floreatis, si post flores affectuum, maturiores fructus operum proferatis. Bona equidem arbor grato veris tempore decoris floribus venustatur, venustate non contenta fructu operum postmodum onustatur; quibus videns rusticanus cultor, qui in ea laboraverat, se stipari, gaudet laborem adhibitum fecundo munere compensari. Sic [Col. 0296D] et Virgo eas, quae secum sunt, adolescentulas bonae vicem arboris vult tenere, et in horto Sponsi positas, fide et desiderio vult florere: processuque temporis bonis operibus abundare, quibus fulta vel stipata, Sponsum possit eo ditius, quo diutius exspectare. Quo enim plures verbo ejus et exemplo proficere merebuntur, et in ejus consortio cum Sponsus advenerit habebuntur; eo illi venienti ipsa ditior et festivior apparebit, et non solum pro suis, sed et pro illarum meritis majorem gloriam obtinebit. Fulciri ergo floribus et stipari malis recte desiderat et exposcit, ut quia Deum adhuc facie ad faciem non agnoscit; interim de profectu illarum quas erudit, gratuletur, et cum tempus advenerit, de illis et cum illis amplius glorietur. Et non solum fulciri [Col. 0297A] floribus, sed et malis postulat se stipari, quia flore sine fructu non potest quis esuriens satiari, quorum etsi a priore posterior necessario praevenitur, flos tamen alludit quidem visui, sed profecto non esui sufficiens invenitur. Et revera 169 sicut sine virtute non est pietatis species fructuosa, sic fides sine opere legitur et intelligitur otiosa (Jacob II) ; et affectus non sufficit, qui, si tempus et locum habeat, non perducitur ad effectum; et intellectus bonus est omnibus, non habentibus, sed facientibus intellectum (Psal. CX) . Fulcite ergo me, ait, floribus, stipate me malis, ut gaudeam cum audiero vos dicere: «Oportet obedire Deo, magis quam hominibus (Act. V) .» Et illud: «Non possumus quae audivimus et vidimus non loqui (Act. IV) .» Gaudeam et cum sensero [Col. 0297B] vos ire gaudentes a conspectu concilii (Act. V) , quoniam digni habiti estis pro nomine Jesu contumeliam pati. Fulcite me, inquam, quia amore langueo, non capitis injuria, non membrorum paralysi, sed amore, non febris angustia, non corporis quavis molestia, sed amore; quo nihil ardentius, nihil vehementius potest quilibet experiri, dum gustatur quod amatur, et videtur nec tenetur, praesentari creditur et ardenter quaeritur, nec potest inveniri. In quo autem et illius praesentia sentiatur, et doleatur absentia, mox supponit; praesentisque benevolentiam et dilationem absentis uno versiculo sic exponit:

Laeva ejus sub capite meo; et dextera illius amplexabitur [Col. 0297C] me. Laeva Sponsi sub capite Sponsae indicat hunc praesentem, dextera vero amplexatura potius quam amplexans innuit hunc absentem, ut cum de illius absentia tristis querimonia contrahatur, de ejusdem qualicunque praesentia non immerito gaudeatur. Dicto enim: Laeva ejus sub capite meo, subjunxit, et dextera illius amplexabitur me, non: amplexatur me: per hoc innuens sinistrae beneficium praesentialiter jam teneri: praesentem vero adhuc amplexum dexterae non haberi. Quia vero amoris incendio Virgo dixerat se languere, ut languori congruat verbis sequentibus innuit se jacere, dum non appositam sed suppositam laevam capiti videtur perhibere, et certum est non stanti, sed jacenti manum consolatoriam subjacere. Denique in Evangelio puer Centurionis [Col. 0297D] jacere perhibetur, et si causam quaeritis, quia paralyticus, et torquetur; pro quo idem Centurio festinat misso nuntio Dominum praevenire, orans ut jacenti dignetur verbo potentissimo subvenire. «Domine, inquit, puer meus jacet in domo (Matth. VIII) .» Quare jacet? Paralyticus, ait, et male torquetur. Quid tibi vis fieri? «Non sum, inquit, dignus ut intres sub tectum meum; sed tantum dic verbo, et sanabitur puer meus (ibid.) .» Alias quoque legitur in quinque porticibus jacere maxima multitudo, et causa interseritur non nisi varia corporum aegritudo; qui exspectant ut descendat ad movendum lavacrum more solito angelus in piscinam, ut qui post motum aquae prior descenderit, loto corpore sentiat medicinam. [Col. 0298A] «In his,» ait, porticibus «jacebat multitudo magna.» Quare jacebat, exponit: «Languentium.» Quare in porticibus, adjungit: «Exspectantium aquae motum (Joan. V) .» Si ergo multitudo, si puer Centurionis jacere perhibentur, eo quod scilicet languore vel paralysi detinentur, non est absonum, si Virgo quae amoris violentia perhibet se languere, quod suum est languentis intelligitur et jacere. Cui languenti et jacenti Sponsus se diutius non absentat, sed dilectae dilectus grato beneficio se praesentat; et ne amor durius langueat, languor moram sufferat duriorem, laevam supponit capiti, pulvino vel quovis reclinatorio molliorem. Laeva Sponsi (ut nonnulli asserunt) est prosperitas temporalis, fortitudo, divitiae, pulchritudo, genus, scientia litteralis; et quidquid [Col. 0298B] in hoc mundo videtur temporaliter arridere, quae, nisi dante Deo, nullus praevalet obtinere. Quae ideo laeva satis congrue nominantur,, quia in hac praesenti vita malis aeque ut bonis talia non negantur; et ea praecipue totis illorum nisibus appetuntur, quae ad laevam districti Judicis in illo vero et severo judicio reponuntur. Quae omnia Sponsus praesens sub capite Sponsae ponit, cum sanctam ejus mentem omnibus transitoriis superponit; et quae perversus quisque corrupto judicio summa reputat blandimenta, Virgo premit et contemnit, pro Christo judicans detrimenta. Sicut enim ille talium appetitor exsultat et tripudiat in obtentu; sic, imo longe aliter, gaudet Virgo sapiens in contemptu: et unde haec Sponso placet, dum ejus intuitu velut capite [Col. 0298C] superposito caetera cuncta spernit, inde ille displicet dum eisdem transitoriis se substernit. Dextera vero Sponsi est illa suavitas gratiae fructuosior et vitalis, quam obcaecatus corde homo non percipit animalis; sed ille solum novit, imo illius Spiritus immortalis, cui dat intellectum quem docet scientiam unctio spiritalis. Hanc itaque Virgo in hoc adhuc posita corpore jam degustat, sed ne sinu capiat dilatato, carnis eam praesentia coangustat; hanc percipit, et percepta gaudet plurimum delectari, delectatur et esurit, et esuriens necdum praevalet satiari. Haec nimirum delectatio hic habet initium sed non finem, amantibus se infundit, desiderantibus 170 spondet finem; donat autem digne perseverantibus, illum [Col. 0298D] finem, cujus inchoatio molestiam, consummatio nescit finem. Quod intuens Propheta: «Delectationes, inquit, in dextera tua usque in finem (Psal. LI) .» Quae dextera quoniam amanti et exspectanti adhuc plenius non confertur, sed vita praesens quasi laeva eo molestior, quo et longior antefertur: istam sentit nec consentit, sed et mentis excellentia superfruitur; illam sperat, et futuram asseverat, quae, etsi non tempore, tamen sui merito jam praefertur. Dextera, inquit, illius amplexabitur me. Ille, qui suam mihi ex toto non negavit praesentiam vel adventum, dum ista, quae ab ipso temporalia donantur, adduxit in contemptum, multo mihi plenius, multo jucundius videbitur praesentari, cum ipsius me dextera, et vita indeficiens dignabitur amplexari.

[Col. 0299A] Sunt qui velint in laeva supposita, sensum posse alterum inveniri, signari videlicet spiritalia quae divina Sponsae gratia vult largiri; quibus eam, dum hic vivit Sponsus, diligit insignire, et sub sole laborantem suavi eorum refrigerio delinire. Quia enim illa aestu se amoris languere fatebatur, et languore detenta, ut supradictum est, jacere videbatur; et decumbentis languor urgente mora in taedium non declinet, Sponsus laevam capiti subjicit, ut super eam languida se reclinet. Dolet quidem Virgo visione Conditoris adhuc sibi plenius non concessa, vult dissolvi, eo quod illa est cunctis mortalibus inaccessa; dilatione gravi languet et decumbit mens interior velut fessa, supponit se firma fides, spes certior, charitas indefessa. Harum virtutum grata societas [Col. 0299B] vel gratia socialis, sollicitudo praesens, fida custodia, consolatio spiritalis; cum non sufficiat stipari Virginem floribus sive malis, menti ejus languidae, capiti velut fesso, explent officium cervicalis. Dum me, inquit, tempus gravat, dum dies mali sunt, hic aliquantulum requiescam, dum amore langueo, dum jaceo languore, vestro in gremio delitescam; hic requies, hic habitatio, donec tandem non annorum, sed meritorum centenario consenescam, quo expleto, cedat languor diutinus, sicut aquila, juvenescam. Extunc quippe et deinceps juxta poetam vice Nestoris annos dextera computabo, imo ad dexteram transiens de sinistra juxta Prophetam de mane vigilabo; mane astabo vigilans, et desideratum, vel magis meum desiderium contemplabor, et sub ejus dextera, [Col. 0299C] apparente ipsius gloria satiabor (Psal. XVI) . Jam non laeva id est praesentium virtutum consolatio capiti languido supponetur, sed dextera et aeterna plenarie Dei visio conferetur; quae me stantem et videntem ulnis charioribus amplectetur, totam me circumdabit, nihil undique languidum relinquetur. Interim vero, dum futuram illius dexterae gloriam praestolabor, non gratiam jam praesentem, non sinistrae solatium aspernabor; sed in ea delitescens, pro loco, pro tempore gratulabor, cum fides in speciem, et spes in rem transierit, gloriabor. Considerans autem Sponsus tanto Virginem amore lacessitam, et in molli sinistrae gremio sub spe dexterae consopitam, sic ait: Adjuro, etc.

Adjuvo vos, filiae Hierusalem, ne suscitetis, neque evigilare faciatis dilectam, quoadusque ipsa velit. Loquens Sponsus adolescentulis, nostris se moribus configurat, easque humano more obtestatur durius et adjurat: sciens quia infirmorum aures negligentia vel oblivio claudit aliquoties et obturat, et transgressio mandatorum impunita diutius non perdurat. Monens igitur eas ne putetur mandare negligenter, et mandatum quasi levissimum observare non curent diligenter; astringit eas durius et interserit juramentum, ut quibus torporem infirmitas, timorem incutiat sacramentum. Nolo, ait, ut dilectam cui laevam supposui spiritalem, cui quiescenti in gratia praestolari dedi gloriam aeternalem; nolo, inquit, revocetis [Col. 0300A] ad negotium vel curam temporalem, donec ipsa viderit eamdem curam vobis fieri salutarem. Novit enim melius quando vacare debeat otio vel negotio spiritali, quando vobis consulat verbo et providentia temporali; quando legat devotius, oret instantius, angustius meditetur, quando se ad vos referat, quarum immemor non habetur. Quae cum suum reditum et praesentiam viderit necessariam vobis esse, quae profecto non tam proferri vobis diligit quam prodesse; spiritali otio quamdam velut injuriam irrogabit, et actus necessarios in voluntarios commutabit. Volo ergo vos, donec velit, suum ad vos reditum aequanimiter sustinere, volet enim, cum viderit tempus vobis congruum imminere; sciens vestra debere negotia penitus non dimitti, sua vero otia [Col. 0300B] teneri quidem praecipue, sed tamen aliquoties intermitti. Qui in Ecclesia caeteris cura et officio praeponuntur, hac doctrina, si velint attendere diligentius, instruuntur, ut scilicet summo studio dent operam otio spiritali, nec ab illo resiliant blanditiis et lenocinio temporali. Plerumque erga spiritalia tantis negligentiae 171 funibus praepedimur, et ad ea tam tepidi vel frigidi potius invenimur, ut magis festinemus discurrere, audire, videre, verbosari, nil gravius, nil importunius judicantes, quam sedere, legere, scribere, meditari. Ad cumulum vero mali, si quos viderimus nolle negotiis saecularibus inhaerere, discursus aspernari, loqui parcius, rumores abhorrere; dare operam lectioni, meditationi gratius insudare, et, si quid intellexerint, scripto memori commendare: [Col. 0300C] hos contracto labio, unca nare, adducto supercilio subsannamus, et cum desint lapides, lingua detractoria lapidamus. Quare hoc? nisi quia Sponsi monita, quibus adjurat filias Hierusalem, non audimus, vel magis audientes occurrente malitia nullatenus obedimus; illius iram sine dubio nobis contrahentes, qui Judex severior, odit et persequitur detrahentes! «Detrahentem, inquit, proximo suo, hunc persequebar (Psal. C) .» Verumtamen proprium est eorum, qui videntur in Ecclesia caeteris praesidere, non dominari clero, sed formam subditis se praebere; non curis exterioribus, non negotiis saecularibus animum irretire, sed mente prona studiis spiritalibus inservire; non causis forensium, non [Col. 0300D] saecularium contentionibus libenter interesse, sed studio litterali, et spiritali otio intentione congrua praesto esse. Illis potioribus tota eorum conferat se voluntas, ad haec inferiora necessitas eos referat, non voluptas: in illis abscondantur, ut occulta sapientiae hauriant diligenter, ad ista referantur, propter fratres et proximos patienter. Qui autem volunt illis detrahere, et a proposito spiritali retrahere, Sponsi monita vereantur, quibus et adjuvatur Sponsa et filiae Hierusalem adjurantur; quia et eorum studia nostro invidorum murmure non laedentur, et iniquos detractores indignatio et animadversio districti Judicis persequenter. Sed quid est quod per capreas cervosque camporum filiae Hierusalem adjurantur, quasi hujusmodi animalia timere vel diligere [Col. 0301A] cognoscantur, ut per istorum factam diligentius mentionem, illae attentius moveantur ad tenendum auditam jussionem? Mandatum vero sic adjurantis quis credat sollicitius observari, et non magis inutile et prorsus frivolum aestimari, cum vix aliquem teneat cujusvis reverentia juramenti, si, per quod adjuratur, nullius reputatur ponderis vel momenti? Verum in hoc dramate etsi carnalia et contemptibilia videntur nominari, in his tamen sanior intellectus amat spiritalia perscrutari; et abhorrens quod personat et obstrepit superficies litteralis, illud solum magni pendit quod inquirentibus se ostendit continentia spiritalis. Capreae igitur, ut aiunt, hoc est insitum a natura, ut contenta non sit campis et vallibus in pastura; sed excelsos montium vertices [Col. 0301B] appetit summa cura, quasi nusquam alias gratam sibi sufficientiam inventura. Diffusam camporum latitudinem, valles humiles et depressas, cunctis passim pecoribus naturae legibus ab initio jam concessas; fastu quodam praeterit, adit rupes caeteris inaccessas, illic pasci delectabiliter, fiducialiter dare saltus, moras facere diligit indefessas. Per quam non incongrue virtus illa potest figuraliter designari, quae bonis transitoriis non contenta, studet summa et coelestia speculari; quae excedens ea in quibus communis multorum infirmitas videtur immorari, ardua quaedam minoribus inaccessa vult et valet gratius amplexari. Quae praesentis vitae molestias tanquam retro positas obliviscens, angelorum inserta coetibus, imo ultra angelos desiderio proficiscens, [Col. 0301C] inferiorum planitiem supergressa, amore rapitur supernorum, et de summis pendens verticibus, suavitate pascitur aeternorum. Cervus autem qui fame et aviditate congrua serpentes devorat et venenum, quod abhorrent et ab esu animalia caetera judicant alienum; illam signat virtutem animi, quae peccata mortifera diligit absorbere, et ad destruendum ea edacem diligentiam adhibere. Sunt quippe nonnulli qui contemplandi quidem excellentiam non attingunt, sed ad destruendum vitia forti gladio se accingunt; qui, sicut escam panis, plebem devorant perditorum, et salubri edulio annullant efficaciam delictorum. Quibus cum inhaeserit fraus impugnantium ut sagitta, cogunt eam resilire arte citius requisita; ferrumque noxium diu in vulnere non [Col. 0301D] sustinent dominari, sed educto eo convalescunt medicamine salutari. Quia vero hanc virtutem quorumvis humilium constat esse, quos non pravitate asperos, sed planos morum benevolentia constat esse; qui, etsi magna fecerint, servos tamen se inutiles dicunt esse; ideo cervos dicit camporum, qui scilicet latum geminae dilectionis mandatum fortiter amplexantur, viam currunt mandatorum, cum corde et animo dilatantur. Denique cervi cum per aquarum [Col. 0302A] profunda transire disponunt, sic in ipso transitu ordinatim invicem se praeponunt, ut praecedentis clunibus caput subsequens superponat, et idem alteri subsequenti modo simili se supponat. Is autem qui se cunctis praeposuit et nullo praevio suffulcitur, cum ad sufferendum natandi et portandi laborem lassitudine praepeditur; relicto eo qui supponitur, festinat ad ultimum se referre, quem novit adhuc liberum et sequentem alterum non sufferre. Sic sua invicem onera portantes legem Christi satagunt adimplere (Galat. VI) ; aedificium imitantes in quo lapis amat lapidem sustinere; quorum sustinentiam operatur affectus charitatis, 172 forti cujus navigio, subducuntur naufragio, et ducuntur ad portum voluntatis. Adjuro vos, inquit, filiae Jerusalem, [Col. 0302B] per capreas, cervosque camporum. Vos, ait, quas Hierusalem, id est pacis filias decet esse, sine qua nullo modo praesens vobis Dei visio potest esse; per eas virtutes, quibus et calcatis vitia, et amatis praemia, volo vos adjurare, ne seducto concilio praesumatis saniori desiderio Virginis obviare. Per eas, inquam, virtutes quae investigando et contemplando Deum altius suspenduntur, per eas itidem quae in amorem proximi latius extenduntur; adjuro vos, ne quiescentem proximam molestiis impugnare, et Deo, in cujus laeva recumbit, inveniamini repugnare. Haec enim hujus requies quiescenti utilis est et grata, mihi plenius cognoscenti quid cui expediat, non ingrata; ideoque et illam, cum tempus est, quieti volo diligentiam adhibere, et vos infirmiores a [Col. 0302C] murmurio vel judicio prohibere. Quis mihi det, ut non solum non suscitem nec evigilare faciam quoslibet dormientes, nec mandati reus inveniar temere judicans quiescentes; sed et in laeva Sponsi sua dantis gratia requiescam, et ab aestu et turbine et pluvia in abscondito tabernaculi delitescam? Felix enim si sic mori merear, sic dormire, si me dignetur Sponsus beneficio mortis hujus, somni gratia delinire; si hoc prohibeantur filiae Hierusalem impedire, ne compellar scilicet vel ad vitae molestias, vel ad culpae vigilias resilire (Num. XXIII) . Felix, inquam, si anima mea morte justorum moriens et deficiens in atria Domini concupiscat (Psal. LXXXIII) , si aut in laeva Sponsi, aut in Sponsae saltem genibus obdormiscat; si addiscat experimento, somnus [Col. 0302D] ille quam suavis fuerit Virgini, quam jucundus, cujus ab osculo primus liber sumpsit exordium, in somno finem accipiat hic secundus. Dignum enim judico, ut ad praesens, stylus meus ad prosequendum caetera non festinet, sed dormiente Sponsa, iste paululum se reclinet; cum illa evigilare voluerit, et ad loquendum vigilem charitas hanc constringet, stylus ad laborem intermissum potius quam dimissum pro viribus iterum se accinget.

Vox dilecti mei. Recte Sponsus filias Hierusalem sub juramento voluit ammonere, ne dilectam, donec velit, praesumerent a somno vel otio removere, sciens illam, cum opportunum tempus fuerit, convenientius expergisci, referre se ad illas, quarum compellit eam charitas reminisci. Quae sopore degustato, quo in laeva meruit obdormire, saporem illic haustum non vult silentio praeterire; sed gratia proximorum intermittens paululum quod incoepit, suscitatur, evigilat, nobis renuntiat quod percepit. Prius vero Sponsum loquentem indicat se audisse, vocem loquentis tanquam bene cognitam percepisse; qui pro ejus somno sollicitus, non solum sub dormientis capite laevam ponit, sed et cum terribili juramento [Col. 0303B] molestiis occurrentibus se opponit.

Vox dilecti mei. Vox, inquam, ista quae sub otio et suavi silentio me serenat; quae a sereno quiescentis cubiculo forenses molestias alienat; quae intonat et adjurat, importunosque impetus longe facit, quae ex parte, non ex toto dormientis desiderio satisfacit; vox, inquam, ista, illius est procul dubio quem dilexi, quem in fovendo, defendendo, mihi propitium jam frequenter intellexi. Recognosco quem diligo, vocem ejus sentio jam praesentem, ex auditu percipio, quia diligit et non negligit diligentem; vox ejus pro me sonat, de me loquitur, mihi favens tribuit munimentum, vobis infra positis non inutile, non contemptibile documentum. Vox ejus me dilectam [Col. 0303C] astruit, meam sibi patenter innuit placere voluntatem, vos docet disciplinam, docet et scientiam, docet etiam bonitatem (Psal. CXII) ; me in pacis gratae cubiculo, vel potius, quodam vestibulo admittit et permittit paululum obdormire, vobis praestolantibus 173 non tacet quod considerat interius expedire. Ego igitur amica Sponsi sto et gaudeo propter vocem Sponsi (Joan. III) , cum apparuerit qui auditur, amplius gavisura, et utinam mortem, donec illum videam, non visura. Quando autem veniat? Cur moras innectit? Putas, videbo? Utinam disrumperet coelos et veniret (Isa. LXIV) . Volo quidem jam praeconem non praeloqui, praeambulum non praeire; sed ipsum qui loquitur, propius advenire, ut videat [Col. 0303D] et gaudeat cor meum impleri verbum illius prophetiae, quam veraci praeconio per os protulit Isaiae: «Ego ipse, ait, qui loquebar, ecce adsum (Isa. LII) .» Verumtamen quantum praesagire, imo quantum jam sentire mihi videor, ecce venit, viam prudentiae, modum viandi, tempus congruum adinvenit; et quem desidero, cui suspiro, quem votis amplector continuis, ecce venit cum impetu, et propior jam est in januis.

Ecce iste venit saliens in montibus, transiliens colles. Ardet Virgo eum, quem diligit, propius intueri, videns nec invidens inutilem ejus praesentiam non haberi; et quem prior venire percipit, denuntiat cuivis audienti, ut ad verbum nuntiantis accurrat et occurrat audiens venienti. Neque enim movetur invidia si et aliis copia hujus detur, si dilectus adveniens praestet sese videndum et caeteris, ut ametur; cujus amor amantes conciliat, et consensum eis ingerit spiritalem, ut signa prius ardeat, habere non timeat aemulam non rivalem. Ideo et hic virgo dilecti non abscondit praesentiam vel adventum, sed denuntiat filiabus, optans ut veniat omnibus ad proventum, quem ob hoc paulo supra praedicavit pulchritudine [Col. 0304B] gratiosum, ut ostenderet consequenter non soli sibi, sed et caeteris fructuosum. Ait supra: «Ecce tu pulcher es, dilecte mi, et decorus (Can. I) .» Et paulo post: «Sicut malus inter ligna silvarum; sic dilectus meus (Can. II) .» Quem vero illic pulchrum denuntians plane innuit non absentem, cur hic tanquam non sit praesens praedicat venientem, cum illic non dixerit post indultam eum praesentiam recessisse, ut dicat necessario eum iterum accessisse? Sed, ut experto notum est, proprietas est amantium vel amoris, ut qui amat et teneri desiderat affectus vinculo strictioris; aliquando subtrahat se, ut dilectam trahat post se, et sollicite requiratur, aliquando redeat, ut illam demulceat, et avidius teneatur. It autem et redit, et nunc absens, nunc praesens dicitur [Col. 0304C] nobis esse, is quem nunquam, nusquam credit fides sanior non adesse, quia qui semper et ubique praesens est incircumscriptae privilegio majestatis, absens tamen dicitur cum suspendit, praesens vero cum impendit suae nobis gratiam bonitatis. Nunc igitur Virgo illum gaudet et denuntiat advenire, designans in adventu non moram, illum non obstaculum invenire; sed in montibus salientem, colles obvios transire, ut sic ad destinatum videatur progressu celeri pervenire. Sed mystice loquens Virgo montes voluit bonos angelos appellare, quos certum est primaevae sanctitatis excellentia coruscare; qui sublimes conditi, non superbiae flatu, non impulsu avaritiae defecerunt, sed merito persistendi, vel sola gratia [Col. 0304D] ad firmamentum indeclinabile profecerunt. In quibus Deus salit, cum apud se solum occulta sui consilii non retentat, sed illis mirabilem in consiliis super filios hominum se ostentat; cum quod in hominibus disponit processu temporis actitare, in coelesti solio totum simul dignatur angelis revelare. Salutem quippe hominum quam in medio terrae Deus voluit operari, distribuens per diversa loca et tempora dispensatione et providentia salutari; totam simul [Col. 0305A] angelos in coelo voluit prius scire, quibus ministrantibus sua terris beneficia postmodum impertire. «Nonne omnes sunt, inquit, administratorii spiritus in ministerium missi propter eos qui haereditatem capiunt salutis? (Hebr. I.) » Ad Virginem ergo veniens Deus, in qua mirabile mysterium operatur, prius salit in angelis, quibus cita plenaque notitia praesentatur; nota facit Gabrieli, quae instructus ille postmodum perferat ad Mariam, simul Deus angelo, seriatim vero angelus texit Virgini prophetiam: «Ave, ait, gratia plena; ecce concipies et paries filium (Luc. I) ,» etc. Salit quoque Deus in angelis, cum non per seipsum, sed per illos nos aggreditur erudire, dare salutis monita, quodvis beneficium impertire, et cum ad nos vel docendos vel regendos [Col. 0305B] illi inveniuntur progredi subito vel salire; ille hoc facere dici potest, cui constat eos qui hoc faciunt obedire. «Audivi, ait Daniel, vocem viri inter Ulai; et clamavit et dixit: Gabriel, fac istum intelligere visionem (Dan. VIII) .» Et Mariae quaerenti: «Quomodo fiet istud, quoniam virum non cognosco (Luc. I) ?» angelus ait: «Spiritus sanctus superveniet in te (ibid.) .» Sive autem in angelis, hoc est ad angelos, sive ad homines forte per angelos Deus saliens asseratur, ut suam et suorum praesentiam eis abundanti munere largiatur; colles tamen transilit, cum ab ejusdem gratia muneris eos frustrat, sua eos notitia beneficio simili non illustrat. Colles vero sunt daemones, 174 quos terrenis hominibus constat [Col. 0305C] naturae privilegio superferri, supernis tamen spiritibus culpae merito non conferri; qui deinter illos lapsi aequali ultra culmine non grandescunt, et delapsi ad homines, super eos nequius intumescunt. A quibus sacramentum a saeculis absconditum Deus celat, adventus sui gratiam, pietatis magnae mysterium non revelat; sed eis praeteritis quorum naturam bonam superbiae pravitas dehonestat, melioribus vel angelis vel hominibus, se suamque sapientiam manifestat: «Sapientiam, ait Paulus, loquimur inter perfectos; quam nemo principum hujus saeculi cognovit (I Cor. II) .» Et Michaeae verius prophetanti, Sedecias filius Chanaam dixit: «Mene ergo dimisit Spiritus Domini, et locutus est tibi? (III Reg. XXII.) » Plane est ita. Superbos et mendaces dimittit et transilit [Col. 0305D] Spiritus veritatis, humiles vero spiritu salvat, docet suae dono et praesentia bonitatis; ad istos tanquam gigas exsultans festinat et sentiri praesentius se permittit, illos oblivioni deditos saltu levi transvolat, et ad sui notitiam non admittit. Nec abhorret a sensu congruo, si et Virgo in seipsa montes et colles habere perhibetur, ut ejus celsitudo in bonis spiritalibus et temporalibus commendetur; quorum spiritalia recte montibus comparantur, collibus vero temporalia (quae etsi magna) tamen spiritalibus non aequantur. Montes equidem in Virgine illarum praecipue munera sunt virtutum, per quas, vel propter quas eidem Virgini novimus attributum, ut caeteris in Ecclesia fastigio sublimi digna sit praeeminere; et ei (qui mons montium veraciter appellatur) merito [Col. 0306A] complacere. Mons est ejus dilectio, mons humilitas, mons est castae integritas puritatis, in quibus salit Sponsus, id est monstrat se praesentem divinae magnificentia majestatis; quibus tota se infundit juxta verbum angeli, gratiae plenitudo (Luc. I) , ut in his emineat et gaudeat Sponsae incomparabilis celsitudo. Quod autem multa fuerit ejus dilectio, non cui tamen delinquenti indulgentia plus dimisit, sed cui diligenti dilecti gratia plus commisit; ipsa in hoc dramate paulo supra innuit, dicens: «Laeva ejus sub capite meo; et dextera illius amplexabitur me (Can. II) .» Et meritum praemisit: «Quia amore langueo (ibid.) » Ejus vero humilitas, cujus excellentiae, cujus meriti sit credenda, ipsa quoque indicat, et dubitatio nullatenus est habenda, ut respectus ille Dei hanc [Col. 0306B] elegerit ut videret, aut electam Virgo crediderit, ut de ea fiducialius responderet: «Quia respexit humilitatem ancillae suae (Luc. II) .» Denique integritas puritatis ut in carne, sic et corde non latuit Isaiam, et angelus longe posterior confirmavit veterem prophetiam; et cum non sit ante, non postea simile quid auditum, constat illud praecipuae sanctitatis excellentia praemunitum: «Ecce, inquiunt, Virgo concipiet et pariet filium (Isa. VII; Luc. X) .» Hujusmodi montes iste veniens et saliens virgini auferre voluit et conferre, conferenti Virgo eosdem referre studuit et offerre: in his iste huic larga manu, plena gratia reddidit se praesentem, in eisdem ista illi prae cunctis mulieribus se placentem (Psal. XLIV) . Denique [Col. 0306C] vultum Regis leguntur filiae Tyri in muneribus deprecari, et hic iste in montibus, hoc est, in praecelsis vul muneribus praesentari; et haec munera sua et data sua quibus praecipuis Virginem sublimavit, referri sibi videns, eis quasi totum saltu gratifico se donavit. Colles vero quos perhibetur iste saliens transilire, illa sunt Sponsi munera quae, etsi magna Virgini voluit impertire; in his tamen religionis summa, vitae perfectio non consistit, sed honestas elucet, quae personae congrua, religioni comes individua non assistit. Forma enim, genus, scientia, quae in Virgine, quadam excellentia floruerunt, honestati convenientia, saluti vero sic necessaria non fuerunt, ut sine his non inveniatur aliquoties apud aliquos coena duci, nec desperat illis absentibus cujusvis [Col. 0306D] sanctitas in Domini sui gaudium introduci. Caeterum Sponsus volens Virgini sic honestum, ut necessarium nil deesse, sanctam bonis interioribus, elegantem vero eam exterioribus dedit esse: ad illa totum se conferens, nec deserens gradu stabili permansura, haec attendens in transitu, utpote naturae privilegio transitura. Haec transiens sive transiliens, fastu vel odio non despexit, sed flore lucentia transitivo, defixo intuitu non aspexit; melioribus conferens ea quae praesens extulit gratia, finis laesit, se potius ad illa transferens, istis finem habentibus non inhaesit. Finem habet vultus elegantia, species corporis loro stabili non tenetur, transit parentum gloria, series generis pro magno diutius non habetur; cessabit, ut legistis (I Cor. VIII) , prophetia, scientia [Col. 0307A] destruetur, haec et horum similia, ipse qui dat, non abhorret, sed quasi transiens, intuetur. Non enim propter ista praecipue Virgo commendabilis praedicatur, sed magis propter illa quae sanctitas incomparabilis operatur; in quibus tanquam in montibus iste veniens vult salire, ista meriti non aequalis, instar collium transilire. Ipse quidem summus largitor bonorum, et amator omnium quae largitur, in quo omnis aequitas, et nulla iniquitas invenitur; multa suis distribuens, uno cuncta modo vel pondere non metitur, sed discernit singula, et condignam cuique diligentiam impertitur. Quod propter et de eo Virgo subjungit: Similis est, etc.

Similis est dilectus meus capreae hinnuloque cervorum. [Col. 0307B] Plerique ad id quod agendum est subtilitate congrua non ducuntur, sed aut tenentur negligentia, aut ignorantia seducuntur, et cum haeret pes tardior, vel anterior caligat intellectus, digna quaeque non affectant, vel prosperos non ducunt ad effectus. Quod genus pestilentiae nulli apud homines arbitror inexpertum, sed a parente primo cunctis ejus posteris inevitabiliter est insertum, ut plerumque vel non videant, vel non valeant illuc ire, ubi vitam, ubi lucem tam suam quam suorum gaudeant invenire. Quod enim primo parenti primitus delinquenti solo accidit vitio non natura, nobis posterioribus longe miserioribus inest, tam vitio quam natura, et lege satis misera jam vel nolumus, vel non possumus ab hujusmodi nos maculis expedire, et Paulus nimis [Col. 0307C] verax est: «Natura,» inquiens, «filii sumus irae (Ephes. II) .» Utinam esses, Paule, vir non habens spiritum, et mendacium potius loquereris (Michae. II) , utinam non contra legem spiritus lege carnis alia ducereris; quamvis jam tu recte volens, sed plenius nondum valens nihil damnationis aestimes tibi esse, quia quidquid ita vis, et nondum plene potes, Deus computat factum esse! Caeterum ego miser longe Paulo inferior, cujus oculus tenebrescit, cujus languet spiritus, languore ad exitum incurvescit, operante natura vitiosa, praevalente vitio naturali, carnis ligatus lege, legi non obedio spiritali. Cum igitur quis mihi novum legit Evangelium, veterem ingerit prophetiam, cum in psalterio decachordo David frequentius personat psalmodiam, cum me [Col. 0307D] Paulus stimulat, urgens monitis durioribus ut procedam, ut praelatos digne sequens, aeque subditos antecedam; ego durae cervicis, quid nisi asinus sum ad lyram, et stimulo nil agente, bos gravis naturali pondere stans ad iram? Sumens quippe psalmum et Scripturae tam novae quam veteris harmoniam, jussusque dare tympanum, concordem reddere symphoniam, non novi nisi rudere, male dulcem strepere melodiam, Debboram sequi nolo (Judic. V) , imitari Moysen vel Mariam (Exod. XV) . Infelix ego homo cujus animae, corpus quod corrumpitur, cauterium hoc impressit, cujus sensum intentum pluribus terrena inhabitatio sic depressit (Sap. IX) , quem obtusum [Col. 0308A] et stolidum asinina efficit hebetudo, tardum et retrogradum pigra boni similis aegritudo. E regione felix ille homo, cujus concepti de Spiritu ⁜ (69) mentem carnis sarcina non obtundit, cujus velle non nisi semper bonum impossibilitas non retundit; qui sagaci intellectu incerta et occulta caeteris contemplatur, efficaci potentia, quidquid voluerit, operatur. Felix homo, inquam, qui asini hebetudinem, pigritiam bovis nescit, qui tam ad subtilia quam remota solus virtute ingenita efficaciter invalescit; qui ad utraque praevalet visum habens capreae similatum, hinnulo quoque similis qui cursu praepeti transit velocius ad optatum, sicut ferunt qui noverunt naturas varias bestiarum. Est enim in diversis multa diversitas naturarum; caprea, etsi cervo tardior, [Col. 0308B] acutius tamen cernit, et quae pascenti vel congruant, vel forte non congruant, videt subtilius et discernit. Denique intra se humorem quemdam habere perhibetur, quo si quis ungat prudenter oculum, ad videndum melius acuetur; et sic, non solum illa praevalet visus acumine promptioris, sed et nobis videndi gratiam interni hujus unctio dat humoris. Quis huic digne similis, nisi cui omnis voluntas loquitur, et absconditum cordis patet, ille Sponsus et dilectus Virginis, quem nil latet; qui districto et acuto examine omnium causas judicat et discernit, et malos ab optimis, bonos a pessimis longe removet et secernit? Ipse quidem inter homines solus homo, eoas partes simul et hesperias intuetur, ab intuendo illas, non spatio, non obstaculo [Col. 0308C] prohibetur; quem in rerum scrutinio falsa species non seducit, et a vero judicio error vel oblivio non abducit. Denique in illo humor ille medicinae congruens invenitur, sicut melius longe novit qui non tam sciens quam sentiens experitur; quem si videndi avidius quis diligentius oculo superfundit, caecitas removetur, lippitudo aciei nebulam non offundit. Humor est Christi Spiritus, aqua sapientiae, fons aquae salientis, virtus de illo exiens ad medelam mulierculae deposcentis (Luc. VIII) ; illius aqua Siloe in qua is qui, ut caecus fieret, non peccavit, sputo prius illitos non sine fructu oculos suos lavit (Joan. IX) . Hinnulus vero cervorum per camporum planitiem rapido cursu fertur, et non solum capreis, sed et cervis aevo maturioribus antefertur; et dum illi praesto est robur [Col. 0308D] congruum, corpus agile, junior adhuc aetas, obices spernit, superat frutices, sepes transilit, nescit metas. Sic utique morsus canum, insidiantium pedicas, decipulas occurrentes non curat, non formidat, sed quosvis praevolat insequentes, et cum praesens creditur, dicto citius se absentat, cum absens aestimatur, adventu subito se praesentat. Huic iste dilectus Virginis non incongrue similatur, qui assumpta Deus carne carnis onere non gravatur, quin omnia quae displicent 176 velit et valeat transilire, et ad quidquid voluerit, statim cum voluerit, pervenire. Ipse funes extensos in laqueum (Psal. CXXXIX) , ipse positum sibi juxta scandalum praetercurrit, ipse laqueum [Col. 0309A] in via qua ambulabat absconditum pede lapso vel labili non incurrit (Psal. CXLI) ; patres, de quibus secundum carnem natus est, meritis longe potioribus antecurrit, nobis tardioribus pro sua voluntate nunc subtrahitur, nunc occurrit. Subtrahitur autem, cum visu capreae simili non tam in facie quam in secreto conscientiae nos attendit, et corda male saucia, renes dure compositos deprehendit; cum nos considerat inanes meritis, vitiis graves, moribus imbenignos, et hoc propter sui praesentia, id est sua gratia judicat nos indignos, cujus cum intra nos praesentem gratiam non sentimus, et, eo vigilante, sub umbra vitiorum graviter obdormimus; cum aestimamus eum nostrorum excessuum negligentius oblivisci, intentum alias, longius proficisci, [Col. 0309B] nobis non praevidentibus instar hinnuli subitus mox occurrit, punit vitia, vitiosos damnat, si tamen judicium misericordia non praecurrit. Plerumque etiam cum abjectis, ut putamus, vitiis, studiis melioribus insudamus, et pro his beatam spem et adventum Domini recte propitium exspectamus; caligante intellectu, amarum in dulce, in lucem tenebras collocamus, et bonis cognitis justo amplius inhaerentes, non digne satis mala incognita castigamus. Cum itaque in pluribus offendentes, nostram ignorantiam non sentimus, incerti procul dubio utrum amore an odio digni simus (Eccle. IX) , subito iste hinnulus ruit velox, et advolat de supernis, et subtilis oculus capreae scrutatur nostram Hierusalem in lucernis [Col. 0309C] (Soph. I) . Scrutatur, inquam, mentis abscondita quibusdam ignorantiis obscuratae, lumen inferens, discutit graves tenebras dealbatae; et videns ad liquidum, quidquid indecens nostra premitur caecitate, nostras quas putamus justitias, tanquam pannum reputat menstruatae (Isa. LXIV) . Ferit ergo, et feriens quod dignum praemio putabatur, quid nisi nobis subito iste hinnulus praesentatur; qui quasi erat absens, et longe positus dum parcebat, dum speratum falso praemium differebat? Qui nonnunquam errorem nostrum miserans, ultorem gladium retrahit in vaginam, nosque pie commonet salutarem apprehendere disciplinam (Psal. II) , ut non stulti et seducti pro poena praemium praestolemur, sed, juxta Jeremiam, vias nostras indagine sollicita [Col. 0309D] perscrutemur (Thren. III) . Quia vero scrutatio torpet in caligine, efficacior in lucernis, adest ipse ut caprea illuminans mirabiliter montibus ab aeternis; et humorem illum sui spiritus nostris interioribus oculis superfundit, ut declarari videant quidquid noxium in nostra conscientia se abscondit. Quo everso et absterso, cum de nostra munditia jam laetamur, eum, cujus dono et gratia in nobis opus tam magnificum operamur; amamus diligere, et habere deinceps volumus gratiorem, miscere colloquia, mereri propitium, sentire propiorem. Qui amantes nos sentiens, et amantium votis consentiens, quamdam sui copiam nobis praestat, demulcet nos muneribus, percussionibus non infestat; longe facto quidquid grave de praeterito nos molestat, ut gustemus quam [Col. 0310A] suavis est, suavitatem sui desiderantibus manifestat. Et dum putatur velut in oculis praesto esse, in manibus jam sentiri, subtrahit se ut hinnulus et ardentius vult requiri; absentatur non deserens, non tanquam poenam inferens; sed attendit, si amor intemperans in absentis desiderium se suspendit. Qui, si viderit amore tenero nos teneri, aestuare in absentem, nullis praesentibus refoveri; ardere desiderio, praeter ipsum nobis gratius nil haberi; non sustinet diutius ejus absentia nos torqueri. Quem enim non videntes velut abiisse credimus in longinquum, de repente veniens rursus exhibet se propinquum; et quorum de excelso, ut caprea, jam sanum desiderium intuetur, suo instar hinnuli adventu subito humiles nos tuetur. Ideo forte hic non cervus, sed [Col. 0310B] cervorum hinnulus meruit appellari, qui etiam puer et parvulus homo per Isaiam voluit praedicari (Isa. IX) ; quia qui excelsus super omnes deos in seipso continens omnia se abscondit, dignatione humili, humilibus spiritu se infundit (Psal. XCV) . Quod, quia nulli quam Virgini melius est compertum, (indignus enim quisque dolet se hujus satis muneris non expertum), ideo recte Virgo fiducialiter hoc testatur, eum esse illum capreae aut hinnulo similem attestatur. Si quis vero auditorum curiosius optat scire, is (qui capreae et hinnulo similis saliens et transiliens dictus est advenire) quo tendat tam festinus, ubi denique gressum fixit, audiat, ibi esse, ubi eum gradum sistere Virgo dixit.

[Col. 0310C] En ipse stat post parietem nostrum, respiciens per fenestras, prospiciens per cancellos. Iste optatus dulcius, exspectatus diutius, etsi venit, adhuc tamen, ut videre videor, non pervenit; sed appropinquans Sponsae, cujus amorem noverat alieno remedio non foveri, stat post parietem, sciri volens potius quam videri. Paries hoc in loco vita praesens 177 non immerito nominatur, quae horarum et dierum, mensium et annorum, tanquam lapidibus juxta vel supra invicem positis, fabricatur; intra cujus angustias dum temporaliter coarctamur, vel ignoramus Deum, vel ejus nondum faciem contemplamur. Unde ad Moysen: «Non videbit me homo et vivet (Exod. XXXIII) .» Hoc est, nemo intra hujus carcerem temporis, [Col. 0310D] intra septa positus hujus vitae (licet magni sit meriti, mentis diligentius expolitae), in mea natura, in meae naturae gloria me videbit, quae gloria post hunc parietem satiandis egredientibus apparebit. Tantae igitur visionem gloriae vitae praesentis obscuritas non admittit, intra hujus tenebras videri se illius facies non permittit: nemo carnem gerens ergastulo temporis obvolutam, Dei videt claritatem a nebulis temporalibus absolutam. Quod intuens Joannes ait: «Deum nemo vidit unquam (I Joan. IV) .» Unquam, hoc est in tempore, dum scilicet subjicitur vanitati, id est transitorio tempori creatura, non videt ipsum Deum in sua specie vel natura; quamvis nonnunquam juxta sciat imo et sentiat illum esse, excitare ad precandum, exaudiendis precibus [Col. 0311A] praesto esse Et signanter non ait Virgo: En ipse stat intra parietem sed post parietem nostrum. Iste quidem noster paries temporivus, tendens semper ad occasum, tendentium pariter oppressivus; suis intus quibusdam tenebris caligat utpote vespertinus, non aurora consurgens, non sol eum excipit matutinus. Intra cujus positi terminos, Sponsi faciem, Christi gloriam non videmus, sed post ipsum, id est postquam ipsius terminos excedemus; cum ejus transito limite nil transitorium jam sciemus, tunc ad mane post vesperam, ad lucem post tenebras veniemus. Unde et David: «Mane astabo tibi et videbo (Psal. V) .» Et Job: «Post tenebras, inquit, spero lucem (Job. XVII) .» Pulchre item Virgo post parietem, non meum, sed nostrum dixit. Etsi enim [Col. 0311B] Virgo gratia plenior ampliore, nostrorum jam reatuum est immunis, iste tamen vitae praesentis paries noster omnium est communis; in quo Virginem non jam culpa, non caro gravis culpa videndae (ut videtur) subtrahit veritati, sed quod ipsa creatura praedictae est adhuc subdita vanitati. Nos quidem longe infra Virginem culparum sarcina praegravati, carnalibus illecebris, tenebris densioribus obscurati; quot motus, quot affectus in nobis gerimus interni spiritus oppressores, tot inter nos et Deum muros constituimus divisores. Virgo vero quae plena gratia talium jam instantia non urgetur, sed praesente solum vita, nolens quidem et invita adhuc sub tempore detinetur; non jam multos parietes, sed unum magis asserit interesse, et hunc, non sibi proprium, sed communem [Col. 0311C] omnium dicit esse. Quae etenim plures a se muros vel parietes gratiae excellentia longe fecit, unum tam suum quam omnium pro velle statim et desiderio non abjecit; et quae nobiscum vivens, culpas tamen nostras habere diutius non consensit, ipsam vitam, velut parietem, gravem et oppositam sibi sensit. Volebat quippe volens facie ad faciem videre quem amabat, sed a suo eam desiderio lex illa stylo scripta ferreo retardabat, quae a Deo ad Moysen, ad homines per Moysen multis ante saeculis promulgata, et tunc et nunc et deinceps manet scripto indelebili confirmata: «Non videbit me, inquit, homo, et vivet (Exod. XXXIII) .»

En, inquit Virgo, post parietem nostrum intelligo [Col. 0311D] Sponsum stare, qui quantumvis appropinquet, non vult se ad liquidum hic viventibus demonstrare; et cum aliis forte quibuslibet longe sit, quorum multos constat parietes interponi; en, hoc est in proximo mihi stat, quae nisi unum sentio non opponi. Stat vero ut diligenti sollicitudine me attendat, exire cupienti adjutorem promptulum se ostendat; confortet demorantem, manum porrigat annitenti, consoletur praesentibus, meliora spondeat insequenti. Denique Stephanus cum sustinet lapides et opprobria Judaeorum, non tam pro se dolens quam malitiae condolens perditorum (Act. VII) ; instans orationi, suavem raptus est in excessum, videtque Jesum stantem, miseris lapidantibus inconcessum. Stabat quidem Jesus, ut luctanti daret vires, spem [Col. 0312A] victoriae morituro, fidenti manum porrigens, parietem solveret egressuro; egredientem susciperet, susceptum eriperet de conversatione saeculi turbulenta, eo deinceps considente in pulchritudine pacis, in requie sessurus opulenta. Sic dum Virgo vitae praesentis solo pariete detinetur, Sponsus tanquam foris stare post ipsum parietem perhibetur, ut eamdem exituram stare interim super sui custodiam adhortetur, et ipsum custodem sui exitus, stans et constans illa virili fortitudine praestoletur. Interim vero dum Virgo moram sustinet intra hunc parietem constituta, dissolvi quidem cupiens, sed nondum plenius absoluta; Sponsus respicere per fenestras, per cancellos prospicere memoratur, Virginis curam gerens suo eam respectu gratiae consolatur. Ne domus [Col. 0312B] male caeca sit, et ejus interius tenebrosum; per fenestras et cancellos lumen introfunditur gratiosum. Et fenestrae et cancelli in hoc mihi videntur ab invicem differentes, quod fenestrae in longum extensae sunt, cancelli formam velut oculi rotundam praeferentes. Per fenestras igitur oblongas Sponsus introspicere tunc videtur, cum incolatum Sponsae quo intra parietem longiuscule detinetur, spe longanimi, constanti 178 reddit patientia luminosum, sine cujus gratia luminis, nihil odio dignius, nihil amplius taediosum. Pressus David taedio: «Heu, ait, quia incolatus meus prolongatus est (Psal. CXIX) .» Laeto perfusus lumine: «Tu es, inquit, patientia mea, Domine, spes mea a juventute [Col. 0312C] mea (Psal. LXX) .» Per cancellos vero Sponsus introspicit, cum inconfusa gratia ipsius subtilius actus suos Virgo circumspicit; et non inveniens in transitoriis ubi pedem requiescere patiatur (Gen. VIII) , mentis figit oculos in eum, quem saniori desiderio praestolatur. Per cancellos prospicit, cum a Sponsa longe faciens affectus et motus animales, infundit ei, vel infundens illuminat oculos spiritales, quibus circumspecta Virgo, non solum non inhaeret praesentibus, non attendit cupide transitura, sed pupillis declaratis, videt, amat avidius sine termino permansura. Quibus oculis non solum mundativa, sed et munditiae servativa Dei visio se infundit, et per illos consequenter in toto quasi aedificio se diffundit, quorum teres et rotunda perfectio augustiore sinu forinsecus [Col. 0312D] adaperta, latiore intrinsecus cuncta reddit infuso lumine deoperta (Ezech. XL et XLI) . Miror si hoc ipsum aedificator prudens Ecclesiae non aspexit, qui partem hujus illam quam digniorem meritis intellexit, in rotundum aedificans cancellum voluit nominare, in quo poni significantius Sanctum sanctorum voluit et altare. Quae pars primum suscipere divini respectus gratiam promeretur, primum sanctificata morbo avaritiae non tenetur; sed aperto et referto sinu mysteriorum lumine praecellenti, toti passim Ecclesiae refundit velut oculus beneficium sacramenti. Unde et illic praecipue cerei sive lampades accenduntur, quae praedicti gratiam luminis signare expressius ostenduntur; ex quibus illa Dei visio illic primum intelligitur praesentari, et ab ipsis ad reliquas, [Col. 0313A] sparso quasi lumine, dilatari. Sic ille qui stans post parietem necdum patitur se videri, per fenestras et cancellos dilectam diligit intueri vidensque et non visus, ut tamen valeat non nesciri, suam loquentis vocem tanquam de oraculo vult audiri.

Et dilectus meus loquitur mihi. Mihi inquam, quae intra parietem adhuc teneor vel invita, et, si jam non aliis, tamen vitae praesentis maculis praepedita; ille qui post parietem stans volentem et nondum praevalentem egredi me exspectat, et interim per fenestras et cancellos misericordiae oculis introspectat; ad cumulum beneficii addit etiam ut loquatur, et sermone gratifico suaves amoris lineas prosequatur. Et recte dicitur visum consequenter locutio comitari; [Col. 0313B] quia quam dilectam videre contigerit, statim volumus et affari; et ut tuba praeliantes, admissum equum stimulo vel calcari, sic eam verbo grato ad majorem amoris vigilantiam adhortari. Loquitur ergo Sponsus, et suo eam gaudet alloquio delinire, suam illi voluntatem insinuat, docet humilem obedire; fateri se ancillam, post auditam maxime salutem Gabrielis, tenere memoriter illud dictum quod longe ante scriptum noverat Samuelis: «Loquere, ait, Domine, quia audit servus tuus (I Reg. III) .» Huic ergo ancillae Dominus, imo dilectus Sponsae loquitur audienti, Sponsa diligens et pervigil aurem patulam dat loquenti; ille auditui hujus gaudium et laetitiam dat loquendo (Psal. L) , humiliatur ista vocem Sponsi gratius audiendo. Et digne gratius, quia noxia, quia [Col. 0313C] tristia ut adversarius non loquetur, sed suavia, sed utilia ejus benevolentia prosequetur, quia qui diligit et diligitur, non saevit, non irascitur in dilectam, sed pacem ei porrigit, quamvis adhuc, pariete velut interposito, non perfectam. Quam vero pacem porrigat, vel ei quid pacificum eloquatur, ne vos diu lateat, sequenti versiculo declaratur.

Surge, propera, amica mea, columba mea, formosa mea, et veni. Hic primum objici potest, quare is qui paulo superius adolescentulas monuit ne turbarent, ne ipsam, donec velit, inter laevam quiescentem et dexteram suscitarent; nunc velut oblitus quod monuerat, eam provocat ad surgendum; instat quoque [Col. 0313D] ut properet, tanquam non sit jam diutius differendum. Verum qui cohibens filias Hierusalem, quarum ad hoc non sunt oculi revelati, surgere autem Virginem, ejusdem (ut nostis) reliquit voluntati; multo amplius novit ipse quid, quando congruat, vel expediat sanctitati, a quo et Virgo habet ut prudenter vel otium vel negotium impendat veritati. Cui, cum inspirat Sponsus post quietem otii, negotii voluntatem cum ad curam proximorum ejus excitat et suscitat charitatem; ad opus jam necessarium ejus urget suavi stimulo tarditatem, ut scilicet «audiens, dicat: Veni (Apoc. VI) ,» docta doceat veritatem; quid ei dicit vel indicit, nisi, Surge et propera? hoc est ut in 179 otio, sic in negotio festinanter mihi obtempera? [Col. 0314A] Tu, ait, quae supra laevam infra dexteram suaviter delitescis, quae intra parietem ad respectus meos non inaniter hilarescis; surge, amplexus infecundos suavis otii paulisper intermitte, exi cito in plateas et vicos, claudosque ac debiles huc admitte (Luc. XIV) . Quod quia vis cum volo, et cum nolo non vis, meam recte dixerim te amicam, attendens cunctis voluntatibus mihi displicentibus inimicam. Cui dicto non solum praesens veritas Canticorum, sed et verax sententia digne concinit ethnicorum ⁜ (70) . Idem, inquit, velle et idem nolle, ea demum firma amicitia est: quae autem amica es, dum mecum per omnia vis sentire, meorum conscia secretorum, mei voluntatem animi custodire: columba es nihilominus, dum ad ea quae sunt mundi [Col. 0314B] praesentia non aspiras, sed propter aeternorum absentiam gemis inconsolabiliter et suspiras. Etsi enim ad instruendum proximos nonnunquam voluntarie te exponis, eum tamen (quo in me aestuas) desiderium non postponis (Luc. XI) ; et accedens ad haec plurima, unum illud necessarium non dimittis, sed paulisper solum vacandi et contemplandi otium intermittis. Et quia discretione congrua praepolles, omnibus in utraque laudem sive meritum tibi contrahis ab utroque, et in nullo eorum deformem te exhibes, sed formosam, formae hujus merito meam, id est mihi non mediocriter gratiosam. Tu igitur, amica mea, columba, formosa mea; surge, propera, et veni. Surge ab otio, accingere fortiter ad laborem, propera, obedi sine mora, ne te inveniat proximorum [Col. 0314C] indigentia tardiorem; et veni, non procul a me post vestigia gregum, post greges sodalium abitura, sed laborans me astante, sine quovis dispendio vel jactura. Ne enim cum tu surgens properaveris, desistas velut impatiens ab incoepto, adero te confortans et fingens laborem in praecepto (Psal. XCIII) ; nec te, cum tua virtus defecerit tanquam longe positus derelinquam, mihi, cum ad me venies laborans, invenies te propinquam (Rom. XIII) . Surge, quia hora est jam te de somno surgere; propera, quia hilarem datorem diligit Deus (II Cor. IX) ; et veni, quia ego tecum sum, dicit Dominus. Quod autem hora sit, consequenter declarat, dicens: Jam hiems, etc.

Jam enim hiems transiit, imber abiit et recessit; flores apparuerunt in terra nostra; tempus putationis advenit. Dum hiems est et dure terra gelu frigido coarctatur, dum nive superfusa premitur ejus superficies, non vere facies coloratur; dum habenis laxioribus per hujus campos aeris gaudet aquilo desaevire, et auster non comparet, differtque Favonius advenire; nimirum agricola exire ad opus suum, aratrum exponere non festinat, domi sedet, vacat sibi, igne gaudet, epulis lautioribus se saginat. Item, dum imber est, pluviis diu defluentibus importune, et campos pridem aridos jam quasi stagna occupant vel lacunae; dum de altis montibus [Col. 0315A] torrentes cum furore sese praecipitant, et flumina suos excedunt alveos, et hinc inde longe exorbitant; dum obruuntur sata, domus fluctuant, arbores evelluntur, et aquae diluvii non repressae imperio non obstaculo repelluntur; quis arator exeat ut boves moveat ad juncturam, quis colonus apponat vineae falcem noxia vel superflua recisuram? Caeterum cum haec dure increpat manus potentior et retundit, et serenato aere terris verna suavitas se infundit; cum imbris et hiemis molestior importunitas jam abstersa, et absterso nubilo sua rebus facies est reversa; tunc denique arator hilarescit, reditque animus operandi, exit homo ad vineam, quia tempus congruum est putandi. Hiems nostra illa est, cum duro animi frigore detinemur, cum [Col. 0315B] Deum diligere ignorantia vel negligentia prohibemur; cum spiritus nequam ut aquilo flatu continuo nos obdurat, et mundus positus in maligno suae nos malitiae configurat. Imber vero noster est, cum affectuum carnalium fluxus nostris mentibus se infundit, et enervis eorum mollities undoso passim impetu se diffundit, multaque inundatio modum excedere, supergredi mensuram invenitur, dum nec coercetur alveo disciplinae, nec justitiae manu obvia praevenitur. Tunc quippe torrentis instar, furit passio, fremit illuvies vitiorum, mentem mergit et suffocat, redditque nesciam mandatorum; et si quid boni satum conceptumque in spe fuerat vel in herba, rapit aqua diluvii, tollit flumen Aegyptium, obruit mors acerba. Denique mens jam perdita, ad [Col. 0315C] 180 appetendum foris illicita se extendit, in suos trahit usus quidquid mollius et suavius deprehendit; suavitate ciborum, molli tactu mulierum delinitur, nec nisi carnem sapit, et quidquid carni miserae sic blanditur. Quod si divina gratia dignetur quandoque tantis calamitatibus misereri, supradictam mentis duritiam misericordiae oculis intueri, ut eam gelu noxio diu pressam calore tandem spiritus velit solvi, et a mortis merito indulgentiae beneficio nos absolvi; hiems tenax et durior miserorum eatenus oppressiva, statu concussa perdito, jam efficitur transitiva. Transit, inquam, et in ejus transitu redit viror et temperies rediviva, auster venit, spirat favonius, verna suavitas sequitur, et aestiva; ridet [Col. 0315D] florum pulchritudo sequentium fructuum promissiva, vitis laetatur falce sarmentorum inutilium putativa. Eadem flante gratia serenatur aer, multa pluviarum inundatio tenuatur; exsiccatur diluvium, intra suos fluvius terminos revocatur; exsultantibus parcimoniam, luxuriantibus continentiam indicit non inaniter disciplina, arefacto reumate vitiorum honestatur virtutibus mentis interior officina. Qua mundata et interno munere fecundata, non solum abit imber defluus et recedit, sed et terrae novus decor, nova quaedam facies jam accedit; et unde hiems transiit, imber abiit nec comparet, illic flos bonorum operum venturi scilicet spes praemii jam apparet. Cujusmodi gratiam quia filiabus Hierusalem Sponsus voluit impertire, ut scilicet evulsis [Col. 0316A] perversae voluntatis ruderibus ad profectum ampliorem jam desiderent pervenire; ad occurrendum et succurrendum illis gaudentem otio Virginem exhortatur, ostendens quo tempore, qua praecedente convenientia digne et utiliter id agatur. Surge, ait, jam enim hiems transiit, illa scilicet duritia, quae mentes auditorum aliquandiu potuit praepedire, ne verbum Dei vel audirent, vel audito diligerent obedire; quae illis manu gravi duro cum imperio se injecit, induratas frigore aquas defluas stare fecit; nives terrae frigidas velut grave pallium superjecit, presso diu gravamine oves teneras interfecit. Haec nimirum duritia inventa est Petrum gravi ungula tenuisse, cum ille quem noverat, respondit se hominem non novisse (Marc. XIV) ; et ei, ut nec verum [Col. 0316B] posset loqui, timoris colaphum servus intulit aut puella, ne juvaret magistrum discipulus, manum piger tenuit sub axilla (Prov. XIX) . Meministis, ut arbitror, quod Evangelii veritas asseverat, quia cum negaret, et se Petrus calefaceret, frigus erat (Joan. XVII) ; et ideo tunc temporis Virgo surgere non praecipitur ad loquendum, sed miserante gratia negans ille primo respicitur ad deflendum. Flevit enim amare, duro sentiens frigore se teneri (Luc. XXIII) , et ignem, cui astat, ad repellendum illud satis congruum non haberi; sed eadem hieme transita respectu gratiae miserentis, Petro Maria mittitur nuntiare potentiam resurgentis (Marc. XVI) . Denique multus imber, aquae multae malitia temporis vel diei, nunquid non videntur vobis tenuisse Joannem [Col. 0316C] Zebedaei; eum velut suffocato spiritu inflexo rigore castitatis, amplecti festinaret mollem carnis copulam, periturae nuptias voluptatis? Maxime vero multus imber, multa eum munditia suffocavit, cum magistrum passioni proximum Petrus fidentior ter negavit (Marc. XIV) ; et ipse nihilominus amore vitae hujus passione territus supradicta, raptus in praecipitium nudus fugit sindone derelicta. Et revera non mediocris est culpae, nec parum deviat vel delinquit, qui in diluvio passionum, amorem coelestium mundiorem sindone derelinquit; quo nullo quis honestius, nullo potest utilius investiri, si tamen juxta suam formam Christus nos in ea dederit sepeliri. «Involvit, inquit, eum in sindone [Col. 0316D] munda, et posuit in monumento (Matth. XXVII) .» Sed Joannem amor sui, contemptus sindonis profugum denudavit, Judam Magistri odium, morbus avaritiae, reatus sceleris enervavit; omnes denique tulit aqua, laesit diluvium, culpa mersit, sed caeteris per gratiam evadentibus Judas perditus non emersit. Ille quippe diffidentia suffocatus, laqueato gutture se suspendit, Joannes arcem gratiae, videndi fastigium apprehendit, quia Christus in cruce patiens curam Judae a sua longe benevolentia relegavit, Joannem vero diligens, curam ejus matri Virgini delegavit: «Mulier, inquit, ecce filius tuus (Joan. XIX) .» Postquam igitur fide Christi resurgentis, procul hiemis et imbris molestias voluit amovere, et in his quos elegerat, gratia liberatrix eminentius apparere; [Col. 0317A] sollicite Virginem invitavit, ne surgere, properare, venire, pigritetur, quia tempus est jam loquendi, cum terra scilicet praedicto imbre vel hieme non tenetur. Nec solum tanta intemperies abiit et recessit, sed et verna suavitas, florida pulchritudo, fructuum spes accessit; in terra nostra flores obedientiae, patientiae, continentiae jam relucent, adhuc unum modicum, et fructum optabilem jam producent. Non est ergo differendum, quin proferatur interim falx et admonitio purgativa, quae diligenter resecet vitulamina negligentiae rediviva (Sap. IV) ; radat ignorantiam, fidem instruat, putet mores, ut ad proferendum fructum digna reddat sollicitudine promptiores. Cum enim tempus vindemiae, dies fructuum illucescet, putatio jam non erit, [Col. 0317B] tam cophinus quam fossorium conquiescet; quae decursa hieme jam convenientius se praesentant, cum vernat viror novus. flores in terra varii se ostentant. 181 Flores, inquit, apparuerunt in terra nostra, tempus putationis advenit. Et adjungit: vox, etc.

Vox turturis audita est in terra nostra, ficus protulit grossos suos: vineae florentes dederunt odorem suum. Vox turturis non levatur juxta musicos in acutis, nec eorum auribus est amoena; non nimis dulce canit, sicut juxta quemdam ethnicum, philomena; sed versatur in gravibus presso quodam gemitu luctuosa, non accepta gaudentibus, lugere [Col. 0317C] volentibus gratiosa. Cujusmodi vocem videtur ille querulus imitari, qui suum in terra incolatum dure queritur prolongari; qui praesentibus non inhaerens, et in eis respuens consolari, pro absentia futurorum gemens non desinit lamentari. «Heu mihi, ait, quia incolatus meus prolongatus est (Psal. CXIX) .» Et illud: «Plorans ploravit in nocte, et lacrymae ejus in maxillis ejus, non est qui consoletur eam (Thren. I) .» Si meministis haec vox in discipulis est audita, cum tenera eorum dilectio, spes dilato desiderio lacessita, inter se disputant, et suspirant, et instar turturis conqueruntur, et inter conquerentes multa dubitatio, sermonesque varii conferuntur. «Qui sunt hi sermones, ait ille, quos confertis ad invicem, ambulantes et estis tristes? (Luc. XXIV.) » Et illi: «Nos sperabamus, inquiunt, quod ipse esset redempturus Israel (ibid.) .» Cum ergo in terra jam hujus turturis vox auditur, recte ad promovendam fidem sollicitudo virginis accersitur, ut sciat quia non inanis ejus praedicatio, non inefficax invenitur, quae sic devoto gemitu sic gemente spiritu praevenitur. Denique turtur in montibus et in locis secretioribus diligit conversari, non laetatur conventu avium, non publico, non frequentia populari; formam tenens illius sapientiae spiritalis, quam non vaga forensium multitudo, non homo percipit animalis. De qua Job: «Trahitur, inquit, sapientia de occultis (Job XXVIII) .» Et David: «Incerta, inquit, et occulta sapientiae tuae manifestasti mihi (Psal. L) .» Et Paulus: «Loquimur, ait, Dei sapientiam [Col. 0318A] in mysterio quae abscondita est (I Cor. II) .» Paulus qui se noverat debitorem ut sapientibus, sic et stultis, inter perfectos loquens trahit sapientiam de occultis: et quem forensium hebetudo, vel hebes ignorantia non molestat, aures aeque habentibus incerta et occulta sapientiae manifestat. Vox itaque est turturis, quae abscondens turbis caligantibus occulta sapientiae vel incerta, paucorum admodum reddit oculis sive auribus deoperta: quae tegens multitudini secretum, secretum Isaiae, prophetiam Elisabeth, vaticinium Zachariae, eis tantum qui accepto spiritu ad montana festinant, suaviter insusurrat, quorum aures audiendi aspis subdola non obturat. Denique vocem turturis illa mulier promere videbatur, quae se vidisse Dominum [Col. 0318B] cum a mortuis surgeret, laetabatur; et quem solum sola viderat, desiderio jam completo, nuntiabat, non turbis in platea, sed apostolis in secreto: «Venit, inquit, Maria Magdalena, annuntians discipulis quia vidi Dominum, et haec dixit mihi (Joan. XX) .» Marcus vero: «Surgens, inquit, Jesus mane prima Sabbati apparuit primo Mariae Magdalenae, illa autem vadens, nuntiavit his qui cum eo fuerant (Marc. XVI) .» Illi quoque discipuli in secreto excellentiae instar turturis demorantur, qui absente Thoma Dydimo videre Dominum gratulantur, cui cum reverso nuntiant, aestimantes eum aeque tali nuntio gavisurum, ille diffidens asserit non se, nisi viderit, crediturum. Nec abhorret, si eumdem Dominum vultis etiam turturem perhibere, [Col. 0318C] qui resurgens a mortuis, tam mulieribus quam discipulis voluit apparere, quem prorsus turbis absconditum foro gaudentibus vel platea, non nisi suis videndum secreto praebuit Galilaea. Cujus vocem turturis illam procul dubio reor esse, qua suis, ut crederent, se innotuit praesto esse, quam remotam longius ab auditu malignantium obdurato, illis tantum intulit quos teneri comperit affectu diligentium inchoato. «Pax vobis, inquit, ego sum (Luc. XXIV) .» Bona ista vox turturis, vox de excelsis montibus, vox secreta, quam non capit turba fremens, fori litibus et tumultibus assueta: quam nesciunt nisi pauci, quorum auris digne audit, oculus pertinacia non caligat, quorum vigens intellectus [Col. 0318D] secreta sapientiae sollicitius investigat. De qua voce scriptum est: «Non audietur in plateis vox ejus (Isa. XLII) .» Quae nimirum vox, postquam torrae insonuit et a discipulis est audita, terra sinus laetos aperuit duro prius frigore praepedita: nova vernans temperie, ut jam digna sit nostra dici, quae maledicta in primo homine, secundo resurgente meruit benedici. Cui enim pridem ne peccaret districte Dominus interdixit, et transgressam interdictum in ira et furore durius maledixit: eamdem resurgens a mortuis respectu suo, sua gratia benedixit suisque muneribus innovatam novitatis merito nostram dixit.

Vox turturis audita est in terra nostra. Quae olim, [Col. 0319A] cum peccaret, alieno se dominio mancipavit, et recentem sibi Deum possessoremque alium usurpavit: postquam novo afflata spiritu, a praedictis erratibus fit immunis, nostra jure dicta est, amborum videlicet possessio jam communis. Quorum enim unus est spiritus, una caro, nil deinceps habere dicendi sunt non commune; sed quod sponsae est, sponsus sibi satis vindicat opportune, cum et id quod suum est, velit tanquam non sibi proprium retinere, sed cum illa communicet, ut omnia communia simul gaudeant se habere. «Pater noster qui est in coelis (Matth. VI) .» Si Patrem, inquam, qui est in coelis non meum proprie, sed communiter nostrum dico, recte sponsa terram quoque non tuam, sed potius nostram dico, quia, sicut dono [Col. 0319B] dedi participem fieri te meorum, sic meo magis quam tuo dantis munere particeps sum tuorum. Alioquin, si terra tua tantum, et non nostra potius haberetur, forte in ea praedicti non vox turturis audiretur, et ficus grossos suos, quos audito turture protulit, non proferret, eisque non prolatis, non fructus alios tardi temporis subinferret. Omnes fere arbores quarum diversa est species vel figura, hoc velut sibi proprium, hoc sibi habent insitum a natura, ut quae fructus suos maturo est tempore prolatura, prius quidem gaudeat quadam florum sobole transitura. De qua scriptum est: «Mane floreat et transeat (Psal. LXXXIX) .» Cum autem arbor viduata flore fuerit transitivo, natura operante [Col. 0319C] fecundatur accessu fructuum secutivo; et quidquid ante doluit, quidquid damni sustinuit defluo nuda flore, novo compensat gaudio, mutat copia meliore. Ficus autem non caeteris in hoc similis invenitur, nec ubertas in ea fructuum flore gratia praevenitur, sed cum florent aliae, proferre fructus dicitur primitivos, processu quidem temporis succedentibus aliis transitivos. Sic nimirum ficus insueto cunctis genere fit fecunda, nullo flore praevio dives prima ubertate fructuum et secunda, quorum grossi qui praecedunt, non sunt ejus gratiae, non saporis, qui succedunt quo tempore tardiores, eo succi procul dubio melioris. Aliquando tamen inter grossos qui alios dicti sunt praevenire, est nonnullos quamvis raros admodum invenire, qui [Col. 0319D] et praecedunt et non cedunt loco et tempore successuris, sed aliis decidentibus stant diutius et permanent cum venturis. Inter duos quippe ramusculos nasci grossus aliquoties invenitur, qui velut collateralium diligenti circumstantia custoditur: et repausans in angulo hinc inde succum sibi hauriens et fomentum, non solum non defluit, sed ampliorem caeteris ducitur ad proventum. Huic enim et coaevi qui defluunt, pares in gratia non habentur, et postremi qui succedunt, aequari procul dubio non merentur, sed tam istis quam illis, et odore et sapore meretur anteferri, aptus cibo nobilium, dignus mensae nisi regiae non inferri. Ficus non incongrue potest plebs Judaica nominari, quae cum audiret Christum commendare [Col. 0320A] coelestia, terrestria docere non amari: sacris imbuta litteris, statim protulit credituros; sed in verbo fidei, firmitate operum non mansuros. Qui producti festinato et assumentes speciem pietatis, sed virtutem abnegantes et carentes pondere veritatis, ad primum venti flatum immaturo tempore ceciderunt, vel vento necdum flante suo graves pondere defluxerunt. Et forte non immerito grossi hujusmodi homines appellantur, qui grosso magis sensu, quam corpore arcana et subtilia nequiter aspernantur, qui juxta Pauli (Ephes. IV) vocem obscuratum grossitudine habentes intellectum, credunt quidem ad tempus, sed tentationis tempore corruunt in defectum. Satis, imo plus quam satis grossos illos arbitror exstitisse, qui loquenti [Col. 0320B] Christo in Evangelio leguntur astitisse; et cum ille de manducanda carne, et bibendo suo sanguine mystice disputaret, et aeternam in se habere vitam, non nisi eos qui manducaverint, affirmaret, illi de quorum lateribus videbatur grossa nimis arvina dependere, non capientes mysterium, inventi sunt verbum mysticum abhorrere. «Durus est, inquiunt, hic sermo, quis potest eum audire?» (Joan. VI.) Cum sermonis hujus duritia rudes illi misere quatiuntur, et flatum aquilonis veritate non solidi patiuntur, ferentes aegre purum in sermone scandalum subobscuro: evidenter velut grossi tempore defluunt immaturo. «Ex hoc, ait, multi abierunt retro; et jam non cum illo ambulabant (Joan. VI) .» Illis autem recedentibus, ne putetis de eodem populo [Col. 0320C] deinceps nullos esse, qui audire velint Christum. et eum audientibus interesse; alios postmodum septuaginta duos quocunque se venturum noverat, antemisit, quos de illo assumens populo ficum manere prorsus sterilem non permisit. Denique Judas proditor qui Magistrum aliquandiu inter apostolos est secutus, ad ultimum usque ad proditionem et odium insanabile persecutus, cum se lapsum in profundo velut grossum suo ipsius pondere deprehendit, multo pejus referens se in altum laqueo se suspendit. Sed ne locus Apostoli diu 183 vacuus haberetur, et uno corruente sacrati numeri digna perfectio fraudaretur: Mathias, ut legistis, data sorte in apostolum est electus, et sic nec [Col. 0320D] ficus vacua, nec duodenarius exstitit imperfectus. Quod si parum et insufficiens quibuslibet auditoribus hoc videtur, si diligens lector putat quod hic aliquid dignum scrupulo continetur: transferat se ad illos qui ad verbum Petri de illa plebe postmodum crediderunt, et nunc tria millia, nunc vero quinque millia numerum decidentium suppleverunt. De quibus non est dubium quin digne quo tempore tardiores, eo Juda et praedictis apostatis dici debeant meliores: et plus longe Christo placuerit eorum successio et conversio vespertina, quam illorum recessio et praecipitatio matutina. Illi vero grossi qui aliis cadentibus pauci admodum restiterunt, et cum lapsis non elapsi cum succedentibus etiam perstiterunt: apostoli recte possunt intelligi, qui a Christo inter [Col. 0321A] primos et forte primitus eliguntur, et ab eo non prece, non pretio, non minarum impetu repelluntur. Quos cum aggrederetur Magister bonus diligentius convenire, utrum aliis retro abeuntibus et ipsi vellent ire: Petrus ad loquendum promptior, quid intenderet non abscondit, sed prae caeteris (ut eorum primus et praecipuus) sic respondit: «Domine, ad quem ibimus? Verba vitae aeternae habes: et nos credidimus et cognovimus quia tu es Christus Filius Dei (Joan. VI) .» Petrus ergo inter duos velut ramusculos, videlicet inter legem et Evangelium delitescit, hinc inde fomentum sibi sumens ad persistendum fortiter invalescit; in amborum pausans confinio, super utrumque suaviter se inclinat, diligenter innitens alteri, prorsus ab altero non declinat. Intelligit [Col. 0321B] enim quia lex vetus novam signis et aenigmatibus praefigurat, nova facit intelligi veterem, non obscurat; vetus novae non praejudicat, sed praecurrit, nova non adversatur veteri, sed occurrit. Legislator et dator Evangelii videntur Petro non ab invicem dissidere, dum lex Christum praenuntiat, Christus legem non vult solvere, sed implere; et in ipso tanquam in angulo vetus novae legi quadam convenientia counitur, cui Petrus innitens firmiter, munimento duplici custoditur. De quo et ipse ait: «Habemus firmiorem propheticum sermonem, cui benefacitis attendentes quasi lucernae lucenti in obscuro [ alias caliginoso] loco (II Petr. I) .» Hoc de veteri. Quid de novo? «Agite, ait, poenitentiam et baptizetur unusquisque vestrum in nomine Jesu Christi (Act. II) .» [Col. 0321C] Petro igitur et ejus coapostolis, qui in Christum primitus crediderunt, et nonnullis recedentibus cum illo in suis tentationibus permanserunt; idem Christus tantam maturitatem morum, gratiae suavitatem voluit impertire, ut certum sit eos vivendi merito, tam coaevos quam posteros, praevenire. Huic ordini nullus ordo, non apostolo vir alius potuit se conferre, ut nonnulli aestimant, non prior, non posterior vita et meritis anteferre; sed odore tam suaves, et maturitate fiunt operum tam maturi, ut eis digne satis tam praesentes cederent quam venturi. Quos cum ficus protulit, non tam malis praeferendos, quam bonis utique meliores, majores instar montium, meritorum copia grossiores: recte Sponsa [Col. 0321D] invitatur, ut tales revisere diutius non postponat, sed otio speciali aliquando proximorum negotium anteponat. Vult Sponsus ut non diu absens Virgo, apostolis adhuc adolescentulis sit molesta, sed gratanter eis loquens occultis conferat manifesta; fidem illorum roboret, rudem instruat intellectum, affectus inchoatos promoveat, et ducat ad perfectum. Vult, inquam, Virginem sollicitudine vigili laborare, ut rudes apostoli, sub vite sua, sub ficu sua caput valeant reclinare; et dum transeat praesens iniquitas, eisque dies plenius illucescat, unusquisque sub potenti [Col. 0322A] manu Christi, sub umbra sancti Spiritus interim requiescat. Et ut cura Virginis elaboret in eisdem adolescentulis patienter et fructum speret proximum, si perstiterit diligenter: odorem, inquit, suum florentes vineae jam dederunt, uvas dabunt autumnales quae jam primo tempore floruerunt. Vineas dici aestimo conversas jam ad fidem animas singulorum, in quibus Dei vocatio miserentis operatur gratiam meritorum, quae vernantes infusa temperie jam evidenter proferunt suum florem. Flos nondum fructu dives suum interim dat odorem. Et sicut locum vineae sua reddit praesentia flos amoenum, sic eumdem floris odor mundiorem efficit et serenum; dum in eo non serpentem, non reptile manere sustinet, non venenum, sed vi quadam indivisa reddit ab his omnibus [Col. 0322B] alienum. Bonum florem, bonum illum odorem, dixerim, quo animam recens conversio sic honestat, ut primo pellat longius quidquid eam intrinsecus dehonestat, ut ad ejus primitias intuentis digne oculus hila rescat, et odorem ejus bonum venenosus livor non sustinens expavescat. Mali bonum nolunt vel nequeunt aequanimiter intueri, et a duobus dominis non potest locus justior possideri; sed cum flos recens, decens odor largo munere se diffundit, fugit culpa, virus excluditur, procul iniquitas se abscondit. Denique odor et fetor sibi dure invicem adversantur, et non bene conveniunt, nec in uno contubernio demorantur; sed cum virtus digne floret, et ejus opinio suaviter invalescit, annullatur vitium, et quidquid male est fetidum, evanescit. Cum Simon [Col. 0322C] Petrus aestiva 184 florens gratia longe lateque odorem suum daret, et novam habendi nil proprium regulam larga munificentia promulgaret, nonnulli qui odore bono pasci munda conscientia voluerunt, possessionibus venditis ad pedes apostoli earum pretia posuerunt (Act. V) . Verum Ananias et Saphyra qui venenosa fraude, mente perdita, laborabant, qui morbo avaritiae tanquam internis febribus aestuabant, ad fastigium apostolicae paupertatis nolentes liberaliter aspirare, ad odorem verbi hujus coacti sunt miserabiliter expirare. Sic Petrus, sic irradiant fratres qui convenerant novo flore ut lucentes coram hominibus totam domum repleant ex odore; tantusque invenitur rigor in Ecclesia praepollere, ut nec [Col. 0322D] velit nec valeat Simon Magus Petrum, Nicolaus Stephanum sustinere ⁜ (71) . Bonae quidem vineae, quae sic illo tempore floruerunt, felices multum animae quae odorem tam praevalidum protulerunt, in quarum consortio serpens invidia, fraus venefica non persistit, odori salutifero perditorum fetens malignitas non resistit. «Non poterant, inquit, resistere sapientiae et Spiritui qui loquebatur (Act. VI) .» Nostrae autem nunc vineae, cum dies mali sunt, non mediocriter hebetescunt, virtus obscurior, amor invalidus, merita negligentius elanguescunt, intra nostrae [Col. 0323A] conscientiae claustra male proficiens morbus serpit, sursum flores decolorat dum in radice tenera nos decerpit. Nobis igitur Virgo sancta nimis, ut video, demoratur, nobis dormit, vacat sibi, sua requie delectatur; super laevam Sponsi jacens, ejus dexteram speculatur, nostri forsitan obliviscens, suam solius curam agere gratulatur. Quis suscitabit eam? Quis dicet ei: «Exsurge, quare obdormis?» (Psal. XLIII.) Quia enim a labore et vigilantia languor et desidia nos remisit, et nos hostis intuens, torporem nostrum, nostra sabbata jam derisit, Virgo plenos foliis, sed flore et odore tenues non revisit, et jam pridem revisere culpis exigentibus intermisit. Quae si nostrum reflorere florem viderit, senserit et odorem, non negabit surgere, et impendere diligentiam gratiorem; [Col. 0323B] et quae suis adolescentulis inventa est misericorditer subvenire, nobis longe miserioribus ampliorem dignabitur misericordiam impertire. Non enim deest eis, quibus et Sponsum suum viderit non deesse, quibus illius praesentem gratiam noverit sic adesse, ut et odore non careant, et eumdem velint proximis non negare, sed datum sibi gratis, caeteris nihilominus gratis dare. Nam qui virtutem non habentes, virtutis speciem sibi sumunt, qui non student obtinere bene vivendi gratiam, sed praesumunt; odorem non suum, sed alienum potius largiuntur, dum virtutis praesumptae, potius quam assumptae formam dare caeteris moliuntur. Quae vero virtutis alicujus donum gaudent veraciter se habere, illudque non abscondi sub modio, sed proximorum volunt oculis apparere, [Col. 0323C] si ex eo suam magis ostentantium quam gloriam intuentium aucupantur, odorem suum non dare, sed venundare verius affirmantur. His ergo tacitis qui odorem vel alienum dare, vel suum venundare convincuntur, eorum faciens mentionem, qui odorem suum dare, ut florentes vineae, cognoscuntur; ad eos monet surgere Virginem, cura pervigili properare, et ne tardet admonita, hoc ipsum diligit iterare.

Surge, inquit, amica mea, Sponsa mea, et veni, columba mea, in foraminibus petrae, in cavernis maceriae. Non sufficit amanti semel eam quam diligit admonere, sed iterat et inculcat, volens eam ad explendum monita non torpere; et ut corporis nesciam possit magis voluntariam promovere, studet eam [Col. 0323D] blanditiis blandisque nominibus demulcere. Quam igitur amicam, columbam, formosam, cum primo Surge diceret, nominavit, iterum surge dicens, amicam et columbam nihilominus nominavit; Sponsae nomen interserens, quod nusquam eum supra recolo nominasse, cum tamen inveniatur aliter eam saepius appellasse. Quia Sponsae amanti otium et Sponsi amplexibus inhaerere, nil durius quam ab illo mentis aciem ad actus publicos retorquere, cum eam Sponsus monet et iterat ab eo quod plus amat paululum removeri, hoc illi nomen objicit quo eam novit ad obedientiam plus teneri. Videntur enim Sponsus et Sponsa quodam sacro vel sacrato mysterio sic vinciri, hunc iste illi terminum ponere quem non liceat praeteriri, [Col. 0324A] ut scilicet Sponsus geret curam, potens imperet, legem scribat; praebeat aurem sponsa, dictis oltemperet, amet imperium et subscribat. Cum igitur audit Virgo sponsam diligentius se vocari, memorans non tam onus quam honorem, quo a vocante diligit obligari, intelligit non se Sponso debere vel in modico refragari, sed illius beneplacitum semper suae salutis meritum arbitrari. Non enim eam deserit, cum ad dandum foris exemplum caeteris hanc invitat, cum suggerit ut ad horam, gratum illa contemplandi otium intermittat; non invidet ejus profectibus, cum ab his qui circumstant, ejus operam vult videri, sed eos vult proficere, qui bona ejus opera dilexerint intueri. 185 Ejus quippe sanctitatem sic ille intuentibus [Col. 0324B] vult proponi, ut gaudeat illa propositam ventis et turbinibus non exponi; sic exire ad publicum, ostendique vult caeteris vel invitam, ut tamen illa sentiat imperantis cura vigili se munitam. Hoc est forte quod dicit: Columba mea, in foraminibus petrae, in cavernis maceriae. Sponsam, inquit, volo nonnunquam adolescentulis demonstrari, ut valeant et gaudeant exemplo necessario confortari; sed tamen eam nihilominus petrae foraminibus contineri, et incursus accipitris, hostilesque insidias longius prohiberi. Petra (satis notum est) Christus dicitur in figura, quae ad tactum Moysi virgae mysticae percussura, reddit fontem, aquam fundit, largo munere dat fluenta: siti male aridus bibit populus et jumenta. Cujus petrae foramina, Christi [Col. 0324C] vulnera, passio, mors dicuntur, quorum fides et dilectio munimen salutiferum largiuntur; in quorum vel memori diligentia, vel diligenti memoria quisquis in spe et silentio delitescet, nec praesentibus opprimetur, nec futuras molestias pertimescet. Nec absurdum aestimo, si Christi foramina, lex et gratia, misericordia et veritas, justitia et pax, et quaevis similia nominentur, quae aperta et comperta ab incursu malignantium nos tuentur: in quibus, id est in quorum digno si quis delituerit intellectu, et ad profectum evehunt, et nocivo eum liberant a defectu. Maceria vero simplex lapidum congeries appellatur, quae instar sepis extensa caemento medio non ligatur; sed levi quodam opere ad custodiam [Col. 0324D] compacta vinearum, sepit eas et liberat ab incursu noxio bestiarum. Haec autem maceria dici potest illa societas angelorum, quae jussu Creatoris ordinata pridem ad custodiam electorum; ad persistendum firmius non indiget legis, non Evangelii ligatura, cui confirmata per gratiam conditionis primae sufficit quadratura. Cujus cavernae et internae velut mansiunculae vel recessus, quos patentes invenit quisquis digne vineas fuerit introgressus: cura et dilectio sunt, quas hominibus angeli videntur exhibere, quos columbarum similes a malignis volunt incursibus prohibere. Virgini ergo quae ad revisendum florentes vineas invitatur, ut ad horam postponens otium, morum formam intuentibus largiatur; ipse qui invitat vitae foramina et [Col. 0325A] cavernas maceriae pollicetur, ut columba tali freta praesidio, fiducialibus expleat quod jubetur. Tu, ait, cujus vacare et videre devotio mentis ardet, surge et propera, nec timor aliquis te retardet, quia, etsi animus tuus secreto inhians publicum velut odit, non est tamen cur timeas, quam in suis petra foraminibus jam custodit. Bona petra, quae manu sollicita fodientium aperitur, quae aperta fodienti munimen salutiferum impertitur, quam et Sponsa non fossorio, sed desiderio meruit aperire, et in ea non fallacem fiduciam, sed fidam custodiam invenire. Ipsa quidem laboris degeneris impatiens terram fodere fastidivit, fastu vigens laudabili, non immergi lutulentis desideriis appetivit; sicut ille nequam servus, qui accepto Domini talento nimis sollicitus [Col. 0325B] de jactura, fossa humo illud operuit, nec reddere voluit cum usura. «Abiens, inquit, fodit in terram; et abscondit pecuniam domini sui (Matth. XXV) ;» et infra: «Timens, inquit, abii, et abscondi talentum tuum in terra: ecce habes quod tuum est (ibid.) .» Longe iste felicior si labori huic operam non dedisset, si terram lutulentam molli negligentia non fodisset; si avaro domino, duplicato fenore gratius respondisset, et abscondi sic in petra, non in exteriores mitti tenebras meruisset: «Inutilem, inquit, servum ejicite in tenebras exteriores (Matth. XXV) .» Denique illi qui foderunt manus et pedes Christi, latusque lancea foraverunt, nonnisi terrae dediti ad petram solidam non venerunt; mollioribus inhaerentes, mersi negligentius in profundum, mandatum [Col. 0325C] primum nescientes, non tenuerunt simile vel secundum. Virgo ergo, etsi ab utero factum carnem optime Verbum novit, tamen secundum carnem, ejus excellentiam jam non novit; sed in petra exaltatur, supra petram solidam pedem ponit, in petrae foraminibus columba nidificans, pullos ordinat et disponit. Supra petram, vel potius in petrae foraminibus constituta, rapaces vitat impetus, ab insidiis manet tuta; stans in ore foraminis gaudet florentes vineas intueri, et, ut magis proficiant, ab eisdem sustinet se videri. Digne ergo eidem Virgini cavernae maceriae non clauduntur, sed recessu patulo ad capiendum eam latius diffunduntur; et providentem vineis, sub divo, laborare aestu et pluvia [Col. 0325D] non permittunt, sed circumstantes angeli curam ejus agere non omittunt. Denique ab antiquo in hac maceria cavernae patuerunt, ex quo inde angeli lapsu perdito corruerunt, quas prudens architectus ex eisdem lapidibus noluit resarcire, sed loco decidentium, gratia et meritis homines introire. Et quoniam interrupta maceria exspectat per homines resarciri, nulli quam Sponsae amplius diligit aperiri; omnesque suos aditus, omnes illi exerit aperturas, ut libere virgo introeat quascunque sibi viderit profuturas. Cui in foraminibus petrae et in cavernis maceriae refugium sic habenti, hoc munitae praesidio nullos malignantium impetus jam timenti: Sponsus loqui [Col. 0326A] adjiciens, ejus sibi faciem vult ostendi, forte scire curiosus, utrum possit quid in ea reprehensibile deprehendi.

Ostende mihi faciem tuam, sonet vox tua in auribus meis: vox enim tua dulcis, et facies tua decora. Postquam in cavernis maceriae, et in petrae foraminibus Virgo esse dicitur et columba, aestimo non tam gemens, quam securo munimine laetabunda; admonetur ut faciem tantis beneficiis enutritam, Sponso videndam offerat, decoris sui merito concupitam. Nihil enim jam in ea Sponsus aestimat residere, quod oblatum intuenti debeat displicere, cum secura mente velut jugi convivio facies hilarescat, et illius interna puritas in hujus superficie manifestius [Col. 0326B] elucescat. Quod innuens Salomon: «Animus, ait, gaudens, aetatem floridam facit: spiritus tristis exsiccat ossa (Prov. XVII) .» Cum ergo tristitia languet animus, mens aegrescit, consequenter siccantur ossa, facies contabescit; deformitatis conscia exire ad publicum erubescit; et, si forte optat, a diligente videri pertimescit. Virgo autem cujus, si qua fuit antea turpitudo, cujus jam gaudet animus, floret conscientiae pulchritudo; audita voce Sponsi, pallio se degeneris verecundiae non obducet, sed ostendet formam suam, quae nimirum in facie plus elucet ⁜ (72) . Adam peccati conscius ad tristes tenebras mox recessit, tristi deformis facie Deo vocanti obviam non processit; sciens maculas sordium [Col. 0326C] quas tristis culpa intulit faciei, non placituras Deo qui amator legitur speciei. Facies vero Virginis quam sibi Sponsus tam sollicite vult ostendi, sciens eam non sordere, non turpitudine sordida reprehendi; ejus est conscientia pollens quadam gratia singulari, cui praeferri nulla, non denique potest mulier altera coaequari. Haec enim et otium quaerit ardentius, et invento novit suavius caeteris adgaudere, et injunctum negotium eo sanius quo patientius sustinere; nunc per istam, nunc per illam semitam claudicare nescia, sic incedens, ut currat ad mandatum fines sibi positos non excedens. Cujusmodi conscientia nihil nisi Sponso fiducialiter se ostendit, quae ad vocem imperantis quidquam sibi proprium non attendit; difficultate [Col. 0326D] proposita excusationis pallium non obtendit; sed quidquid ille imperat, ista extensis manibus apprehendit. Hanc autem faciem signanter Sponsus ostendi sibi poscit, quia neque Virginem, nec alium quemvis hominem nisi per faciem recognoscit; et quo eam tersa fuligine viderit puriorem, eo gaudet se habere notitiam illius ampliorem. Quia tibi datum est bonis multiplicibus praeeminere, volo ex perceptione praesentium talem fiduciam te habere, ut mihi non formides facie ad faciem apparere, conspicuam meo conspectui tuam conscientiam exhibere. Quae cum se mihi quo purius, eo securius ostentabit, consequenter et vox tua meis in auribus [Col. 0327A] personabit; quia praesentata facie os tuum merito jam non claudis, sed erumpit confidenter gratiarum actio et vox laudis. Visa enim facie, privilegio gratiae tam serena, intra claustra silentii jam non se continet vox amoena; sed ut facies visui digne conspicabilis et decora, sic vox auditui suavis redditur et sonora. Quae enim Sponsum adhuc imperfectionis merito vel timet vel offendit, et ideo postulanti aut forte recusanti securam faciem non ostendit, hujus vox in illius auribus adhuc satis consona non erumpit, sonum cujus, ne dulcescat, aversa facies interrumpit. Vocem ergo Virginis Sponsus in suis auribus vult sonare, quam nimirum invenitur dulcedo nimia commendare, quae suavis et jucunda soni consonantia dulcioris, inter voces sonat mulierum, [Col. 0327B] sicut inter strepitus anserum vox oloris. Nulla quidem mulierum sic manus exerit ad praecepta, nullius consequenter exsultatio vel confessio sic accepta; nullius facies tanta conspicuat gratia vel decore, et ideo vox nullius melodia personat dulciore. Vox, inquit, tua dulcis, et facies tua decora. Ideo, ait, vocem tuam auris mea sinu patulo vult audire, quia illa istam sono invenitur consono delinire; et cujus visa facies tantae placet merito speciei, vox gratiam accumulat praevisae consona faciei. Bonus ordo, ut primum internae facies conscientiae decoretur, et sic vox digne sonans commendabilis praedicetur, quia cujus ob turpitudinem adhuc ostendi facies non meretur, ejusdem laus vel doctrina dulce satis sonare non videtur. Et forte cujusvis [Col. 0327C] facies in silentio nonnullam habet gratiam et laudatur, cum ille scilicet juste vivit, nec facultas suppetit, vel necessitas expetit ut loquatur; cum Deo secretius munda cordis facie se praesentat, et hoc ipsum exterius vocis praeconio non ostentat. Verum nunquam proficit, et nonnunquam officit vox clamosa, si non antecesserit vocem facies speciosa, quia et in ore peccatoris non est laus, sicut legitur, pretiosa, et cum odio disciplinae narratio justitiae est nihilominus odiosa (Eccli. XV) . Virgo vero quae majorem caeteris ducitur ad profectum, quam Sponsus et filius duci voluit ad perfectum; et facie decora floruit, miram proficiens in virtutem, et doctrina exemploque insonuit, digne audientium 187 ad salutem. Interna cujus facies nobis, hodieque [Col. 0327D] ostendi appetit, dum nos amat, dum exemplo nos admonet, nobis loquitur, nobis clamat: in utroque studiosa nobis consulit, nobis favet, sui jam non sollicita, nobis trepidat, nobis pavet. Quod si noster caligat oculus, et auris (ut aspidum) obsurdescit, et si nobis absconditur illius facies, vox raucescit; nihilominus tamen in oculis Sponsi decor Virginis et nunc et tunc creditur floruisse, vox laudans et exsultans in eisdem auribus dulciter sonuisse. Ideo forte signanter ait: Ostende mihi faciem tuam; sonet vox tua in auribus meis. Etsi, ait, faciem videre volentibus non ostendis, si aures obturantibus vocis beneficium non impendis, mihi [Col. 0328A] tamen et facies tua ostenditur, qui munera mea nequeo non videre, et vox meis sonat in auribus, cui eas dignum arbitror adhibere. Ut autem praesentia Virginis circumstantibus non esset otiosa, sed digne intuentibus adolescentulis fieret fructuosa: ab eis Sponsus voluit quaeque noxia removeri, ut eam revisentem mererentur fructuosius intueri. Ideo addit: Capite nobis, etc.

Capite nobis vulpes parvulas quae demoliuntur vineas; nam vinea nostra floruit. Quos, nisi canes suos, videtur Sponsus ad capiendum vulpes parvulas invitare, ne bestiolae seductrices intra vineas audeant latitare, quas in absentia canum inveniuntur rodere, laedere, demoliri, ut sit necesse canes [Col. 0328B] ad capiendum eas sollicitos inveniri? Eos itaque Sponsus, quos custodiendis vitibus jam praefecit, quos praelatos Ecclesiis venandi quaeque noxia gnaros fecit; monet ut vigilent, et indagine sagaci fallaces bestiolas persequantur, insistant, nec desistant donec capiant quas venantur. De qualibus per Jeremiam: «Mittam, inquit, venatores multos et venabuntur eos (Jer. XVI) .» Et in psalmo: «Lingua canum tuorum (Psal. LXVII) .» Isti canes quibus jungere Sponsus voluit nostri curam, inchoantibus nobis astant, arcent dispendium vel jacturam; instant sollicite ut in ortu ipso mala nobis imminentia jam facescant, antequam negligentiae vel ignorantiae nostrae durius adincrescant. Nonnunquam enim praesens nos conversatio secretioribus gravat [Col. 0328C] culpis, mollis quarum seductio latenter se ingerit instar vulpis; et per anfractus caecos discurrens subdole, vult nesciri, et nos male providos eo licentius, quo latentius demoliri. Cumque majores nostri sua conveniunt nos doctrina, erudiunt nescios, devios arguunt disciplina; ostendunt unde tentatio veniens quo procedat, cui suggestioni quae demolitio vel quae denique mors succedat: cum recentes morbos lingua censoria reprehendunt, velut canes providi vulpes in nobis parvulas deprehendunt. Unde et qui jubentur hoc agere sollicitius et non curant, qui venari pigritantes somno suam negligentiam configurant: per Isaiam velut per canem alterum vocantur «canes muti (Isa. LI) ,» dormientes [Col. 0328D] et amantes somnia, loco vigilum constituti. Et nimirum nobis quoque incumbit multo amplius ea cura, ut scilicet inveniri studeamus eadem vigiles in captura; et in nobis ipsis vulpes indagine sollicita persequamur, donec earum latebras odoratu venatorio prudenter assequamur. Quo cum venerimus, mala morbi semina, dum nova sunt, juxta poetam ⁜ (73) , opprimere; et ad petram parvulos nostros, juxta Prophetam (Psal. CXXXVI) , debemus allidere; ne vel obducente ignorantia, vel abducente negligentia erroris devio seducamur, et in lapsus mortiferos, et tentationum laqueos inducamur. Nonnunquam enim tentatio subdola, vel nullam vel minimam se mentitur, animoque negligenti, [Col. 0329A] fraudulento lenocinio sic blanditur, ut cum annullet sive attenuet quod in abscondito concupiscibiliter praesentitur, contemni postmodum faciat quod ei actualiter consentitur. Cumque mens seducta diligenti satis oculo non attendit quomodo serpit cancer, concepta nequitia quid intendit; vulpem, quae ante parvula, intulit se latenter, non parum nocuisse, demolitio ipsa vineae indicat evidenter. Hujusmodi ergo vulpeculas quae se mentibus nostris ingerunt fraudulenter, jubemur attendere, venari, capere diligenter, ut quod primo latuit velut in conclavi, sub pallio reverenter, erumpat et prodeat, et se tandem ostendi gaudeat impudenter. «Laetantur nonnulli, ut scriptum est, cum male fecerint: et exsultant in rebus pessimis (Prov. II) .» [Col. 0329B] Sed nonnulli aiunt (si tamen auditum memoriae vestra diligentia commendavit) quod praesens hic libellus quem Salomon, ut ante dictum est, in modum dramatis ordinavit ⁜ (74) , verba in se continet nonnisi quatuor veluti personarum, quae de amore nuptiali, de spiritali loquuntur castimonia nuptiarum. Sponsa enim et adolescentulae, Sponsus et sodales Sponsi, velut personae quatuor inducuntur, quae ad texendum drama velut de scenis ad medium deducuntur, ut ab ipsis ad ipsas invicem 188 sermo fiat, et sermone vicario dramati epithalamico satisfiat. Sponsus ergo qui supra nunc Sponsae, nunc adolescentulis est locutus, et quod Sponsae congruit, grata diligentia prosecutus; hic ad sodales suos sermonem convertere jam videtur, [Col. 0329C] ut assistentes nuptiis, ad capturam vulpium exhortetur. Sodales autem Sponsi sanctos angelos dicunt esse, quos nimirum praesentibus constat nuptiis interesse, sicut nostis Gabrielem ad Virginem in principio missum esse, et tam illum, quam caeteros hominum ministerio non deesse. In his quidem nuptiis Sponsum non mediocris urget cura, ut provideat Virgini, sibique assistentibus profutura, ut Virgo prius et excellentius thalamo gaudeat nuptiali; secundo, adolescentulae non careant profectu spiritali. Adolescentularum nomine longe supra dictum est apostolos virosque apostolicos figurari, qui Matrem Sponsi Virginem affectu pedissequo videntur specialius comitari; dum ejus partum [Col. 0329D] admiratione sedula, fide solida diligunt venerari, ejusque fecunditatem, pariendo quoque, non coitu, sed spiritu filios imitari. Quos pastores et doctores vult Sponsus supra posse malignorum incursu spirituum non gravari, sed benigno angelorum affectu et patrocinio liberari, ut in flore primi temporis fraude vulpium vineae non arescant, sed bonorum cura spirituum ad fructum serotinum invalescant. Bonos ergo spiritus, qui in hoc epithalamio sunt sodales, esse Sponsus monet sollicitos, ad profectus tendere nuptiales; eis astare propius, eorum agere digne curam, quorum Virgo sollicita non vult exterminium vel laesuram. Est enim Virgini de adolescentulis [Col. 0330A] sive apostolis multa cura, quorum conversatio sibi quidem est plurimum, multum caeteris profutura: a quibus angelorum sollicitudo praecipitur diligenter arcere nocitura, hoc studio vel ministerio tam Sponso quam Sponsae non mediocriter placitura. Quibus loquens Sponsus ait: Capite, etc.

Capite nobis vulpes parvulas quae demoliuntur vineas. Vos, inquit, angeli quos non caro hominibus, non culpa malis spiritibus pares fecit, quos a facie Conditoris superbia vel inobedientia non projecit; qui manetis, et permanetis mecum ab initio in perpetuum ut sodales, accepta similitudine gloriosi, non aeterna magnitudine coaequales; nobis, id est [Col. 0330B] mihi et Sponsae nuptias celebrantibus volo sedulos vos adesse, quidquid obniti nititur, inefficax et invalidum per vos esse. Nonnulli quippe cum aperta violentia, plano tramite jam non currant, caecis anfractibus illabentes, venenosis fraudibus insusurrant; et detrahentes Virgini, ejus resistere voluntatibus elaborant; dum quod astruit illa de Christo, dolo dissuasorio decolorant. Dissuadent ne vel occulta Christi divinitas fidei oculo videatur, vel quam fides viderit, ne firmiter animo diligatur; et incutiunt durum ignorantiae vel timoris colaphum negaturis, vel inserunt amorem visibilium, fidem invisibilium neglecturis. Qui sunt isti, nisi nequam daemones docti malitia, pleni fraude, qui nihil sanctum diligunt, nihil appetunt dignum laude; quibus [Col. 0330C] cum deest violentia, adest amor et peritia seducendi, et juxta quemdam ethnicum ⁜ (75) , mille artes et eo amplius sunt nocendi? Isti artis mirae versutia, non jure potentiae, non virtutis, seducunt Judam Iscariot avarum pecuniae magis quam salutis; et ne magistrum diligat; dolo multiplici dissuadent, eumque reum odii proditorem fieri persuadent. «Cum misisset, inquit, diabolus in cor ut traderet eum Judas Simonis Iscariotis (Joan. XIII) .» Isti Petrum Simonem qui paulo ante sortem se promiserat ad constandum, timoris tonitruo paulo post concutiunt ad negandum; et intra bestiarum fauces subdolas negator subitus deperisset, si non ei Magistri miserentis potens oratio subvenisset: «Simon, inquit, ecce Satanas expetivit vos, ut cribraret [Col. 0330D] sicut triticum: ego autem rogavi pro te, ut non deficiat fides tua (Luc. XXII) .» Nec solum ante resurrectionem Christi apostolorum numerum versutia malignantium decurtavit, sed et post resurrectionem electis diaconibus laqueum praeparavit, in quem, etsi Stephanum plenum fide et spiritu, vel quinque reliquos non induxit, septimum tamen advenam Nicolaum ad novam haeresim introduxit. Fraudulentam quorum versutiam recte Sponsus vulpium nomine designavit, cujusmodi animalia multis natura viribus non armavit, sed tanta calliditate, tanto ea munivit fraudium refugio diversarum, [Col. 0331A] ut dicantur in Evangelio multiplices in nobis habere recessus fovearum: «Vulpes, inquit, foveas habent (Luc. IX) .» Habent daemones recessus absconditos, et latibula tenebrosa, habent discursus investigabiles et vestigia tortuosa; adeo ut simplex quisque ad investigandum ea non facile pedem mittat, cum ea videre aut non possit, aut si forte viderit, mox amittat. Aliquando vulpes, cum videtur eam famis necessitas perurgere, ad refugium fraudis currens, fingit mortuam se jacere; et cum aves accesserint, sperantes pastum in cadavere mortuo se habere, 189 illa rapit improvidas, gaudens victoriam de viventibus obtinere. Sic ille nequam spiritus qui semper invenitur nostram perniciem esurire, cum apertis non potest retibus pennatos [Col. 0331B] quoslibet irretire (sicut enim Scriptura meminit (Prov. I) , et affirmat veritas expertorum, frustra rete jacitur ante oculos pennatorum) fingit sese mortuum, et adversus justos penitus nil valere, cedit, et velut jam concedit illos ad bona quae voluerint praevalere. Qui cum stare se aestimant quasi deinceps non casuri, profectu diutino congaudentes usu plurimo jam securi; accedunt nonnunquam ad hoc mundi morticinum, appetentes paulo immoderatius transitura, nil credentes inesse noxium, sed magis usibus necessariis profutura. At ille nequam, tenens memoriter ne tangatur morticinum lege pristina prohiberi (Levit. II) , videns justos, legis scriptae reos vel ad modicum jam teneri; incautos temporalium appetitus esse judicans sui juris, male [Col. 0331C] subito reviviscens, manum fortem injicit avibus perituris. Sic nimirum qui capere se putabant, et in suis capta usibus retorquere, inveniuntur capi, et viventes mortuis subjacere, quia, dum culparum morticina vivi paulo incautius concupiscunt, in vivorum perniciem, illa velut mortua, fortiter et veraciter reviviscunt. Samson ille prudentius vulpes exsecrans fraudulentas, viventes apprehendit, nec minus tenuit quam trecentas; binasque simul alligans, liberis capitibus, vinctis caudis, supposito caudis igne, mysterium texuit dignum laudis (Judic. XV) . Samson iste prudens, qui et brachio dicitur esse fortis, qui prudenti fortitudine abstulisse creditur portas mortis; hujus, de qua sermo est, nostrae [Col. 0331D] Virginis est dilectus, quem Deum et hominem verax fidei praedicat intellectus. Qui non unam, non duas tantum, sed trecentas vulpes pariter apprehendit, quia omnem malitiam omnium malignorum spirituum deprehendit; sic homo ut et Deus attendit omnia circumspecte, nec apparet ejus conspectui quidpiam imperfecte. Centenario, sicut nostis, quaevis perfectio figuratur, et perfectio centena triplicari non incongrue memoratur, cum propter id quod maligni spiritus nobis vel tenuiter suggesserint in affectum, quod verbo, quod opere qualemcunque traxerint ad effectum, omnes illos judex iste severior unca manu colligit ad perfectum, et omnibus ignem parans, trahit cunctos miserabilem ad defectum. Et quidem nunc tanquam soluto capite, [Col. 0332A] ore libero nequam spiritus debacchantur, sed postrema eorum insolubiliter alligantur; et cum in fine rerum interdicitur eis possibilitas saeviendi, igne meritis reddito, urget eos labor indeficiens patiendi. De quo in Evangelio: «Ignem, inquit, aeternum, qui paratus est diabolo et angelis ejus (Matth. XXV) .» Et Paulus: «Cujus, ait, consummatio in combustionem (Hebr. VI) .» Interim vero dum adhuc illa consummatio differetur, dum postrema combustio colligatis nondum vulpibus inferetur; sodales suos Sponsus, id est bonos angelos, vult diligentius admonere, ut ad capiendum malos velint diligentiam adhibere. Quia enim homines impugnati a daemonibus repleti multis miseriis non subsistunt, si spiritus administratorii nocentium [Col. 0332B] insidiis non resistunt; accedunt boni, et malorum fraudulentias deprehendunt, deprehensas, hominibus (ut sibi caute caveant) praeostendunt. Ad hoc quippe hominibus administratorii spiritus sunt praelati, ad hoc illorum curae et custodiae deputati; ut quod illi non praevalent natura et negligentia tardiores, isti, quos tam natura quam meritum longe reddidit acriores, praevideant, praecaveant, praemoneant homines, et adjuvent ad cavendum; nequando inimici exsultent et insultent, et dicant: Praevaluimus ad nocendum. Homo quidem infirmior parare vel reparare volens internae moenia sanctitatis, restaurare Hierusalem, resarcire interrupta olim dirutae civitatis; multos habet qui impetunt et impediunt laborem improbum sic instantis; qui cum [Col. 0332C] vident, invident, et ut minus, derident vigilem instantiam laborantis. Qui, quando attendunt per se non praevalidum ad structuram, vix illaeso vestigio evadere irrisionem hostium vel pressuram; inchoatum opus despiciunt, nec posse duci asserunt ad perfectum, sed derisorio saltu vulpes transituras leviter imperfectum. Unde apud Esdram Tobias Ammanites: «Si ascenderit, inquit, vulpes, transiliet murum eorum lapideum (II Esdr. IV) .» Et subditur: «Audi, Deus noster, quia facti sumus despectui, ne operias iniquitatem eorum, et peccatum eorum a facie tua non deleatur, quia irriserunt aedificantes (ibid.) .» Videtis nequam aemulos laborem aedificantium irridere, et illis proficientibus de [Col. 0332D] futuro saltu vulpium jam gaudere; quorum derisui, vel praesumpto jam saltui ad plenum illorum infirmitas non resistit, si eis laborantibus angelorum solers custodia non assistit. Quia igitur in restaurando mentis aedificio justorum sedulitas elaborat, et opus inchoatum nonnunquam irrisio vel oppressio malignantium decolorat; sodales suos Sponsus monet instantius et instigat, quorum cura valentior fraudulentias impugnantium plenius investigat. Vos, ait, qui potestis invidorum spirituum versutias visu agili praevenire, capite nobis vulpes, quae se putant murum aedificantium transilire; ne, quod illi aedificant, istarum saltus dedecens inhonoret, vel, quod civitas reformatur, quaevis hostium 190 fraudulentia decoloret. Qui dicunt ait Isaias, «animae meae: [Col. 0333A] Incurvare, ut transeamus (Isa. LI) .» Quo contra et Nahum propheta: «Non adjiciet, inquit, ultra, ut pertranseat in te Belial (Nahum. I) .» Quis dabit ut in nobis ultra Belial non adjiciat pertransire, nec opus aedificii vulpes habens contemptui transilire; nisi sodales Sponsi, qui mandantur in hoc hominibus subvenire, et saltus vel assultus derisorios prudenti vigilantia praevenire? Capiant igitur nobis vulpes, dum parvulae et adhuc invalidae videntur inveniri, ne grandescant et transeant murum, qui parvus potest facile transiliri; cujus si parvitatem saltu libero concessae fuerint experiri, proficientes in pejus, nostras festinabunt vineas demoliri. Quae cum florent et ad fructum aestiva sperant temperie promoveri, necesse est vulpeculas inde longius removeri; [Col. 0333B] vel digna providentia sic earum fraudulentias deprehendi, ne (etsi velint) valeant habere in proficientibus vim nocendi.

Nam vinea nostra floruit. Qui paulo ante (vineas) consequenter (vineam) nominat singularem, cum potius de numero singulari soleat numerando fieri transitus ad pluralem; per hoc innuens quod animas quibus dare Sponsus vitam voluit salutarem, unione fidei et consensus, in coetum redigit popularem. «Nos, inquiunt, populus ejus; et oves pascuae ejus (Psal. XCIX) .» Et dicunt se (populum) ut fidei singularitas commendetur, et (oves) se appellant, ut multorum diversitas demonstretur, quia multos vel in fasciculum vel in manipulum unitas [Col. 0333C] colligit opportuna, unumque reddit populum unus Dominus, fides una. Ut autem expressius hujusmodi videatur unitas commendari, in eis quos apostolos in unum Christus voluit congregari (Act. IV) , sic amor simul omnia possidendi longe fecit quidquid obstitit importunum, ut anima cunctis una, et cor esset omnibus unum (Act. II) . Ista forte vinea specialiter dicitur floruisse, cui die quinquagesimo suum Sponsus legitur spiritum infudisse; quae novo dives munere, novae fervens amore sanctitatis, novos et inauditos protulit voluntariae flosculos paupertatis. De qua praedictum est: «Vinea Domini Sabaoth domus Israel est (Isa. V) .» Recte vinea Domini Sabaoth miros flores proferens, fructus aeque mirabiles prolatura, domus Israel appellatur, caecitate [Col. 0333D] procul dubio non obscura, domus spe Deum videns in praesenti, postmodum revisura, multum gaudens ea fide, specie plurimum gavisura. Intra hujus septa vineae vulpes decet parvulas non admitti, vel, si forte admissae fuerint, manere diutius non permitti; sed cum Ananiam et Saphyram (Act. V) adhuc male teneros occulta fuerint avaritia demolitae, capi eas citius, ne procedant et expleant fraudis malitiam concupitae. Sodales enim Sponsi Petro fideliter assistentes, et occultum morsum vulpeculae in falsis fratribus ostendentes, non permittunt in reliquis venenosas illius tendiculas passim tendi, dolentque seductrices suum frangi propositum, suas fraudulentias deprehendi. Quibus enim ad salutem [Col. 0334A] senserint angeli se praeesse, et de illis cognoverint Sponso veraciter curam esse; eos nolunt nec sufferunt terrae deditos vulpium partes esse (Psal. LXII) , sed praemonent et adjuvant illarum fraudibus non subesse. In hoc ergo tempere vulpes non immerito parvulae perhibentur, dum facile a rapina angelorum ministerio prohibentur; quae, cum finis temporum venerit, malitiosius jam grandescent, cum scilicet viribus effrenatis, ad saeviendum quo brevius, eo liberius incandescent (Apoc. XX) . Tunc sollicitudo angelica velut non sufficiens, ad majorem illas audientiam provocabit, et ipse noster Samson igne supposito caudas omnium alligabit; et in messes allophylorum festinabit immissio vulpium desaevire, ut tam istarum quam illorum opera uno [Col. 0334B] mereantur incendio deperire. Nequam enim tunc spiritus igne peremptorio, sed non consumptorio deperibunt, homines quoque mali morte nihilominus immortali miserabiliter interibunt; illi posterioribus insolubiliter colligatis ad libertatem nequitiae non redibunt, istorum velut allophylorum messes, tam opera quam et operum spes peribunt. Quod quia procul a vineis sua Sponsus benevolentia vult arceri, et angelos ad arcendum illud, dum tempus congruit, adhiberi; Sponsa gaudet et eo magis amanti Sponso modo simili diligit respondere, quo eum proniorem erga suas videt adolescentulas se habere. De quo subdit: Dilectus, etc.

Dilectus meus mihi et ego illi qui pascitur inter lilia, [Col. 0334C] donec aspiret dies, et inclinentur umbrae. Quid sibi vult, quod cum de dilecto loquitur hic dilecta, ejus haec locutio videtur aliquantulum imperfecta; 191 nec in ea sensus plenior invenitur, si non ad inveniendum foris aliquid subauditur? Quid autem verius, quid certius velit ipsa quae loquitur subaudiri, facile, ut arbitror, non potest ad liquidum inveniri, ab his praecipue quos constat mentis caligine praepediri, nec sibi Scripturarum occulta merentur aperiri, quia ergo tenuis intellectu, meritis non abundo, supplementum verbi hujus ipse mihi et non alius sic abscondo, ut et loquentem non arguam et ejus verbum sensu devio non infirmem, dum si quid illic dixero, magis conjiciam quam affirmem. Paulo supra dicens [Col. 0334D] Virgo: Dilectus meus mihi, addidit: «loquitur,» et «Dilectus, inquit, meus loquitur mihi;» nec videtur ea constructio subauditionis nubilo circumventa; quae instructa partibus necessariis, plane sufficiens est inventa. Nunc vero dicens: Dilectus meus mihi; non adjunxit, quod vel faciat ut loquatur, ut quid horum subaudiri velit, dubium relinquatur; et quo illud incertius, eo conceditur cuivis liberius invenire, quidquid praesenti loco licenter viderit convenire. Denique amor intemperans sua ipsius vix sufferens incentiva, verba saepe non invenit affectuum suorum plenius expressiva; et ideo nonnunquam invenitur ejus locutio suspensiva, aut, ut dicam amplius, brevi supellectile defectiva. Cum enim ad id quo aestuat, toto desiderio se extendit, [Col. 0335A] illi soli tenendo inhians, cuncta reliqua parvipendit; et si forte verbum de illo faciat, tempus, modum, ordinem non attendit, et dum modo totum desideret, verbo totum exprimere non contendit. Inde illa in Evangelio, sublato quod amabat, nesciens nisi flere, solum tenens animo cujus sepulcrum dolebat vacuum apparere, videns quemdam subito, et errante oculo aestimans hortulanum, grammaticam non satis memorans, non timens aliquem Priscianum: «Domine, ait si tu sustulisti eum, dicito mihi; et ego eum tollam (Joan. XX) .» Quae de eo nil ante dixerat inconsideratius eum ponit, et ad quem eum referat verbo digne praevio non exponit; auditori putans sufficere quod ipsa plene cogitat, plene sentit, etsi pleno ejusdem sensui semiplena foris locutio [Col. 0335B] plenius non consentit. Nec mirandum si amor absconditus, cum ad ostensionem sui opem exigit alienam, locutionem sibi satis putat sufficere semiplenam; qui plerumque suspirio, plerumque solo etiam desiderio verbosatur, audirique non desperat, etsi pleno verborum strepitu non loquatur. Hujus ergo amoris gratiam nostra sedule Virgo pensans, perceptamque illius copiam copioso eloquio non compensans; intra cordis absconditum miros motus inexplicabili modo claudit, et vel tenuiter evaporans verbis illi paucioribus sic applaudit, ut loquendo et notum auditori faciat hunc amorem; et curtata verborum supellectile suspensum deserat auditorem. Dilectus, inquit, meus mihi, et ego illi. Ille, inquam, dat mihi quod suum est, et ego illi do quod meum [Col. 0335C] est, ut et sua mea, et mea sua sint: et sic nostra pariter habeamus, et quod exigunt jura sponsalia, nobis esse cuncta communia gaudeamus. Cujusmodi sensus, si in verbis istis credi potest congruentius elucere, videtur Sponsa Sponso ad id quod ille dixerat respondere; qui praecipiens vulpes capi, eo quod vinea floruisset, eam nostram appellavit, neque verbis consequentibus demonstravit unde haec communio commendabilis accidisset. Non enim dixit: Vinea mea vel tua, sed: «vinea nostra floruit.» Quod verbum prudens Virgo aure sedula diligenter advertens, Sponso veluti recedente, ad praedictas iterum adolescentulas se convertens; de illo gaudet loqui, verbisque paucioribus intimare unde haec sit [Col. 0335D] communio, quam Sponsus voluit designare. Ut non sua, inquit, non mea, sed magis «nostra vinea» posset dici, vicaria fecit collatio per quam duo pariter sunt amici, quia ille dignatione sua ancillam humilem me respexit, respicientis gratiam mea humilitas non despexit; ille meo forte non merito, sed suo beneplacito me dilexit, mea dilectae fides diligendum illum digne pro meritis intellexit. Verbum caro disponens fieri, meo ancillae utero se infudit, in me ex me carnem sumens sua gratia me perfudit: ego meipsam obtuli, contuli carnem meam, obedientiae me addixi, jubentis beneplacito modum, metam, ordinem non praefixi; mea carne, quam assumens ab omni vitio sic exemit, eam, quae floruisse dicta est, emit sibi vineam vel redemit; et [Col. 0336A] quae, cum adhuc aresceret, emitur vel redimitur carne nostra, cum jam florens diligitur, signanter et dicitur esse nostra. Si patriarchae olim quos constat post invicem uno patre, licet, sicut meministis, non omnes genitos una matre (Gen. XXIX, XXX) ; dicunt de penultimo Joseph, «Frater enim et caro nostra est (Gen. XXXVII) ;» quanto magis Mater Sponsi, Sponsa filii potest dicere, caro nostra? et de vinca quae hac carne redimitur, item filius dicit «nostra?» Dilectus, inquit, meus mihi quod suum erat dedit, cujus beneficium, cujus in omnibus misericordia me praecedit; et ego illi quod meum erat obtuli vice digna, ut deinceps et rerum et verborum nobis communio sit benigna. Ille quoque mihi monita vel imperium dat surgendi, et ego illi offero [Col. 0336B] aurem promptulam audiendi; ille ut surgam et properem hortatur, et admonet diligenter, ego illi resignans otium, laborem suffero patienter. Dilectus meus mihi est, quid? nisi diligens vel dilectus? 192 et ego illi refero, quid? nisi dona similis diligentiae vel affectus? ut ejus qui primus et longe est praecipuus, sit dilectio primitiva, et mea non nisi suo munere sit redditio secutiva. Dilectus meus mihi dat mandatum, dat benedictionem, nihilominus cum mandato, ego illi per viam mandatorum corde cursum agilem dilatato; ille mihi auxilium, ego illi obsequium; ille mihi benevolentiam, ego illi obedientiam; ille mihi dat quod est gratiae, quod amoris, ego illi quod reverentiae, quod honoris. Mihi dilectus, meus munus confert salutiferum indigenti, ego [Col. 0336C] illi refero affectum voluntarium exigenti; et qui Deus magnus et praepotens ex me voluit homo nasci, mea non tam inter ubera quam inter lilia gaudet pasci. Qui olim patriarcham Jacob a juventute sua pavit, qui multo recentius de quinque panibus quinque millia hominum satiavit (Matth. XIV) , unde sic indigens, vel potentiae suae negligens ut pascatur, cum pasci, non potentiae, sed indigentiae videatur? Denique cum jejunasset quadraginta diebus et quadraginta noctibus, postea esuriit (Matth. IV) . Cui nequam ille diabolus proponens lapides ut tentaret, non suggessit ut eos dicto in lilia transmutaret, putans illum non voluntario, sed necessario defectu aliorum instar hominum esurire, et ob hoc [Col. 0336D] esurienti panes magis, quam lilia convenire. Tu, ait, fauces cujus, ut sentio, lassante jejunio sunt inanes, dic ut lapides isti efficaci potentia fiant panes; quia, dum esuries subtractis panibus est jejuna, liliorum species (etsi forte oculis) non est faucibus opportuna. Quamvis nonnunquam et oculi suam videantur esuriem sustinere, cum scilicet pruriunt ad videndum, nec se praevalent continere; et cum eis concupitae rei deoperta species indulgetur, eorum curiositas pasci non incongrue perhibetur. Hoc est forte quod Virgo asserit inter lilia pasci Sponsum, eo quod ejus oculis res optata non tam verbo quam specie dat responsum; et aviditas gratiosa, aestusque ferventior amatorum, non gustu, non sapore, sed visu vel odore pascitur liliorum. Propter quod [Col. 0337A] et signanter ille non pasci liliis, sed inter lilia memoratur, inter quae versans, et conversans eorum decore odorifero gratulatur; et sicut Virgo amore languida malis vel floribus vult fulciri, sic iste inter lilia grato eorum munere deliniri. Quid autem vel candet hilarius vel fragrat suavius quam in Sponsa matre integritas virginalis, fides cor purificans, fecunditas pudicitiae matronalis; munditia, innocentia, dilectio spiritalis, morum suavitas, forma justitiae, excellentia meriti specialis? Inter quae Sponsus velut calle graditur spatioso, videns et arridens visu pascitur gratioso; decore et odore meritorum excellentium delectatur, ipse flos et lilium inventa similitudine gratulatur. Ipse etenim florem campi, et lilium convallium se fatetur, et in Sponsa [Col. 0337B] Virgine vernantem quoque lilii gratiam intuetur; et sic inter utrumque pasci quodam gaudio se ostentat, dum subtili discursu, nunc plenius Virgini se praesentat, nunc ad sua se referens, reddit se incomprehensibilem et absentat, neque enim vel in sinu patris, nobis invidens. assidue se abscondit, vel in matris gremio assidua quasi benevolentia se refundit; sed ab illo exiens, ad istam dignatione humili nunc excurrit, et ab illa se subtrahens, ad illius thronum inaccessibilem nunc recurrit. Excursus ejus a patre, ait Ambrosius ⁜ (76) , recursus ejus ad patrem. Hanc Sponsi voluntatem, qua nunc absens Virgini, nunc praesentior invenitur, qua nunc supra hominem, nunc ultra hominem adesse comperitur; [Col. 0337C] Virgo diligens et dilecta manere illi, propriam experitur, dum adhuc manent umbrae, et ad diei sequentis gratiam non venitur.

Qui pascitur inter lilia, donec aspiret dies, et inclinentur umbrae. Nam cum inclinata nocte nil obscurum, nil in nobis noxium jam incurret, et ortu matutino spirabit aura lenior, indeficiens lux occurret; Sponsus forte jam inter lilia, pascendi gratia, non discurret, dum semel nobis visus ad proprium abscondendus iterum non recurret. Extunc quippe, et deinceps inter utrumque lilium non pascetur, non vel alterum deserens, vel se ad alterum referens ostendetur; sed sic in uno erit, ut assidue alteri praesentetur, imo sic in utroque ut [Col. 0337D] neutri vel ad modicum absentetur. «Ego, inquit, in Patre, et Pater in me (Joan. XIV) ;» et infra de Spiritu: «Apud vos, inquit, manebit, et in vobis erit (ibid.) .» Igitur Deus in Deo, Deus in seipso manens, continens omnia semper erit, nihilominus et in omnibus omnia Deus erit; et qui quando vult, quo modo vult, et ubi vult, modo spirat, omnis diurno vel magis diuturno perfundens lumine tunc aspirat. Cui enim dum hic vivitur, sanctus ille spiritus digne spirat, cui non solum ad vitam, sed ad vitalem vitam benigno munere se inspirat; ei dies lucidior additamento ineffabili tunc aspirat, adversus quem antiqua nox, umbrarum deinceps [Col. 0338A] importunitas non conspirat; Deus quippe dies est, dies occasum 193 nesciens, dies una, cujus et nunc spiratio, et tunc magis aspiratio non mediocriter opportuna. Dies qua plenius aspirante inclinantur umbrae, cedunt tenebrae nocturnales, expelluntur deinter superos, deprimuntur usque ad inferos nequam spiritus, vel nequitiae spiritales. Infelices quidem umbrae, quae die aspirante coguntur inclinari, cervice conquassata, poenis infernalibus aggravari: saeviendi perdita potestate, non angustia patiendi, exsecrantur suam gravem essentiam vel aeternam male miseriam existendi. Longe feliciores, si ad nihilum redigi mererentur, si, ut nequam potentia, sic et prorsus essentia privarentur, quia malo vel homini, vel angelo erit melius jam non esse, [Col. 0338B] quam in tanta non nocendi sed patiendi miseria semper esse. Verum hujusmodi umbrae, tenebrarum confusio, vox obscura: malignorum potestas spirituum quod inique gessit tandem plenius receptura: dici aspirantis impatiens fasce duro graviter inclinatur, ignique ultorio, et vermi vivido irremediabiliter deputatur. Interim vero dum differtur mundi consummatio, ultimus finis rerum, vel dum praedictae Virgini nondum praesto suorum terminus est dierum: ire sponsus et redire, nec manere stabilis invenitur, dilectusque diligenti pleniorem sui copiam non largitur. Nunc coelo vicinior longe tanquam factus a Virgine vult requiri, nunc terris appropinquans permittit raptim et ad modicum se [Col. 0338C] sentiri: illic praesentior videtur longius hinc abesse; illinc autem regredi, cum Virgini proximus vult adesse. Ergo inter lilia non incongrue dicitur conversari, excursu et recursu instar instabilium delectari: inter duo pasci littora, ad eorum quodlibet fixo vestigio non converti: modo absens, praesens modo, abire citius, mox reverti. Ad quem Virgo subinfert: Revertere, etc.

Revertere, dilecte mi: similis esto capreae hinnuloque cervorum, super montes Bethel. Quae praecedens capitulum de Sponso adolescentulis est locuta, vel forte sibi ipsi in secreto mentis cubiculo constituta: propositum loquendi tenorem non est diutius prosecuta, sed ad illum facit apostrophen a quo sibi [Col. 0338D] creditur destituta. Amor insufficiens, consequenter et impatiens invenitur, carere non vult eo quem semel gratum, semel suavissimum experitur; et quidquid vel offertur vel confertur suspiranti avide praeter illum, fastu digno despicit, nec ei quidquam sufficit, donec referat se ad illum. Quo igitur necdum frui valet ejus faciem plenius intuendo, ad eum apostrophen frequenter facere vult loquendo; et cum de ipso loquitur ad ipsum, mox compellitur verbo precatorio retorqueri, ut ab eo quem videre desiderat, eo desiderio digna sit vel videri. Quia vero sua mortalitate obvia sentit illum frequentius recedere vel averti, nihil cum sollicitius postulat [Col. 0339A] quam reverti, ut revertens et advertens quo amore Virgo tenera teneatur, ille amanti gratiam et largiorem sui copiam largiatur. Ut autem ille vel abire longius vel morari diutius non apponat, congruum ducit Virgo, ut postulationi meritum interponat, ut, etsi forte preces ille exaudire citius non disponat, sua ipsius compulsus aequitate, postulantis meritum non postponat. Revertere, ait, dilecte mi. Si enim, ait, quem non diligo, magnum aliquid deprecarer, repulsam pati fraudarique a desiderio non mirarer; sed cum preces fundo, cum expando manus supplices ad dilectum, unde tibi duritia, ut quod postulo, non ducas ad effectum? Quis enim tam severus, tam austerus, ut si tenere diligi se perpendat, par pari prompta benevolentia non rependat: et dilectus diligenti [Col. 0339B] postulatum beneficium non impendat, ut jura sive leges amoris durior non offendat? Amor verus et sincerus aurem diutius non avertit, danti gratum et optatum non negat similia, contraria non impertit: ejus quae pure diligit, tenetur et afficitur multa cura, diligentem amplectitur, teneroque affectui respondet cum usura. Denique tu Scripturae testimonio diligentem diligere te dixisti (Prov. VIII) , imo etiam nonnullos (ut experti praedicant) antequam diligerent, dilexisti (I Joan. IV) ; et qui meritis non praecedentibus prior diligere laudabiliter praedicaris, quis non durum judicet, si preces bene promerentium aspernaris? Certum est autem quia diligens diligi promeretur, et quae digna est diligi, a justo consequenter fraudari desiderio non meretur: [Col. 0339C] praesertim cum non ea quae sua sunt, instar quorumdam carnalium aucupetur, sed solum te, nec nisi propter te, praesentem fieri deprecetur. Revertere, dilecte mi. Tu, ait, cujus amore teneor, respectu cujus caetera mihi sordent, cujus gravor absentia, dum me pungunt praesentia, sive mordent, qui cum crederis praesto esse, subito te avertis, gravamen vix ferendum in cutiens rudibus, inexpertis; tu, quaeso, convertere, ut revocanti benevolum te ostentes, imo (ut plus dicam) revertere, ut amanti optata dulcedine te praesentes. Redde, inquam, libentius, quod libens frequentius jam dedisti, diligenti redde quod meruit, qui necdum meritam dilexisti: itera 194 jam ex debito quod antea gratuito contulisti, [Col. 0339D] vel potius revertere tandem conferens quod diligentibus promisisti. Promisisti quippe finito vitae cursu, facie ad faciem te videri (I Cor. XIII) , videntes satiari plenitudine satiatos fastidio non teneri: tua laetos praesentia non deinceps absentia nos gravari, nulla pressos molestia, tua semper tecum in gloria nos laetari. Ad hoc ergo te reverti volo et postulo, mi dilecte, ut quod aliquantulum gustavi et vidi per speculum imperfecte: sublato carnis obice, mortalitate penitus relegata, perfectius jam teneam et videam facie revelata. Quia vero fervens desiderium largitate praesentium non expletur, et inexpletus amor ad praestolandum absentia satis patiens non habetur; rogat Virgo ut non solum is quem diligit revertatur, sed revertens capreae, hinnuloque cervorum [Col. 0340A] similis habeatur. «Similis, inquit, esto capreae, hinnuloque cervorum (supra IV) .» Caprea, ut supra dictum nostis, hanc habet vim in oculis naturalem, ut cernat et discernat cito sibi congruentiam pascualem: et vel in cursu dijudicet quid sibi utile, quid conveniens ad edendum, quid vero inconveniens, et ob hoc sui merito respuendum. Hinnulus autem cervorum, cui et aetas junior et natura potentior suffragatur, cursu fertur praepeti, et ubi vult subito praesentatur: tantumque sibi esse velocitatis privilegium gratulatur, ut inter feras reliquas non tam pedes quam pennatos pedes habere videatur. Cum igitur Virgo sponsum hujusmodi animalibus similem rogat esse, ostendit fidentem sibi et securam conscientiam non deesse, quam [Col. 0340B] in praesentiarum tam ignorantia quam negligentia non accusat, et hoc sibi volens cito retribui, videri antea non recusat. Tu, ait, cujus praesentiam meus diligentis animus concupiscit, ad cujus reditum mea nequaquam conscientia contremiscit: scrutare et perspice quanto desiderio, qua instantia te affectem, quo affectu, quo amore postpositis praesentibus venturum solummodo te exspectem. Esto similis capreae, ut interiora mea diligentius perscruteris, et quid bene, quid melius vel postponam vel praeponam discutere, vel discernere non graveris: et cum pro certo noveris quid in me virtus singula mereatur, ad reddendum quod meruit, tua justitia velox tanquam hinnulus, habeatur. Ad recipiendum quidem praemii beneficium adeo sum festina, ut me non [Col. 0340C] terreat praecedens scrutinium et discussio repentina: tantoque aestu desidero agilem hinnuli benevolentiam advenire, ut non recusem capreae subtilem vigilantiam praesentire. Novi enim quod ad laetitiam pleniorem hinnuli mihi gratia non accedat, si ad discutiendum conscientiam interiorem veritas capreae non praecedat: nec meum hujus hilaris adventatio desiderium consummabit, si dignum consummari non vera illius discussio primitus judicabit. «Judica ergo et discerne causam meam» non solum «de gente non sancta (Psal. XLII) ,» quae mihi nullatenus comparatur, sed et de gente sancta, cujus mihi comparata sanctitas non aequatur: quae forte scrutinium reformidans sic superventura [Col. 0340D] gloria vult vestiri, ut non antea compellatur vannum discussoriam experiri. Nesciens enim utrum odio digna sit an amore (Eccle. IX) , timens servit, et exsultat Domino cum tremore: nunc se in illum efferens spe optati muneris hilarescit, nunc se ad se referens, eo severum quo et verum scrutinium pertimescit. «Quis scit, ait, si convertatur et ignoscat; et relinquat post se benedictionem?» (Joel. II.) Virgo vero dilectum suum procul dubio scit converti, conversum fiducialiter postulat et reverti: suaque interiora subtili revertentis intuitu vult adverti, certum habens quovis ariete constans mentis aedificium non everti. In qua igitur perspicax oculus capreae invenerit nil non suum, in ea consequenter dabit hinnuli benevolentia saltum suum; et cujus [Col. 0341A] conscientiam praecurrens judicium approbabit, ejus munditiam velox retribuentis gratia munerabit. Amat enim et caprea subtilius vel discretius intueri, et hinnulus agilitate cursus hilaris et benevolus vult videri; et utrique super juga montium, virtutum culmina gaudent ferri, iste sequi justa remunerans, illa subtiliter cuncta considerans anteferri. Super montes, inquit, Bethel. Ut aiunt qui notitiam Hebraeorum nominum aestimant se habere, quam nos vel nullam meruimus vel satis modicam obtinere ⁜ (77) : Beth, domus; el vero Deus interpretatur; et Bethel domus Dei Latino eloquio nominatur. Domus autem Dei non incongrue interna Virginis conscientia judicatur, thalamus scilicet spiritalis, qui Deo Dei Filio praeparatur, quem ad inhabitandum [Col. 0341B] elegit divinae praesentia majestatis, decorans et honorans eum mirae excellentia sanctitatis. Quae nimirum domus vel inhabitatio, jure dicitur montuosa, non jugis asperis et inaequalibus, sed variis virtutum meritis copiosa, a quorum altitudine nostra inferiorum longe planities removetur, solus inter homines sponsus illi digne supereminens perhibetur. Ipse quidem capreae similis aut cervorum hinnulo superfertur, cujus excellentiae quorumvis altitudo montium non confertur, qui super montes Virginis, et ardua spectabilium meritorum, et eorum subtilis est cognitor, et agilis redditor praemiorum. Dumque adhuc Virgini optata praemiorum gloria non occurrit, quam novit non occurrere, si digna [Col. 0341C] largitoris consideratio non praecurrit: optat Virgo et postulat eum quem diligit diutius non morari, 195 sed citius revertentem capreae et cervorum hinnulo similari, ut super montes meritorum et virtutes conscientiae virginalis, et praecurrat inspectio, et retributio sequatur amicalis. Est enim retributor ille cervus amicitiae et pullus gratiarum. Qui, etsi dignanter affectuosas Virginis preces audit, tamen statim ad effectum ejus desiderium non exaudit; vidensque Virginem, necdum facie ad faciem vult videri, sed instar amatorum subtractus absconditur, et vult quaeri, de quo subjungit: In lectulo, etc.

[CAP. III.] In lectulo meo per noctes quaesivi quem [Col. 0341D] diligit anima mea. Quaesivi illum, et non inveni. Lectulus hic, ut arbitror, dici potest angustia quaedam mentis, in qua se ipsam colligit et astringit voluntas vel intentio diligentis, cum scilicet ei quem diligit summo desiderio vult placere, ei solum colloqui, arctis ejus amplexibus inhaerere. Quo aestuans proposito dum ab his sensibilibus resilire, averti a terrenis solum invisibilem vult sentire: carnis velut nescia, amore Sponsi ebria quem praegustat, unus cum illo spiritus brevi tanquam lectulo se angustat. Quo contra eam quae pari se angustiae non committit, quae resoluta mente, affectus perditos intromittit: accusat et redarguit sermo veridicus Isaiae, imo per [Col. 0342A] Isaiam verax spiritus prophetiae. «Suscepisti, ait, adulterum, dilatasti cubile tuum (Isa. LVII) .» Dicens sermo propheticus quod adulterum suscepit mulier impudica, apponit ostendere quod non satis angustae solitudini sit amica, quae cubilis amplitudinem in brevem lectulum non redegit, nec intra fines arctos breviato lectulo se coegit. Dilatavit enim cubile suum, cum mentem perditam foras fudit, suscepitque alterum, vel magis, adulterum, cum peccati lenocinium introfudit, cum enervi mollitie divaricatis pedibus dissoluta, in cubili dilatato cum illicitis amatoribus est polluta. Virgo vero nescia praedictae latitudinis in quadam mentis angustia se recludens, nec praeter eum, cum quo unus est spiritus, quemquam pariter introcludens, ipsum quem [Col. 0342B] diligebat, in hoc apud se lectulo requisivit, praesto eum esse sperans, quae prorsus alterum non admisit. Denique in Psalmo legerat: «Prope est Dominus omnibus invocantibus eum (Psal. CXLIV) ,» quaerit ergo Virgo sponsum, sed quaerentis aciem nox retundit, quae volenti quaesitum invenire, tenebrosa facie se offundit, qua offusa lux quaesita plenos radios non effundit, sed revocato lumine, quodam velut sub pallio se abscondit. Nec vox una, sed plurimae quaerenti Virgini se opponunt, quae, ne possit quaesitus inveniri, molestum parietem interponunt, et ob hoc, recte virgo non tam noctis facit quam noctium mentionem, objectu quarum adhuc sibi negari percipit optionem. Nox est difficultas quaerendi, nox dilatio inveniendi; nox est molestia differendi, nox miseria [Col. 0342C] sufferendi. Nox est inexpletio desiderii spiritalis, nox caro moritura, etsi jam conversatio non carnalis; nox denique est onerosa praesentia hujus vitae, quantislibet laboribus vel laborantis virtutibus expolitae. Per has noctes Virgo sponsum asserit se quaesisse, et, quoniam in prima remansurus non occurrit, a proposito non desiisse, et licet iterato quaesierit, non tamen adhuc juxta libitum invenisse, experimento probans luci ad has tenebras conventionem plenariam non fuisse. Per noctes, ait, quaesivi quem diligit anima mea: quaesivi illum, et non inveni. Ideo sponsum cum quaereret Virgo non praevaluit invenire, quia nox subobscura quaerentem visa est praevenire, imo velut ex condicto turba noctium [Col. 0342D] convenire, nitens et enitens quaerentis manus et oculos praepedire. Etsi enim Virgo a caeteris occupationibus fortiter se restringit, et arctata in lectulo ad quaerendum sollicitius se accingit; ad illam tamen Sponsi lucem inaccessibilem non attingit, quandiu ejus studio praedictarum turba noctium se impingit. Unde idem Sponsus: «Quaeretis me, ait, et non invenietis; et, ubi sum ego, vos non potestis venire (Joan. VII) .» Est nimirum Filius in sinu, in consessu, in dextera Dei Patris, coaequalis gloriae, unius substantiae, ejusdem majestatis: coaeternus aeterno, par invisibili, lucem quoque habitans inaccessam, nec solum cuivis nostrum, sed et Matri, [Col. 0343A] dum hic viveret, inconcessam. Ad thronum enim gloriae in quo et in Patre Filius, et in Filio manet Pater, non Joannes, non Jacobus, non denique pervenit Virgo mater; et sicut illis ad consedendum non datur dextera vel sinistra, sic nec Matri, quae humanitatis Filii lege mortalium est ministra. Etsi ergo hic Sponsus quaeritur sive illorum desiderio sive Matris, non tamen invenitur in dextera, sive in gloria Dei Patris, quo non sublato, sed dilato, consilium videtur haec inisse, et vel soli sibi loquens, vel forte adolescentulis intulisse: Surgam, etc.

Surgam, et circuibo civitatem: per vicos et plateas quaeram quem diligit anima mea. Quia in lectulo coarctata, quem diligo non possum invenire, surgam; [Col. 0343B] et aggrediar civitatis amplitudinem circuire; surgam ab otio et diligentia contemplandi, et accingar ad studium et negotium operandi. Nec imitabor Dinam (Gen. XXXIV) , ad videndum foras mulieres non exibo, non comparabo villam, ad negotia saecularia, non rus ibo, sed munitam civitatem intra ejus ambitum circuibo, avocandi et confortandi gratia ad cor Hierusalem introibo. Culpae non attribuam, non corpori, vel otio noctes meas, sed ad dicendum bene extollam in noctibus manus meas (Psal. CXXXIII) , et eum quem diligo quaeram per vicos diligentius et plateas, quem non possum in lectulo, si forte invenire valeam apud eas. Aliquando enim profectum quem in otio non sentimus, in loquendi negotio [Col. 0343C] largius invenimus: et cum fratribus et proximis curam debitam impertimus, adest ille praesentior cui per hoc officium obedimus. Vicos arbitror illos dici, quos rectitudo fidei speique longanimis dirigit certitudo, plateas vero quos provectae charitatis suavior excipit latitudo, per quos Sponsum Virgo se asserit quaesituram, quia illis curam impartiens, huic se aestimat placituram. Quia enim eam supra Sponsus invitaverat ad surgendum, «surge, inquiens, propera, amica mea,» ut scilicet revisas proximos ad docendum: Virgo parens monitis, assumptum paulisper otium intermittit, et surgere, et per vicos et plateas Sponsum quaerere se promittit. Eos quippe qui munitae civitatis religioso ambitu continentur, qui intra septa Ecclesiae cives sanctorum et [Col. 0343D] Dei domesticos se fatentur revisere et circuire, Virgo diligit digna cura, interventu suo noxia quaeque removens, exemplo conferens profutura. Per vicos autem et plateas in eadem ambulat civitate, cum rectos fide, spe longanimes, diffusos charitate juvat et instruit, et ad melius satagit promovere, ut cui se probavit, mereatur amplius complacere. Sic enim ille et quaeritur a diligentibus et vult quaeri, et quaerentes suam ipsius, qui quaeritur, gratiam promereri. Sic per angustos et subtiles intelligentia, dilatatos scientia, sollicitudinem quaerentium exerceri, et cum ad inveniendum necdum satis proficiant, ad majus saltem meritum promoveri. Sic, inquam, per homines Ecclesiae, tanquam per vicos et plateas civitatis, suam ille faciem vult requiri, sed eam invisibilem [Col. 0344A] necdum per visibiles inveniri, quia, etsi dando quaerendi gratiam, majus meritum vult acquiri; non vult tamen requirentes optatam requisitae adhuc plenitudinem experiri. Cum ergo Isaias clamat: «Quaerite Dominum dum inveniri potest (Isa. LV) ,» non videtur ut arbitror hoc sentire, quod quaesitum hic quaerentes ad purum valeant invenire; sed potius qui student ad quaerendum vigilem diligentiam adhibere, possunt in praesentiarum non meriti praemium sed praemii meritum obtinere. Qui ergo adhuc ex fide habent vivere, spe futuri, Dominum Deum quaerunt, non statim eum, sed postmodum inventuri; per noctes diem quaerunt, non statim ejus praesentia fruituri, nec ad plenum gaudium, donec dies illuxerit perventuri. Per noctes enim etsi dignum in quaerendo [Col. 0344B] studium impertitur, non tamen lux, sed inveniendi lucem meritum invenitur; et in praesentia noctium tempus congruum est quaerendi, inventoque merito restat praemium obtinendi. Nam quis per noctes diem aestimet invenire, cum nisi noctes cesserint, recuset dies gratior advenire; nihilque aliud noctium praesentia quam solis absentia possit dici, et oriente sole constet fugam noctibus mox indici? Dum nox quidem praesens est, sol orbem lucidum non emittit, tenebrisque manentibus ille suam videri faciem non permittit, sed ad ortum properans, ut praeconem luciferum antemittit, quo indice non praesentem, sed venturum citius se promittit. Ille autem lucifer (quo nuntio sol adveniens praevenitur), [Col. 0344C] dum noctes adhuc praesto sunt, a quaerentibus invenitur, quo invento, ipsae noctium tenebrae jam rarescunt, sed nonnisi orto sole penitus evanescunt. Dum per noctes igitur sol absens requiritur, nonnunquam lucifer se ostendit, qui solem ostendere praesentibus adhuc noctibus non intendit, sed quaerentes instruit quo tendant, quo dirigant oculum inventuri, ex qua parte scilicet sperent solis praesentiam adventuri. Quandiu enim mundum tenet, et opprimit nox profunda, et nostras miserorum urget conscientias faex immunda; quis novit (necdum viso lucifero) unde habeat sol oriri, cum nullo praeambulo nec ad illum via valeat inveniri? Verum cum is qui solem quaerit, praecedentem luciferum intuetur, eo doctus praenuntio, quadam certitudine jam tenetur, quod [Col. 0344D] ab ipso qui praenuntiat longe solis praesentia non habetur, sed quia nox interpolat, adhuc ejus facies non videtur. Quaerens itaque lumen per noctes, lumen invenit, sed nocturnum, inventurus hoc lumine lumen postea, sed diurnum; et dies iste proximus, sol venturus qui suam praesentiam vult differri, 197 ut ad illam certius veniatur, vult luciferum anteferri. Hoc accipit qui petit, hoc invenit qui quaerit, haec pulsanti janua reseratur, quaerenti solem in praemium, prius via tanquam lucifer demonstratur; prius, inquam, ex gratia datur meritum laboranti, et sic tanquam ex merito datur imo dabitur sol in praemium praestolanti. Neque enim ut meritum, statim et praemium sponsus donat, etsi forte omnis homo vinum bonum ei quod est deterius anteponat [Col. 0345A] (Joan. II) , sed verus sol, qui solus super omnia diligi promeretur; et videri quidem vult, et, nisi praemisso lucifero, non videtur. Ideo forte cum dixisset Evangelium: «Omnis qui petit accipit, et qui quaerit invenit (Matth. VII) ,» dari signans meriti beneficium in praesenti: ostendit quod restaret dandum aliud in sequenti: «Et pulsanti, ait, aperietur (ibid.) .» Qui petendo, ait, et quaerendo gaudet sibi praecedens meritum impertiri, pulsando, hoc est instando gaudebit sibi postmodum januam aperiri, quia qui per noctes gratia cum merito tanquam lucifero promovetur, aperta solis regia plenae lucis gloria perfruetur. Paulo supra cum diceret, petite, quaerite, pulsate, verba subinferens singulis responsiva, nil in praesenti contulit, sed protulit (utens futuro tempore) [Col. 0345B] promissiva: suspensos nos faciens utrum intra noctes, hoc est in hoc tempore, fierent completiva, an simul ad optatam aeterni solis praesentiam transitiva. «Petite, ait, et accipietis, quaerite et invenietis; pulsate et aperietur vobis (ibid.) .» Sed ne diu sit dubium, nihil in noctibus nostro petentium desiderio non conferri, nihil aeque donec dies illucescat et oriatur sol potius quam lucifer non differri, statim intulit: «Omnis enim qui petit accipit, et qui quaerit invenit (ibid.) .» Hoc de praesenti tempore. Non enim dicit, accipiet et inveniet, sed «Incipit et invenit. Et pulsanti, ait, aperietur.» Hoc de venturo sole. Non enim ait, «pulsanti» aperitur, sed «aperietur,» ut distinguat inter istud quod nobis obtinendum conceditur in praesenti, et illud quod [Col. 0345C] promittitur concedendum multo melius in sequenti. Sic Jacob petenti et quaerenti non Liam in conjugium, sed Rachelem (Gen. XXIX) , morem servans patriae Liam pater prius contulit quam Rachelem; in nuptiis priorem natu praetulit, non aequalis quidem pulchritudinis, sed fecundam, promittens quia juveni daretur introitus postmodum ad secundam. Similiter et Virgo, per noctes, per vicos et plateas quaerens quem prae cunctis noverat speciosum, prius accipit, prius invenit munus meriti fructuosum, sed quia non tam ad meritum quam ad praemium, ad laborem quam ad requiem jam anhelat, nil invenisse creditur, quandiu ille suam faciem non revelat. Ideo iterat: Quaesivi, etc.

Quaesivi illum, et non inveni. Ecce nunc tertio Virgo eum quem diligit asserit se quaesisse, et quaesitum conqueritur necdum juxta libitum invenisse: eoque non invento, non labore frangitur, a proposito non desperat, sed in spe inveniendi, et quaerendi studio perseverat. Amantis est semel, et iterum, et multoties quaerere quod amatur, si mora intervenerit, ab eo non desistere quod speratur; et si dure afficitur, dum id quod requiritur, citius non occurrit, non tamen defeciscat, dilato nimis desiderio spes succurrit. Quaerit igitur Virgo ejus quem diligit faciem intueri, et quaerenti nil sufficit, quandiu se perspicit a suo desiderio prohiberi, lectuloque non contenta (in quo digne videretur puellaris posse [Col. 0346A] verecundia custodiri), circuit civitatem, vicos perambulat, in medio platearum jam non refugit inveniri. Tantus eam urget amor, aestus intemperans sic accendit, qui contemptor personarum, quid cui conveniat non attendit, qui cum semel exarserit, rationis judicium jam non curat, et quos ardere fecerit, suae intemperantiae configurat. Ea virgo intemperie quo fortius eo delectabilius exardescens non timore nocturno revocata, non publicum virginibus invidum expavescens: quaerit quem diligit, et semel quaerere non contenta, dum iterat, et huc illucque properat, ab occursantibus est inventa.

Invenerunt me vigiles qui custodiunt civitatem. Cum vagabunda circuit, et sollicita circumfertur, [Col. 0346B] dum cursitat et quaeritat, et quaesiti praesentia non offertur; illi, quibus commissa est cura vel custodia civitatis, qui super muros excubant vigili sollicitudine charitatis; adveniunt et inveniunt somno eam degeneri non torpere, amantes vigiliis, et amori sollicito Virginis adgaudere. Ad hoc enim sodales Sponsi angelica sublimes dignitate, mira fulti gratia et in sua stabiles sanctitate mittuntur in ministerium, et super nostra vigilant civitate, ut profectus amantium et videant, et prompta foveant voluntate. Inveniunt ergo isti et inventa Virgine gratulantur, 198 amantem considerant, et amoris magnitudinem admirantur; et qui plurimos amatores longa retro serie noverant commendari, vident nec invident [Col. 0346C] sponsum nunc a Virgine plus amari. Recensentes quippe sursum versus per ordinem cives et domesticos illius civitatis, quibus amasse datum est gratiae largitorem, auctorem veritatis perpendunt in omnibus minorem diligendi gratiam exstitisse, gaudentque Virginem in amando nulli parem mortalium invenisse. Et signanter non vigiles a Virgine, sed Virgo a vigilibus est inventa, quia super civitatem ad hoc sollicitudo vigilum est intenta, ut quaerat diligentius quis defectum, quis profectum accipiat sanctitatis, et alteri condoleat et congaudeat affectuosae benevolentia charitatis. Virgo vero, sicut non homines, sic nec angelos requirebat; sed Dominum angelorum invenire summo desiderio satagebat; et ideo si quos forte sibi obviam percipit advenire, [Col. 0346D] inveniri se ab illis quam illos perhibet invenire. Quam inventam inventores cum vellent forsitan convenire, sciscitari unde, quo tenderet, quidve intenderet invenire; haec oblita sexus feminei, locuturos festinat praevenire, et amoris impatiens suum illis desiderium aperire

Num quem diligit anima mea vidistis? Debuerat Virgo modestior in silentio sustinere, dum priores loquerentur, quos dignitatis gradum ampliorem noverat obtinere, donec angeli occurrentes apponerent feminam praemonere, eisque primum loquentibus illa sic admonita respondere. Caeterum uti modo vel moderamine immoderatior amor nescit, non sexum, non ordinem, non praetergredi terminos pertimescit; [Col. 0347A] omnium jura legum quodam mentis fastu videtur oblivisci, justum putans ejus quem diligit solius incessabiliter reminisci: «Domine, inquit, memorabor justitiae tuae solius (Psal. LXX) .» Eum itaque solum indeclinabili tenens memoria, gratia cujus immeritos, et meritos amat justitia, cum ad custodiam civitatis sentit angelos praesto esse, monere imperfectos, perfectioribus non deesse; eorum praesentiam non sibi aestimat satis esse, donec illum invenerit, quem longe super angelos credit esse. Hoc propter ab eisdem qui super curam civium vigilant studiose, conveniri non sustinens eos potius convenit curiose; et amor igne fortior sub favilla cineris nesciens contineri, flammescit evidentius et a circumstantibus vult videri. Cumque tardior ad silendum, ad loquendum [Col. 0347B] promptior habeatur, illum solum in ore ventilat, nec de altero verbosatur, illum, inquam, quem diligit, quem dilectum quaerit ardentius invenire, et cum nondum inveniat, nova saltem de illo curiosius vult audire. Vos, ait, quibus datum est patris semper faciem intueri, quos ab intuendo constat non culpa, non carne, non quamvis molestia prohiberi; eum quem diligo, quem invenire desidero, non vidistis, in Patre Deo Deum aeque Filium num vidistis? Num vobis sodalibus ea felicitas est collata, quae mihi desponsatae lege gravi eatenus est negata, ut scilicet perspicaci oculo Sponsum meum in sua gloria possitis intueri, qui meo matris et Sponsae necdum sustinet se videri? Illum, quaeso, apud quem tam felicem gratiam invenistis, si placet, si videtur congruum, [Col. 0347C] dicite si vidistis; mihique aestuanti, vel eum in quem prospicere concupiscitis, demonstrate, vel saltem vestram ipsorum visionem verbo consolatorio nuntiate. Erit enim mihi non mediocre solatium, si eum nuntiaveritis vos vidisse, cujus videndi gratiam necdum mereor invenisse, quia non sum quae doleam felices quosvis alios praevenisse, quo me longe tardiorem nondum gaudeo pervenisse. Dicite, inquam, si vidistis, imo quia vidistis, laudabiliter nuntiate, quod de illo plenius persensistis doctrina salutifera commendate; quia dignum arbitror vobis docentibus aurem dari, qui faciem illius meruistis (nobis adhuc caligantibus) contemplari. Vos quidem faucibus non esurie laborantibus, sed beatis, indefesse desiderantibus, [Col. 0347D] pulso tamen longe fastidio, satiatis, in illius regno, panem vivum, incorruptibilem alimoniam manducatis; cujus refecti adipe omnem prorsus molestiam ignoratis (Matth. XVIII) . Qui, etsi nobis in terra laborantibus, consolandi gratia, nunc adestis, mensae tamen et convivio semper illius interestis; et cum per importunas noctes esuries urgeat nos jejuna, in atriis illius Domini vobis datur plena refectio, dies una.

Ad requisita Virginis non inducuntur angeli respondere, forte quia respondendi moram Virgo noluit sustinere, cujus animum aestuantem omnis dilatio jam molestat, et ob hoc, quid impatiens morae fecerit, manifestat.

Paululum cum pertransissem eos, inveni quem diligit anima mea. Sentit eum quem diligit non esse aliquem angelorum, nec ostendi posse ab angelo manentem longe super excellentiam angelorum, certum habens Sponsum et filium, suam Dei faciem sic velare, ut non eam videat nisi cui voluerit idem filius revelare. In his ergo nolens Virgo diutius immorari, neque responsa horum auditu sollicito praestolari; ad quaerendum Sponsum festinat citius pertransire, quem non nisi pertransiens, poterat invenire. Vel forte, ut praedictum est, de Sponso vigiles requisiti, ignorantia non torpentes ad respondendum promptius, expediti; non tacent in sua illum gloria se vidisse, [Col. 0348B] ne videantur requirentis affectibus vel profectibus invidisse. Docent ergo Virginem, quia non apud ipsos is quem diligit sit videndus, sed longe ultra diligenti vigilantia requirendus, et transitus requirenti (ut videre valeat) faciendus, quo facto dilectus diligenti juxta suum ostendentis placitum ostendendus. Virgo, aiunt, et videntes eum quem diligis, gratulamur, et quod vidimus et audivimus hoc testamur; et (si vere desideras ut ejus aeque visio te confortet) non stare, non haerere, sed potius transire te oportet. Perspiciens mutabilem esse naturam totius creaturae, habentis quidem initium etsi finem non similiter habiturae, transi et invenies alterius et dissimilis hunc naturae, quam nescit immutatio vel vicissitudinis obumbratio successurae. [Col. 0348C] Haec, vel his similia vigiles forte Virgini responderunt, eique inventionem ejus quem sic diligit, spoponderunt; sed Virgo festinantior non illorum dicta per ordinem replicavit, sed quid fecerit ipsa, compendiosius explicavit: Cum pertransissem, inquit, eos, inveni quem diligit anima mea. Eorum, ait, a quibus cum dilectum quaererem sum inventa, verbis consolatoriis aliquandiu sum detenta; sed ardens inexplebiliter, tali solatio non contenta, ad id quod ultra est, habenis laxioribus sum extenta. Videns quippe angelos meum mihi desideriam non supplere, custodes civitatis efficacem supplendi gratiam non habere, transivi considerans utrum cherubin et seraphim, et spiritus excellentiae dignioris conferrent [Col. 0348D] aestuanti donum sufficientiae plenioris. Sicut enim sunt angeli qui, missi in ministerium salutis, haeredibus administrant, sic forte alii digniores, qui cum non mittantur a Domino, sed assistant; quanto istis inferioribus et ministrantibus sunt praelati, tanto illi, cui gaudent incessanter assistere, sunt substrati. Transivi ergo angelos, cum ascendi ad illos spiritus digniores. Pertransivi, cum attendi neutros mei posse fieri desiderii suppletores; cum intellexi esse apud angelos non solum invalidum ordinem, sed naturam, meoque desiderio nullam sufficere penitus creaturam. Transivi, cum attendi vigiles, sive angelos, factos esse. Pertransivi considerans non a seipsis, sed ab alio factos esse; et eum qui fecerat, horum esse, et omnium sic auctorem, ut suis prorsus ipse, [Col. 0349A] non seipsum, non quemvis alium habeat creatorem. Transivi, cum mihi veraciter datum est istud nosse, factos scilicet angelos, sine ipso, qui fecit, penitus nihil posse. Pertransivi, considerans eum qui factor est, posse omnia per seipsum, qui mihi ad omnia solus sufficit dans seipsum. Sic autem vel transire vigiles vel eos potius pertransire, quid est nisi eum quem anima mea diligit invenire; qui nisi transita creatura non potest plenius inveniri, quod non nisi pertransiens digne praevalet experiri? Sic igitur pertransiens vigiles, eum quem diligo sic inveni, ad ejus qui non factus sed factor est, excellentiam sic perveni; inveni Creatorem super omnem creaturam longius praeeminere, et ideo praeter ipsum, quidquam diligi non debere. Cum vero dicat Virgo [Col. 0349B] se illum quem diligit invenisse, quid est quod praemittit sese paululum vigiles pertransisse; cum non paululum, sed plurimum transisse omnia videatur, quae illum invenisse (qui longe est super omnia), gratulatur? Sed quia dum tenetur lege mortalium, carnis vinculo gravioris, quantumcunque proficiat aestu desiderii purioris, non tamen Sponsum invenit, nisi oculo tantum fidei vel amoris, recte dicit paululum, respectu gratiae plenioris. Quae, etsi studio et gratia suum mundat et provehit intellectum, provectuque mirabili supergrediens angelos, pervenit ad dilectum: tamen quia haec perventio, dum hic vivitur, habet aliquid imperfectum, parvo quasi transitu putat oculus fidei se transvectum. Magnus vero posset hujus transitus recte dici, si sibi jam perpenderet [Col. 0349C] nullo carnis onere contradici; si non fide, sed re, non spe, sed specie plurimum exsultaret, si Sponsi facie frueretur, et fruentem nulla perturbatio revocaret. Magnus esset transitus, si videret se mortalitate ingenita spoliari, supervestitam gloria digne super angelos exaltari; in throno Sponsi regio jure non injurio consedere, Sponsam matrem filio singulari quodam privilegio cohaerere. Interim vero dum 200 hujusmodi aut res aut species non donatur, fide et spe ipsum quem diligit amplexatur; et propter quem inveniendum dicit se vigiles paululum pertransisse, inventum asserit nexu firmissimo tenuisse.

Tenui eum, nec dimittam donec introducam eum [Col. 0349D] in domum matris meae, et in cubiculum genitricis meae. Sponsum Virgo, ut ante dictum est, iterato proposito requisivit, nec invenit requisitum, donec interpositos vigiles pertransivit; quia quandiu inter quaerentem et quaesitum videtur quisquam alius interponi, requisitus non satis sustinet requirentis desiderio se exponi. Cum ergo illa vigiles lincaeo visa est oculo praeterire, gavisa est quem quaerebat perspicacius reperire; quantum duntaxat viventi datur homini praevalere, imo praevalendi gratiam supra reliquos ista meruit homines obtinere. Invenit Virgo, quia ille ab homine vivente ad purum non poterat inveniri, non videri invisibilis, insensibilis non sentiri; et quo subtilius contemplando illum [Col. 0350A] esse incomprehensibilem deprehendit, eo ama fortius, et amare praeter illum quidpiam non intendit. Sic illum quem non pede investigandum judicat, sed affectu, investigatum non oculo, sed acuto reperit intellectu: non gumphis, non glutino, non tenet vinculo, sed amore, non nectura ferrea, sed complexu alligat fortiore. Tenet, inquam, et alligat, et manus tenendi avidas non remittit, non amorem, non affectum, non intensum proficiendi studium intermittit; diu desideratum ad secreti cordis cubiculum intromittit, intromissi gaudet praesentia, praesentem ultra recedere non dimittit. Illum quidem inveniuntur nonnulli aliquoties tenuisse, et ad suam voluntatem quibusdam nexibus attraxisse; sed intra eorum videtur retinacula sic admitti, ut tanquam [Col. 0350B] morae impatiens tandem postulet se dimitti. «Cerno, inquit ad Moysen, quod populus iste durae cervicis sit: dimitte me ut irascatur furor meus contra eos et deleam eos (Exod. XXXII) .» Justus Dominus cujus videt et approbat oculus aequitatem, populi duritiam exsecratus, et perversam idololatriae pravitatem; contra eumdem populum disponit graviter succensere; indignari peccantibus, et in eos vindictam celerem exercere. Vult furorem suum adversus idololatras durius effrenare, sed obsistit Moyses, et furentem nititur refrenare (Jud. X) ; tenet quem diligit et intelligit nonnunquam precibus diligentium obedire, compescit irascentem, nec permittit juxta propositum contra noxios desaevire: «Aut dimitte eis, inquit, hanc noxam, aut si non facis, dele me [Col. 0350C] de libro tuo quem scripsisti (Exod. XXXII) .» Non nostro Deus more saepius stylum vertit, notas semel exaratas, tanquam ductus poenitentia, non evertit; quem ascriptum aeternis civibus salvare sua gratia jam decrevit, non abrasit postmodum et de libro viventium non delevit. Rogans ergo Moyses aut de libro quem Deus jam scripserat se deleri, aut ipsum Deum remissa noxa populo misereri; per id quod divinae aequitati novit nullo modo convenire, eam ad hoc provocat quod aestimat convenientius expedire; tenetque firmius et quasi alligat vel invitam, ne concepti furoris incontinens manus exerat ad vindictam. Quae vero sic tenetur ad vindictam, ut videtur, ideo vult dimitti, quia nihil impunitum [Col. 0350D] illius justitia vult remitti; et tam grande piaculum justa morte omnium putat Moyses ultum iri, si manus ultoria lenito vultu misericordiae non se sustinet praeveniri. Ne igitur in illos sic desaeviat, ut omnes penitus deleantur, non suis ipsorum, sed Moysi meritis adjuvantur; qui rogantem se dimitti non vult Dominum exaudire, sed firmius alligatum suis cogit precibus misericorditer obedire. Longe ante, cum Jacob legitur vir luctari, qui nunc vir, nunc angelus, nunc invenitur etiam Dominus appellari; qui attendens colluctatorem suum non posse facile superari: «Dimitte me, ait, jam enim ascendit aurora (Gen. XXXII) .» At ille: «Non dimittam, inquit, te, nisi benedixeris mihi (ibid.) .» Deum, cum quo Jacob valide colluctatur non vult dimittere nisi [Col. 0351A] pretio redimatur, nisi victus victori benedictionis gratiam largiatur, sine qua, victor ipse nulla victoria gratulatur. «Et benedixit, inquit, eum in eodem loco (Gen. XXXII) .» Ut dimitti mereatur, munus porrigit postulatum, suumque dimissorem reddit gratia Dominus cumulatum; et sic tandem accepta quam postulaverat libertate, dimittitur, et dimittens optati gaudet muneris novitate. Virgo vero non jam datis gaudet muneribus, sed datore, non aliud vult beneficium, quam illius frui praesentia largiore; tenere quem diligit, ab ejusdem complexibus non abduci, ad dimittendum illum quovis pretio non induci. Nolo, inquit, ejus quem teneo, mihi gratia sic accedat, ut accepto munere dator muneris jam recedat; sic dilectae dilecti benedictio praesentetur, [Col. 0351B] ut ipse quem diligo cum benedixerit absentetur. Sua enim diligo non nisi propter ipsum, et quaecunque dederit mihi non sufficiunt praeter 201 ipsum; imo, si amanti negatis, caeteris det seipsum, eo contenta solo in pace dormiam in idipsum. Nec soli mihi eum, de quo sermo est, teneo vel tenebo, sed ut ipsum et caeteri mecum teneant providebo; nec enim morbo avaritiae aliorum utilitatibus invidebo, sed quo magis proficiam, eo magis caeteris proficientibus adgaudebo. Tenebo igitur quem teneo nec dimittam, donec cum in domum matris meae, imo et in cubiculum intromittam; ut bonum quod prius et amplius filia meruit jam sentire, consequenter genitrix sese gaudeat invenire. Mater sive genitrix hujus Virginis Judaea est, quae prius carne [Col. 0351C] genitam unius dolore parientis; ad unius Dei cultum legalibus postmodum genuit sacramentis. Ideo forte mater et genitrix pariter appellatur, ut repetito nomine duplex genitura signari videatur; cui gignenti genita beneficium reddere se promittit. Reddit autem, cum dilectum in illius domum vel cubiculum intromittit. Domus Judaeae fides est, qua Patrem et Filium, et amborum Spiritum Deum novit, qua fide ab infidelium meritis et consortio se removit; delitescens et quiescens sub hujus umbra tegminis ut secura, solis aestus importunos et turbinem sive pluviam non sensura. Cujusmodi tectorio gentium infidelitas non munitur, non umbra, non culmine, non fidei tegulis operitur; sed in campis sive sub [Col. 0351D] divo libera tanquam onager invenitur, nescit domum, plaudi non sustinet, pariete vel maceria non sepitur. Cum ergo intemperies, cum nix, grando, glacies, spiritus procellarum, cum denique supervenit potestas aliqua tenebrarum; quam vagam et deopertam invenit, statim rapere gratulatur; et illa instar paleae nullo fixa pondere ventilatur. Judaea vero clausa domo, velut castri robore praemunita, excelso gaudens culmine, et quibusdam propugnaculis insignita; minas graves aeris forti repulsorio longius alienat, et in absconso fidei, reclinato capite conscientiam jam serenat. Cum enim ruunt venti, coelum intonat, aer saevit, qui saevire minaciter, nimisque tenaciter in nostris partibus consuevit, nihil putat serenius quam tegi constantius fidei munimento, [Col. 0352A] si tamen munimentum innitatur stabili fundamento. Architectus quippe lignorum et lapidum congeriem colligens in structura, si digne sollicitus sive timidus fuerit de jactura, in profundum fodiens petram satagit invenire, supra quam aedificium firmo gradu valeat stabilire. Alioquin ipsa domus columnis evectioribus sublimata, miroque labore et opere in oculis intuentium consummata, quo major et operosior fuerit, tamen quia petrae non innititur firmiori, eo illisione fluminum ventorumque impulsu ruinae subjacet graviori. Ut ergo Judaeae domus, id est fides dignum capiat firmamentum, Virgo matri providens spondet se inducere fundamentum; illam scilicet petram, quae Christus est, introducere se promittit, quae firmitate sui aedificium superpositum ruere [Col. 0352B] non permittit. Deus quidem, ut legistis, ab antiquo notus fuerat in Judaea (Psal. LXXV) , extensum cujus calceum necdum noverat Idumaea, quia illis in diebus qualemcunque sui notitiam credentium cordibus impertivit, sed in eorum oculis carne se visibili personaliter non vestivit. Verum cum nova gratia, cum temporis adfuit plenitudo, cum infirmis condescendens, infirmari Dei voluit fortitudo: Virgo fecunda spiritu, Deum peperit incarnatum, et invisibilem deitate ad homines protulit calceatum. Quae pro certo intelligens non venturos esse deinceps ad salutem, nisi eos qui crederent Christum Dei sapientiam et virtutem: Christum, inquam, ante luciferum ex utero genitum Dei Patris, in fine vero [Col. 0352C] temporum factum hominem ex utero suae matris, curavit summopere, ut haec rei notitia Judaeae conferretur, et hoc velut fundamento aedificium fidei firmaretur. Hunc igitur Virgo tenens, spondet quia manus avidas non laxabit, donec eum genti suae tenendum firmius intimabit; donec eum recens natum pastoribus credulis praesentabit, et postmodum grandescentem apostolis tardioribus commendabit. In his quippe Judaeorum fides Mariae verbis et meritis eruditur, ne deserta domus ruat, hujus ope et opere subfulcitur, ea pariente et partum verius exponente, Christum Judaea suscipit et honorat, hominem Deum credit, creditum diligit et adorat. Hoc est forte quod hujus Virginis signat promissio, cum non solum domus, sed et cubiculi grata fit [Col. 0352D] mentio, quia scilicet Judaea in apostolis et in Christum credere, et ipsum diligere se gaudebit, Virginisque interventu, duplex hoc beneficium obtinebit. Domus tanquam latior multos indiscrete suscipit confluentes, remotum vero cubiculum solos secretius admittit diligentes; et ideo domus fidem indicat quam communem esse cernimus plurimorum, cubiculum vero dilectionem quam nostis esse propriam electorum. Non sufficit ergo Virgini quod Judaeae sic Christum praedicat ut credatur, sed curat summopere, ut ab ea pariter diligatur, dum illum asserit et Deum de Deo natum ante saecula sine matre, et ex se recens factum veraciter hominem sine patre. Ad quod et credendum, et diligendum cum suis tam monitis quam meritis illam ducit, Christum [Col. 0353A] in illius domum et cubiculum introducit; nec cessat a studio, donec suum pauperis desiderium videat exaudiri, et dilectum gaudeat in secreto diligentium inveniri. Quo invento non invidet, tanquam aemula non tabescit, sed respirat a 202 labore, ab aegritudine convalescit; dum charitate flagrans bonis proficientium hilarescit, et in eo velut accubitu, hilari conscientia requiescit, cujus favens quieti, Sponsus ait: Adjuro vos, etc.

Adjuro vos, filiae Hierusalem, per capreas, cervosque camporum, ne suscitetis neque evigilare faciatis dilectam, donec ipsa velit. Monet Sponsus apostolos, et eos qui videntur ex Judaea pariter credidisse, verbo et cura Virginis Christum in secreto fidei [Col. 0353B] suscepisse; monet, inquam, ne susceptam semel gratiam parvipendant, et contemptu praesentium ad priora, vel forte pejora prioribus se extendant. Si enim fides horum, si dilectio gravius sit concussa, obstrepent somno, Virginis aure durius repercussa; et a quietis gaudio quod ex eorum Virgo voluit moribus adipisci, invita compelletur ad molestias expergisci. Monet igitur Sponsus ne inter apostolos Judae proditio dure tonet, ne doctrina Nicolai discordans a caeteris male sonet, ne audito sermone mystico multi ex discipulis scandalo feriantur, et abeuntes retro jam non cum illo rupto dure proposito gradiantur. Nec solum ii apostatae, vel quisquis similium Christo veraciter non adhaesit, sed et metus [Col. 0353C] electorum non mediocriter Virginis aures laesit; Petri negatio, nudatio Joannis, fuga omnium graviter strepuerunt, et quiescentem Virginem suscitari ad vigilias coegerunt. Sponsus ergo tenere sollicitus Virginis quam dilexit, eos monet, quos turbari metu persequentium intellexit; ut a forma et doctrina, quam eis Virgo dederat, non fatiscant, vel fatiscentes forte citius resipiscant. Filiae, inquit, Hierusalem, non est conveniens ut velitis, quod necdum illam velle, quae vos praemonet, invenitis, nec est vobis liberum noxium sive indecens quidquam velle, donec et illa velit, quam constat penitus [Col. 0354A] nunquam velle, apostoli quidem contra vetitum deserente gratia voluerunt, cum occurrenti culpae ad unguem non resistere valuerunt; illa vero nil tale voluit quae digne valuit culpis occurrentibus refragari, et ob hoc inventa est non suo, sed suorum strepitu a quiete placita suscitari. Postmodum tamen recte hujus memores adjurantis, visitati plenius praesentia spiritus roborantis; secreto morum et meritorum quasi cubiculo venustantur, quo Sponsum introduci ope et opere Virginis gratulantur. Eo autem introducto ipsa quoque Virgo non mediocriter hilarescit, somnoque praeoptato in illorum moribus requiescit; a quo et suscitari Sponsi diligentia prohibetur, ne affligatur poena, cujus culpae conscia non habetur. Supra igitur cum eisdem verbis [Col. 0354B] filias Hierusalem Sponsus voluit adjurare, ut Sponsam quiescentem inter amplexus Sponsi non praesumerent suscitare; in suis vel de suis gaudere Virgo profectibus indicatur, quos sibi acquisisse, gratia et meritis praedicatur. Hic vero cum iterari eadem adjuratio reperitur, de aliorum Virgo meritis gaudere comperitur, quorum sollicitudo Sponsi diligentia convenitur, ne repellant gratiam, quae tam grata desiderio Virginis invenitur. Illic inter amplexus Sponsi grata Virgo requie delectatur, hic Sponsum quiescere in proximorum cubiculo gratulatur; illic in suis, hic in proximorum profectibus obdormiscit, et in utroque somno Sponsum tenens in ejus atria concupiscit. Quia vero illic idem utcunque versiculus explanatur, non duxi necessarium ut [Col. 0354C] hic eadem explanatio repetatur; ne, si quod ante dictum est, dicatur iterum in praesenti, superflua repetitio fastidium ingerat audienti. Sicut ergo illic secundus liber hujus operis sumpsit finem, ubi super laevam Sponsi Virgo fecit quietis gratia se reclinem, ita et hic dignum extimo praesenti libro calcem sive terminum superduci, ubi Sponsa gaudet Sponsum in matris domum vel cubiculum introduci, ut ubi datur Sponsa delicatis profectibus soporari, ibi stylus noster silentio tanquam somno gaudeat reparari.

Quae est ista quae ascendit per desertum sicut virgula fumi ex aromatibus myrrhoe et thuris et universi pulveris pigmentarii? Hucusque in hoc dramate dilectus et Virgo ad invicem vel de invicem sunt locuti, et quod fuit amoris et gratiae, sermone vicario prosecuti; nec alii quilibet ad loquendum 203 videntur introducti quamvis ad audiendum adolescentulae vel sodales pariter sint adducti. Nunc vero quibus dederat locum et gratiam audiendi, ampliori Sponsus beneficio sodalibus spatium [Col. 0354D] dat loquendi ut eis jucundius efficiatur epithalamium nuptiale, cum in eo et ipsi pariter velut symbolum dederint sociale. Sodales igitur, id est angeli qui Sponso assistere in hujusmodi nuptiis perhibentur, qui et si hominibus administrant, non tamen ab ejus facie prohibentur, attendentes quo affectu Sponsus erga virginem teneatur, qua gratia, quo merito supra omnes virgo mulieres provehatur, haerent, stupent neque digne sufficiunt admirari, nec inveniunt quibus eam laudibus possint congrue venerari. Illos quidem affectuosa devotio commonet ut quid dicant, [Col. 0355A] consideratio mirandae magnitudinis revocat ne quid dicant, parum enim sibi videtur et insufficiens quidquid dicant, dignos tamen se putant argui, si penitus nihil dicant. Mira quidem dicendi ⁜ (78) copia inopes illos facit, et nimirum inopia grandi nequaquam desiderio satisfacit; dicunt tamen ut in nobis affectum susciten audiendi, nobisque auditoribus qualemcunque fiduciam dant dicendi. Neque enim quisquam nostrum dicere tantae laudes Virginis attentaret, si angelorum excellentia velut sibi non satis conscia penitus refutaret; sed eorum qui sunt administratorii spiritus forma et sollicitudine commonemur, ut pro posse qualicunque et nos Virginem laudibus veneremur. Nam et ipsi ut eis possibilitas suppetit, non ut dignitas Virginis expetit, hoc [Col. 0355B] ipsum agere se ostendunt, qui necdum satis quanta sint merita Virginis deprehendunt, et ideo ad unguem ea exprimere verbis sive laudibus non intendunt, sed mirantur, mirantes sciscitantur, quae sit illa quam mirabilem sic attendunt. Quae est, inquiunt, ista? Revolvimus, aiunt, mulierum seriem praesentium vel praecedentium ab antiquo, ex quo Eva quae primum facta est consensum praebuit inimico, quarum multis diversorum dona charismatum sunt indulta; internae mentis species tam gratiae quam industriae manibus et exculta nullam harum huic similem possumus invenire, sed haec omnes invenitur ineffabili gratia praevenire. Quae est igitur ista cui soli datur excellentia specialis ut mulier nulla prior, nulla ei posterior sit aequalis, ut nostro etiam videatur jam [Col. 0355C] patrocinio non egere, imo ut hominibus ita et angelis non natura, sed gratia praeeminere? Quae est ista quae deflexo poplite instar delicatae mulieris non incedit, sed robusto et indefesso gradu viriliter ambulat et procedit: arduum agit iter femineis passibus inexpertum, et apprehensa scala quam vix videre Jacob promeruit ascendit fortiter per desertum? Desertum ut video via est et conversatio singularis, quam nescit multitudo neque terit ungula popularis, quae luto non tangitur, non respergitur pulvere platearum, quam culpa non attaminat, non operit quaevis superfluitas palearum. Jacob cum caput ejus lapis suppositus visus est sustinere, somno sopitus mystico hujusmodi scalam meruit vix [Col. 0355D] videre (Gen., XXVIII) , quae, ut illi visum est, humano more viventibus interdicta, solis angelis ascendentibus et descendentibus est relicta. Descendunt quippe angeli favorabili gaudio profectibus Virginis occurrentes. Ascendunt vero, proficientem festivis laudibus praeccurrentes: eum qui scalae innititur festinantes Dominum convenire, sciscitantes quae est ista, quae angelos natura potiores festinat meritis praevenire. Quae est ista, inquiunt, cui virginalis fecunditas vel fecunda virginitas est concessa, cunctis retro saeculis tam angelis quam hominibus inaccessa; quae vivens in corpore mortis necessitatibus obvoluto, vitam vitiis obnoxiam cursu peragit impolluto? [Col. 0356A] Ascendit enim sicut virgula fumi, quae cum subtilis et gracilis ab inferioribus oriatur, attollens se in auras tenues et ipsa tenuatur; sic in altum proficiens ut secreto nubium se committat, et velut se exinaniens oculos intuentium non admittat. Virgo nimirum quamvis de terrenis parentibus procreata, terrenis tamen abrasis faecibus disciplinae studio tenuata; ad tantam meritorum altitudinem supra homines est progressa, ut recte asseratur capacitatem admirantium supergressa. Quae sic proficiens longe lateque suavissimum dat odorem, doctrinam justitiae, disciplinae formulam gratiorem: largitur suffragia, gaudet benevolentiam exhibere, quae digne considerantibus tanquam aromata videntur redolere. Ideo forte fumus, cujus virgulae Virgo proficiens eomparatur, [Col. 0356B] non de abyssi puteo, sed ex aromatibus prodire memoratur: ad quorum confectionem specierum multiplicitas est collecta, et ex myrrha et thure ex universo pigmentarii pulvere sunt confecta, Myrrha mirabilem mortuorum corporibus dat medelam, et vi quadam naturali a carnibus fluxis et mollibus removet corruptelam: thus igne concrematum Deo in sacrificiis allegatur, et odore fumifico devotio sacrificantium commendatur. Myrrha ergo, ut videtur, similis est virtuti, qua Virgo corpus suum digne subjicit servituti ut jejuniis, vigiliis, munditiis, vitiosa corruptio longe fiat, et restrictis naturae legibus nihil in eo molle, nihil fluidum putrefiat. Thure vero humilis devotio vel devota humilitas Virginis figuratur, quae cum in thuribulo mentis, 204 igne [Col. 0356C] sancti Spiritus concrematur; liquefacta in amorem, velut fumus dirigitur ad superna, imo instar virgulae restringens se in angustum festinat intentius ad aeterna. Pulvere autem pigmentarii cujus velut congeries superadditur universa, virtutum reliquarum universitas est expressa: quam ille pigmentarius a quo salus medicinalis omnium est inventa, exquisite congerens et prudenter conterens redigit in pigmenta. Ex quibus omnibus salutari congruentibus medicinae, congestis et attritis in corde Virginis tanquam in mortariolo discipliuae; in conspectu pigmentarii fumus dirigitur, odor spirat, ad quod digne admirandum sodalium consideratio vix aspirat. Quae est ergo ista apud quam velut spicarum multiplicitas in [Col. 0356D] manipulum se redegit, imo universitas specierum in ejus mortariolo se coegit cujus merita examinatione subtilissima instar pulveris atteruntur; et coram pigmentario sicut fumus, imo fumi virgula ascensu mirifico deferuntur? A quibus delatis et oblatis idem pigmentarius non declinat, sed in ipsa offerente velut in lectulo grata benevolentia se reclinat; eumdemque lectulum vallo fortitudinis circumcludit, per quod ab illo longius quidquid indecens, quidquid noxium est excludit. De quo sodales subjungunt: En lectulum, etc.

En lectulum Salomonis sexaginta fortes ambiunt [Col. 0357A] ex fortissimis Israel. Quem pigmentarium dixeram, eum Salomonem videntur nominare; qui auctor et amator pacis lectulum sibi voluit praeparare in quo a conturbatione hominum absconditus caput suum quietis gratia reclinaret, et se non solum nomine, sed et re pacificum veraciter demonstraret. Lectulum autem ejus, ipsam Virginem aestimo posse dici, quae amoris gratia invenitur Salomonis obsequio sic addici ut in se quempiam alienum, quietem capere non permittat, et intra mentis angustae continentiam, hostem subdolum vel ad modicum non admittat, quod propter et ipsa non lectus, sed lectulus meruit appellari, ut hoc diminutivo quaedam videatur ipsius angustia designari, quae ad capiendum pariter alterum non extenta, soli sponso placere nititur, solo [Col. 0357B] quem legitime diligit est contenta. Cui digne congruit illud vaticinium Isaiae, et diversis prolatae temporibus sibi conveniunt prophetiae: ostendentes cuivis diligenti quamdam mentis angustiam convenire, amantem, plurimos non amplecti, duobus dominis non servire. «Coangustatum est, inquit, stratum, ut alter decidat: et pallium breve utrumque operire non potest (Isa. XXVIII.) » Stratum profecto mentis commendabiliter angustatur, cum patere et placere nonnisi legitimo meditatur, cum in se mansionem, locum, spatium alteri non consedit, cum cadere alter compellitur, vel forte longe territus non accedit. Denique pallium verecundiae virginalis quod non texit dissolutio, superfluitas non orditur, circa legitimum se coarctat, alter eo nullatenus operitur, [Col. 0357C] nec communem accipit Sponsus cum adultero portionem, nec illum secum patitur sub eodem pallio facere mansionem. Unde illam quae non arctavit lectulum neque pallium breviavit, sed invitato adultero male omnia dilatavit; ipse sponsus per eumdem Isaiam invenitur gravius accusare, et tam adulterae quam adulteri indignum consortium recusare. «Dilatasti, ait, cubile tuum, suscepisti adulterum (Isai. LVII.) » Virgo autem cubili coarctato cujusvis adulteri maculam non admisit, breviato pallio quemquam operiri subdolum non permisit, sed ab angusta mentis requie quidquid ei contrarium est, removit, et sponso fidem servans, totam illi singulariter se devovit. Hanc igitur quae studio cum [Col. 0357D] gratia sese lectulum voluit et potuit exhibere, ut hostes et aemuli necessario cogantur abhorrere; Salomon pacis amans, praeliorum nihilominus habens curam, armato munit milite, fortique munimine dat securam. Quae nimirum non muris, non turribus, non propugnaculis materialibus circumcincta, sed quibusdam fortibus mysteriali numero sexaginta, manet intrepida sub manu provida praedicti Salomonis, dum illi custodes conferunt, et hostes nihil inferunt noxiae laesionis. Custodes vero qui non nisi fortes merentur appellari, virtutes sunt spiritales, quibus constat Virginem roborari, quae illi ex una tantum parte sine altera non assistunt, se prudenter [Col. 0358A] dispositae ordinato ambitu circumsistunt. Quarum perfectio in numero sexagenario figuratur, qui ex senario et denario multiplicatis per invicem consummatur quorum senarius perfectionem indicat operum vel laborum, denarius vero perfectam consequentiam praemiorum. Quia enim sex diebus opera sua Deus creator omnium adimplevit, qui, sicut nostis scriptum, ab operibus quae patrarat, die septimo requievit (Gen. II) , recte per senarium operandi perfectio designatur, in qua plenius obtinenda toto dierum spatio laboratur. Sunt qui volunt senarium non debere perfectum ideo judicari, quia in eo sua Deus voluit opera consummari, sed ob hoc 205 sex diebus primordialia quondam opera facta esse, quia perfectum Deus hunc primum numerum [Col. 0358B] novit esse, ut ex perfectione numeri sua Deus opera commendaret, et perfecto completa numero, perfecta nihilominus demonstraret. Per denarium autem ideo perfectio praemii recte dicitur designari, quia ipsum paterfamilias laborantibus in vinea jubet dari; et quisquis injuncto labore intuitu obedientiae fideliter est detentus, hoc subjuncto numero in fine temporis est contentus. Senarius igitur decies vel denarius sexies ducitur, et fiunt sexaginta, cum Virgo et labore diurni ponderis, et spe certa futuri muneris fortiter est praecincta, cum perfectis operibus dare gaudet operam in praesenti, et omnino nihil timet, nihil dubitat de sequenti. Quare autem vel senarius vel denarius secundum arithmeticos perfectus debeat judicari, qua etiam perfectione sexagenarius [Col. 0358C] inveniatur commendari, quia in Responsione de Obedientia ⁜ (79) aggressus sum plenius expedire, hic brevitatis gratia silentio volui praeterire. Illi quippe senarium nondum videntur plenius obtinere, qui operantes magna, majora nequeunt adimplere, qui si forte in cavendis nequam operibus satis provide circumspecti, in verbo tamen adhuc minus debito sunt perfecti. «Qui non peccat, inquit, in verbo, hic perfectus est vir (Jacob. III) .» Nonnulli etiam, etsi custodiunt vias suas ut in lingua labili non delinquant, tenentes jam senarium, tamen nondum satis ad denarium appropinquant, quia, etsi sperant se recepturos praemium pro labore, nondum tamen plene sciunt utrum odio digni sint an amore. [Col. 0358D] Horum omnium merita et profectus, ut ita dixerim, defectivos (nullus quippe similium in hac vita obtinere meruit completivos) Virgo sancta praetergredi imo longe supergredi tam gratia quam meritis invenitur, et nobiscum adhuc degens, sexagenario mystico sic ambitur, ut eam et perfectam observantia reddat operum et laborum, et securam faciat certa prorsus exspectatio futurorum. Et pulchre ipsi qui ambiunt, fortes ex fortissimis Israel merentur appellari, quia inter omnes virtutes quarum merita Deum appetunt contemplari: fortes illas esse constat et praecipua fortitudine commendari, quibus Virgo et ambitur, et ambita diligit conservari.

Omnes tenentes gladios et ad bella doctissimi. Quanta isti Virginem ambiant fortitudine, quanta cura, sicut mysticus numerus, sic ostendit etiam armatura, ne si ad muniendum illam veniant vel conveniant non armati, quanto numerosiores, tanto reprehensibiliores justo judicio sint cassati. Tenet ergo unusquisque et exerit gladium bis acutum, ut si quis forte praedo transire affectaverit institutum: repercussa protinus ejus praesumptio penitus evanescat, vel magis viso gladio longe resiliens expavescat. Gladius hic non ferreus quo feriuntur sensibiliter nequam rei, sed gladius est spiritus, quem esse Apostolus asserit verbum Dei, quia sermo Dei vivus et efficax et penetrabilior omni gladio praedicatur, [Col. 0359B] quo recessus animae, et interior conscientia penetratur (Heb. IV) . Gladius est testimonium fidele, praeceptum lucidum, liber legis, quem sacerdos Joiada in manu dare voluit Joas regis (II Paral. XXIII) , ut omnibus ostenderet quia divinae legis cognitio decet regem, imo rex non tam scire quam tenere manu, hoc est, opere debet legem. Dederunt, inquit, in manu regis tenendam legem, et constituerunt eum regem. Ideo sexaginta non habere sed tenere gladios memorantur, quia non qui habent, mox et tenent, sed qui tenent, habere non negantur: et parum, sive nihil prodest habere gladium in vagina, si non illum exerit manus, id est operum disciplina. Omnes igitur fortes qui ambire Virginem perhibentur, tenent gladios, obediunt verbo, dignis operibus [Col. 0359C] exercentur, tantoque munimine fortem reddunt Virginem et securam, ut a longe hostibus repercussis non laesionem illa sufferat, non jacturam. Qui autem sic muniunt, profecto doctissimi sunt ad bella, quorum eruditio est profectu magis quam tempore non novella, quia scire, necdum facere quae sunt recta, doctrina est simplex, rudis et ut novi temporis imperfecta. Intellectus quippe non habentibus, sed facientibus intellectum, non solum scientiae, sed et conscientiae dat profectum; et ut conscientia sine scientia non satis eruditur, sic et scientia sine conscientia rudis et imperfectior invenitur. Illi ergo non solum docti, sed et doctissimi dici debent, qui ad bella peragenda obediunt verbo, [Col. 0359D] gladio manum praebent, quorum sollicitudo ad repellendos hostium impetus sic procedit, ut horrori sit omnibus, dum manus a gladio non recedit. De cujusmodi gladio subinfertur: Uniuscujusque, etc.

Uniuscujusque ensis super femur suum, propter timores nocturnos. 206 Diligenter sodales considerant et attentius admirantur, quo illi sexaginta modo vel ordine tuitionem Virginis operantur: et ad tuendum illam quam sunt providi, quam sagaces, et non solum fortitudine, sed et prudentia propositi habentur efficaces. Unusquisque enim acceptum semel gladium non deponens, sed quem tenere manu dicitur, femori superponens; sic habetur sollicitus ad debellandum forinsecus quaelibet nocitura, ut sui non [Col. 0360A] sit negligens, sed eum teneat diligens sui cura. Femur carnem significat quae de femore propagatur, caro autem infirma est et deficere naturaliter comprobatur, et ideo per femur sive carnem, signatur infirmitas vel defectus, quem velut ex natura incurrit nostra firmitas vel profectus. Virtus enim hominis quantavis magnitudine sublimetur, non habet a seipsa ut in proposito roboretur, sed si deserente gratia, paululum a diligentia relaxetur, tanquam alis perditis gradu stabili non tenetur. Super femur ergo ensem virtus ponere tunc videtur, cum verbo Domini lucido quod penetrabilius omni gladio perhibetur: infirmitatem suam digne cohibet et castigat, et rigore firmat verbi quod invalidum naturaliter investigat. Ensem tenet super femur, cum super sui [Col. 0360B] custodiam digne vigilat et intendit, quae non solum se infirmam, sed infirmam naturaliter deprehendit; et ob hoc sollicitior sic a defectu sibi praecavet et ruina, ut et defectus causas tanquam femur verb comprimat disciplina. Sic profecto vigilans et intendens quaeque noxia removere, gaudet virtus Virginis a nocturnis timoribus non timere; et omnia quae machinari nititur ut hostis subdolus vel tentatio tenebrosa, hujus docta et terribilis circumspectio reddit penitus otiosa. Quod attendentes angeli qui amici et sodales Sponsi, ut ante dictum est, appellantur, hunc Salomonis lectulum et ejusdem custodiam ineffabiliter admirantur: et adhuc commendare verbis eum aliis prosequuntur, parum satis aestimantes quidquid in laude Virginis eloquuntur.

Ferculum fecit sibi rex Salomon de lignis Libam, columnas ejus fecit argenteas, reclinatorium aureum: ascensum purpureum, media charitate constravit propter filias Hierusalem. Quem lectulum dixerant, dicunt et ferculum, in quo multa Salomoni fercula deferuntur, et epulanti cibum qui non perit, sed qui permanet, opponuntur. Ferculum itaque Virgo est, per quam Deo inveniuntur sanctorum animae commendari, ejusque precibus et meritis ad Sponsi convivium sublimari, quam sibi ad hoc idem Sponsus voluit praeparari, ut per eam mererentur quae per se non poterant praesentari. Etsi enim animae sanctorum variis virtutibus insignitae, et instar epularum [Col. 0360D] sapore gratiarum multimodo sunt conditae: longe tamen a convivio Salomonis jacent tanquam penitus destitutae, si non Virginis interventu velut mensa offertoria sint adjutae. Ideo ipsa Sponsa recte nostra omnium mediatrix, ipsa mater non incongrue dicitur imperatrix, quia sponsum rogans, imperans filio, furorem ejus in gratiam, in amorem suavissimum iram vertit, amaros in dulcorem precis suae farinula nos convertit. Qui ergo silvestri prius amaritudine fuerunt odiosi, suscepti a ferculo fiunt suscipientis merito gratiosi, nec est qui Salomonis convivio placere mereatur, nisi quem offerri sibi a Virgine velut a mensa propitiatoria gratulatur. Est enim tanti meriti praedictum ferculum sive mensa, ut quibuscunque ejus propitiatio diligentius est impensa, [Col. 0361A] Salomonis convivio fiducialiter se praesentent, alieni vero a mensa consequenter et a convivio se absentent. Est enim facta de lignis Libani. Libanus mons est quem attolit conspicabilis altitudo, honestat superficies, vestit nemorum pulchritudo, cujus arbores procera subrigit magnitudo, venustat mira species, firmat imputribilis fortitudo; Libanus autem interpretatur candidatio, Christum significans, qui candor lucis aeternae, mons domus Domini praeparatur: bona cujus arbor cujus fructum nonnisi bonum facere comprobatur; ligna cujus plantata secus aquas Siloe non arescunt, frondibus non nudantur autumno, hieme non marcescunt, sed indefessa longitudine et imputribili fortitudine juvenescunt. Ex his lignis asserunt sodales ferculum fabricari, ut [Col. 0361B] recte videatur opus velut a materia commendari, quia sanctitas Virginis ex Christi virtutibus est compacta, et ad nostros profectus omnium, in mensam et ferculum est redacta. Quam quia potens Salomon ex forti et imputribili materia sic compegit, non sensit vermiculum, non admisit illa cariem, sed abegit; non est laesa malleo, vetustate temporis, non disrupta, sed mansit et permansit integritas ejus fortitudinis incorrupta. Ut autem mensa eadem a Salomonis praesentia non declinet, ut nunquam sive nusquam ex parte aliqua se inclinet: eam idem Salomon inniti voluit nobili firmamento, supponens ei non tripodes instabiles, sed columnas 207 immobiles ex argento. Mensam quippe virgineam praesentavit Salomoni eminens altitudo, [Col. 0361C] immotamque tenuit columnarum argentea et inflexibilis rectitudo, cujus mores lucidos, opinionem tinnulam, oris temperantiam, vim sermonis acceptavit et firmavit benevolentia Salomonis. Argentum splendore conspicuans, et tactu congruo dans tinnitum, in columnas redigitur, et quod superimponitur stat munitum, cum virtute Altissimi verbum Patris Virgo permanens est enixa, et non suae sed illius fortitudini firmiter est innixa. In qua etiam reclinatorium aureum dicitur inveniri, quia nusquam noster Salomon gratiorem sibi requiem visus est experiri, ubi caput suum velit aut valeat reclinare, ad assumendum carnem deitatis excellentiam inclinare. Quod et satis congrue, non plumbeum, sed [Col. 0361D] magis aureum perhibetur, quia in omnibus metallis auro melius nil habetur; quod et pretio carius, et pondere gravius et sub malleo fortius constat esse, ut ex eo reclinatorium dicatur merito factum esse. Auro dilectionem Virginis aestimo figurari, quam certum est caeteris ejusdem virtutibus principari, quia, etsi fides et spes, et aliae quamplures dignae sunt commendari, earum tamen nulla dilectioni potest merito comparari. Quae et suo librata pondere sic gravatur, ut non flexa mobilitate a dextro vel sinistro latere dilabatur, non discurrat, non fluctuet, ad amandum quemlibet alium non prorumpat, solum sponsum amplectatur, amplexusque amborum tertius non abrumpat. Denique sponso adhaerere tam forti desiderio, tam solida fortitudine concupiscit, quod [Col. 0362A] adversis non frangitur, tribulationis malleo non fatiscit; et cum Petrus crepuit, Joannes resiliit, fugerunt omnes non ferentes malleum saevientem, sola Virgo perstitit, nec amare destitit sponsum sponsae intuitu morientem. Tale ergo reclinatorium in Virgine sibi Salomon fabricavit, quod gravis et solida et comparanda nulli dilectio commendavit, in quo ipse fabricator caput suum a conturbatione hominum reclinavit; et tanquam refecturus ad easdem et nos epulas invitavit. Sed idem reclinatorium non facile a nostri similibus invenitur, ad quod nisi cum labore, nisi conatu plurimo non venitur: ad quod obtinendum (ut experto compertum est) plenius non pertingit, nisi qui ascensurus digna fortitudine se praecingit. Sunt enim gradus sive scalae per quas ad [Col. 0362B] reclinatorium est ascensus, in quibus a Virgine labor non mediocris est impensus, quas quoniam recte considerans non obscuras fuligine, sed purpureas esse novit, per eas usque ad summum honesta similitudine se promovit. Antiquorum temporibus purpura solis regibus competebat, quae forma vel colore dignitatem regiam ostendebat, ut cum plebes attenderent purpura quemquam nisi principem non vestitum, monerentur revereri signis regalibus insignitum. Quia ergo ad reclinatorium, in quo Salomoni grata requies impertitur, non saltu praesumptorio, sed ascensu purpureo pervenitur; Virgo prudentissima cum ad tantum venire meritum concupivit, ut regina monstraretur, regali purpura se vestivit. Monstravit autem indiciis competentibus se reginam, [Col. 0362C] cum assumpsit avide quamdam novi generis disciplinam, cum virginalis continentiae tramitem cunctis retro saeculis intentatum, prior ausa est ingredi casto mentis proposito consecratum. Monstravit se reginam, cum sibi superinduit purpuram seu virtutem, qua corpori tenerrimo duram superintulit servitutem, cum suum dedit sanguinem manu carnificis non effusum, sed Deo soli consecrans virginei vas corporis non pertusum, reginam se studuit non femineis, sed purpureis vestibus insignire, cum elegit fastu mentis lenocinia corporis non sentire, dominari carni suae quod nulli (ut arbitror) satis est compertum, qui refuga gymnasii se hujus exercitii exhibuerit inexpertum. Virgo igitur mollitie muliebri [Col. 0362D] non confusa, sed rubens et perfusa martyrio regiae passionis, ad hoc venit et pervenit ut reclinatorium fieret Salomonis, per ascensum nonnisi purpureum ad tam excellens meritum est progressa, ut in ea discumbens Salomon cibum fame caperet indefessa. Hujus autem ferculi media non tapetibus ex Aegypto, non florum transitoria novitate, sed meliori longe consilio stravit Salomon charitate, ut in eo aliquid nusquam penitus appareret, quod honestatis avidus discumbentis oculus abhorreret. Cunctis quippe virtutibus, quibus Virgo praecipua redditur et insignis, supradicto congrua ferculo meritis excellentibus et condignis: insertae charitatis necessario superadditur ornamentum, sine quo omnes reliquae fiunt tanquam inutile purgamentum. Nihil enim [Col. 0363A] sufficiens in praefato ferculo potest poni, cui diffusa charitas non sit necessaria superponi: imo cuncta circumquaque posita non digne colligantur, si caemento charitatis non illorum media suppleantur. In omnium igitur medio charitas necessario collocatur, ut exinde omnibus circumpositis quaedam velut alimonia diffundatur, ut cuncta recte facta, ne ab invicem dissiliant, hujusmodi teneat loramentum, etsi perperam quid forte resederit, sufficiens habeat tegumentum. «Charitas enim et vinculum perfectionis est (Col. IV) ;» et «operit multitudinem peccatorum (I Petr. IV) .» Et hoc quidem non tam propter Virginem, quam propter filias Hierusalem aestimo dictum esse, quibus datum fuerat sponso et sponsae colloquentibus 208 interesse, ne cum audirent [Col. 0363B] columnas argenteas, reclinatorium aureum, ascensum purpureum praedicari, ad illa se pertingere non praesumerent arbitrari: et ab illo sibi ferculo repercussae longius viderentur, cujus nulla vel modica similitudine tenerentur. Quae cum audiunt quod in illorum medio charitas invenitur, grato cujus velamento peccatorum multiplicitas operitur; non diffidunt quin et ipsae ad illud possint ferculum pertinere, si diligant et eligant diligenti diligentius adhaerere. Etsi enim in ipso ferculo multa posita memorantur, quae non satis nostri similibus, sed Virgini specialius comparantur, tamen quod in illorum medio poni charitas perhibetur, a filiabus Hierusalem alienum procul dubio non habetur; sed earum mediocritati non mediocriter proficit et medetur, [Col. 0363C] quibus in hoc, et facilitas accedendi et procedendi non inefficax spes praebetur. Tale quippe ferculum Salomon, sponsus sponsam, Christus Virginem sibi voluit exhibere, quae et cunctis mereretur virtutum excellentia praeeminere; et tamen a consectatu suo non videretur Hierusalem filias prohibere, quae, etsi non prorsus per omnia, saltem diligendi gratia vellent ejus vestigiis adhaerere. Ut autem adhaereant et videant cui debeant adgaudere, ipsi qui loquuntur sodales vel angeli videntur admonere: convertuntque ad eas non tam vultum forsitan quam sermonem, ut eo commonitae festinent sollicite videre Salomonem.

[Col. 0363D] Egredimini, filiae Sion, et videte regem Salomonem in diademate quo coronavit eum mater sua, in die desponsationis ejus, et in die laetitiae cordis ejus. Quia Virginem sodales, nunc lectulum, nunc ferculum Salomonis esse praedixerant, et illum quidem multa fortitudine, istud vero multa pulchritudine ornatum descripserant, ne in hoc sponsae quam sponso viderentur amplius contulisse, et commendantes Virginem Salomoni minus debito detulisse; invitant filias Sion ad studium intelligentiae largioris, ut attente considerent, Salomoni supradicta quid attulerint gloriae vel honoris. Quodpropter ad egrediendum signanter illas satagunt praemonere, ne scilicet in suis aut vitiorum gurgustiis aut ignorantiae velint tenebris remanere, quia non sunt ad videndum [Col. 0364A] idonei quorum vita vitiis irretitur, vel intellectus quorum offusa caligine praepeditur. Vos igitur, aiunt, quas invitamus diligentius ad videndum, scitote quia in his quae sunt retro, non est vobis diutius remanendum; et ob hoc de obscuro, de involucro nequam volumus vos exire, vestros exeuntium pedes a maculis praepedientibus expedire. Exite ergo de gurgustio vitae intelligentiam obscurantis, exite de medio ignorantiae caligantis; exite de grosso et rusticano populorum caligantium intellectu, proficite in filias, habetote sollicitudinem de profectu. Egredimini et egressus merito efficimini filiae speculantes, manu sollicita purgate oculos lippitudine laborantes: proposito veluti speculo tergite maculas faciei, et instar puellarum obtinendae curam impendite speciei. [Col. 0364B] Hoc egressu et progressu de interna negligentia reprehensibilis officinae, hoc speculandi studio, et speculo disciplinae; illam vobis necessariam obtinebitis visionem, qua in suo diademate videre vobis dabitur Salomonem. Salomonem, inquam, regem, quem suo videre nequeunt in decore, nisi sancti facie quidem lota, oculo mundiore, qui ad pulchritudinem obtinendam fervent sollicitudine puellari, qui caligantibus inaccessa defaecato valent oculo speculari. Diadema Salomonis, carnis est passibilitas, qua illum coronavit intemerata matris virginitas, cum novum quid Dominus fecit, et femina virum circumdedit, juxta vaticinium Jeremiae (Jer. XXXI) , Virgo tamen concipiens et pariens, testimonio nihilominus Isaiae (Isa. VII) . Cujusmodi caro vel [Col. 0364C] carnis passibilitas non immerito nomine diadematis honoratur, quia, etsi in oculis caligantium dedecus vel ignominia reputatur, tamen quisquis recte intelligit quaevis turpia non digna Salomone, et intelligens diligit quis finis sit in hujusmodi passione: in carne quantus agon, quanta sit utilitas in agone, profecto nomen ei attribuit non ignominiae sed honoris, non dedecoris sed coronae. «Videmus, ait Paulus, Jesum propter passionem mortis gloria et honore coronatum (Hebr. II) .» Huic coronae Virgo mater in utero materiam ministravit, ministratam docta manu artifex Spiritus fabricavit, eamque texuit in rotundum opere tam perfecto, ut incomparabiliter superemineat auro, lapidi vel electro. Hanc Judaeus intuens, nonnisi spinas aestimat et laborem, [Col. 0364D] infidelis considerans, non habere putat speciem vel decorem: oculus defaecatior speciosum forma prae filiis hominum intuetur, non solum quia Deus est, sed quia homo hominum debitis non tenetur. 209 Ei quidem carnis materia cum hominibus naturaliter est communis, sed eadem communitas a vitiis carnalibus est immunis; hujusque mysterii virtute in unitatem sui personaliter nos admittit, semelque sibi junctos a se dividi non permittit. Quod pulchre diadematis rotunda signat perfectio, cujus integritatem nulla prorsus abrumpit divisio; unde et diadema divisionem demens signare perhibetur, quia nescit dividi quisquis hujus coronae ambitu continetur. In hac igitur corona, id est in [Col. 0365A] carne sua nos sibi copulat et conjungit, et agonis participes ab honore et gloria non disjungit; quam gloriam Salomoni quodammodo mater dicitur impertisse, cum Virgo Deum hominem in utero creditur concepisse. Quis Virgini laudes non deferat, quis non dignam ejus faciat mentionem; quae coronavit non auro, non lapide, sed carne propria Salomonem, quae regi contulit unde velit et valeat gloriari, in quo vincat et dignus sit victoriae merito coronari? Quod nimirum in die desponsationis ejus memorant factum esse, a quo et facto innuunt noctem vel caliginem procul esse, quia thalamo nuptiali praesens desponsatio tenebras non induxit, cui dies sanctificatus et sanctificans lux illuxit. Ingresso quippe Sponso incomparabilis lux est orta, [Col. 0365B] nec alius admittitur, nullisque exterioribus patet porta; sed consensu pari cunctis supervenientibus aditum omnem claudunt, sodales vel angeli pro foribus festive tripudiant et applaudunt. In die ergo lucida desponsatio mystica celebratur, uni viro casta Virgo spiritali commercio copulatur; circumdat virum femina, Salomon diademate coronatur, Deo naturaliter immortali, natura mortalium personaliter adunatur. In hac autem die qua Creator Virginis factus est Sponsus ejus, quis enarret quae vel quanta fuerit laetitia cordis ejus; cum in ejus utero nostra in Deum humanitas est assumpta, assumentis consortio obumbrante Spiritu non consumpta? Quanta fuerit laetitia cordis ejus, non est nostrum [Col. 0365C] eloqui vel sentire, qui ad tam sacrum et secretum sanctuarium non meruimus introire; ipsa cui plenius et perfectius Deus illud voluit aperire, praeceptum corde gaudium vix potuit vel ad modicum effutire. «Exsultavit, inquit, spiritus meus in Deo salutari meo (Luc. I) .» Quidquid ergo in Virgine agitur, procul dubio noctem nescit, cui regem coronanti dies infunditur, lux splendescit, splendore diurno vel magis diuturno matris spiritus hilarescit, ad quod digne capiendum noster infirmorum oculus non clarescit. Neque enim vel ista est Bersabee quam Uria nesciente David adulterio deturpavit, sed Maria flos Virginum quam singularem sanctus fecundare Spiritus usurpavit; nec iste est Salomon qui a Dan usque Bersabee annis quadraginta [Col. 0365D] regnasse perhibetur, sed Christus cujus regni finis, cujus imperii terminus non habetur. Cujus carnis gloriam, cujus digne pensare diadema, non Judaeus, non Gentilis, non potest quilibet anathema, qui, etsi nomine Christianus pietatis specie dealbescit, ejus tamen virtutem abnegans, meritorum inopia tenebrescit. Ideo Sodales vel angeli quibus datum fuerat felicitatis merito jam videre, ne videantur aliis acceptum beneficium invidere, abscondendum sub modio non putant, non silentio contegendum, sed invitant filias Sion, ut fervore et studio sese praeparent ad videndum. In hoc quippe non solum Salomoni, sed et Virgini laus defertur, [Col. 0366A] et collata coronato coronanti gloria non aufertur: imo quidquid in filio carnis assumptio dignum gloria videtur operari, in Mariam refunditur, ex qua idem filius voluit incarnari. Propter quod ab illa suam diu Sponsus praesentiam non avertit, sed post verba sodalium ad laudes ejus iterum se convertit, ut ostendat diademate coronatum, speciosum gloria sic se esse, ut constet etiam coronanti coronae pulchritudinem non deesse.

[CAP. IV.] Quam pulchra es amica mea, quam pulchra es, oculi tui columbarum, absque eo quod intrinsecus latet. Quia verba haec, ut potestis meminisse, retro sunt posita. et in secundo hujus operis libro utcunque exposita; non sunt in isto vel loco [Col. 0366B] vel tempore iterum exponenda, sed ad praedictum librum sollicitudo legentium remittenda. In his tamen verbis, ut video, mutatum aliquid invenitur, et laus ista virginis alia hic particula praevenitur, quia illic dictum est: Ecce tu pulchra es, ecce tu pulchra; hic vero; Quam pulchra es, quam pulchra. Illic ecce dicitur, nimirum ostensio confirmantis, hic vero quam ponitur, exaggeratio scilicet admirantis illic intelligitur testificatio tantum pulchritudinis ostensiva, hic admiratio multae pulchritudinis expressiva. Quam pulchra es, inquit, amica mea, quam pulchra. Quantum ait, pulchra es, quanta pulchritudine decoraris, tu quae mea es 210 amica, et secreti mei conscia comprobaris; lingua volubili, sono transitorio quis effatur, vel quis auditor capere potest etiamsi [Col. 0366C] dicatur? Ad quod tenacius confirmandum valet quod hic habetur suppositum, quod necdum dictum fuerat, et ideo supra non est expositum; in quo innuitur quod et multa est Virginis pulchritudo, et eidem pulchritudini nulla inest subdola turpitudo: Absque eo, ait, quod intrinsecus latet. Sunt nonnulli quibus praesto est pulchritudo exterior, pulchra superficies, et ovina, intrinsecus autem lupi rapacitas, fraudulentia serpentina, et quod patet exterius superducta est hypocrisi speciosum, sed quod latet interius malitiosa turpitudine tenebrosum. Sunt alii, qui, etsi non dealbantur foris hypocrisi fraudulenta, etsi eos intrinsecus non inficit assiduitas virulenta tamen dum tenentur in corpore, quadam peccati lege sic [Col. 0366D] poenaliter aggravantur, ut nonnunquam velint nolint ⁜ (80) , in culpam vel modicam dilabantur, et quia non quidquid mali nostra cogitatio concipit, statim potest aliis apparere, cum nos quoque plerumque lateat quod in nobis dignum est sui merito displicere; cum absque eo quod intrinsecus latet Sponsus Virginem dicit esse, immunem eam non solum ab evidentibus, sed a culpis quoque latentibus probat esse. Quis ille est sanctorum qui absque eo quod latet, se esse glorietur, et non magis delicta non intelligens, ab occultis mundari deprecetur? quis est, inquam, qui non sollicitus occultorum, Domino serviat in timore, timens, quia nesciens, utrum odio [Col. 0367A] dignus sit an amore? (Eccle. IX.) Virginem igitur, quae nequaquam erat sibi conscia delictorum, et tamen non nescia suorum fuerat occultorum; recte Sponsus pulchram semel et iterum asseverat, apud quam, sicut extrinsecus, ita et intrinsecus dedecens nihil erat. Cujus pulchritudinem per partes exsequitur, subjungens Capilli tui, etc.

Capilli tui sicut grex caprarum, quae ascenderunt de monte Galaath. Dentes tui sicut grex tonsarum quae ascenderunt de lavacro. Per capillos aestimo sensus posse corporis figurari, qui deintus prodeuntes, foris appetunt dilatari, et accepta libertate inveniuntur justo amplius evagari, nisi forte revocentur censura et moderamine regulari. Unde et Job: [Col. 0367B] «Pepigi foedus cum occulis meis (Job XXXI) ;» Et David: «Averte, ait, oculos meos ne videant vanitatem (Psal. CXVIII) .» Et sic de reliquis. Ut autem capilli digne ad ornamentum capitis perseverent, eidem capiti infiguntur radicitus et inhaerent; alioquin exstirpatis a radice grata caesaries jam non restat, decussaque caesarie caput calvities dehonestat. Sic et sensus corporis, qui omnes in capite collocantur, in eo vires obtinent, in eo principaliter operantur; si turbato capite velut a sede propria repellantur, non solum ipsum caput, sed et membra reliqua honore maximo viduantur. Si autem sano capite velut in radice solidi steterint et tenaces, et ad explendum naturale officium satis fuerint efficaces; [Col. 0367C] instar capillorum nonnunquam longius aberrantes vaga licentia dissolvuntur, si non manu apposita, et lege superposita restringuntur. Capillos igitur Virginis et bene radicatos reddit quaedam veluti vis naturae, et foris castigatos regularis convenientia ligaturae; cum suos illa sensus subtili providentia reddit solidos in affectu, et potenti censura, dissoluto cohibet ab effectu; cum in corde suo sensualibus affectibus modum ponit, et foras prodeuntibus disciplinae redimicula mox imponit. Capillos quoque suos Virgo digne redigit sub censura, cum internae sensus mentis tenet diligentius sub mensura; cum eos per quos debet quae spiritalia et vitalia sunt sentire, non permittit vaga licentia transitoriis et peremptoriis consentire. Cujusmodi sensus [Col. 0367D] sive corporeos, sive nihilominus spiritales, ut quod dicitur facilius capiamus, nos parvuli, nos adhuc sensibus animales, Sponsus capris comparat quae sunt animalia rusticorum, quae pascuntur in rupibus, et in ipsis verticibus montium supernorum. Et recte sensus Virginis capris Sponsus voluit comparare, quia Virgo spretis inferioribus, solis amat superioribus aspirare; et cum nobis inaccessa contemplandi et amandi saltu velocior apprehendit, more tamen rusticano humilem et degenerem se attendit. «Respexit, inquit, humilitatem ancillae suae (Luc. I) .» Et signanter non capris, sed gregi caprarum capillos Virginis comparavit, in quo sedulum auditorem ad intelligendam collectionem sensuum invitavit, quia eos ab invicem vaga discursio, [Col. 0368A] vel furtiva dissolutio non abegit, sed in gregem casta confoederatio sub pastoris cura et baculo sic redegit, ut in eorum quemlibet irrumpere fera bestia non auderet, sed esurie fatigante apertis nec expertis faucibus obstuperet. Ut autem hujusmodi caprae adhuc amplius commendentur, non descendere sed ascendere de monte Galaath perhibentur; cum magis, sicut de campo ad 211 montis sublimia fit ascensus, sic de monte ad campestria significatione verborum propria sit descensus. «Descendens, ait, Jesus de monte stetit in loco campestri (Luc. VI) .» Et de Moyse: «Ascendit Moyses in montem, et fuit ibi quadraginta diebus (Exod. XXIV) .» Et infra Dominus ad Moysen: «Descende, inquit, peccavit populus tuus (Exod. XXXII) .» Cum igitur de monte [Col. 0368B] non ascensio, sed descensio rectius dici possit, quid sibi vult quod praedictae caprae de monte Galaath non descendere, sed ascendere memorantur; nisi quod profectus magni capillorum, id est sensuum indicantur, ad quos relata litteralis illa contextio dignam convenientiam invenire, quae capris materialibus non videtur litteraliter convenire? Neque enim de ascensu caprarum cura fuit sancto Spiritui disputare, sed profectus Virginis hujusmodi similitudinibus nobis, infirmioribus demonstrare; quae de monte in montem, hoc est in virtutem de virtute spiritalis pascuae gratia proficisci, et non juga montium, sed excelsa profectuum satagit adipisci. Unde et mons iste, de quo sermo est, Galaath nominatur, quem interpretari acervum testimonii Haebraeorum [Col. 0368C] sententia protestatur, quia cum Laban sedato furore minarum et irae contumacis, cum nepote suo Jacob inire disponeret foedus pacis; acervum lapidum pari manu congestis lapidibus erexerunt, quem in testimonium pacis initae superventuris generationibus reliquerunt. Nullius autem excellentia magis videtur Christo testimonium perhibere, quam dilectio Virginis, quae caeteris invenitur sui merito praeeminere; quae de vivis et electis lapidibus congeritur, et erigitur in augmentum, et tam praesentibus quam futuris dat indelebile monumentum. Virgo igitur de monte Galaath proficiscitur et ascendit, cum sanctitatis culmen congestis virtutibus apprehendit; et ex eo non suam ipsius gloriam tanquam descendens [Col. 0368D] aucupatur, sed profectu congruo solam Christi potentem misericordiam attestatur. «Fecit, inquit, mihi magna qui potens est (Luc. I) .» Quodpropter et Sponsus dentes laudat Virginis consequenter, ut non solum in capillis decor ejus appareat evidenter; sed etiam in dentibus utilitas non mediocris ostendatur, si tamen, quod dictum est, non litteraliter, sed spiritaliter attendatur. Dentes, inquit, tui sicut grex tonsarum quae ascenderunt de lavacro. Dentes Virginis morsu forti pestem haeresum eradicant, ne falsitatis germina veritati valenter contradicant; sermonemque durissimum de incarnato Verbo congruis assertionibus commasticant, ut huic credulitati jam facilius parvuli se addicant. Qui dentes non incongrue gregi ovium [Col. 0369A] comparantur, non illarum quae velleris et sudoris dura molestia praegravantur; sed quae tonsis velleribus nil jam superfluum habere se ostendunt, et quod forte videntur habuisse, confessione lavatoria reprehendunt. Virgo igitur quae diligentis fervet amore legitimo, tanquam Sponsa, recte de lavacro ascendere dicitur velut tonsa, quia eo a superfluis culparum oneribus studuit mundius expediri, quo ad commendandum Sponsum credibilior voluit inveniri. De quibus subditur: Omnes gemellis, etc.

Omnes gemellis fetibus, et sternis non est inter eas. Omnes, videlicet, tam caprae quae de monte Galaath ascenderunt, et de summo illius vertice, gressu intrepido pependerunt, quam oves quae tonsis velleribus [Col. 0369B] se laverunt, et de lavacro prodeuntes, velleris et sudoris duro gravamine caruerunt. Omnes, inquam, pari sunt gratia tam fecundae, largo fecunditatis beneficio tam jucundae, ut in eis et sterilitatis aliqua non damnetur, et dono ampliori unaque fetu gemino gratuletur. Res digna miraculi, quod in grege non capra, non ovis sterilis est inventa, quod fetu singulari, nulla fertilium est contenta; quod virtutes Virginis, quas capillis vel dentibus duximus figurari, et amore fecundantur, et contentae non habentur amore singulari. Amant enim Deum, amant et hominem, nec Deum propter hominem, nec propter Deum hominem aspernantur, sed juxta legem novam et veterem, mandatum primum et secundum [Col. 0369C] simile venerantur; dum in eodem Christo substantiam gigantis geminam ulnis geminis amplexantur. In uno quippe Christo quem sponsum et filium Virgo diligit se habere, duas videt substantias sibi personaliter cohaerere, quarum diversa quidem et dissimilis (utpote Dei et hominis est natura), quae tamen unum Christum, personam unam constituunt in junctura. Hunc amare tenerius et amore tenero jucundari, hoc est esse non sterilem, et, gemellis fetibus fecundari; quia de capris vel ovibus non est sancto Spiritui multa cura, sed magis de virtutibus et virtutum commendabili genitura. De quarum commendatione adhuc subjungit: Sicut vitta, etc.

Sicut vitta coccinea labia tua; et eloquium tuum dulce. Labia Virginis clausa, scientiam legis servant, [Col. 0369D] et quae servanda noverunt, in cordis secretario coacervant; clausura quorum infructuosi silentii argui non meretur, cum sapiens usque ad tempus taceat et tacentis cor prudentiam meditetur. Denique «Maria conservabat, inquit, omnia haec conferens in corde suo (Luc. II) .» Quae cum ad proferendum collata et servata manu pulsantis concutitur, et a clausis ejus labiis pessulum vel sera tandem excutitur; pulsat obediens tempusque accipiens jam loquendi, non nisi disciplinam profert aures habentibus audiendi. Ad quod obtinendum propheta, ostium vult habere, ut scilicet labia sua possit lege congrua cohibere; ne vel immoderato silentio videat et poeniteat se depressum, vel culpa non minore, [Col. 0370A] levi multiloquio transeat in excessum. «Pone, inquit, Domine, ostium circumstantiae labiis meis (Psal. CXL) .» Domine, ait, congruentem meis labiis da clausuram, da nihilominus cum tempus fuerit, aperturam, quatenus in cardine discretionis instar ostii sic volvantur, ut nec clausa sint ad tacendum, nec ad loquendum tempore nisi congruo resolvantur. «Vae mihi, ait Isaias, quia tacui (Isa. VI) .» Et alius econtra: «Vir, inquit, verbosus non justificabitur (Job. II) .» Ad evitandum utrobique periculum labia Virginis efficaciam invenerunt, et tam silentii, quam multiloquii culpas digna custodia praevenerunt; quae ne superflua loquerentur, clausura se laudabili compresserunt, opportunoque tempore quod honestum, quod utile visum fuerat, [Col. 0370B] expresserunt. Quodpropter non immerito vittae coccineae comparantur, qua capilli capitis ne licenter effluant revocantur, quia puellaris coma ne vagetur nativa levitate, redimitur et vincitur, et imperii premitur potestate. Ad hoc enim Virgo vittam sibi mundam praeparat et subtilem, ut cum processu temporis comam crescere sibi senserit juvenilem, illam huic, moderamine congruo, superponat, ne haec vel tempore illicito vel modo incomposito se exponat. Porro cum prudens Virgo tempus viderit imminere, quo dignum sit comam suam liberius et manifestius apparere; manu sedula tenuem vittam solvit, et ab ejus tanquam imperio ad tempus comam liberat et absolvit. Eo autem illa intuentium oculis gratior jam videtur, quo diutius antea sub vittae [Col. 0370C] custodia continetur; latensque sub signaculo componitur et fovetur, gratamque promeretur pulchritudinem adipisci, quae honestius emicat cum ad conspectus hominum vitta seposita jam conceditur proficisci, si tamen illius sepositae nunquam desinat reminisci. Sic nimirum cum loquentis discretio sub silentio fuerit erudita, et consertis labiis longo tractu temporis expolita; eis tandem resolutis locutio natalem deserit officinam, et procedens in aures hominum, congruentem resonat disciplinam. Unde bene additur: Et eloquium tuum dulce. Nam cum labia instar vittae internos affectus digne compresserint, et quae proferenda sunt, malleo et incude silentii prudenter formaverint; tunc eorum solutio, tanquam vittae depositio, non reprehenditur, non vilescit, sed [Col. 0370D] placet locutio temporiva, et eloquium audientibus indulcescit. Alioquin et sermo in vacuum obscuratur, et eloquium amarescit, quod sub labiis non formatur, nec in silentio coalescit: at quod proferendum prius labia non obtinent vicem vittae; sed quidquid in buccam venerit, ore patulo proferunt imperite. Sed quid est quod labia Virginis vittae nonnisi coccineae conferuntur, nisi quia in hoc etiam nostris longe dissimilibus praeferuntur, quae nostra etsi claudi et aperiri diverso tempore se ostentant, digne tamen inspicientibus non coccum, sed forte lutum potius repraesentant? Coccus speciem ignis gerens, dilectionem recte significat, quae ignita sive ignis velut in camino aurum purificat; quae potiores [Col. 0371A] auro justos, reddit fervidos et ardentes; quae urit nec comburit, sed excoquit et mundos efficit diligentes. Huic cocco sive igni Virginis labia similantur, quae tam silentio quam eloquio, amori tenero famulantur, quae luti nescia instar cineris non pallescunt, sed rubore coccineo modeste subrutilant et ignescunt. Clausa quidem et silentio dedita vacant Deo, ineffabilem meditantur, adhaerent invisibili, gaudent eo, ad interna et aeterna ferventi desiderio se suspendunt, amplexu tenent avido, quem incomprehensibilem deprehendunt. «Quam magna, inquiunt, multitudo dulcedinis tuae, Domine, quam abscondisti timentibus te (Psal. XXX) .» Soluta vero nec tamen dissoluta in exterioribus se extendunt, aggrediuntur loqui, loquendo proximis condescendunt, [Col. 0371B] quae intus praelibaverant, foris indigentibus jam impendunt, et in hoc nihilominus ardere vel rubere coccino se ostendunt. «Propter fratres meos, ait ille, et proximos meos loquebar pacem de te (Psal. CXXI) .» Quia ergo labia Virginis vittae similitudine venustantur, et cocco rubeo vel amore igneo irreprehensibiliter commendantur; sicut ejus silentium, sicut meditatio 213 amaritudinis umbram nescit, sic ejusdem eloquium dulcoris gratia relucescit. De cujus laude adhuc subjungitur: Sicut, etc.

Sicut fragmen mali Punici, ita genae tuae, absque eo quod intrinsecus latet. Quia tanta est hujus, quam habemus in manibus, Virginis pulchritudo, ut eam [Col. 0371C] ad liquidum nostra non facile capiat hebetudo: infirmitati nostrae laudator illius eligens misereri, varias proponit similitudines, ut per eas illam utcunque possimus intueri. Quarum etsi nulla aestimari potest sufficiens, aliqua tamen videtur ex parte conveniens; quantum duntaxat materialia possunt spiritalibus coaptari, speciosis vilia mansoriis transitoria similari. Inde est quod genae Virginis quae vernant rubore verecundo, malo Punico similantur, quod nitet cortice rubicundo, quod cum frangitur, collecta granorum interius apparet multitudo; in quibus et relucet non minima candoris pulchritudo. In genis juvenculae tanquam in eminentia faciei, thronum sibi collocat excellentia speciei; illicque [Col. 0371D] sedens, regalem obtinet principatum, innitentem gratiae, non privilegio roboratum. Intendens ergo Sponsus pulchritudinem Virginis commendare; genas illius amat malo Punico, imo et fragmini comparare; ut unius fragminis duplex color, foris rubeus, intus niveus, Virgini laudes dicat, pari sonet praeconio, et neuter alteri contradicat. Color rubeus sanguinis formam gerens typus est passionis, quam Virgo sancta sustinet sui desiderio Salomonis; quae quidquid mundus vel promissionibus insonat vel terroribus intonat, animo forti spernit, aequo propulsat pede, et a minoribus maxima non discernit. Tonsionibus et pressuris opponit corticem quasi scutum, illud commendabile Salomonis amplectens fortiter institutum, quo beatum lore spondet eum qui [Col. 0372A] ad petram parvulos nunc allidit, et pati oportere omnem qui pie vivere non fastidit. Itaque ad pressuras et fracturas Virgo patiens, non aegrescit, imo (si non premitur, si non frangitur) erubescit; fracta vero et contrita, defectu lurido non pallescit, sed interno decore conspicuat, et hilari conscientia dealbescit. Denique malum necdum fractum, visui placitum dat ruborem, fractum vero gustui congruum dat saporem; necdum fractum mirae suavitatis patulis naribus dat odorem, fractum vero non minuit, sed longe porrigit ampliorem. Sic et Virgo non depressa, non concussa malleo vel tortore, colore splendet punico, rubet desiderio vel amore; cujus conversatio est oculis intuentium rubicunda maturo vigens actu, modesto intuitu, facie verecunda. Si [Col. 0372B] vero premat eam, frangat eam, et velut in frustum redigat manus gravis, nec tam corpus quam animam gladius vel tribulatio transeat insuavis: non nigredo sordet interius, sed apparet decor alius gratiae non minoris, videlicet interna puritas, hilarisque securitas conscientiae mundioris. Cujusmodi fragmen digne considerans quisquis sapit, suavitatem ejus non dente, sed potius mente capit, et non solum candore vel rubore intelligit oculis gratiosum, sed dulcore et sapore palato interiori et sano gustui fructuosum. Cujus etiam odor vel opinio praecipue tunc fragrescit, cum non solum opera, sed et discussa ejus conscientia dilucescit; cum pressuris et fracturis pulsatur ejus patientia, mens quassatur, et in ea nonnisi virtutum collectio et earum candor vel munditia [Col. 0372C] demonstratur. Hanc Virginis pulchritudinem quae et ab ipsa et ab altero utcunque potest sciri, si tamen ejus cognitor quisquam potest hominum inveniri, laudat Sponsus genarum nomine, quae in facie se ostentant, geminumque ruboris et candoris decorem instar praedicti fragminis repraesentant. Id autem quod inpraesentiarum non dat Virgini, sed proponit, hujusmodi laudibus, sive comparationibus non exponit: sed nos ad capiendum invalidos illud praecipuum vult latere, ut ostendat omnibus hic acceptis longe excellentius praeeminere. Absque eo, inquit, quod intrinsecus latet. Ex eo, ait, quod patens est. Virgo debes laudanda praedicari, ex muneribus gratiae quae utcunque possunt rebus temporalibus [Col. 0372D] comparari. Absque eo, hoc est eo tacito quod adhuc absconditum non videtur, quod penitus incomparabile longe ab oculis sub signaculo continetur. Ex quo tibi digne praecipua laus daretur, si vel dici posset, vel si dictum ab hominibus caperetur; sed quod oculus non videt, auris non sustinet, in cor hominis non ascendit, ad exponendum illud praesens locutio non intendit. Parcens igitur eis quos in hujus dramatis auditorium introducam, ad proferendum ea quae capi poterunt me reducam: et eo tacito quod nondum capere mortalium praevalet intellectus, humano more loquens tuas laudes disseram et profectus.

Sicut turris David collum tuum, quae aedificata est [Col. 0373A] cum propugnaculis. Quia in genis malo vel ejus fragmini comparatis, commendata est Virginis pulchritudo, in collo consequenter commendatur ejusdem fortitudo, quae se ad infirma et egena mundi transitoria non inflectit, suamque rectitudinem enervi mollitie a proposito non deflectit. Ipsa quidem hujus vitae praesentiam, carnis sarcinam, onus grave, forti patientia, patientiae constantia sustinet ut suave; et quidquid mundus incutit, qui omnium colla praesentium colaphizat; hanc a statu non excutit, nec more infirmantium scandalizat. Tanto enim amore, tanto fervore spiritus est repleta, ut onera pendat vili tanquam talibus assueta; et instar vitulae quae docta est jugum diligere vel trituram, usum gravia sufferendi, fructum aestimat, non laesuram. Propter quod [Col. 0373B] ejus collum turri simile perhibetur, quae suo fixa pondere, impulsu ventorum sive illisione fluminum non movetur; quae tantae est fortitudinis, ut locum suum non dimittat nequam spirituum potestati, et munimen inexpugnabile toti conferat civitati. Unde et David dicitur, qui interpretatur manu fortis, Christum significans, cujus manum inexpugnabilem et invictam; pronam ad auxilium boni, mali sentiunt ad vindictam. Cujusmodi turris ad hoc in Hierusalem est erecta, ut a longe possit hostes praevidere sollicitudine circumspecta: et, si forte appropiare praesumpserint, ab eorum incursibus vel assultibus se defendat, et quidquid intulerint, sua fortitudine parvipendat. Nec solum sibi ipsi, sed et toti civitati ejus proficit munimentum, cui et necessariam dat [Col. 0373C] fortitudinem, et non indecens ornamentum; ad quam civitas invalidior, si hostis assiliat, mox recurrit, et illa potentior recurrenti dat fiduciam et succurrit. Sic et Virgo instar turris Davidicae, a longe hostem prospicit, imo despicit, et non curat, ad cujus intuitum horret ille et refugit, et in proposito confidentiae non perdurat; et quidquid minarum vel fraudium praesumpserit machinari, eliditur, et in se reliditur malitia praesumentis, tantum horrorem incutit, tam potenter repercutit hostem facies intuentis. Est enim turris aedificata cum propugnaculis suis. Propugnacula turri cohaerentia videntur aforis prominere, turrim munire fortiter, graviter hostibus imminere; ex quibus conti, jacula, lapides et hujusmodi caetera [Col. 0373D] jaciuntur, quibus defensa turre hostes valide quatiuntur. Ipsa sunt, ut aestimo, praecepta vel monita Scripturarum, prophetarum eloquia, spiritalis scientia litterarum; quae stabili memoria constat forti animo Virginis inhaerere, varioque provectu operum, quaeque noxia longius prohibere. Scripturarum quippe subtilitas et intelligentia spiritalis, tenax memoria mandatorum, manifesta scientia litteralis; reddunt sui prominentiam conscientiam Virginis inconcussam, et instantiam hostium promptis operum jaculationibus repercussam. Hujusmodi propugnaculis turris Davidica se defendit, et ad repulsandum improbos quibusdam velut brachiis se extendit: quia indeflexa Virginis fortitudo (quae per collum dicta est figurari), gaudet apposito Scripturae sanctae patrocinio confortari. [Col. 0374A] Illic quippe accipit unde fortior et securior habeatur, unde hostes reprimat, amicos fideliter tueatur; quod ad suum ipsius munimentum videtur ei firmius adhaerere, ad nostrum vero, etsi non pari, tamen non contemptibili ex ea beneficio dependere. Unde subjungitur: Mille, etc.

Mille clypei pendent ex ea, omnis armatura fortium. Quam in propugnaculis, eamdem et in clypeis videtur Scripturam figurare, eamque propter effectus varios nominibus variis commendare; quia cujus ad adjuvandum efficacia multiplex invenitur, non est mirum si vocabulis multiplicibus insignitur. Ex turre igitur Sponsus dicit clypeos dependere, et ne paucos aestimemus, addit numerum non tacere; ut cum [Col. 0374B] hostes non impetunt, non solum ad dependentes clypeos recurramus, sed in numero clypeorum spe non deceptoria confidamus. Millenarius qui supremus habetur in ordine numerorum, quia ex perfectis conficitur, perfectissimus dicitur perfectorum, quia, sicut ex decem unitatibus denarius, ex decem denariis centenarius, ita ex totidem centenariis millenarius adimpletur, quo in numeris major singularis alius non habetur. Quo numero commendatur fortis defensio clypeorum, perfecta utilitas, appensio utilis perfectorum, qui non solum ad ornatum vel munimen turris Davidicae disponuntur, sed et nobis ad turrim fugientibus largo munimine proponuntur. Virgo quidem cujus collum 215 turri, ut jam dictum est, comparatur, ad [Col. 0374C] nostram omnium defensionem multiplici fortitudine praeparatur, quae seriem Scripturae veteris nobis dilucidat et exponit, ostendens in se factum realiter, quod futurum mysterialiter illa ponit. Quod enim de femina circumdatura virum longe ante praedixit Jeremias (cap. XXXI) , quod de Virgine conceptura et paritura filium Isaias (cap. VII) , quod de porta non aperta Ezechiel (cap. XLIV) caeco satis aenigmate prophetavit, quod de virga Aaron Moyses mirabiliter praesignavit (Num. XVII) , quod multis locis multisque modis olim perhibuit, nec exhibuit prophetia, qui attendunt, hoc perpendunt pendere nobis evidentius ex Maria. Pendet, inquam, ex ea, nec in ea seris aut vectibus est inclusum, sed evidenti beneficio ad [Col. 0374D] nostram usque notitiam est diffusum, ut recurrentes ad Virginem gaudeamus manifestius invenire, quod avara nobis antiquitas mysteriali nubilo voluit operire. Cujus mysteria quae nobis ex Maria dicimus dependere, hoc est ab ipsa et per ipsam nobis sursum aspicientibus elucere; recte in hoc epithalamio sponsus clypeorum nomine designavit, quos proponens nobis inferioribus turri propius et specialius assignavit. Ipsa quippe Virgo prius et perfectius novit mysteria Scripturarum, quae de ipsa et dicta et praedicta sunt obscuro vaticinio prophetarum, quorum aenigmatibus subtilius et excellentius instituta, ad nos ea protulit, et amantibus obtulit quasi scuta. Scuti cava planities civem protegit et abscondit, impetentis malitiam ex opposito retinet vel retundit, [Col. 0375A] sic et Scripturarum profunda, et non hosti pervia latitudo, ope larga Virginis fit nostra civium fortitudo. Nimirum per illam dies sanctificatus nobis olim caligantibus jam illuxit, per illam in clypeo Scripturarum noster intelligentiae sol refulsit; per illam Christum olim promissum figuris et aenigmatibus obvolutis, jam videmus, jam tenemus Scripturarum promissionibus absolutis. Per illam luculenta Scripturarum perfectio nobis longe inferioribus condescendit, apertoque sinu, quibusque studio et intelligentia proficientibus se ostendit, in qua est videre perfectorum seriem mandatorum diligentibus profuturam, vivendi modum, ordinem, omnem denique fortium armaturam. Quisquis enim digna fortitudine vult armari, invenit in Scriptura, unde recte valeat [Col. 0375B] gloriari, in qua vitalis aedificatio sub umbra litterae delitescit, quae digne requirentibus Virginem, ejus beneficio dilucescit. Quibus autem requirendi gnaviter, et proficiendi fortiter non est cura, invenire non praevalent armaturam utilem in Scriptura quia nescientibus Virginem, Scripturae facies est obscura; nec est ignorantium, sed fide fortium armatura. Hinc est quod gentiles, quos dure stulta infidelitas colaphizat, et Judaei, quos non minori pernicie partus Virginis scandalizat; Christum Dei virtutem et Dei sapientiam non inveniunt in Scriptura, cujus nobis ex Virgine pendet cognitio non obscura. Quia enim ad Virginem digna reverentia non accedunt, non conceptum mirabilem, non partum tam ineffabilem digne credunt; restat ut et non videant, aut videntes [Col. 0375C] abhorreant clypeos dependentes, et inermes langueant, languore depereant, armatura fortium non utentes. Quorum vero sinistra pendente gladio non munitur, quorum praesens conversatio Scripturarum intelligentia non salubriter eruditur: eorum dextera non salute, non futura beatitudine gloriatur, imo eorum aestimatio non pertingit ad dexteram, sed fraudatur. Collum ergo Virginis turri non incongrue similatur, per quod nobis tam multiplex Scripturae beneficium promulgatur: per quod nobis incarnati Verbi mysterium divulgatur, per quod verbum Patris transiens nostris auribus imo et oculis praesentatur. Illud quippe verbum bonum quod ipsum cor Dei Patris ineffabiliter eructavit, cum venire ad homines et videri se ab hominibus ordinavit: assumpto [Col. 0375D] quasi vocis vehiculo hujus collum Virginis semitam sibi fecit, per quam habens transitum non quaerentibus et non interrogantibus se objecit. Ex cujus verbi transitu ipsa ejus semita tam magnifice decoratur, tanta fortitudine collum Virginis roboratur, ut ad sufferendum nostra infirmorum onera non insufficiens habeatur, et instar turris validae nos invalidos tueatur. Denique turris a tuendo (ut nonnulli asserunt) nominatur, eo quod et se et quaevis adjacentia tueatur, ejusque tuitione spes recurrentium sit secura, maxime si dependet clypeorum millena series, et omnis fortium armatura. Quibus quia Virgo videtur abundantius praeeminere, adhuc Sponsus prosequitur laudes laudibus adhibere; amansque amabilem, [Col. 0376A] agit quod agere proprium est amici, qui pariter arbitratur quidquid de amica commendabile potest dici. Ait ergo: Duo ubera, etc.

Duo ubera tua sicut duo hinnuli gemelli capreae qui pascuntur in liliis, donec aspiret dies, et inclinentur umbrae. Longe supra Virgo Sponsi ubera commendavit, et meliora vino fragrantia unguentis 216 optimis affirmavit, quod Sponsus forte memorans, et si mora velut temporis intercessit, illius item ubera transire sine laudibus non concessit. Post collum igitur quod turri munitissimae comparavit, transiens ad ubera, eis quoque miram similitudinem coaptavit, ducens ad medium non aliquid juxta litteram ejusdem speciei, sed hinnulos qui pascuntur [Col. 0376B] umbrarum potius tempore, quam diei. Ubera signant Virginis illam, ut videre videor, ubertatem, qua fovet et promovet nostram infirmantium parvitatem, qua nos lactat nec ablactat, donec venire faciat ad profectum, donec dies adveniat, et nox tandem perveniat umbris rarescentibus ad defectum. Movet autem me quod ducens ad medium Virginis ubera, dicit duo cum cujusvis mulieris ad litteram non sint ubera nisi duo: et ideo si dixisset tantum ubera, tacens duo, nullus tamen recte sapiens intelligeret nisi duo. Sed in hoc forte signare voluit eam, quam praedixi, esse geminam ubertatem, quia simpla satis plenam nobis non effunderet largitatem; dupla vero sufficit juncto beneficio nos nutrire, nec tertiam, nec eo amplius quisquam sanus expetit invenire. Habet [Col. 0376C] quippe Virgo affectum quemdam benevolentiae largioris, erga eos quos perspicit indigere patrocinio fortioris, quos redemptos a filio velle considerat et eniti, et tamen perficere suo pressos pondere non permitti. Amat ergo talibus Virgo uber tenerum immulgere, affectuque benevolo invalidos ad quaevis fortia promovere: certum habens Mater sancta redemptori Filio non placere, ut pereant, quos voluit reos originalis debiti non tenere. Sed quoniam uber istud et affectus benevolentiae insufficiens haberetur, si benigno affectui non effectus valentior jungeretur; habet Virgo a Filio et obtinet efficaciam vel effectum, ut qualem voluerit perducat invalidos efficaciter ad provectum. Cui enim affectuosa sollicitudine miseretur, huic efficaci potentia subvenit et medetur; [Col. 0376D] et uno quasi ubere ad compatiendum miseris se inclinat, altero vero auxilium indigentibus necessarium jam propinat. Ex his ergo duobus uberibus videlicet affectu et effectu Virgo nobis nutritorium lac infundit, manuque sollicita a turbine et a pluvia nos abscondit; et quidquid leo intonat, repulsat minis potentioribus et retundit, sanat lacte medico quidquid aspis venefica superfundit. Unde et ubera non indecenter hinnulis conferuntur, qui noxia respuentes, ad utilia libere transferuntur, qui a longe congrua cernunt et discernunt oculo perspicaci, et quaevis nocentia saltu vel potentia transeunt efficaci. Quod nimirum constat a matre caprea contraxisse, cui natura potens id muneris creditur contulisse, [Col. 0377A] ut videat acutius et discernat discretius quaelibet profutura, et respuat sollicitius, et velocius transeat nocitura. Sic affectus et effectus Virginis a matre gratia obtinent hanc virtutem, ut discrete pervideant quos sollicite provehant ad salutem; eos vero transeant, quos persenserint non ad gratiam pertinere, et sordentes abhorreant, permittantque reprobos plus sordere. Quod autem hinnuli non dispares, sed gemelli potius asseruntur, eo quod una matre geniti, uno lacte pariter nutriuntur, videtur praedicto affectui et effectui convenire, quos una mater gratia grato beneficio voluit parturire. Qui nimirum sociantur fraternitate quadam, foedere conjunctivo, dum quod primus aggreditur, secundus prosequitur opere completivo, nec affectat anterior nisi [Col. 0377B] quod posterior praevalet consummare, nec secundus perficit, nisi quod primum perspicit diligentius affectare. Qui pascuntur in liliis donec virtutibus proficientium delectantur, qui candore morum et odore boni testimonii prosperantur; qui et intus non rubore, sed amore sanius inardescunt, et foris operibus candidatis tanquam foliis dealbescunt. Et hi quidem largo virginis beneficio non desinunt prosperari, eorumque profectibus Virgo aeque non desinit gratulari: donec eorum expolitis ad unguem spiritibus dies suavior aspirabit, et diei hujus impatiens umbrarum obscuritas exspirabit. Cum enim matutina vesperam nesciens lux accedit, praesentis ignorantiae, et omnis molestiae nox recedit; collectaque lilia summo regi tripudialiter offeruntur, in cujus [Col. 0377C] sanctuario, decore septemplici, et immarcescibili perfruuntur. Ubi nulla esuries, ubi jam hinnuli non pascuntur, ubi Virginis ubera nullis proficientibus infunduntur, ubi nullum Virgo jam educat, neminem erudit, nemini miseretur, quia illic infantia, illic ignorantia, illic et miseria non habetur. Hic igitur Virgo pascit, ubi nos adhuc pascere perhibetur, ubi stantibus adhuc umbris diei facies non videtur, ubi die jam lucida vir a proximo non docetur, ubi juxta prophetiam (Jer. XXXI) a minore Deus usque ad maximum cognoscetur. Laudatis vero sponsae uberibus, sponsus tanquam subtrahens se ab illa, reddensque se sodalibus, eisdem loquitur sed de illa, quia tenere diligenti sollicitudo adeo vehemens est [Col. 0377D] de illa, ut in hoc loqui cantico non nisi ad illam noverit, vel de illa.

Vadam ad montem myrrhae, et ad collem thuris. Amanti non sufficit ad eum quem diligit montem ire, sed etiam iter suum verbo eligit praevenire; et dum illum revisere differt potius quam omittit, verbo quidem praecurrente, ire postmodum se promittit. Si a montis, inquit, praesentia paululum me subtraxi, ab eo tamen memoriam vel amorem tenerum non retraxi: mihique illius vel contemptum, vel iram, vel odium non contraxi, sed ejusdem erga me amorem et desiderium fortius sic attraxi. Porro mons, est hujus nostrae virginis celsitudo, quam reddit commendabilem fixa et immobilis firmitudo, [Col. 0378A] cui, etsi flabra ventorum facto velut agmine hinc inde minas incutiunt, non tamen a gratia, non a statu mansorio montem dejiciunt. Huic quippe virgini sagittas et jacula frequenter hostes injiciunt, et malitia procedente arietum impetus et balistas graves adjiciunt, quae omnia virginis montana celsitudo, et immota firmitudo procul rejiciunt, et cassatis nisibus hostes durius repercussos ad ima dejiciunt. Nam sive praesens, sive absens aestimetur manus potentis adjurata, tamen tantus amor ad virginem, tanta est de virgine sponso cura, ut illa instar montis, hujus patrocinio sit secura, et cassetur quidquid intulerit ventorum rabies saevitura. Cum enim ab illa videtur sponsus recedere, illa cedere non permittit, aliquando se absentans reverti citius se [Col. 0378B] promittit; et eo quod ipse novit, consilio ire se perhibet et redire, prout novit multum sibi virgini plurimum expedire. Recedens velut a virgine, amoris tamen maculas non evadit, paululum absentatus iterum illud vadit; et nec accessus, nec recessus torpori militat sed amori, ut arctius vinciantur, et loro sibi cohaereant fortiori. Ad hoc sponsus se subtrahit, ut non data sui copia jam vilescat, ad hoc vadit ad virginem, ut amor tenerius recrudescat, ut qui amat et vult a virgine plus amari, eo conflatorio illam vehementius faciat inflammari. Vadit ergo ad virginem, ut illius amor ardentius reignescat, et ea plus amante ipse amplius hilarescat, ut cum illam amplius torreri aestu senserit vel amore, proficientem diligat et amplexu foveat gratiore.

Unde alia translatio habet: Ibo mihi ad montem myrrhae. Ibo ad Virginem, et ne frustra ire videar, ibo mihi, illi quidem consulere, illi quaerens satisfacere, sed et mihi: profecto non vacuus, non superfluus illuc ibo, sed et illi conferam, et mihi multum afferam cum redibo. Vadam ad virginem, cujus altitudinem myrrha mirabiliter jam usurpat, cujus carnem integram nativa sanies non deturpat: integritatem cujus mira castigatio cunctis mulieribus excellentem, cujus excellentiam reddit solidam non tumentem. Magnus iste mons quem constat castigatis actibus sic addici, ut non mollis et fluidus, sed mons myrrhae specialiter possit dici: eo quod non virginem [Col. 0378D] illecebrosa mollities enervavit, sed rigor illibatus, et myrrha continentiae conservavit. Quam etiam non indecenter sponsus nominat collem thuris, eo quod famam bonam spargat tam praesentibus quam futuris: et accensa carbonibus aestusque violentia vel amoris, attollatur in cumulum, Deoque sacrificium det odoris. Cujus devotio, cujus fervens affectio suavior omni thure, Creatori se offerens, superefferens creaturae; mons est ridiculum nesciens parturire, collis vero eligens de se nisi humilia non sentire. Cum restringit et exstinguit, et non sinit carnis lenocinia vel mutire, cum affectus vermescentes myrrha studet probatissima praevenire: cum propriis voluntatibus jugum adhibet, legem ponit, cum quidquid sapit caro sale cohibet et componit, [Col. 0379A] utique mons est, cui praesto est tam incomparabilis altitudo, magna virtus, magna constantia, magna sapientiae fortitudo. Cum vero a studiis et operibus transitoriis se absolvit, et quam dulcia internis faucibus sint coelestia mente volvit, cum amore igneo in thus liquidum se resolvit, et immemor terrenorum speculandis tota superioribus se involvit; profecto collis efficitur, dum quo excelsior meritis et devota, eo corde humilior et quasi a caeteris plurimum non remota. Quam cum solam in conclavi meditationi deditam angelus inveniret, eumque futuri partus nuntium jam ipse qui miserat Dominus praeveniret; illa ad verbum Angeli, imo ad verbum Patris amore devotissimo se suspendens, nobisque inferioribus necdum magna satis capientibus condescendens: [Col. 0379B] «Ecce, inquit, ancilla Domini (Luc. I) .» Cum nostram planitiem nova gratia virginis mens excessit, viditque se praeventum qui tanquam nuntius 218 intercessit, quanta humilitate Virgo devotissima se depressit, quae jam dicta Dei mater sibi nisi nomen ancillulae non concessit? Admoto igne valido in fumi nebulam thus liquescit, in altum fumus tollitur, odoris suavitas jam fragrescit: longo lateque mundus montis hujus excellentia videtur occupari, et tamen adhuc collem cogit se Virgo humilis nuncupari. Ad hunc montem meritis, humilitate collem ire se sponsus spondet, et citius dicto praesens loquenti Virgini jam respondet, vel magis locuturam ipse praevenit et commendat, ut illa in amorem commendantis arctius se accendat.

Tota pulchra es amica mea, et macula non est in te. Ex quo injunctum sibi verbum Angelus Virgini nuntiat et salutem, sanctusque supervenit et obumbrans ei Spiritus dat virtutem: in ea non obtinet suum privilegium lex iniqua, non peccati permanet recens attaminatio vel antiqua. Porro alia turpis, alia turpis tota, alia vero pulchra, alia tota pulchra est. Turpis quidem illa est quam offuscat et incurvat ira pristina, lex naturae, quae sibi culpam contrahit ab initio, et a vitio geniturae, cujus est tam praepotens, tam inextricabilis difficultas, ut carere prorsus ea non virtus suppetat non facultas. Tota vero turpis legi pravae corruptam subjicit voluntatem, [Col. 0379D] et consensu pestifero exsecrandam fabricat unitatem, dum quod lex suggerit vel potius ingerit oppressiva, voluntate prosequitur et actione obsequitur completiva. E regione pulchra est, quae legem scriptam quae mandatorum seriem intelligit bonam esse, donante jam spiritu diligit datam esse, ad quam diligentius adimplendam instinctu voluntario promovetur, sed adhuc obtinere ut praevaleat non meretur. Velle quidem adjacet, sed luctam contradictoriam experitur, eo quod voluntati necdum difficultatis ostium aperitur; dum illa pulsat fortiter, nititur pertinaciter et insistit, ista repulsat fortius, obnititur contumacius et resistit. Illa manu diligentiae faciem excolens vult eniti, ut tersa omni macula ad optatum valeat intromitti; ista huic proposito [Col. 0380A] resistere satagit et obniti, et nonnunquam potentior gaudet ad victoriam se praemitti. Tota vero pulchra est, quam lex vitiosa, naturae contumelia, morbus irae, jam non premunt, non opprimunt, non sufficiunt impedire quin ad repellendas culpas et desiderio voluntas provocetur, et ei praecedenti digna possibilitas suffragetur. Est pulchra tota, cujus mentis acies viget, spiritus non aegrescit, cujus caro quieta est, nec adversus spiritum insolescit; spiritus cujus nullam rebellionem sustinens a subjecto, Deo soli obtemperat, nec jam claudicat in praecepto. Tota pulchra est quae raro exempli genere ad hoc fastigium jam pervenit, cui tanta spiritus obumbrantis gratia supervenit, cujus omnem maculam manus potens misericordiae sic abstersit, ut non solum [Col. 0380B] culpa, sed et culpae timor anxius non supersit. Quod ut quisquam nostri similis valeat obtinere, dum hoc tempus volvitur, et sub eo gemit et conqueritur se manere, ut vobis verum fatear, certam mihi notitiam non assumo, et ideo quod non novi, affirmare temere non praesumo. Nam et si novae gratiae lux nostris oculis est infusa, cujus ortu disperiit caligo parentum vitio superfusa, est tamen quaedam macula nostrae velut impressa faciei, qua urgente dum hic vivimus, vel ad modicum sumus rei. De qua scriptum est: «Nemo mundus a sorde (Job XV) . — Non est homo qui non peccet (II Par. VI) .» Hujusmodi maculam videtur lex severa nobis miseris impressisse, et hoc velut cauterio nostram pulchritudinem infecisse, ut quamvis studeamus eam manu [Col. 0380C] sollicitudinis expolire, non tamen valeamus ab hoc jure injurio, eam penitus expedire. Porro macula est nevus tenacior, stigma dedecens, dissona turpitudo, qua se dolet infici, vel, ut plus dicam, affici adjacens et contermina pulchritudo, cui abstergendae etsi manus adhibet multam curam, non tamen eliminat quod est jam inolitum et versum in naturam. In hac autem virgine si quid inerat vitii naturalis, mundat et demaculat superveniens gratia spiritalis; et quod in nobis durius perseverat lege misera vel tenaci, in illa manus gratiae medicina diluit efficaci. Et quia eam nostra omnium generalis iniquitas non offuscat, sed in conspectu sponsi speciali meritorum excellentia jam coruscat; recte illam sponsus tenerius [Col. 0380D] diligit et invitat, ut ad ipsum veniens, ipsi devotius et attentius se committat.

Veni de Libano, Sponsa mea, veni de Libano, veni. Eam quae tota pulchra est, ut nec levi macula teneatur, ne forte sine fructu dedisse operam pulchritudini videatur, monet sponsus ut veniat, de magna scilicet pulchritudine ad 219 majorem, de eo quod datum est, docto pede transeat ad datorem. Neque enim in his quae accepit quis, conceditur remanere, eisque toto desiderio et avaris manibus inhaerere, sed ab his non despectu vel odio, sed profectu et consilio ad ipsum qui contulit, mentis oculos retorquere, et non ipsa, sed jam ipsum, dum ipsa propter ipsum, charius obtinere. Libanus [Col. 0381A] illum mihi videtur candorem designare, cui sponsus virginem, imo quem potius virgini voluit designare, candorem videlicet continentiae et virgineae puritatis, quem sponsae matri filius dono suae contulit bonitatis. Suam enim matrem sponsus in candore voluit conversari, ut tanquam a loco mereretur ejus excellentia commendari, ut mons ipse Libanus, id est candor excellentiae virginalis, fecundam sic sacraret, ut fecunditas fieret spiritalis. Quamvis, si dici potest, imo forsitan quia potest, non tam locus virginem, quam locum Virgo sacrare videatur, neque virgo a monte, sed mons a virgine commendabilis habeatur, nec tam virginem iste candor, quam virgo extulerit hunc candorem et in oculis digne considerantium prorsus reddiderit gratiorem. Nam et ante virginem sicut mons Libanus, [Col. 0381B] sic potest et virginitas inveniri, sed honore vel parvo vel nullo dicitur insigniri, nec est inventus quisquam decore virgineo commendari, sive cujus merito ipsa virginitas sese gaudeat illustrari. Nostro quidem tempori et huic nostrae virgini istud novimus reservatum, ut hoc monte sublimata, ipsum potius montem redderet sublimatum, et mirum in modum ipsa candidior Libanum candidaret, decoremque virgineum ipsa sui merito decoraret. Magna igitur Virgo et incomparabiliter praedicanda, nullis ante mulieribus, nullis posterioribus comparanda, quae candori virgineo nullius ante meriti vel honoris, meritum attulit, munus gratiae contulit amplioris. Qui ergo multis retro saeculis erat inter mulieres dedecens et onustans, extunc et deinceps gratus redditur [Col. 0381C] et venustans; et quem filia Jephte negligens quasi devovet et deplorat, virga Jesse prudenter eligens, attollit sacratius et honorat. Sed quia nihil gratiae, nihil habet Virgo meriti non acceptum, ab ipso qui dedit, audit et accipit hoc praeceptum, ut de tanto candore, cujus prior ipsa munere jucundatur, ad eum se referat, quo auctore ipsa virginitas fecundatur. Veni, inquit, de Libano, sponsa mea. Tu, ait, quae montem Libanum novo munere candidasti, quae candorem virgineum meritorum excellentia sublimasti, veni, ipsum tamen virgineum decorem non deponens, sed eo non contenta sponsi gratiam anteponens. Veni, non ut a virginitatis proposito jam desistas, sed ut mihi largitori jungaris propius et [Col. 0381D] assistas, ut quae gaudes supra solidum candore virginali, exsultes propensius sponsae privilegio foedere nuptiali. Ideo dicitur: Veni de Libano sponsa. Cum autem repetitur: Veni de Libano, nec additur sponsa, illud, quantum extimo, voluit bis monere, cui sentit virginem eo tenacius quo diutius inhaerere, unde cum sic monita non odio, sed dictante consilio se avertit, ad ea quae offeruntur, faciliore transitu se convertit. Cum vero iterat tertio Veni, nec apponit, de Libano Sponsa, hortatur illam non solum ab his quae jam obtinet proficientibus meritis amoveri, sive ad ea quae proponuntur sponsalia praesentialiter promoveri, sed ut quidquid profecerit, et hoc, tanquam gemino sudaverit in agone, totum amore praemii, totum faciat spe coronae. Veni ergo, ait, ab his quae jam [Col. 0382A] obtines, proficiendi gratia te averte, veni secundo, ad amplexus sponsales familiarius te converte. Veni tertio, ut non solum honore virgineo et sponsali cubiculo jucunderis, sed ut in sede regia cum filio mater in gloria coroneris. Unde subjungitur: Coronaberis, etc.

Coronaberis de capite Amana, de vertice Sanir, et Hermon, de cubilibus leonum, de montibus pardorum. Ad hoc Virgo sponsi mater venire tam sollicite commonetur, ut insignibus regiis digne pro meritis honoretur, ut corona detur ei de auro vel argento, de electris, vel lapidibus non compacta, sed novo quodam genere, de excelsis montibus fabrefacta. Cujus faber optimus montem Amana primum ponit, [Col. 0382B] montem Sanir et Hermon illi superordinat et apponit: leonum cubilia, juga pardorum, prudens artifex interponit, et sic mira prudentia opus mirificum fabricat et componit. Sed quid est, quod de tam multis ubique terrarum montibus tres elegit, quos nominatim exprimens, in hoc opus mirificum sic redegit, ut Amana primum, secundum Sanir, Hermon tertium ordinaret, et divisos loco ab invicem in hoc opere sociaret? Facile non occurrit in hoc facto quid mysterii figuretur, nisi forte ipsorum nominum interpretatio suffragetur, quae diligentius discussa caligantem declarat intellectum, et coronam Virginis ducit mysterialiter ad perfectum. Amana interpretatur dens vigilans, nequam 220 designans spiritum, quem constat quibusque integris [Col. 0382C] mentibus invidere, qui semper invidens amat et appetit nos mordere: morsuque pestifero ad mortem vel ad vitia perurgere, et nonnunquam in tali gaudet se negotio praevalere. Ad tantum enim facinus invenitur somno torpido non torpere, sed malitia vigili constans et sollicitus permanere, qui, etsi vigilantibus, et super custodiam suam stantibus non se improbus manifestat, somno tamen deditos, et sui minus providos mordet vigilans, et infestat. A quo non dissonat et Sanir, cujus fit mentio consequenter, cujus interpretatio eamdem vigilantiam exprimit evidenter, videturque et hoc nomine idem nequam spiritus designari, cui constat malitiam, nonnisi semper vigilem assignari. Sanir quippe interpretatur [Col. 0382D] avis nocturna, sive fetor. Avis pennarum utens remigio, alarum vehiculo se sustentat, cum longe esse creditur, volatu praepeti se praesentat; et si ejus forte proposito non favere creditur lux diurna, avis malitiae spiritalis ad seducendum miseros fit nocturna. Fit nocturna, cum incautum et securum tentatio appetit fraudulenter, cum deprehensa forte sub altera specie ingerit se latenter, cum languoris et somnolentiae subsannat sublatum, et deridet, cum ignavus instar bovis ad victimam ducitur, imo seducitur, et non videt. Nec immerito Sanir dicitur etiam fetor esse, quia tentatio etsi refugit praevideri, tamen sensibiliter vult adesse; et cum velut coluber repens in silentio studeat non audiri, morsu tamen inferens fetorem veneficum, vult sentiri. Tentatio [Col. 0383A] non praevisa tanquam nare patula non sentitur, cum tentatus mente pressa gravem culpae sarcinam experitur: et quacunque se verterit in lectulo caliginis sub lodice, fructum fetoris percipit incertus forsitan de radice. Radix plena vitio, suggestio est latenter oppressiva, fructus autem fetidus, consensio vel expletio secutiva, cujus fetor cum nares inficit et internum afficit odoratum, totum reddit hominem venenatis interioribus enervatum. Cui recte subjungitur Hermon, qui interpretatur exsecratio, sive anathema ejus. Extunc enim et deinceps, non solum nihil boni iste perditus operatur, sed ampliore malitia, bonum, quod aure percipit, exsecratur, quia per rimas narium tanta influit vitiorum collectio vel sentina, ut ad ipsum cor ingredi nusquam verbi valeat [Col. 0383B] disciplina. Excluso autem verbo, nequam ille miserum amplius cor obdurat, eoque obdurato, aurem quoque, instar claudit aspidis et obturat, ut non solum recto auditui jam non credat, neque diligat obedire, sed quod etiam rectum proponitur, eligat postmodum nec audire. Sic nimirum exsecratur quidquid morum suggerit rectitudo, ut omnem illi aditum claudat intromissa nequiter hebetudo, solis vitiorum fetoribus gaudens nares patulas exhibere, immundisque illuvionibus internorum lacus recessuum adimplere. Quia ergo menti obduratae non admittitur commonitio, non Scriptura, loco ducit anathematis quidquid verax habet religio vel cultura; soliusque luti mollitie, et immundis amans foecibus detineri, nihil exsecrabilius putat quam a talibus [Col. 0383C] amoveri. Unde scriptum est: «Exsecratio autem peccatori sapientia (Eccli. I) ,» qui proficiens in pejus, non solum sibi nequam, sed et caeteris vult obesse, potensque malitia, horrori minoribus gaudet esse, de quo procedens feritas, tanquam leo insidians de cubili, omnes sibi reliquos timore succumbere vult servili. Nonnullorum enim crudelitas non facile intra mentis angustias retentatur, sed fremit et aestuat, ut ad nocendum caeteris extendatur; et cum aestu malitiae fornax incanduerit vel caminus, foris in quosque subditos desaevire furor expetit leoninus. Qui si forte consideret sibi vim non sufficere potestatis, novum quaerit aucupium, dolum videlicet falsitatis, et nunc quasi leo rugiens quaerit [Col. 0383D] quem devoret furiosus, nunc se pardum exhibet dolo multiplici maculosus. Est enim spiritus ille nequam multipliciter bellicosus, ad debellandum miseros nunc utens potentia, nunc dolosus, volentibus, nolentibus nunc consentaneus, nunc rebellis, artibus mille nocens, et juxta pardi speciem, versipellis. Et signanter sponsus cubilibus leones, pardos montibus assignavit, in quo malignorum spirituum et fraudulentum robur, et robustam fraudulentiam designavit, quorum nonnunquam de cubili vel insidiis procedit effera fortitudo, nonnunquam de excelso potentiae peremptoria nihilominus fraudium multitudo. Sive ergo fallaces et subdoli ad exercendam fortitudinem evidentius se extendant, sive robusti et sublimes ad texendas fraudium maculas jam descendant, [Col. 0384A] tam incautis quam invalidis bellum inferunt noxiale, et nisi Virgo adveniat, et miserans subveniat, vexillum referunt triumphale. Caeterum Virgo sancta festinat hujusmodi nequam hostibus obviare, aegre ferens electos quoslibet a proposito filii deviare; et miserans quos hostilis fere malitia jam peremit; interpellat filium, eique reconciliat quos redemit. Pacato autem filio ad impugnandos hostes fiducialiter se convertit, frangit eorum vires, nudat fraudulentias et evertit; et quod tumet mons Amana, quod Sanir, sive Hermon elato vertice se attollit, ut lutum platearum calcat Virgo fortiter et emollit. Ergo digne, cum de illis plena victoria reportatur, ornatur manus lauro, auro caput Virginis coronatur; et de ipsis eisdem montibus dicitur 221 coronari, [Col. 0384B] cum de horum victoria plene jam conceditur gloriari.

De capite Amana, de vertice Sanir et Hermon, etc. Sed non reor incongruum, si praedicti montes interpretatione dextera venustentur, nec per eos maligni daemones, sed conversi ad fidem homines figurentur, de quorum Virgo fide gaudens, sollicita de proventu, sua eos benevolentia fovet, promovet interventu. Amana, ut dictum est, dens vigilans interpretatur. Dens autem vigilans, praedicator ille non incongrue nominatur, cui tanquam vigili nostra infirmorum custodia commendatur, cui dum offertur linteum plenum animalibus, vel potius more viventibus animali (Judae 19) , mactare et manducare non realiter, [Col. 0384C] sed mysterio mandatur spiritali. «Macta, inquit, et manduca (Act. X) .» Pastor enim super gregem suum digne vigilias non assumit, qui doctrinae commonitorio illius duritiam non consumit; vigili cujus oculo cum reprehensione dignum quidpiam se opponit, ad resecandum citius dentem mordacius non apponit. Quo contra de aliis scriptum est: «Peccata populi mei comedent (Ose. IV) .» Post mentem vero Amana, montem Sanir Sponsus voluit nominare, cujus interpretatio avem nocturnam videtur resonare, quia nobis torpentibus vitiorum consuetudine diuturna, pastor semper sollicitus avis procul dubio fit nocturna. Cum enim ad peccandum, imo ad persistendum caeca mollities nos invitat, pastor bonus, [Col. 0384D] qui non dormit super nostram custodiam nec dormitat, instar nocturnae avis, importunus et subitus videtur advenire, et mores male securos verbi gladio durius convenire. Denique Judas Machabaeus cum noctes premi silentio jam sentiret, ejusque magnis ausibus opportunitas temporis consentiret, incautis hostibus superveniens magnas fortiter strages dabat et securo torpore quiescentes bello vigili triumphabat. Vir enim bellicosus aestimabat plurimum non referre, utrum noctis an diei praesentia auderet hostibus se inferre, dum tantummodo segnis et ignava hostium incircumspectio cederet cautiori, et vel fortitudine dolosa, vel fraude bellicosa daretur victoria bellatori Porro apud antiquos celebri est sententia promulgatum, et, ne illud deleret oblivio, apud ethnicos litteris [Col. 0385A] est mandatum, ut in bello sola virtutis praestantia non quaeratur, sed et fraus conveniens, ut hostium malignitas callide conteratur. Dolus, inquit, an virtus, quis in hoste requirat? (Virgil. II Aeneid.) Prudens itaque princeps, cum hostilem malitiam vult subjicere servituti, prout habet necessitas, nunc dolo manum applicat, nunc virtuti, ut si hostis dolo restiterit, virtutis malleo pressus cadat, et, si eum per diem sol non usserit, noctis fraudulentiam non evadat. Ea forma doctor bonus nobis torpentibus superveniens velut avis, nostrae saluti consulens, importunus voluntati, moribus insuavis; somno graves contulit, et a nobis excutit torporem exsecrandum, jam vigiles, ut aquila pullos provocat ad volandum. Qua vero fiducia sive efficacia istud potest aggredi [Col. 0385B] vel implere, nisi quia quae tenenda praedicat, prior diligit et tenere: nulloque desiderio praesentis noctis caliginem amplexatur, sed transvolans velut Sanir, velut Hermon quae infra prospicit exsecratur? Nam ille nos invitat eo efficaciter quo fiducialiter ad doctrinam, qui quam verbo praedicat, commendat moribus disciplinam, qui seipsum non negligit proponens caeteris medicinam, sed quidquid mundus olet, exsecratur et refugit ut sentinam. «Quae mihi, ait, fuerunt lucra, haec arbitror ut stercora (Philip. 3) .» Hermon autem non solum exsecratio, sed etiam interpretari dicitur anathema et quod ejus apponitur, hoc est anathematis anathema, ut anathema ejus, hoc est separatio separationis doctor merito tunc dicatur, cum ab eo, a quo separari docet, tota et ipse diligentia [Col. 0385C] separatur. «Non acquievi, ait Paulus, carni et sanguini (Galat. I) . Est igitur Paulus anathema ejus, hoc est anathema anathematis, separatio separationis: separans a seipso quod ab aliis nititur separare, vel separans a caeteris, quod prius a seipso studuit separare. Et mirandum hujus Virginis texitur mirabiliter diadema, in quo dens vigilans, nocturna avis, anathematis ponitur anathema, quamvis si verborum seriem velit quis diligentius perscrutari, expresse non dicatur Virgo de his montibus coronari. Non enim dictum est: Coronaberis de Amana, de Sanir, de Hermon, sed Coronaberis de capite Amana, de vertice Sanir et Hermon. Caput, ut cunctis notum est, membris reliquis, totique corpori principatur, [Col. 0385D] vertex vero, ipsius capitis summitas appellatur; et non caput in vertice, sed vertex in capite continetur, dum non caput pars verticis, sed vertex pars superior capitis habetur. Per caput itaque figuratur ordo non incongrue praelatorum, quos propheta nominat optimates, capita populorum; per verticem vero videtur chorus apostolicus designari, quem in ordine praelatorum constat quadam excellentia principari. Vel caput forte potest ipse ordo apostolicus nominari; 222 vertex vero, Petrus est, quem primum constat et praecipuum praedicari, qui sicut in apostolis, ita et prae apostolis coeli claviger constitutus, manente sic Joanne, Christum specialiter est secutus. Isti quoque apostoli figurate cubilia sunt leonum in quibus se deponunt reges, et Excelsi [Col. 0386A] principes regionum, cum feritate posita, qua solent minores quoslibet deterrere, ad istos se inclinant, nec recusant eorum meritis subjacere. Cum enim imperator, seposito diademate quo praefulget, sceptri obliviscitur, dignitati regiae non indulget; et seipsum humilians Petro obsequitur, Pauli monitis acquiescit: quid nisi leo stratus in cubiculi apostolico requiescit? Isti nihilominus sunt et montes meritis Excelsi, solidi sanctitate, qui non terreno fastigio, sed spiritali praeeminent dignitate, ad quos levat oculos quisquis optat decorari facie luminosa, qui se pardum intelligit pelle varium maculosa. Qui sub fasce multiplicium vitiorum, virtute propria non securus. et de victoria non confidens, in valle vel in campo contra spiritalia nequitiae pugnaturus: ad [Col. 0386B] illorum excelsa transiens, quaerit sibi venire auxilium et doctrinam, et ne pereat, apprehendit docto eorum magisterio disciplinam. «Levavi, ait, oculos meos in montes, unde veniet auxilium mihi (Psal. CXX) .» Sic et leonum cubilia et montes pardorum recte apostoli perhibentur, quos tam reges quam praesides, et qui varia vitiorum multitudine detinentur, audiunt, et auditis, divini gratia muneris obsequuntur; et posita bestiali ferocia, ordinatam vivendi regulam prosequuntur. Ipsos autem ordinatores, cum tanquam vivos lapides Sponsus ordinet et disponat, eis rite dispositis, ambit reginam Virginem et coronat; et ad honorem ejus, illos reddit meritis digniores, ut in choro justorum hominum ipsi Sponsae fiant speciali excellentia propiores. Quod [Col. 0386C] quia non conferre statim plenius invenitur, ei quam diligit, promissoriam spem largitur, ut promissione facta Virgo spei praesentia jam laetetur, et quod verius est, futurum certa fiducia praestoletur. Coronaberis, inquit. Quo autem merito Virgo spei praesentiam digna sit adipisci, sua Sponsus gratia videtur reminisci, ut omnibus innotescat perfectum cuipiam praemium non conferri, cujus non invenitur digne meritum anteferri.

Vulnerasti cor meum, soror mea, sponsa, vulnerasti cor meum in uno oculorum tuorum, et in uno crine colli tui. Solent hostes ab hostibus timore vulnerum absterreri, et qui forte vulnus intulerit, majus odium [Col. 0386D] promereri; et quantum gaudet qui ad nocendum et inferendum vulnera se intellexerit praevalere, tantum, imo amplius dolet qui coactus fuerit sustinere. Hic autem Virgo vulnerat, et vulneratus odium non rependit, illa quasi praevalet, iste manus ad injurias non extendit; illa compos victoriae, hilarescit facie, manu plaudit, iste quasi pungitur, compunctus non conqueritur, sed applaudit. Manus enim docta ad praelium, et sagitta vulnus validum inferentis, non ira, non jactura, non est laesio sufferentis; sed gratiora, sed meliora judicantur vulnera sic amantis, quam fraudulenti oscula, et fraudes nequiter osculantis (Prov. XXVII) . Amat quippe Sponsus vulnerari fortiter, sed amore, transfigi non gladio, sed affectu diligentium fortiore, de profundo cujus vulneris manat [Col. 0387A] gratia, dulcius amor spirat, et profuso non cruore, sed dulcore amat vivacius, non expirat. Et recte suum, non caput, non pedem, non quidquam simile perhibet vulnerari, quo nonnunquam vulnerato videmus vitae hominem reservari, sed cor ipsum nominat, quod vel ad modicum vulneratum manum medicam non admittit, sed carens tam spatio quam remedio, vitalem spiritum mox emittit. Cum igitur cor suum, Sponsae vulnere, velut asserit infirmari, verboque repetito vult ejusdem vulneris certitudinem confirmari: innuit tale vulnus intelligi, non pestiferum, non mortale, quia et cor non corporeum neque morti obnoxium, sed vitale. Sed quia cor corporis sedes est animae, vitae locus, domicilium odii vel amoris, cor nominans, vult intelligi secretum [Col. 0387B] diligentiae gratioris, quo receptat et acceptat eam quae illuc meruit specialiter pervenire, et singulari merito gratiae sanctuarium introire. Hunc autem introitum expressit nomine vulneris, non cruenti, non furore, sed amore, non ira, sed benevolentia violenti, quia illuc non penetrat ignavia degeneri somnolentus, sed mundus corde, acer animo, irremissa constantia violentus. Porro huic sanctuario efficacem violentiam non intorquet, qui pede 223 minus recto ad amorem temporalium se retorquet, sed qui nisu praevalido studet omnia quae praetereunt oblivisci, et inhaerens soli Deo, aeterna sola diligit adipisci. Unde et hoc loco iste simul sponsam nominat et sororem, ut signet his nominibus affectum communis benevolentiae firmiorem, quia et sponsae, [Col. 0387C] quod sponsi est, jure matrimonii non negatur, et divina lex exigit ut soror cum fratre paternae haereditatis consors et comparticeps habeatur. Est autem Virgo, soror Christi, Christus Virginis aeque frater, quibus et in terris una cognatio, et in coelis unus dicitur esse Pater, qui licet non pro sexu, sed pro meritis portionem unam pro omnibus non concedat, tamen juste distribuens, sicut non filium, sic nec filiam exhaeredat. Cujus Patris Virgo sicut filia, sic et haeres, Christi non immerito dicitur soror et cohaeres, cujus affectus gratior, amor sororius et sponsalis, fratrem et sponsum vulnerat, non jaculi sed oculi cuspide spiritalis.

[Col. 0387D] In uno oculorum tuorum. Hoc dicto insinuat duobus Virginem oculis luminosam, sed eorum altero amplius et suavius gratiosam, quorum unum approbans, evidenter nequaquam alterum reprehendit, alterum non accusans, illum unum excellentius magnipendit. Alter forte est oculus cui visibilia datum est intueri, mundum quidem et omnia quae mundi constat ambitu contineri, qui ea quae simul, aut post invicem ordo rerum explicat vel natura, attendit et intelligit mutatione mobili, vel motu mutabili transitura. Imo quidquid est conditum, ad qualemcunque transitum considerat naturaliter festinare, et sicut in corporibus, sic et in spiritibus sibi quidpiam non constare, nisi quod auctor rerum potens, et dominus creaturae, quosdam angelos jam firmavit, [Col. 0388A] suae voluntatis beneficio, non naturae. Primus autem et praecipuus ille est oculus spiritalis, qui se longe removens ab intuitu facturae temporalis, transcendensque angelos et omnem penitus creaturam, attollit se ad videndum Creatoris faciem vel naturam. Qui quia mundum nesciens, in salutare Dei laudabiliter defetiscit, et erga plurima non turbatur, sed unum illud necessarium concupiscit, unus recte dicitur hoc est, non amore multiplicium multiformis, sed unum unice Deum amans, et eum solum intuens uniformis. Iste oculus qui se foras ad vivendum plurima non effundit, sed collecto intuitu Christi secretario se infundit; cor illius vulnerat, dum illic acutior gladio se recondit, ubi Christus oculum nisi unum et simplicem non abscondit. Nec solum [Col. 0388B] in oculo, sed etiam in crine se Sponsus asserit vulnerari, qui verbum repetens, ipsum plane vulnus indicat iterari, quia nec Virgini satis erat unum quasi jaculum intulisse, nec item satis Sponso unum, secundo tacito, retulisse. Vulneratur igitur Sponsus in oculo Virginis, vulneratur, ut asserit, et in crine, eo quod crinium multiplicitas honestatis amans, patiens disciplinae non vento rapitur, non dispergitur per inania noxiae libertatis, sed mature colligitur, et tanquam redigitur ad ipsius regulam unitatis. Nulla, ut reor, mulier cunctis retro saeculis est inventa, quae decisis crinibus relicto uno singulariter sit contenta, quae unius crinis merito sic sit digna commendari, nisi cum redimita pluralitas in unum cohibetur magisterio regulari. Sic et Virgo multis [Col. 0388C] gaudens crinibus, hoc est, virtutibus venustari, ne vanitatis aura compellatur ipsa multiplicitas, ventilari, omnes simul aggregat, et quadam colligat unitate, miroque magisterio sub una redigit charitate. Quidquid enim acquiritur multitudine sive copia meritorum, si dilectionis vinculo non ligatur, caret gloria praemiorum, neque digna laus approbat quidquid multiplex meritis invenitur, si non instar crinium charitatis redimiculo counitur. Bene de illa Paulus (I Cor. XIII) , prout dignum fuerat, aestimavit, quam volens commendare, perfectionis vinculum nominavit, quia licet virtutum reliquarum innumerabilis sit collecta, hoc non ligata vinculo manet penitus imperfecta. Ligata vero munit fidem Virginis et venustat, [Col. 0388D] et velut crinis collum ornat potius quam onustat; talique ornamento, tali fides opere gloriatur, digne quidem glorians, cum per dilectionem quod lex divina praecipit operatur. Quos enim gravis et quasi corporea moles a capite semovet et disjungit, fides, velut collum, Christo nos continuat, nos conjungit; sine qua impossibile est ipsam quoque Deo virginem complacere, interventu cujus illam Elisabeth voluit beatam perhibere. «Et beata, ait, quae credidisti quoniam perficientur ea quae dicta sunt tibi a Domino (Luc. I) .» Et apostolus: «Habitare, inquit, Christum per fidem in cordibus vestris (Ephes. III) .» In hujus colli crine qui praedicto dilectionis vinculo counitur, cujus, non onere, sed honore fides Virginis insignitur cor suum vulneratum [Col. 0389A] laeto Sponsus tripudio manifestat, innuens quod affectum ejus tenerum robustus amor Virginis potenter afficit nec molestat. In cujus laude subjungit: Quam pulchrae, etc.

Quam pulchrae sunt mammae tuae, soror mea sponsa: pulchriora ubera tua vino, et odor unguentorum tuorum super omnia aromata. Mammas vocat Virginis quibus parvulos erudit ut grandescant, fovet grandiusculos, ut processu temporis juvenescant; quas et pulchras perhibet, ut Judaeis littera legis gloriantibus non vilescant, sed tam illis, quam caeteris auditoribus gratius elucescant. Quae sive prius mammae, sive postmodum ubera nominentur, vino legis comparata, majoris esse pulchritudinis [Col. 0389B] perhibentur; dum illius austeritas, Judaeos velut ebrios et vecordes, horum autem suavitas nos Deo gratos efficit et concordes. Quia vero ubera Virginis non longe superius nostis apposita, et prout Deus contulit, illic exposita; ad exponendum denuo moram supersedeo facere longiorem, ad ea quae jam dicta sunt remittens sedulum auditorem. Sed quia hic non solum uberibus, sed et mammis pulchritudo inesse perhibetur, quarum illic vel supra uspiam, mentio non habetur; subtilius intimare videtur aliquid forte novi, cui, diligentius exponendo, manum sive studium non admovi. Mammae, ut dicitur, non parvulis lac emittunt, sed cum tempus fuerit, emissuras potius se promittunt, delitescentes interim sub umbra temporis immaturi, nondum [Col. 0389C] fructu congruo, sed turgentes potius spe futuri. Quandiu enim Virgo attendit nos indociles, induratos, et ad vitalem vitam culpis exigentibus necdum natos; intra mammas tenet doctrinae beneficium, nec producit, nutrire non praesumens quos ad vitam nativitas congrua non educit. Novit enim quia Christi est nobis pridem mortuis vitam dare, de caligine uterina ad lucis gratiam innovare; natis vero ipsum jam conceditur beneficium impertire, et ut jam capacibus ubera largius effutire. Si electos, inquit, tuos, ad eam quam praeopto lucis gratiam dares nasci, ut te vivificante, quovis beneficio possent pasci; mammae meae ad ubertatem uberum devenirent, et viventes spiritu, digno lacte efficacius enutrirent. [Col. 0389D] Illis quidem de tuo vel conceptu vel partu sensim explicarem, et auri audienti secretum mysterium revelarem; et quod mente incredula non gentiles capiunt, non Judaei, mea sugens ubera, hauriret Joannes Zebedaei. Hujusmodi mammas et ubera in matre Virgine Sponsus laudat, quorum laudes ut debito et aeque mystico fine claudat, apponit commendare non lactis alimoniam, non ejus rivulos aut fluenta, sed praelatum cunctis aromatibus odorem maximum et unguenta. Et odor, inquit, unguentorum tuorum super omnia aromata. Ex uberibus antedictis quibus Virgo partu mirabilis insignitur, non lac femineum, sed unguentorum manere copia reperitur; super quo si pigmentariorum universa retro series convenitur, omnis illorum confectio [Col. 0390A] non tempore sed odore admirabili praevenitur. Quidquid enim a principio subtilitas protulit antiquorum, quidquid de mundo mire condito apprehendit curiositas ethnicorum; quidquid sophi, sive juxta Pythagoram, philosophi subtilitate seductoria confecerunt, quo velut aromate corruptivo magistri discipulos infecerunt, totum longe supergreditur praedicatio Virginis et doctrina, in qua veritas principatur, vivendi praevalet disciplina. Quidquid etiam patriarchae et prophetae freti dono intelligentiae praevidentis, verborum obscuritatibus texuerunt, sive mysterialibus sacramentis; quidquid patres praeteriti nare prophetica praesenserunt, qui adventum verae lucis nuntiare praeconio vigili consenserunt; Virgo, regina virginum supergressa est profectu [Col. 0390B] speciali, quae hominem, salutem hominum parturivit utero virginali. Cujus partus et conceptus confecta novitas, nova confectio, primum thalamo virginali efficax sanitas, sana relectio; ad nos postmodum certo Virginis magisterio sic procedit, ut ipsa quae largitur, transcendat quidquid promissorium antecedit. Veritatem enim venturam nullus praecedentium sic expressit, quomodo Virgo sancta, cui divina bonitas hoc concessit; ut supra quam ab homine vel ab angelo dici posset, incarnati Verbi mysterium expressius et sensibilius ipsa nosset. Cujus notio et suavis recordatio notionis, tam mira est confectio, et antiquae abolitio laesionis, ut eis delibuta Virgo tanquam aromatibus vel unguentis, vulnus culpae jam nesciat quam intulit Evae malitia vel [Col. 0390C] serpentis. Quae unguenta Virginis, quibus meruit medicinaliter deliniri, clausa quodam signaculo non possunt nostris plene sermonibus expediri, quia sic in Virgine dignata est unguentaria lux oriri, ut, sicut est, ab altero non possit homine vel sentiri. Odor vero vel opinio unguentorum suaviter et salubriter nobis spirat, suavitate cujus noster languentium animus jam respirat; et ad tantillum illud, quod de certa plenitudine Virgo dixit, hausto velut odore naribus, noster spiritus jam revixit. Recte ergo non unguenta 225 Virginis, quae nobis longe inferioribus non apponit, sed, quod minus est, odorem unguentorum cunctis aromatibus anteponit, quia beneficio quod apostolis [Col. 0390D] per Virginem datum est odorari, nulla priorum scientia nulla possunt aromata comparari. Non sine causa, cum Christus ad Patrem, unde venerat, est regressus, relictisque apostolis necdum in linguis igneis Spiritus est concessus; dignum ducunt apostoli, ut cum Maria matre Jesu in oratione unanimiter perseverent, ut quod ab illa hauserint, et constantius, quo et certius, asseverent. Quibus enim largiore copia intelligentiae sol refulsit, eis ex ipsa Virgine odor mellifluus sic influxit, ut si cui priorum sensui vel auditui conferatur, suavi dulcedine superferri procul dubio mereatur. De quo subjungitur: Favus, etc.

Favus distillans labia tua Sponsa, mel et lac sub [Col. 0391A] lingua tua; et odor vestimentorum tuorum, sicut odor thuris. Bene favus debent labia Virginis nominari, quia et apis nomine ipsa Virgo dicitur figurari, quae privilegio naturali pascitur floribus, vivit rore, nescia concubitus, fetus mirabiliter legit ore; sobole fecundatur sine gemitu vel dolore, casta sinu Virgineo fit mater non luxuria, sed amore. Arte vigens, callens ingenio, sollicitudine non pigrescit, miro satis studio suam prudentiam innotescit; dum favum sibi fabricans, distinctas in ordine cellas ponit, intra quarum angustias ore sedulo mel reponit. Huic api non incongrue Virgo similis aestimatur, quae decore virtutum florido pasci spiritualiter delectatur, quae vivit in spiritu, divina desuper gratia tanquam rore, virum nesciens, concipit, [Col. 0391B] parit filium non labore. Quae sollicito studio spiritales divitias coacervans, verba sensu gravida in corde conferens et conservans; secretum conscientiae replet dulcedine tam suavi, ut intrinsecus mellea dici valeat, instar favi. Hanc autem dulcedinem, quam perfectius et plenius ipsa gustat, non morbo invidiae non clave avaritiae coangustat; sed, quod roris et dulcoris divinus ei Spiritus desuper voluit instillare, sua laxans labia, permittit nobis assistentibus distillare. Attendens enim Virgo, quid prius, quid posterius nobis congruum sit audire, non cuncta simul exerit quae dignum judicat operire; nec tanquam vas reversatum, quidquid continet, mox effundit, sed ad cuncta minus idoneos tenui stillicidio nos perfundit. Non sic Testamentum [Col. 0391C] Vetus, figurata locutio prophetarum, antiquorum aenigmata, obscura superficies Scripturarum; non sic, inquam favus distillans esse vel dici etiam merebantur, quae, etsi favus erant, clausa sub signaculo tenebantur. Favum enim, possumus obscuritatem praecedentium appellare, quae intus mel tenebat, sed non noverat distillare, quia sensus mysticos, dulcores intimos, et profectus nequaquam perducebat ad nostros caligantium intellectus. Favus igitur ille suo quodam pondere tunc depressus, tempore multo jacuit manu aedificantium non expressus; nec accessit, qui eumdem nostri miserens elevaret, elevatum grata manu in os esurientium eliquaret. Virgo vero non tam melle quam [Col. 0391D] dulcedine plena mentis, dives non pecunia, sed spiritalibus documentis; quod in favo reconderat melle dulcius, jucundius omni vino, non patulo tanquam vase, non effudit impetu repentino; sed ostio circumstantiae aperturam moderans labiorum, id proferre maluit, prout sufferre valuit ipsa capacitas auditorum. Minus ergo illius labia stillaverunt, dum Christus adhuc inter homines homo vixit, amplius vero cum triumphata morte, majore gloria jam revixit, quia et Judaeos pertinaces tunc premebat caecitas superfusa, et nunc apostolis major cognitio dono Spiritus est infusa. Sunt igitur labia Virginis distillantia tanquam favus, quae non serantur pessulo, nec inseritur eis clavus; sed clausa parte oris, altera pars aperta, quae tempori [Col. 0392A] conveniunt, reddit auditoribus deoperta. Non enim ut linguosa mulier, quidquid in buccam venerit, subito verbosatur, sed abscondita secretorum discreto silentio moderatur; dignum judicans sub velamento linguae quaedam cautius retentanda, quae, cum tempus imminet, jam committit labiis distillanda. Ideo forte sub lingua mel et lac habere perhibetur, in cujus secretario duplex scientia continetur: altera quae videtur parvulis et lactentibus expedire; altera jam provectis et grandioribus convenire. Lacte etenim parvuli necessario nutriuntur, ad comedendum vero mel grandiusculi provehuntur; illi Christum hominem vere natum de Virgine protestantes, isti eumdem Deum de Deo natum ante saecula venerantes. Lac de carne prodiens, [Col. 0392B] dici potest Christi humanitas, mel de flore vel rore veniens, ejusdem est vera divinitas, quarum notitiam Virgo sub lingua continet in secreto, nec passim, neque statim sermone ventilat indiscreto. Cum autem Christus Deus et homo ad hoc 226 prius hominem se ostendat, ut visibili cognito, cognoscentis, ad invisibile, cor ascendat; quid sibi vult, quod non lac et mel, sed mel et lac sub lingua Virginis dicit esse, quae prius illum hominem Deum postea docet esse? Nulli dubium quin in Christo, dignitate deitas antecedat, et ideo dignum ducit, ut in locutione, sua prior humanitas non procedat, sed, si pariter de utraque vel aperta locutio vel operta mysterio componatur, praecellens dignitate [Col. 0392C] in loquendi quoque ordine praeponatur. Vel potius duplicem volens scientiam Virginis demonstrare, quam sub lingua in secreto diutius illa voluit occultare, quae illarum non solum dignior, sed etiam anterior fuerit, signanter exprimit in sermone, mellis prius, lactis posterius facta mysterialiter mentione. Prius enim adesse Virgini Deum angelus nuntiavit, quo praesente postea concepturam esse filium indicavit, ut in eo quem praesentem Virgo novit, firmius jam confidat, et percepto jam majori, de minori munere non diffidat. «Ave, inquit, angelus, gratia plena, Dominus tecum (Luc. I) .» Et subjungit de altero: «Ecce concipies et paries filium (ibid.) .» Docet per angelum Dominus Virgini se praesentem, infundit scientiam melle suavius [Col. 0392D] dulcescentem, gustata scientia vel sapore melleo quem praemittit, per eumdem nuntium conceptum quasi lacteum repromittit. Non enim de conceptu posset illa satis credula praemoneri, si non de divina praesentia gauderet certius edoceri, nisi sciret et sentiret sanctum sibi Spiritum desuper advenire, cujus umbra, sanctum efficitur quidquid illa dicitur parturire. Haec autem scientia de Dei praesentia, filii de conceptu, diu sub lingua latet in ipso Virginis intellectu, quo tamen beneficio virginalis discretio penitus nos non privat, fontemque repositum non subito reddit expositum, sed guttatim elicit et derivat. Cujus tanta discretio, discreta operatio ipsam quasi vestiunt et commendant, si qui tamen fuerint, qui ejus digne merita jam perpendant; [Col. 0393A] qui praevidere sciant qualiter obscuris et negligentibus eligat nec mutire, stillare vero diligentibus non prodigis manibus diligat effutire. Vestimentis, ut notum est, nostra nuditas operitur, vestimentorum gloria virginalis nobilitas insignitur; nec placet forte Sponso nisi quae bysso et purpura sic vestitur, ut non solum frigus non timeat, sed et cultu decens appareat, dum ornata duplicibus invenitur. Quamvis in praesenti loco non descripserit vestium qualitatem, non expresserit definire ipsius numeri quantitatem; hoc reservans illi mulieri, quam, ut alias dictum est, quis invenit, cujus procul pretium, et de ultimis finibus huc advenit. Quae nimirum mulier, quaevis anima potest dici, quae suorum sollicita, invenitur negotio sic addici, [Col. 0393B] ut ab aestu vel frigore et incursu praecavens repentino, manum mittens ad fortia, laboret, tanquam sedeat in textrino. Hic autem habetur in manibus non quaevis anima, inopiae timida generalis, sed quaedam anima meriti vel excellentiae specialis; cujus non tegunt ignominiam, non frigus jam respuunt vestimenta, sed in conspectu Sponsi festivam eam exhibent ornamenta. Quia vero quam solemnis in oculis Sponsi apparuerit quam festiva, non permittit nos videre mentis caecitas oppressiva; hic ille vestimentorum nobis non expressit numerum, non decorem, sed ne totum taceat, facit transitum ad odorem. In eo quippe quod de Christo Virgo vel apud se intus sentit, vel stillare jam consensit, quantum velut apis melle gaudens fuerit [Col. 0393C] operosa, vel tanquam favus stillans discreti moderaminis studiosa; illi amplius totum placet, solis cujus oculis patet totum, nobis velut odor thuris cum carbonibus est admotum. Nam cum divino igni thus virgineum se immergit, in defectum salutarem modo ineffabili totum vergit: fortioris tamen imperio damnabiliter non consumptum, sed amoris et decoris merito delectabiliter est assumptum. Quantum autem vel ardeat, vel hoc ardore placeat, non sentimus, sed odorem vel tenuem tanquam longe positi vix haurimus, quia thure liquefacto ad Sponsi latitudinem fumus tendit, odor vel opinio ad nos latitudine se extendit. Ille igitur virtutes quibus Virgo nobilis honestatur, honestate nobili divino [Col. 0393D] conspectui praesentatur, quaedam sunt vestimenta, non operiendae necessaria nuditati, sed convenientia praeferendae fiducialius honestati. Quae praefertur et offertur divinis conspectibus instar thuris, non auro, non vestibus, sed conspicua moribus placituris, grata cujus suavitas placere Domino sic videtur, ut nos tangat et odore, dum nostri sua benevolentia miseretur. Ad nihil enim aliud foras diligit evagari, sed magis intra duo haec vallo fortitudinis coarctari, ut scilicet sponso exhibeat suo plenius commendabilem se decore, et distillans tenuius, suo repleat nos odore. Unde subjungitur. Hortus, etc.

Hortus conclusus soror mea sponsa, hortus conclusus, [Col. 0394A] fons signatus. Quia in horto primo primam serpens mulierem supplantavit, hortum sibi alium 227 Deus Dei Filius tunc plantavit, cum beatam Virginem supra morem caeteris mulieribus attributum, sua replevit gratia, multo non herbarum genere sed virtutum: in illo quippe horto mulieris est simplicitas circumventa, vir gustavit prohibitum, gustato nuditas est inventa, victuros in aeternum transgressionis merito mors praevenit, tam illis quam posteris mortalitatis maledictio supervenit. Iste autem hortus arbusta non continens, herbas, flores, ligna densarum frondium, fructus transitorios et odores; alia quaedam habet digna talibus vel conferri, vel, ut dicam verius, transitoriis omnibus superferri. Habet enim quod sane sapiens gustus [Col. 0394B] judicat fructuosum, quod sibi odoratus recto judicio pretiosum, quod visus interior tersa caligine gratiosum, quod abstergit omnem inopiam mira plenitudine copiosum. Huic enim lignum vitae fixis radicibus est insertum, de quo qui comederit (sicut experientibus est compertum), morte gravi non laeditur, sed dicto felicius vita vivit, quam qui potuit obtinere, ultra vivere non desivit. Habet etiam thus admirabile, vel aroma commendabile, vel unguentum, quod non in Arabia, sed in terra negata morientibus est inventum, cujus qui odorem hauserit, fetores nesciet serpentinos, nec somnolentia praevalente morsus sentiet repentinos. Habet nihilominus illum rosae vel violae, vel etiam lilii gratum florem, vel si quem in floribus constat esse visui gratiorem, [Col. 0394C] quem qui digne attenderit, et illi se intenderit oculo perspicaci, quidquid triste nox murmurat, gaudio transiet non transitorio, sed tenaci. Est enim in horto lignum vitae effusum oleum, flos formosus, ipse Sponsus Virginis, forma prae filiis hominum speciosus, quo praesente illum non turpis inopia, non inops obsidet turpitudo, sed in eo habitat divinitatis corporaliter plenitudo (Coloss. II) . Deum quippe in Christo, Christum autem in Virgine non umbraliter, sed veraciter constat esse, et ob hoc ipsum hortum bonis sufficientibus plenum esse, quem ipse qui plantavit, prudenti concilio voluit sic concludi, ut qui videt et invidet, doleat se excludi. Et revera sicut non obstruitur fideli penitus et amico, [Col. 0394D] sic vallata fortitudine clauditur inimico: non Judaeum, non gentilem, non fide vacuum intromittit, et quem dignum attendit odio, forti repulsorio longe mittit. In eo igitur, non sicut in antiquo, subdole serpens serpit, fructus ejus non toxicat, odorem non attaminat, flosculos non decerpit; non esurit prava mollities, ad effectum esuries non procedit, non serpenti mulier, vir mulieri non obedit. Verumtamen non desertum, non solitarium laedit fastidium, dolor non stimulat, dum ejus ipse auctor in eodem festivus deambulat: vultu cujus hilari res in horto fructificant, species vigent rerum, forma prae hominibus specioso arridet multiplicitas specierum. Eo enim deambulante cujus in vultu decor, gratia in labiis est diffusa, respondet hortus Virginis laeto [Col. 0395A] spiritu, facie non confusa: placens deambulanti omni prorsus turpitudine sic exclusa, ut intus non nisi pulchritudo restet forti munimine circumfusa. Quid autem sibi vult quod hortum conclusum semel sponso dicere non est satis, sed hoc ipsum ingeminat eisdem nominibus iteratis, nisi quia, ut jam dictum esse recolo, hujus est intemperantiae vis amoris, ut frequenter sermone repetito magnitudinem exprimat affectus gratioris? Vel forte ob hoc voluit hortum dicere bis conclusum, ut ostendat malum duplex ab eadem virgine sic exclusum, ut et carni tenerae spiritus enervi mollitie non assistat, et spiritui fortiori caro contumaciter non resistat. Nos enim etsi mente servimus per gratiam legi Dei, carne tamen per legem insitam aliquantulum sumus [Col. 0395B] rei, et cum nobis videmur vigilante spiritu circumspecti, carne somno resoluta invenimur non mediocriter imperfecti. Vel ideo bis conclusus hortus iste meruit appellari, quia sic invenitur Virgo duplex studium amplexari, ut in neutro penitus reprehensibilem se ostendat, sed mente circumspecta ab incursu quorumvis hostium se defendat. Sic enim, cum exegit necessitas, negotio sese contulit actuali, ut datis huic manibus non detraheret spiritali, rursus contemplativo spiritalem oculum sic infixit, ut activum non horreret, cui ad poenam Deus peccati merito maledixit. In excessum contemplandi dulcore melleo se suspendit, ad colligendum proximum affectu lacteo condescendit, ab utroque latere vel potius in circuitu sic munita, ut locum daret nulli, a multis [Col. 0395C] incursantibus expetita. Quia vero indiget hortus irriguo, ne arescat; sed ut abundet potius plantariis congruentibus, et silvescat: hortus iste non tam fonte dicitur irrigari, quam expressiore significantia fons vocari. Fons autem a fundendo, ut nonnulli asserunt, nominatur, eo quod de occultis aquam vivam fundere videatur, et perenni vena ebulliens, ubertate non forensi vivere, sed interna, non torrentibus tanquam lacus, non aquis pluvialibus ut cisterna (Prov. V) . Fons igitur et haec Virgo satis congrue dici debet, cujus non arescit intelligentia, non aestu arido sensus habet, sed interni gratia muueris docetur ineffabiliter et ditescit, et mirabili jugitate supra quam dici valeat, hilarescit. Quae profecto [Col. 0395D] revelatum sibi mysterium tanquam sub signaculo diu celat, ubertatem vividam minus capacibus non revelat: fecunditatis modum, nuptiarum formam, excellentiam caelibatus, clausa tenet 228 scientia veluti fons signatus. Nam qui talem illi scientiam, tam singularem conscientiam assignavit, non reliquit eam ut vas sine operculo, sed signavit, ne audientes et non capientes indigni scandalo perturbentur, festinentque magis ad lapides quam mysterium venerentur. Nuptialem itaque thalamum virginis, penetralia secretorum, fontem aquae salientis, miram scientiam divinorum; ipse auctor muneris, claudit seram, clave Davidica sibi signat, blasphemo caliganti, digno carenti pretio non resignat. Stat foris concio popularis, vulgus perstrepit indiscretum, [Col. 0396A] signaculo non soluto, non fontem percipit tam secretum: philosophorum argutia, mundi principes sunt jejuni, oblatrantes non capiunt, nil proficiunt importuni. Multa quidem copia, multa subtilitas est in fonte, unda salit, saltus perpetuat vena ex interioribus prodeunte; sed clavis apposita sic videtur cunctis forensibus operire, ut infidelibus nil omnino, parum vero quid dignetur fidelibus aperire. Ipsum tamen quod parum est, quantum ad residuam ubertatem nobis sic exuberat, nostram sic exsuperat parvitatem, ut illud nonnisi mens collecta, nonnisi amor capiat indivisus, quia serpentem lividum non admittit hujuscemodi paradisus. Unde subditur: Emissiones tuae, etc.

[Col. 0396B] Emissiones tuae paradisus malorum Punicorum cum pomorum fructibus. Quae conclusus iste hortus, vel munitus signaculo fons emittit, qui nullos vel paucissimos ad secreta suae plenitudinis intromittit, velut quaedam paradisus vel delectatio sunt malorum, intus colore niveo, foris autem rubeo Punicorum. Hortus quippe si prudenti manu vel consilio sit plantatus, et irriguo aquae vivae temporibus congruis humectatus, quid proferre convenientius asseratur, quam quod vel fames expetit ad edendum, vel infirmitas judicat salubre atque efficax ad medendum? Emissiones itaque virginis quae horti vel fontis nomine figuratur, ipse qui commendat, paradiso similes attestatur: imo loquens expressius paradisum malorum Punicorum cum pomorum fructibus dicit esse, et [Col. 0396C] caetera quae sequuntur, quae medicinalia constat esse. Fuit pridem paradisus serpentinae suasoria pravitatis, fraudis novae conceptoria, peremptoria sanctitatis, in qua vir feminae molli consilio cessit fortis, gustus pomi prohibitus, expertis intulit fructum mortis. Ista vero paradisus quae de horto vel fonte virginis est emissa, recompensat potentius quae in illa curiosius sunt amissa, existens malorum Punicorum, quae intra nivei, extra rubei sunt coloris; et pomorum aliorum, quae comedentibus saluberrimi sunt saporis. Color in malis Punicis rubeus qui exterius se praesentat, amorem passionis et tolerantiam repraesentat, quam potest in Virginis vita et moribus intueri, qui ad similiter patiendum ejus magisterio [Col. 0396D] vult doceri. Candor interius flos est conscientiae, mens secura, quae, cum mundus saevit extrinsecus, minaturve passio saevitura; puritatem amplectitur, virginalem munditiam non relinquit; injuriis non turbatur, pulsata molestiis non delinquit. Fructus vero pomorum aliorum qui cum malis Punicis emittuntur, ejus bona sunt opera quae non solum grata visui praemittuntur, sed et gustantibus, hoc est imitantibus non mediocriter fructuosa, et non colore seductibili, sed sapore perutili pretiosa. Verum quia oculo curiosius intuenti grata satis una vel altera species non est rerum, ad cumulandas laudes, multa subdit genera specierum, ut emissiones multimodae multum nos faciant admirari, dignaque multis laudibus modis congruentibus venerari.

Cypri cum nardo, nardus et crocus, fistula et cinnamomum cum universis lignis Libani, myrrha et aloe cum omnibus primis unguentis. Cypri arbusculae sunt graciles quae in multam altitudinem diriguntur, quarum grana in oleo, medicorum perita sollicitudine decoquuntur, cujusmodi coctione commendabile fit unguentum, quo perunctis doloribus optabile redditur lenimentum. Sic et virtutes Virginis, subtiles admodum et directae, in excelsum dignitatis, non ramis, sed meritis sunt evectae, quarum fructuosi actus coquuntur in oleo spiritali, cum in amore sancto spoliantur humore noxio vel carnali. Nardus vero quae est arbor minuscula hujusmodi cypris adjungitur, cum virtutum excellentia humilitatis [Col. 0397B] respectu deprimitur: et quo magis inter mulieres Virgo titulis singularibus est evecta, eo suis in oculis plus apparet humilis et despecta. Bene igitur Cypri cum nardo in hoc catalogo medicinalium sunt 229 praemissae, quae instar paradisi de horto Virginis sunt emissae, quia virtutum excellentiam adjuncta humilitas sic commendat, ut secure tanta confectio ad nostram notitiam se extendat. Item nardus et crocus. Ex sola, ut aiunt, nardo, sine altera specie vel mistura, fit unguentum laudabile et confectio profutura; et Maria Magdalena pedes Domini ungere voluit hoc unguento, sicut satis innotuit lectionis evangelicae documento. «Sumpsit, inquit, libram unguenti nardi pystici pretiosi, et unxit pedes Jesus (Joan. XII) .» Nardus est cordis [Col. 0397C] contritio quam offerunt humiles et devoti, qui ad tantam gratiam contribulato spiritu sunt promoti, ut ungant pedes Jesu, et ad caput ipsum profectu veniant ampliore, et nares circumstantium, vel potius totam domum repleant ex odore. «Domus, ait, impleta est ex odore unguenti (ibid.) .» Et supra in hoc epithalamio: «Nardus, inquit, mea dedit odorem suum (Cant. I) .» Huic nardo tam arbori quam unguento crocus assidet et assistit, quae praesentes febres fugat, venientibus obviat et resistit, quae in superficie praefert decus aureum vel colorem charitatem significans, quae thronum possidet altiorem. Quae nimirum charitas devotae humilitati diligit praesto esse, contritoque spiritui comes individua [Col. 0397D] sic adesse, ut quem devotiore affectu compungi noverit et inungi, plus amare faciat, et ab eo, quem dilexerit non sejungi. Si qua enim tristitiae vel accidiae amaritudo febricitans intercurrit detrimentum inferri non sustinens, proxima charitas mox occurrit, quae infirmans noxia, devotum spiritum stare commonet in incoepto, ne hostis malevolus triumphum referat a decepto. Fistula, inquit, et cinnamomum. Fistula quae coloris est subrubei, corticem habens durum, signat robur constantiae molestiis incursantibus non cessurum, quae praedictis virtutibus tam jugem exhibere diligit comitatum, ut pro eis non damnum sanguinis, non martyrii respuat cruciatum. Quae nimirum constantia praemissis speciebus videtur necessario sociari, ne, quod amat [Col. 0398A] devotio, prohibeat fatigatio consummari, ne bonum propositum, cum non frangat subitatio violenta, pedetentim attenuet manus diuturnior et extenta. Et quoniam juxta mandatum sua semper novissima sapiens memoratur (Eccles. VII) , adest statim cinnamomum, quod colore, cineri similatur: monens ut in omnibus ad quae profectu congruo meretur sapiens proficisci, quis, unde, quo perveniat nunquam desinat reminisci. «Terra es, inquit, et in terram ibis (Gen. III) .» Et Job: «Ago, inquit, poenitentiam in favilla et cinere (Job. XLII) .» Denique Abraham cum ad loquendum Deo affectu et effectu prospero se suspendit, in hoc tamen excellenti fastigio cinerem se attendit, ostendens de oblato sic beneficio se gaudere, ut sua digne memorans, videatur quasi [Col. 0398B] de proprio nil audere. «Loquar, inquit, ad Dominum meum, cum sim pulvis et cinis (Gen. XVIII) .» Haec sunt arbusta aromatica salubri proficientia medicinae, excolendis plus apta moribus, veraci congrua disciplinae, cum caeteris quampluribus quae aspectu et effectu ab invicem sunt diversa, et simul ad medelam profert Libanus universa. Christus quippe, quem plerique aiunt Libani nomine figurari, vult suarum virtutum seriem ad nos per Virginem derivari; et, quod multis retro temporibus prophetalis dixit promissio, ad effectum nostris in manibus virginalis duxit emissio. Myrrha, inquit, et aloe cum omnibus primis unguentis. » Superioribus descriptis virtutibus sub aenigmate vel figura, quibus internae mentis amor instruitur spiritaliter adfutura; [Col. 0398C] ad aliorum videtur charismatum species pertransire, quas constat corporibus medicinali mysterio convenire. Ut enim caro, cui est a conceptu lex imposita naturalis, ut plus minusve vivens, necessario sit mortalis, cum florem matutinum occasu decusserit vespertino, non tamen putredine, non verme defluat serpentino: myrrha potens imperat, videtur et imperio praevalere, et in hujus praesentia non timet illa naturalibus subjacere. Myrrha enim unguentum est, quo caro mortua gaudet ungi, quo peruncta, ejus integritas, lege miratur insita non disjungi, quae vigore privata vivido, sciens se jam invalidam, jam inermem, miro tamen myrrhae praesidio putredinis olim inolitae nescit vermem. Hoc ipsum et aloe potentia [Col. 0398D] suae fortitudinis operatur, unde et satis merito in hoc illi epithalamio copulatur, ut quarum diversarum una est operatio vel effectus, earum innotescat socialis quaedam amicitia vel affectus. Caeterum hoc habet aloe jure quodam et privilegio speciali, quod obtinere myrrha consortio non praevaluit generali, ut praeter id quod unctio est mortuorum corporum servativa, fiat quoque potio viventium viscerum purgativa. Myrrha igitur est jejunandi assiduitas, abstinendi asperitas, restrictio continendi, laboris exercitium, meditandi frequentia, studium addiscendi, quae primo quidem gustu mirae sunt amaritudinis prolativa, sed usu validius operante carnalis putredinis expulsiva. Verum [Col. 0399A] quia nonnisi in mortuis carnibus ad unguem praevalet hic effectus, necesse est ut tollatur vivendi suavitas et affectus; et, ut sufficientius prosit afflictio forinsecus expetita, nobis, qui caro sumus, fiat de medio praesens vita. Nos enim, etsi nonnunquam affligimur foris gravi qualibet actione, male tamen vivimus, radice adhuc virulenta, vivida passione; et expedit ut prudens medicus tacta vena internorum motuum 230 habita notione, humores male vividos purgatoria faciat egeri potione. Haec autem potio aloe est, vel potius amor intimus est virtutis, qui bonum gignit odium culpae et peremptoriae servitutis, qui a cordis finibus longe expuens turpem faeculentiam Pharaonis, illud sane defaecatum reddit Christo porticum Salomonis. Cujusmodi [Col. 0399B] faeculentiam et faecis immunditiam oppressivae, et amoris potionem, et virtutis efficaciam expulsivae; bene quidam ethnicus non expers vel inscius similis medicinae, demonstravit non vagis et negligentibus, sed in auditorio residentibus disciplinae ⁜ (81-82) .

Fons hortorum, puteus aquarum viventium quae fluunt impetu de Libano. Sicut emissiones tuae mala sunt Punica, vel caetera quae sequuntur, quae de horto voluptatis, vel ad edendum vel ad medendum congrua proferuntur, sic emissio tua, est non horti unius, sed potius fons hortorum, quo amant irrigari corda fructificantia plurimorum. Quisquis enim vult hortus fieri, et campo sterili se praeferre, qui decorem floridum et fructum utilem vult proferre; ad [Col. 0400D] hunc fontem conspicuum et illimem debet studiosius se conferre, vel oblatae forte gratis repulsae contumeliam non referre; ad hoc quippe Virginis benevolentia (quam multa constat sapientia reducere), nobis infirmioribus tanquam fontem voluit se praebere, ne quibus suadere videtur aviditas spem bibendi, 231 repulsam duriorem difficultas ingerat hauriendi. Nos enim quibus placet inventa suavitas sentiendi, sed claudit velut aditum labor nimius requirendi; illius non exasperat, sed magis se contemperat fonti similis plenitudo, et jam quidem avidos, sed adhuc invalidos ejus suscipit latitudo. Sed quia grandioribus qui ardent plenius exaudiri, fontis plana tenuitas videtur citius exhauriri, eisdem [Col. 0401A] sapientia Virginis profundo mysterio se subducit; et eos cum labore ad suam plenitudinem introducit. Illi vero, quo amplius considerant illud quod desiderant removeri, et sperant in puteo largiorem aquarum copiam contineri; accensi desiderio, instantia valida se accingunt, scientes quod profunda nisi hauritorio non attingunt. Eo igitur non contenti quod videtur quasi patulum pluribus et commune, in profundum putei dimittunt hauritorium longo fune; persistuntque in opere nullis concussionibus interrupto, donec plenum hauritorium fune retrahant indisrupto. Haustum cujus degustantes, ad tantam dulcedinem obstupescunt, et ad capiendum eam non satis suis viribus invalescunt, cujus pleni abundantia tandem sitim aridam [Col. 0401B] non abstergunt, sed more vel amore hydropico ipsi puteo se immergunt. Cum autem, juxta quemdam ethnicum ⁜ (83)

Surge aquilo, et veni auster, perfla hortum meum: et fluent aromata illius. Pulcher ordo. Prius quidem [Col. 0402A] alloquitur et longe removet aquilonem, ne festinus praeveniat, et praeoccupet regionem: ne per campos lati aeris libere se diffundat, et horto fructibus diviti flatus graves sive grandinem superfundat. Tu, ait, qui tibi posuisti sedem quasi regiam ad arcturum, disponens imperare, et mundum tibi subdere serviturum, surge, nec diutius teneat haec praesumptio te securum, quem volo procul cedere, et non super horti pulchritudinem saeviturum. Putasti similem te fore Altissimo qui tantum Lucifer dicebare, cum soli, qui solus est, non sit per alterum luminare, et tuae nequitiae, ipso quod profers constet nomine contradici, habens enim similem jam nec Altissimus potest dici. Surge igitur et hujus sessionis folles tumidos jam compesce, a sede [Col. 0402B] pulsus tumida in auras tenues evanesce, tanquam pulvis tenuior, in tui similes te disperge, vel fumus inanior, superborum oculis te immerge. Inter nostra seria non tua ludibria, non ludificantium placet jocus, in horto sanctitatis tibi perdito non est locus, qui Evam corrupisti ridens et praevalens in ea paradiso, virgo vel hortus virginis claudit tibi ostium jam deriso. Surge ergo quem laedit aestimatio, tumor propius exinanit, dum juxta spem falsariam intra horti hujus terminos non insanit: hortum conclusum fortiter, ne cures jam inaniter circuire, da locum potiori quem venientem expedit introire. Et veni, inquit, auster. Illo remoto longius, cujus praesentia, cujus est vicinia recte gravis, veni [Col. 0402C] auster, veni horto saluberrimus et suavis, quem axis meridianus et sol tepidior huc transmittit, cujus transmissio aquilonem frigidum non admittit. Tu igitur qui non gaudes illius noxio comitatu, nec in horto sanctitatis illum sinis gaudere principatu, quia eo procul facto adhuc Virgo tali est beneficio non contenta, ad supplendum quod exigit, vultu ei 232 placido te praesenta. De occulta sede illa in qua nil habetur caliginis, nil obsceni, puro dives lumine spirans suavius auster veni: spira et fla, imo perfla, hoc est perage leni flatu, ut ornetur hortus iste et fixo gaudeat de ornatu. Mihi videtur auster typum sancti Spiritus obtinere, suavem cujus flatum non potest aquilo sustinere, quem cum ille venientem vel tenui praesentit odoratu, [Col. 0402D] horret et de praesumpto festinat cedere prioratu. Nam illius malitiae sic istius potens benignitas adversatur, ut destruat sua praesentia quidquid ille nequiter operatur; et quos ille pressos gelu, fixos tenet, et durum colligat in errorem; iste solvit, et solutis dat currere more torrentium in amorem. Iste conclusum hortum adventu visitat pleniore, et diversos ejus fructus aura fovet et promovet leniore, ut ex eis fiant aromata medicinalibus congrua disciplinis, quae fluant imo influant curandorum non corporibus, sed amoribus intestinis. Et recte sponsus austrum venire vel praecipit vel hortatur, quia sicut Pater Spiritum, sic et Filius mittere [Col. 0403A] se testatur, qui spiritus etsi ubi vult, et quando vult, adesse creditur, et prodesse, ab eo tamen mittitur, cum quo habet naturaliter unum esse. «Cum venerit, inquit, Paracletus quem ego mittam vobis (Joan. XV) .» Mittit ergo spiritum filius horto sive thalamo virginali, ut veniens ille spiret et aspiret, et flatu eum leniat spiritali, et cum dulci spiramine mirabilem illi virtutum infuderit suadelam, hortus aromatizans fluat, et nobis tanquam superfluat ad medelam.

Surge aquilo, et veni auster. Vel, si cui magis placet, praedictis verbis ipse sponsus non prorsus removet aquilonem, sed volenti surgere concedit liberam optionem, quia, etsi plenus ille malitiae, non tamen ad nos venire praevalet, nisi missus, nec ad opus nequam exsurgere, [Col. 0403B] nisi data licentia sit permissus. Videns igitur hortum sponsus conclusione incomparabili satis fortem; nec timere minas horribiles, vibrantem gladium, saevam mortem: assultuum vel impulsuum molestiis posse non deficere, sed probari, probationis merito dignius et gloriosius coronari; ad eum se convertit qui persecutor fieri semper gaudet, et, nesciens rei finem, in quosvis justos mittere manus audet. Surge, ait, aquilo, erumpe de latibulo pravitatis, exere totas vires et perversae malitiam voluntatis: intona, fulgura, perstrepe, ingere turbines, grandines et procellas quascunque potes, congere, adde veteribus et novellas. Sed ne putes adversus virginem effrenata malitia praevalere, venit auster dans virgini [Col. 0403C] quidquid ingeris aequanimiter sustinere; perflans hortum intrinsecus et miro inebrians blandimento, ut vel prorsus non sentiat, vel saltem non deficiat in tormento. Tu aquilo surge et insurge, et foris persona violenter, tu auster intro spira, da quod ille personuerit sufferri patienter; tu maligne domum exaspera, ut paries proximus ardere videatur; [Col. 0404A] tu benigne confirma thalamum, ut eo bene tuto nec incendium timeatur. Nunquid non vobis visus est aquilo durius desaevire, cum Judaeos propinquos generis in Mariam compulit insanire, ut argumento partus integritatem virginis abnegarent, et lege nostra omnium, ejus et Dei Filium genitum affirmarent? Nunquid non dure intonat, cum eumdem filium Judaei persequuntur, cum eorum consortes malitiae alterius nationis homines adjunguntur, cum exteros propinquorum urget furor pertinax et clamor insuavis, et utrique immeritum crucifigunt illi vocibus, isti clavis? Non est dictu facile quem matri colaphum, imo quam gravem malleum tanta persequentium vis incussit, et tamen horto suae decorem fidei et patientiae non excussit, quia intus [Col. 0404B] regnans auster vallo illum fortitudinis circumclusit, et a fide et patientia omnem oppressoriam vim exclusit. Sic affectu vario et effectu contrario auster et aquilo conseruntur, sic diversa et adversa fronte instar belligerantium colliduntur, fortique fundamento graves impetus fluminis illiduntur, unde et victrice constantia et illaeso aedificio reliduntur. Quo conflictu, qua pressura Virgo non ut cremium exarescit, sed oliva fructifera medicinaliter impinguescit, ex qua sudat oleum quod omni pretiosius est unguento, digna fluunt aromata, non auro comparabilia non argento. Non ergo illi soli aquilonis et austri prodest contentio, quorum contendentium tam diversa manet intentio, sed ad nos usque pervenit collata utilitas, manus extensio, assumpta [Col. 0404C] gaudens reddere, non claudere cuncta silentio. Sed, quoniam post laudes Virginis quas dignatus est plurimas recensere, in praesenti loco sponsus voluit jam silere; dignum duxi, ut et stylus noster paulisper ori digitum superponat, et hujus operis quartus liber finem sibi congruum jam imponat.

[CAP. V.] Veniat dilectus meus in hortum suum, ut comedat fructum pomorum suorum. Videns Virgo et approbans horti similitudinem se habere, plantatam virtutibus, meritis congruentibus se florere, profectuque mirifico se nisi sponsi faciem non ardere, non potest diutius desiderium sub silentio continere. Quo enim eam ille munit sollicitius ut defendat, quo munitam et defensam attollit diligentius et commendat: eo ista plus diligit, plus dilecti faciem vult videre, putans parum si quid habet, dum se dolet reliquum non habere. Ille, ait, qui hortum suum manu potens, verbo non invalidus radicare, radicatum voluit aquis viventibus irrigare, qui eum concludere et quibusque voluit claudere nocituris, ut ei non praevaleant imo ut nec habeant quidquam juris: ille, inquam, veniat, et quod suum est, dignetur propius intueri, benignoque intuitu augere gratiam et [Col. 0404D] tueri. Quod enim aquilo surgere praecipitur vel conceditur desaevire, quod auster ex opposito mandatur blandiens advenire; fiet, et hortus factum sentiet, et erit utile sentienti, si dilectus veniat suam exhibere praesentiam diligenti. Eo praesente aquilo frendet malevolus, noxius non nocebit, auster suavior et efficacior apparebit: ille tribulans, patientiam, patientia probationem, spem probatio non confusam, iste, operabitur charitatem quae in nostris praebet cordibus se diffusam. Et quis dilectus suam diutius neget praesentiam vel adventum horto quem plantavit, quem rigavit, cui dedit etiam incrementum: a cujus continentia, quidquid erat noxium, scopa judiciaria procul jecit, et conclusum forti munimine, specialiter suum fecit? Quem vero non moveat, quod dilectus est, quem venire diligens deprecatur, et non nisi suum est, ad quod tanquam Dominus invitatur, cum possessorem ad possessa [Col. 0405A] venire deceat etiam non vocatum, et ipse amor, clamor sit, ut non vocare nequeat sic amatum? Ergo dilectus veniat in hortum, non alterius, non in jus alienum, sed in suum, et suo se ostendat amabilem et serenum; et gratum habens quod in eo utile viderit et honestum, manu carpat, imo et comedat, nisi forte senserit intempestum. Poma mea, ut arbitror, ad colligendum congrua se ostendunt, imo sua, quae maturitatem nisi suo munere non praetendunt, quae non sicut nonnullorum visa placent, tacta protinus evanescunt, sed odore sapido et sapore solido maturescunt. Horum pomorum non solum superficiem oculis speciosam, sed potius maturitatem avido gustui fructuosam comedat ille veniens, id est sibi assumere delectetur, tollat de medio, [Col. 0405B] et in suo recondere secretario gratuletur. Etsi enim manere hic ad acquirendum meritum est necesse, illic tamen gaudere praemio magis optimum duco esse: et ideo non tam in agro laboris, quam in quietis horreo vellem esse, meumque agricolam pasci et refici sua messe. Audit sponsus verba sponsae, imo desiderium, et respondet; et venturum, vel etiam comesurum juxta preces Virginis non se spondet; sed, quod longe est amplius, monstrat dicto citius se venisse, nec adventum postulatum aure surda vel ad modicum distulisse.

Veni in hortum meum soror mea sponsa, messui myrrham meam cum aromatibus meis. Sicut mittens [Col. 0405C] ad Virginem supradictus est Dominus angelum praevenisse, et apud eum Virgo dicta est gratiam invenisse: ita et hic postulatus ut veniat, non adventum suum petenti pollicetur, sed venisse et fecisse quod visum sibi congruum fuerat, se fatetur. Tu, inquit, sollicite petis ut veniam, sed jam veni: tempus a te quasi propositum et petiti muneris spem praeveni; et supra quam rogares et peteres, benevolus venire festinavi, et hortum meum non jam praeambulo, sed mea ipsius praesentia visitavi. Nec enim dignum est ut quem manu propria consitum ordinavi, quem plantatum et rigatum ad proventum congruum provocavi: mea nudum praesentia in manu decipientium resignarem, et priora dona [Col. 0405D] profectuum, novissimis deterioribus infirmarem. Quem igitur hortum feci, virtutes varias inserendo, eumdem meum reddidi, custodiam utilem conferendo, quem conclusi et signavi, quaeque noxia prohibendo, meum fovi et promovi, meam illi jugem praesentiam adhibendo. Quomodo enim sororem, quam cognato affectu mihi Pater unicus obtulit diligendam, quomodo sponsam, quam severo 234 et sincero commercio suasit mysterialis unitas amplectendam, quomodo, inquam, mea sollicitudine, mea praesentia defraudarem, et non bona magis initia meliore termino collaudarem? Cujusmodi nominum videlicet Sororis et Sponsae, quia significatio utcunque est superius expedita, supersedeo replicare, ne fastidium generet toties repetita, et prudens [Col. 0406A] lector nequaquam forte solis praesentibus inhaerebit, sed ad superiora mentem et oculum sollicitius retorquebit. Quid autem in horto dignatione sua fuerit operatus, ostendit, qui venire tanto fuerat desiderio postulatus, ne putetur illic torpore et negligentia nil egisse, quamvis necdum omnia juxta libitum Virginis peregisse. Messui, ait, myrrham meam cum aromatibus meis. Districta castigatio, abstinentiae fortis austeritas, continentia virginalis, tam corporis quam mentis integritas: mira satis unctione ab aeterna laesione virginis carnem servant, et supra jus naturae, supra naturam irae, meritorum congeriem coacervant. Cujusmodi myrrham in hortum suum veniens sponsus jam messuit, quia matris continentia sic filio perfectae complacuit, ut eo incarnato [Col. 0406B] cum natura miraretur inenarrabilem genituram, rei tamen novitas non inferret extollentiae cariem, non vermiculum, non laesuram. Fecundam quippe integritatem cunctis ante et postea virginibus inconcessam, tulit sponsus de area tanquam in horreum jam demessam, cum suo eam beneplacito et custodia voluit sic munire, ut ad eam non posset agri bestia, non avis alta sapiens introire. Voluptas enim carnis quae fecunditatem consuevit bestialiter praevenire, miratur nil suum in conceptu Virginis invenire; et in terreno campo messem crescere tam maturam, et sublatam velut furto nil depopulatorium perpessuram. Volatilia coeli quae honestum aliquid vel utile saluti non seminant, sed aliorum sata edaci aviditate plerumque exterminant: [Col. 0406C] indiscreta praesumptio et inanis elatio quae ex bonorum profectibus solent nasci, et innata pravitate illorum defectibus gaudent pasci: praedictam myrrhae messem dolent quasi de medio sic subduci, ut ad eam non violentia, non fraudulentia, vel ad modicum valeant introduci. Conqueruntur aviculae se fuisse diutius debito somnolentas, et metentis amore, studioque vigili se praeventas; nunc vero ad rapinam manus habere vigiles et extentas, sed clausura horrei et sera irreserabili se retentas. Cujusmodi horreo sua quoque aromata sponsus claudit, et signatis clave Davidica voces oblatrantium non exaudit, quia pudorem virginis praeripit quadam veluti messione, ne in agro feris exposito laedatur [Col. 0406D] invido susurrone. Inimicum hominem qui super triticum zizania plerumque seminat, qui laedere vitam non praevalens, famam saltem bonorum attaminat; a contactu Virginis obviante manu foras eliminat, et hostem pudicitiae a pudoris claustro procul exterminat. Non vult enim ut illius opinio redolentior aromatibus vel unguentis, deturpari valeat sophistae cujuslibet validioribus argumentis, quin eam et Virginem et fecundam teneat fides certa, et praedicet re veraci, quamvis caeteris inexperta. Sic myrrham cum aromatibus subducens aemulo, vellicanti falce metit, et horreo tradit fidelius conservanti, dum illius castum propositum et odorem suavissimum castitatis, coacervat, et conservat forti patrocinio veritatis.

Comedi fovum cum melle meo: bibi vinum meum cum lacte meo. Dives anni successibus myrrhae vel aromatum messione, non addit se perfusum juxta litteralem consequentiam unctione, sed comedit, cum non myrrha videatur esui convenire, et bibit, cum non dicat aromata quispiam se sitire. Verum quia Virginis conversatio pressuris et tonsionibus exposita, meritorum perfectio non molli somno, sed studiis vigilibus acquisita; et quidquid denique in praesenti Virgo sibi congerit per laborem, Sponso danti et amanti nihil amaritudinis ingerit, sed dulcorem: ideo messe facta jam se perhibet comedisse, in eo se ostendens profectus Virginis esurisse. Denique in Evangelio: Anima, inquit ille, habes multa bona posita [Col. 0407B] in annos plurimos: requiesce, comede, bibe, epulare (Luc. XII) . Iste ergo dives, non cujus nocte repetenda est anima pro commissis, sed clauso dives horreo messibus intromissis; non spem tendit falsam in dies plurimos vel in annum, non eisdem messibus trituram adhibet neque vannum. Miro enim loquendi genere, quam myrrham vel aromata dixerat in metendo, nunc favum invenit, nunc mel esse perhibet comedendo, quia gustus comedentis nil melle dulcius experitur, et nulla Christo gratior, quam matris, integritas invenitur. Nostis favum quamdam velut thecam repostoriam appellari, quam cereis distinctam cellulis invenitur apis sagacior operari, quae operandi callida quodam tectorio se abscondit, [Col. 0407C] in quo, favum, et in favo, miro studio mel recondit. Hujusmodi favum ipse, cujus protectio diligit operire, et cura pervigili totum in circuitu custodire: ipse, 235 inquam, laedi non sustinet, arescere non permittit, sed cum melle insito ad mensam propriam, ad suum beneplacitum intromittit. Favus quidem tenerior dure laeditur et arescit, et negato sibi melle ariditate perditus inanescit: cum carnis integritas amore Christi sapido non dulcescit, odientique peccare virtus sui pretio non clarescit. Caro enim fragilis recte dicitur esse cera, quam in favum redigit conversatio studiosior et austera; cui mel inseritur et dulcedo incomparabilis latet clausa, cum assumptae castitati amor Christi dulcior est in causa. Favum igitur, quem interna siccat inanitas, et consumit; [Col. 0407D] in suum Christus cibum, in suam Sponsus gratiam non assumit; et ei digne reproba carnis castigatio vel integritas est puellae, quae proferri et offerri praesumitur arida sine melle. Illa vero suo conspectui, suo fidenter esui praesentatur; quae melle copioso, quae amore gratioso plenius impinguatur; cujus pingui dulcedine, sive dulci pinguedine comedens hilarescit, et quo magis epulatur eo esca ditior invalescit. Quia vero comestioni bibitio jungitur congruenter, non solum quia biberit, sed etiam quid biberit Sponsus, innuit consequenter, ut et doctam et divitem ostendat Virginem quae propinat, et potum commendabilem, qui bibentem reficit et saginat. Bibi, ait, vinum meum cum lacte meo. Prudens Virgo, studiosa sedulo ministerio complacere, [Col. 0408A] dilecto digne pranso vinum miscuit in cratere, ut cum refectus cibo, vino pariter fuerit hilaratus, largior sit ad dandum quidquid fuerit postulatus. Et recte famulatui dedita non corruptibili, sed divino Sponsum non aquis turbidis, sed melius et consultius, potat vino; ostendens in complexu et ministerio nuptiali non algere se defectu, sed affectu fervere spiritali. Vinum quippe non illud insanabile, et veneno comparabile aspidum vel draconum (Deut. XXXII) , quo furit et deviat error perditus nationum; vinum, inquam, amorem significat rusticanis et pannosis pauperibus inconcessum, quo rapiuntur divites gratia, mente nobiles in excessum. Denique sapientia ad amorem provocans nos divinum, non aquas insipidas, sed prudenti mysterio miscet vinum, [Col. 0408B] ut nostra parvulorum vel infantium conversatio juvenescat, et vino bibito dignis profectibus maturescat. Bibite, inquit, vinum quod miscui vobis: relinquite infantiam, et vivite (Prov. IX) . Vos, ait, quos tenet infantia non annorum, morum infirmitas, non aetatis, qui non defectu virium, sed more carnalium affectu languido laboratis, vinum, quod vobis miscui, bibite, non Falernum, sed amorem spiritalem quo ebrii vivere merentur in aeternum. Relinquite infantiam, quae nequaquam ad majora sufficit aspirare, quae non amat, vel potius, nonnisi carnaliter scit amare; quae amantes amore inconsulto praepedit et obscurat, obscuratos, obscuranti, noxia hebetudine configurat. Cujusmodi amantes [Col. 0408C] non ad lucem promovet, sed a luce removet suus amor, delectatio non serenat, sed magis alienat a suavi requie durus clamor; eorum corda concutit, et caecitatem incutit amoris species deceptiva, et profectu pessimo, gradu tandem ultimo mortem ingerit oppressiva. Qualibus quidam ethnicus:

[Col. 0411C] Comedite amici, bibite et inebriamini charissimi. Amicos vocat angelos, qui in ejus amicitia perstiterunt, cum amare Lucifer et plures ejus consentanei destiterunt: qui celebranti nuptias, pulsis longe non amantibus, astiterunt, et secreta nosse mysteria digno ministerio familiarius institerunt. Quos astantes, et instantes scientiae profectus capiant opportunos, Sponsus non esse inopes sustinet, non jejunos, sed aperto cellario et ostensa munerum largitate, velut ad mensam provocat medullatorum pinguium, et vindemiae defaecatae (Isa. XXV) . Comedite, inquit, amici. Vos ait, quos sodales et amico praesentibus volui nuptiis interesse, remotisque non amantibus, amantium osculis praesto esse: in mea mecum mensa [Col. 0411D] comedite quae vobis apponuntur, hoc est intelligite, quae intellecta placere merebuntur. Intelligite quid nuptiarum solemnitas, quid mysteriorum profunditas habeat gratiae vel saporis, quid Virginis fecunditas, quid matris integritas gloriae vel honoris: intelligite, Verbum caro factum est (Joan. I) , quid contineat sacramenti, quid humanis divina, terrenis coelestia conferant adjumenti. Haec autem intelligentia recte comestio nominatur: et cum ad comedendum angeli vel hujusmodi alius invitatur: divinus sermo non indigentiam intendit pellere corporalem, sed requirendam innuit intelligentiam spiritalem. Denique cum ad Ezechielem in visione manus Domini mitteretur, et in ea clauso liber signaculo deferretur: Fili, ait, hominis comede volumen istud, et vadens [Col. 0412A] loquere ad filios Israel (Ezech. III) . Quia nihil vel parum prodest quod manus missa librum attulit sigillatum, si prophetam lateat quid idem liber continet exaratum, ad comedendum volumen ille necessario commonetur, ut scilicet, non dente, sed mente capiat quod in volumine continetur. Comedens quippe non sola cibi contentus specie vel decore, ardet magis et appetit gustu refici vel sapore; et quivis recte sapiens, non Scripturae sono tinnulo, vel affectu, sed magis ad profectum digno pascitur intellectu. Quo quia pasci nequit suae solius viribus voluntatis, sed donatus gratia, et divinae beneficio largitatis; propheta post auditam vocem Domini vel mandatum, necdum sibi sufficit, sed ab illo perhibet se cibatum. Et aperui, inquit, os meum, et cibavit me volumine [Col. 0412B] illo (ibid.) . Provocanti, ut comedam, os meum nisus sum aperire, monenti ut intelligam, apposui studium obedire; et ille jam praeventum monitis oblatis, intentum expanso volumine me cibavit, hoc est larga scientia et intellectu litterario me donavit. Expandit, inquit, illum coram me: et dixit, comede volumen istud (ibid.) . Librum quidem quem missa mihi manus attulit involutum, nullo mihi studio nullis reddidi viribus absolutum; sed ipsa quae attulit, velamen abstulit supereminens vel oppansum, et quod in volumine claudebatur, evidens reddidit vel expansum. Nam, etsi meum est monenti obedire, dare quasi manus consentaneas ad profectum, ejus tamen est gratiae dare mihi, vel cuivis, agilem intellectum: meum est os aperire ne [Col. 0412C] ex toto a pastu sim dignus abigi: illius est implere, hoc est, dare prudenter intelligi. Dilata, inquit, os tuum, et ego adimplebo illud (Psal. LXXX) . Et alibi: Da mihi intellectum ut discam mandata tua (Psal. CXVIII.) Et ille: Intellectum, ait, tibi dabo, et instruam te (ibid.) . Loquens ergo sodalibus quos secretis mysterialibus Sponsus voluit interesse, rusticanos ad nuptias jejunos inter noluit eos esse, sed mensa proposita profundae magnitudinis et plenitudinis exquisitae, amicos longe fecit ab inedia multitudinis imperitae. Comedite, inquit, amici, hoc est intelligite mysterium mirabile, inenarrabile sacramentum, quod caeteris, non amicis, ignorantiae aperit velamentum: vobis autem 238 mihi ministrantibus et [Col. 0412D] assistentibus dedi, nosse quibus quod natura non obtinet, mea solius gratia subest posse. Neque enim, ut nonnulli aiunt, ab initio angeli naturaliter obtinebant, ut sacramenta nossent, quae in Deo abscondita plenius permanebant, quae cum venit plenitudo temporis, ut Deus Dei Filius vellet nuptias celebrare, illis prius et familiarius voluit revelare. Unde Apostolus: Quae sit, inquit, dispensatio sacramenti absconditi a saeculis in Deo, ut innotescat principibus et potestatibus in coelestibus per Ecclesiam multiformis sapientia Dei (Ephes. III) . Dei sapientia in seipsa permanens uniformis, agens foris multa et varia, dici meruit multiformis, quae principibus et angelicis potestatibus quasi multiplicius innotescit, cum secretum incarnandi Verbi mysterium eis clarius [Col. 0413A] illucescit. Quia vero non angelo, non homini satis ad meritum sufficit intellectus, si non intellectui diligendi suavior applicet se affectus: recte post comestionem, amici etiam libere commonentur, ut et docta confectio, et perfecta refectio vitalem sufficientiam operentur. Bibite, inquit, et inebriamini, charissimi. Si me, inquit. donante sacramenta recondita capitis intellectu, adhuc eo non contenti, estote solliciti de profectu; et, ut satis proficere, et tanquam perficere videamini quod coepistis, comedentes bibite, hoc est, diligite quod intelligentia percepistis. Nihil enim vel parum prodest intelligere quae magna fuerint, quae perfecta, si non gratia potiore dilexerimus intellecta: et sicut populus non intelligens, Osee testimonio (Osee. IV) , vapulabit, sic [Col. 0413B] non diligens intellecta, servus nequam, reum se negligentiae condemnabit. Recte ergo sodales vel amici non solum intelligere, sed et diligere commonentur, ut cum profunda jucunde perceperint, dulcorem suavissimum admirentur; et qui pridem quasi doluerant de casu misero peccatoris, jam prae gaudio stupeant ad tam mirabile consilium redemptoris. Cujus cum altitudinem intelligendi et diligendi tanquam manibus apprehendunt, stupore et gaudio debriati in tantam velut exstasim se suspendunt, ut obliti vulnerum quae fraus hominibus pridem intulit serpentina, jam nonnisi de medico vel de praesenti cogitent medicina. Comedunt, cum intelligunt vitale mysterium, salutares nuptias celebrari, bibunt, cum diligunt in priorem, imo in ampliorem [Col. 0413C] gratiam hominem reformari: inebriantur, cum stupent et haerent, et prae gaudio non sufficiunt admirari, quod assumpta in Deum humanitas meretur super angelos exaltari. Hujus secreti conscios sponsus loquens amicos nominavit, ebrios autem amore et gaudio charissimorum nomine cumulavit: innuens et eos sibi gratos qui ad sciendum subtilia spiritalem applicant intellectum, et eosdem gratissimos, cum diligendi veniunt et perveniunt ad profectum. Quibus refectis cibo, potu ebriis gratiore, sponsa reclinans caput in suavi conscientia vel amore, oblita visibilium, in invisibilibus se suspendit, et quid gustet, quid sentiat, nobis non invidet, sed ostendit.

[Col. 0413D] Ego dormio, et cor meum vigilat. Cum sodales et amici assistentes operi tam divino, attendentes admirantur, inebriati stupore profundae magnitudinis, et non vino: sponsa intra cubiculum molliore accubitu se reclinat, cui sponsus optabilem miri saporis calicem jam propinat. Amicis vigilantibus et quasi nitentibus ad capturam, et ad rei tam profundae modum stupentibus vel mensuram: Virgo forum forense judicans quidquid alto silentio non applaudit, nuptiali pausat in thalamo, et oculos vel ad modicum sommo claudit. Pulso quippe negotio vel negotii sollicitudine perstrepentis, excluso foris strepitu, clauso velut ostio purae mentis: inter amplexus sponsi eo avidius quo suavius obdormiscit, et in [Col. 0414A] illum deficiens, defectuque proficiens, sola insensibilia concupiscit. Manens in corpore, ab his quae sunt corporis aliena, curarum obliviscens in excessum rapitur mens serena: evecta raptu placido, gaudet quidquid est inferius oblivisci, in his dormiens et quiescens quae praecipue diligit adipisci. Ne vero dormitio videatur incutere negligentiam vel torporem, et hostium insidiis praebere fiduciam, aditum pandere laxiorem: ponit virgo vigilem qui excubias celebret indefesse, qui a longe praevideat quidquid obstrepit inconcesse. Ea quippe dormiente, et in sponsi amplexus teneros resoluta, oblitaque posteriorum et a curis temporalium absoluta cor ipsius vigilat procul a somno pellens nubes phantasmatum, inanes phantasias, graves mundi [Col. 0414B] strepitus, sirenarum seductibiles melodias. Vigilat cor ipsius agens sollicitudine circumspecta ne inventam somni dulcedinem turbet moles forensium actuum superjecta, ne secretum cubiculi quaevis intret molestia vel latenter, quae ingressa desaeviat, et somnum excutiat violenter. Denique vigilat cor ipsius, ut cum omnem sollicita manu repulerit adversantem, auscultet et audiat sponsum tenui murmure susurrantem: et clauso velut ostio cuivis durius obstrepenti, aurem sponso praebeat dulcius et subtilius 239 alloquenti. Quo enim illi amat jungi arctius, cupidius adhaerere, eo audire gratius, et propter vocem sponsi gaudio vult gaudere: dansque aurem auditui, sese durius laedi putat, si propter vocem ejus, quidquid aliud insonuerit, non refutat. Ille [Col. 0414C] etenim somnum fovens, et favens desiderio dormientis, cum sic eam lactaverit, ad cor loquitur diligentis: et huic sicut otio, sic et negotio, quam voluerit, ponit metam, sicut olim promisisse legitur per prophetam: Lactabo, inquit, eam, et loquar ad cor ejus (Osee. II) . Lactabo, ait, cum in sinu meo inclinato capite se deponet, mutuisque amplexibus nihil se medium interponet, cum avida silentii, sub umbra mea delectabitur obdormire, inventamque dulcedinem haurire sitiens, hauriens et sitire. Loquar vero ad cor ejus, cum eam, ut evigilet, commonebo, cum a propriis eam utilitatibus proximorum intuitu cohibebo, ut paulisper seposito haustu dulcedinis praegustatae, ad opus foras exeat, fraterna [Col. 0414D] vigilans charitate. Lactat ergo Virginem sponsus, cum ad sui arcana pectoris introducit: loquitur ad cor ejus, cum eamdem ad nos vigilem revocat et reducit; cum gustata somni dulcedine, in qua temporalium diligit oblivisci, ad amorem et curam proximorum eam praecipit expergisci. Quae, dum dormit et degustat quae sit suavitas quiescendi, et cor ejus vigilat sollicitudine diligentius obsequendi: ecce quaedam subito dulcoris interruptio jam percepti, pulsat quasi manus ad ostium, aurem concutit vox dilecti. Cujusmodi concussione Virgo se intelligens lacessitam (vocem quippe recognoscit, quia saepius jam auditam) soli sibi vel assistentibus sibi videtur adolescentulis respondere, et quam, cujus vocem audierit, verbo memori recensere.

Vox dilecti mei pulsantis. Cum in meo, inquit, accubitu praeoptato somni munere sum detenta, et corde satis vigili Sponsi beneplacito nihilominus sum intenta: de occulto quaedam, ut sentio, velut ad publicum vox erumpit, quae meum dormientis profectum, ne, ut volo, veniat ad perfectum sollicitius interrumpit. Importunitas cujus meas durius aures pulsat, et ab eo quod ardebam firmius apprehendere me repulsat: repulsamque tam validam, ut verum fatear, aegre ferrem, si non meae voluntati illius digne beneplacitum anteferrem. Novi quidem illius voluntati non mediocriter complacere, ut sanctae mentis ostium inveniatur exteris non patere, ut quisquis praeterierit per vias devias lenocinii [Col. 0415B] saecularis, clausum illud inveniat, non instar patulum lupanaris. Ipse quoque sponsus cum ad idem ostium vult venire, clausum potius quam apertum diligit invenire, ejusdemque tam tenax, tam insolubile signaculum experiri, ut nunquam prorsus noverit, nisi cum ipse pulsaverit, aperiri. Mens enim sancta intra spiritalem sese cohibens officinam, sic studium contemplandi, sic amplecti debet otii vel silentii disciplinam, ut non sibi claustrum aperiat, non prorumpat ad officium praedicantis, nisi pulsata fuerit, et vocem hauserit imperantis. Ideo Virgo dormiens, et somno delectabili delinita, claustro gaudens coerceri tanquam maculis mollioribus irretita: non solum non cuivis, sed nec sponso festinat aperire, nisi tandem cum pulsata praecipitur [Col. 0415C] et praecepto cogitur obedire. Quae nimirum praeceptorem, ut praecipiat, non reposcit, sed pulsantis vocem vel tenuem, citius recognoscit: et sicut ad aperiendum non audit vel exaudit quaelibet monita deceptoris, sic aurem non obturat cum vox insonat praeceptoris. Insonat autem et pulsat ostium, sive otium quiescentis, cum his qui foris sunt consulere beneficio vult docentis, cum pupilli caecitatem et inopiam miserans ignorantis, tergi virgineo vult labore et augeri meritum laborantis. Quid vero vox illa superintonet, vel quid dicat, quid sponsae dormienti blandiens imperet vel indicat, ipse sponsus non solum secretius vel sacratius voluit sponsam scire, sed etiam ad exteros vel tenuiter voluit pervenire.

Aperi mihi, soror mea, amica mea, columba mea, immaculata mea, quia caput meum plenum est rore, et cincinni mei guttis noctium. Tu, ait, quae praedoni malevolo mentis cubiculum obfirmasti, quae claustrum virgineum, quae custodiam vigilem adversus quaeque confirmasti: mihi non invido, sed cupido tui tuorumque profectus et coronae, laxa fores, paulisper otium vel silentium jam sepone. Surgens evigila, meam pulsantis salubrius vocem audi, excute poste seram mihi quippe nihil penitus debet claudi, quod hosti, quod mundo, quod cuivis extero digne claudis, mihi soli aperire certius experire dignum meriti, sive laudis. Cum te vacare 240 patior et [Col. 0416A] somno quietius indulgere, agere tui curam, dare manus otio vel silere (fateor) claudi debet thalamus, ostium obserari, secretum virginale non vitio, non forensi negotio reserari. Clauso enim ostio pater ille spirituum vult orari, suam requiri faciem, requirentis osculum serenari: negotiorum turbis tam fecundum otium non turbari, sed aura leniore et cursu efficacissimo prosperari. Verum cum asto et pulso diligentius ad clausuram, cum vox mea insonat, et dari sibi postulat aperturam, non est consilii, sub umbra silentii diutius te latere, sed stare ad mandatum, et ei subditam te praebere. Aperi ergo mihi somni dulcedine intermissa paululum, non projecta, ut quod in cubiculo percepisti, praedices super tecta: et oblita velut tui, meorum mihi [Col. 0416B] assistentium recorderis, et pacem praegustatam propter fratres loqui et proximos non graveris. Neque enim tuis solummodo debes desideriis indulgere, supernique lactis dulcedinem tuis tantum labiis immulgere, sed etiam cum tempus exigit aliorum utilitatibus providere, ne quod prius vel amplius haurire valuisti, videaris non valentibus invidere. Denique non est cui debeat claudere soror fratri, qui haeredes imo etiam cohaeredes una militant summo Patri, quos carnis cognatio, quos jungit praepotens vis naturae, quos amor unus, una concordia reddit unanimes justo jure. Sicut igitur claudis, et recte claudis vecte sollicitudinis inimico, sic amica detrahe vectem, seram excute fratri pariter et amico, quae amica facta es animi diligentia, vinculo charitatis, [Col. 0416C] custos fida secretorum, meae conscia veritatis. Et, quia non ut pavo caeca oculorum gaudes pulchritudine vel tumescis, sed mea irradiante gratia innocentiae spiritu mansuescis, quae soror et amica es, mea recte diceris et columba, spe futurorum hilaris, eisdem nondum plene praesentibus gemebunda. In his et hujusmodi aliis meo satis munere circumspecta, immaculata Virgo digne diceris et perfecta; perfecta, inquam, non quod praesenti nihil penitus desit vitae, sed quia sic tota pulchra, ut jam macula non sit in te. Tu igitur, quae hujusmodi nominibus, imo ipsa re nominum insigniris, quae in horum largitate munerum me tam propitium experiris; vocem pulsantis audi, aperi fores clausas, et ne putes otiosam pulsantis instantiam, vide causas. Quia caput [Col. 0416D] meum plenum est rore: et cincinni mei guttis noctium. Caput Christi, Paulo teste, Deus est. Ros vero quem nox terrae gelida superfundit, sol dissolvit, ut nebulam cum rebus matutino jubare se infundit: infidelium frigus est, et subtilis malitia perfidorum, qua tenentur nationes, friget iniquitas Judaeorum (I Cor. II) . Qui, dum Christum hominem Deum esse, Dei Filium non intelligunt, non fatentur, quid nisi caput ejus gravare et offendere non verentur, tantisque illud gravaminibus et molestiis adimplere, ut laborem tam plenarium quasi non valeat sustinere? Unde per Isaiam Deus: « Plenus sum, inquit (Isa. I) . Et iterum: Laboravi sustinens (ibid) .» Tanto, ait, rore, tam nocturno frigore me gravatis, [Col. 0417A] ut affectus et plenus taedio vestrae mihi videar pravitatis; et qui turbari nesciens, tranquillus mundum judico nequiorem, in sufferendo vestras iniquorum sarcinas elaborem. Ros quidem Judaicus et malitia frigida non credentis, loquens in Evangelio verba profert durius opprimentis, qui videns Christum hominem illum esse, non aliud intelligit vel non amat, in hoc offendens maxime, quod ille Deum veraciter se proclamat. De bono, inquiunt, opere non lapidamus te, sed de blasphemia; et quia tu homo cum sis, facis teipsum Deum (Joan. X) . Et supra: Propterea magis quaerebant eum Judaei interficere, quia Patrem suum dicebat Deum aequalem se faciens Deo (Joan. V) . Videtis caput Christi satis frigido premi rore, et Christum digne conqueri de malitia [Col. 0417B] nequiore, cujus non solum caput, sed et cincinni frigore simili deprimuntur, dum eos infideles odio et contumeliis persequuntur. Cincinni, capillorum globi, sive congeries appellantur, qui capiti radicitus inhaerentes, foris, quodam propinquitatis foedere sociantur, qui dum locum singuli servant debitum vel tenorem, ipsi praebent capiti tegumentum pariter et honorem. Per quos, ut video, sancti non incongrue figurantur, qui ad fidem de diversis vel locis vel nationibus convocantur, quos ejusdem firmitas fidei facit capiti tenacius inhaerere, et fraterna foris propinquitas instar apum sibi invicem cohaerere. Quales in primitiva Ecclesia illos arbitror exstitisse, qui leguntur ad Christum devoto spiritu convenisse, qui vel ante passionem passurum breves numero [Col. 0417C] sunt secuti, vel eo suscitato, resurrectionis fidem largius assecuti. De quibus Marcus: Vocavit, inquit, ad se quos voluit ipse, et fecit ut essent duodecim cum illo (Marc. III) . Et Lucas in Actibus apostolorum: Erat, inquit, turba hominum simul fere centum viginti (Act. I) , et repleti sunt omnes Spiritu sancto, et coeperunt loqui variis linguis, prout Spiritus sanctus dabat eloqui illis (Act. II) . Et infra: Baptizati sunt, inquit, et appositae sunt in illa die animae circiter tria millia (ibid.) . Et paulo post: Factus est numerus virorum quinque millia (Act. IV) . Et longe infra: Paulo praedicante, baptizati sunt, inquit, in nomine Domini Jesu, erant autem omnes viri fere duodecim (Act. XIX) . Hi sunt cincinni Sponsi de quibus non mediocrem habet [Col. 0417D] curam, 241 quorum profectus diligens, aegre sustinet oppressuram: plerumque noctes guttis irrigantibus vel magis irruentibus ingravescunt, quae longe facto sole tenebris frigidioribus hebetescunt. Sicut autem justus quisque dies vitae merito nuncupatur, sic impius et peccator vivens perdite, nox vocatur, cui quia non est ortum lumen et justitiae sol non fulsit, horridum sibi frigus et tenebras ignorantiae superduxit. Cujusmodi nox, et obscura conversatio peccatorum odit justitiam, damnat innocentiam meliorum: eamque velut nudo sub aere mundo procedere gressu vetat, dum molestiis frequentioribus, tanquam guttis pluvialibus inquietat. Nonne vobis illa nox videtur importunior exstitisse, quae chorum apostolicum gavisa est durius oppressisse, quae, etsi [Col. 0418A] totum cincinnum a capite, cui semel inhaeserat, penitus non avulsit, unum tamen crinem excutiens in perditionis foveam introduxit? Cum enim Judaeorum principes tenere Christum et occidere voluerunt, multis dolis, multis machinationibus studuerunt, ut Judam Scarioth quem praesenserunt avaritia malitiosius laborare, seducerent et inducerent, ut suum vili venderet Salutare. Reliqui vero omnes vento quidem formidinis graviter sunt concussi, sed a base supposita vel a radice insita non excussi, quos manus sponsi revocans, sub regula voluit coercere, ut deinceps et minas possent principum et guttas noctium aequanimius sustinere. Unde cum post resurrectionem principes sacerdotum minis et carceribus, verbis et verberibus intonarent, ut a proposito praedicandi, [Col. 0418B] timore discipulos revocarent, illi: Si justus est, inquiunt, vos potius audire quam Deum, judicate, non enim possumus quae vidimus et audivimus non loqui (Act. IV) . Et infra: Obedire oportet Deo magis quam hominibus (Act. V) . Hujusmodi cincinnos quos nectit charitas, amor copulat socialis, quos adhaerere Deo interna facit fides et devotio spiritalis: noctes foris impetunt, et manus infidelium tenebrosae, guttis frigidioribus et malitiis frequentioribus onerosae. Sicut enim perhibente propheta frigidam cisterna facit aquam (Jer. VI) ; sic frigidam fecit malitiam suam. Ut igitur contra hostes et hostium gravamina cincinni fidelium muniantur, et non vel ignorantia, vel consensu voluntario nequiter opprimantur: monet sponsus Virginem ut [Col. 0418C] ei aperiat januam secretorum, et quae novit edisserens, mentes instruat proximorum. Etsi enim unctio spiritus justos de omnibus legitur edocere (I Joan. II) , non tamen inaniter jubetur Virgo diligentiam adhibere, quia non officit, imo et proficit ad gratiae spiritalis efficax incrementum, si plantando et rigando, ante conveniens jacitur fundamentum. Sed quia dulcius est vacare et videre quod suave est otium et jucunditas contemplandi, quam laborare verbo et sollicitudine praedicandi: Virgo claudi eligens et a proposito diligens non divelli, respondet, quasi doleat foras ad negotia se impelli.

[Col. 0418D] Exspoliavi me tunica mea, quomodo induar illa? Lavi pedes meos, quomodo inquinabo illos? Nudus Adam factus est, nudo sub aere constitutus, non clausura cubiculi, non panniculis involutus, ut coelum suspiciat vultu nullo tegmine praepedito, ut ad videndum Deum, gressu transeat expedito. Sed quia uxorius, voluntati seductae mulieris condescendit, et offenso Creatore, ad id quod erat vetitum se extendit: reus mortis se et suos aerumnis et laboribus implicavit, et nuditate perdita, mortalitate misera tunicavit. Unde et pellicea post inobedientiam est indutus, ut a vita simplici et a nuda justitia destitutus, sibi noverit imminere poenae miserabilis detrimentum, cujus formam repraesentat de mortuis animalibus indumentum. Ad cujusmodi poenam videtur, [Col. 0419A] sicut video, pertinere, labore ille sollicitus quo doceri appetimus vel docere; et, donec quod perfectum est videamus revelato plenius oculo mentis sanae, in sudore vultus nostri, vescimur nostro pane. A quo aestu vel sudore aliquantulum respiramus, cum remoto curarum onere ad invisibilia respiramus; et a pannosa laboris tunica suavi otio denudamur, cum internae quietis dulcedinem clauso mentis ostio speculamur. Quam quia dulcedinem sponsa gustu avido jam praesentit, inquietanti sponso aperire citius non consentit, sed nudam veritatem gaudet fugiens relicta sindone contueri, a tam felici otio timens ad negotium retorqueri. Postquam, inquit, posita sollicitudine in qua laboriosius desudavi, a perplexa exteriorum tunica, pacis me intuitu [Col. 0419B] denudavi, quomodo suavitatem inventae dulcedinis intermittam, et ad forenses curas, quas non diligo, me remittam? Non recuso mandatum, obedientiam non abjuro, sed timeo subdi rursum oneri gravaturo: gustatis interioribus exteriora revisere jam non curo; et tamen imperanti aurem instar aspidis non obturo. Deposueram quidem vetustae spolia gravitatis, mihique inveneram purae gaudia nuditatis, laetabar ubi 242 fueram, imo et quae fueram, jam non esse, profectu satis placito, nuda nudis videbar angelis interesse. Oblita visibilium invisibilia gratius intuebar, molestias nesciebam, angustis repagulis non urgebar, nihil mihi in hac mentis latitudine resistebat, quod amo, quod cupio, mihi largius assistebat. Unde si propria me voluntas [Col. 0419C] retraxerit, digna sum accusari, si necessitas presserit voluntatem, videor aggravari; et sic quoddam quasi periculum imminet utrobique, cum durum sit agere invite quidpiam vel inique. Libera igitur a sollicitudine pannosa, quomodo iterum implicabor, exuta a temporalibus, qua rursus patientia tunicabor, quomodo pedes lotos ad lutum referam platearum, ut eos vel culparum molestiis inquinem vel curarum? Etsi enim in loquendo proximis et proferendo sollicite quae jam novi, a justo pedem tramite, ut plerique assolente, non dimovi, tamen quaedam inquinamenta mihi videor incurrisse, sentiens cordi meo curarum molestias occurrisse. Nam quidquid divinam contemplanti munditiam, vel ad [Col. 0419D] modicum obviat et resistit, vel eidem contemplanti favente obsequio non assistit: si consideratione congrua ipsi munditiae fuerit comparatum, quamvis sanctum in suo genere, tamen recte judicabitur inquinatum ⁜ (84) . Quomodo igitur gustata illius dulcedine, istam rursus amaritudinem sustinebo, et tantorum gressus profectuum, ad inquinamenta defectuum retorquebo, quo fructu alterius proprio gravamini me supponam, cum ultra non aggredi certamen desiderem, sed coronam? Sed dum haesito, dum dubito, modum quasi nesciens invenire, quo ad id quod intermiseram velim aut valeam jam redire, dum gaudens silentio reverti differo solitum [Col. 0420A] ad gravamen, ecce dilecti manum intromissam sentio per foramen.

Dilectus meus misit manum suam per foramen, et venter meus intremuit ad tactum ejus. Voce sua monitam haerere me diutius non permittit, sed clausuram dilectus perforans, per foramen tenue manum mittit; clausae menti subtilem instar foraminis aperit intellectum, quo aperto inserit quod mihi utile noverat ad profectum. Manus sponsi illa ejus gratia non incongrue nominatur, quae intellectum aperit, aperto efficaciter operatur, quae aperto intellectui infundit subtilius et inspirat, quo quis modo, vel ordine ad placendum sponso tendit perfectius et aspirat. Hujus igitur ope et opere subtilior percipit [Col. 0420B] intellectus, quod sine sponsi bene placito non vacantium, non laborantium est profectus: et insistendum est otio, cum ad illud ejus benevolentia nos invitat, et qui ad hoc desistere jussus voluerit, ejusdem iram et judicium non evitat. Potest enim quis et in otio pertinax displicere, et in negotio, humilis meritum obtinere: et status neuter satis utilis invenitur, si non tanquam obediens Christi benevolentia praevenitur. Hoc subtiliter intellecto, non contendit jam resistere violenter, sed quod in se tanquam duruerat, molle redditur, quasi venter; et cor ejus manu grata emollitum concutitur fortiter et tremiscit, timensque ne offendat, jam non nisi sponsi beneplacitum concupiscit. Bona manus gratiae, quae valide perforat subobscura, dans lucem [Col. 0420C] intellectui ut perspicacius videat profutura: ad sublilem cujus tactum si quid durum fuerat, emollescit, et quod molle redditur, tremor ad obedientiam invalescit. Quis det ut nobis iste per angustias foraminis manum mittat, et aperto intellectu, durescere quidpiam non permittat, sed cum intelligentiam subtilem dederit ad videndum, infundat consequenter diligentiam agilem ad explendum? Felix igitur Virgo quae manu missa tangitur operantis, cujus cor molle tremit ad tactum vel efficaciam imperantis, quae, audito imperio, in diversorium negligentiae non secedit, non caligat intellectu, non affectu claudicat, sed obedit. Unde subjungit: Surrexi, etc.

[Col. 0420D] Surrexi ut aperirem dilecto meo. Quae paulo supra depositam resumere tunicam exhorrescit, et quomodo pedes lotos rursus inquinet, quasi nescit; jam plenius percipiens in quo, cui debeat obedire, surgit et accelerat ei, quem diligit, aperire. Apud se quidem grata sede vel cubiculo tenebatur, et velut in conclavi, suavi otio laetabatur: molli gaudens accubitu, reclinato capite quiescebat, tumultusque pervigiles, et quidquid foris obstrepit, nesciebat. De cujusmodi quiete otiosa, vel pacifica sessione, Virgo surgens, excutitur et praecingitur in agone: et quod apud eam sponsi non obtinuit vox emissa, effectu pleniore manus praevalet [Col. 0421A] intromissa. Docet enim agere, non dat et agere vox audita; et auris quae auditui, non statim et effectui redditur expedita, sed quod 243 nobis ad sciendum vox praeloquitur imperantis, ad explendum exsequitur tactus gratiam operantis. Unde Isaias: Domine, ait, quis credidit auditui nostro (Isa. LXIII) ? Cunctorum passim auribus verba insonant prophetiae, sed remota manu sponsi non fidem adhibent Isaiae, quia verbum, quo foris aures infidelium percelluntur, fit instar cymbali tinnientis (I Cor. XIII) , si mentes gratia non tanguntur. Post vocem igitur qua sponsus Virginem monuit aperire, quia monenti monita distulit obedire, ille operatrice gratia cor hujus apposuit emollire et tactu manuali, ad explendum quod praeceperat, [Col. 0421B] expedire. Unde et alibi eumdem Dominum invenitur Salomon commendare, ostendens illum quod ore praeloquitur, manibus consummare, dans intelligi non satis sufficere, si promptus ille fuerit ad dicendum, nisi et benevolentia gratiore manus apposuerit ad explendum. Ore, ait, locutus es: et manibus perfecisti (III Reg. VIII) . Ore igitur Sponsam Sponsus monuit ad laborem, tactu vero missae manus eam reddidit promptiorem: somno vel otio quiescentem ore vigilem reddidit ut audiret, manu vero agilem, ut surgens vigilantius aperiret. Surrexi, ait, ut aperirem dilecto meo. Quae jacens non potuit, vel, forte, noluit aperire, tactu manus tremefacta surgit et accelerat obedire; surgit, inquam, ne pulsantem videatur differens prohibere, utile sibi [Col. 0421C] ducens, quidquid tandem illi percipit complacere. Intermisso itaque silentio surgit et se praeparat ad doctrinam, ut cordibus auditorum moralem inserat disciplinam; active reddit manus ut formam caeteris det vivendi, et tam verbo, quam opere, sponso pandat semitam veniendi. Tunc quippe via Christo efficaciter aperitur, cum docentis in verbo veritas, in actu severitas invenitur, cum animos auditorum sic instruit praedicatio vel doctrina, ut virtutis praeostensae illos plus aedificet disciplina. Quod ostendens Virgo subdit: Manus meae, etc.

Manus meae distillaverunt myrrham, et digiti mei pleni myrrha probatissima. Cum Virgo surgeret, et [Col. 0421D] quasi pergeret aperire, sperans aperta janua Christum plenius introire: inter pergendum sensit ipsam facile januam non patere, si non manus validas ad tollendum pessulum studeat adhibere. Non enim aperta est janua statim, ut se perhibet surrexisse, nec eam, cum surgeret, statim asserit patuisse, quia, etsi ut aperiat, surrexisse procul dubio se fatetur, tamen aperiendi statim efficacia non praebetur. Non enim ait: Surrexi et aperui, sed ait: Surrexi ut aperirem. Quia vero surgenti quaedam forte difficultas sese opposuit, ad removendam eam consulte Virgo manus apposuit, manus, inquam, non torpentes otio, non aridas, non fallaces, sed agili virtute validas, ad explendum digne propositum efficaces. Manus, inquit, meae distillaverunt myrrham. [Col. 0422A] Manus, actiones, myrrham vero videtur districtionem judiciariam appellare, quia Virgo quidquid egit, districtius voluit judicare: sciens eum merito venturum judicium non timere, qui voluntate humili praesens elegerit sustinere. Manus ergo virginis myrrhae amaritudinem stillaverunt, cum omnes actus ejus disciplinae regulam tenuerunt, cum quidquid in hac carne laboriosa studuit operari, restrinxit diligentius, ne praesumeret negligentius evagari. Myrrha enim molles et fluxas carnes dicitur confirmare, et ne lege naturali subjaceant putredini, conservare; et nostrarum manuum opera, ne forte naturalem veniant ad defectum, regularis districtio firmat, et ducit ad perfectum. Et quoniam non sufficit virgini si districte vivendo [Col. 0422B] multam proficiat in virtutem, nisi et caeteros erudiat, et secum pertrahat ad salutem: manus suas non tenere, vel habere myrrham dicit, sed potius distillare, ut suorum profectus operum monstret se ad exteros derivare. Ah hoc enim surgit, ut ejus eruditio non haereat, uspiam non vacillet, et quidquid novit utile caeteris, non clausum teneat, sed distillet, ut assitentibus sibi non solo prosit desiderio voluntatis, sed ostensa forma justitiae, et exemplo districtae sanctitatis. Ad aperiendum igitur virgo sollicita manus tendit, ad erudiendum proximos myrrhae stillicidium praeostendit: ratum habens tunc se efficacius erudire, cum eruditionem verborum festinaverit morum districtio praevenire. Verum quia vivendi severa districtio ad plenum sufficiens non [Col. 0422C] habetur, si in ipsa discreta moderatio, vel moderata discretio non tenetur: post manus distillantes myrrhae commendabilis unctionem, apponit consequenter digitorum facere mentionem. Digiti, ait, mei pleni myrrha probatissima. Digiti cum sibi subtus una tanquam radice cohaerent vel junctura, foras tamen discreti prodeunt inaequali modulo vel mensura; eorumque discretio tam prudenti naturae artificio fabricatur, ut manui deserviens, tam utilis quam conveniens habeatur. Per digitos igitur virtus recte accipitur discretiva, quae si nostris operibus comes adjungitur indivisa: quidquid in eis districtius non afficit, angit severius vel angustat, 244 suo illa consortio reddit perfectius et venustat. Quae nimirum, [Col. 0422D] et si nunc brevius, nunc profusius se extendit, prout expedire oblato negotio pervidet et attendit: tamen sicut transire ultra fines debitos non contendit, sic citra consistere, indiscretum et, injurium deprehendit. Unde ipsa, quae una et eadem dici discretio non negatur, multis, et variis negotiis tam multipliciter applicatur, ut non sit absonum, si non tam digiti quam digitorum nomine figuratur, eo quod plurima, dividens prout vult singulis, operatur. Hujusmodi autem digitos volens, Virgo prudentissima commendare, myrrha probatissima eos asserit abundare, quia sicut districtio nihil aut parum proficit indiscreta, sic discretio non elucet, nisi duris gravaminibus assueta. Lucet autem discretio et decore roseo venustatur, cum adjuncta districtio avaro limite [Col. 0423A] non arctatur, cum non cornu vacuo sed pleno potius myrrha digitis est infusa; et ejusdem plenitudo digne probabilis non confusa. Probabilis vero vel probata illa congrue potest dici, cui nostra laborantium studet conversatio sic addici, ut quidquid lutulentum sibi contrahit interruptio praesentis officinae, diligenter excoquat superducta severitas disciplinae. Caeterum Virgo myrrham qua plenos esse digitos intimavit, non probatam, sed magis, probatissimam nominavit: innuens forte eam, quae probata est, caeteris cum gratia laborantibus posse dari, sibi vero veraciter, sibi specialiter probatissimam assignari. Probata est quae corpus inquietum castigat, castigatum subjicit servituti, ne lex membris insita resistat vitae penitus et saluti, quae motus incompositos [Col. 0423B] et passiones corporis incentivas pullulantes reprimit, nec effici patitur oppressivas. Probatissima vero est quae omnibus vitiis aditum prorsus negat, quae versutias hostium obserato mentis ostio sic relegat, ut non solum permittat conceptam duci nequitiam ad effectum, sed profectu fortiore jam nec laxet januam in conceptum. Probatissima est, cum non solum manus opus illicitum non committit, sed mens longe purior, quidquam reprehensibile non admittit, cum non solum legi carnis fortior spiritus non consentit, sed tam caro quam spiritus quidquam dignum venia jam non sensit. Cujusmodi myrrha et si a nostris finibus videtur procul esse, eam tamen certum est huic tantae virgini non deesse; sed dono excellenti sic ejus digitis praesto esse, ut [Col. 0423C] eos non inopes, sed magis asserat plenos esse. Ipsa est enim cujus discretio districtionis amaritudinem plenius amplexatur, cujus districtio discreto moderamine gubernatur: quae in utroque potens, et clausis foribus gaudet silentii gratam dulcedinem invenire, et non recusat penitus, cum manu sponsi tangitur, aperire. Unde subinfert: Pessulum ostii, etc.

Pessulum ostii mei aperui dilecto meo: at ille declinaverat, atque transierat. Postquam Virgo manus et digitos myrrha commendabiles demonstravit, et se ad aperiendum discreto exercitio praeparavit: ostium ante clausum amoto pessulo reseravit, et quod intus quasi absconderat, ad pulsantis imperium [Col. 0423D] declaravit. Quae enim antea dulci silentio laetabatur, jam pulsante sponso ad januam dignum judicat ut loquatur; eidem sentiens in loquendo nihilominus se placere, cujus gavisa fuerat in silentio gratiam obtinere. Ei ergo, quem diligit, acquiescit ostium aperire, hoc est, solvit silentium, et aggreditur proximos erudire: in novellis et rudibus fidei jaciens fundamentum, in provectis et grandibus editioris justitiae cumulans firmamentum. Non sibi quidem, sed dilecto aperit ostium, reserat et clausuram, non sibi, sed pulsanti laxat fores, proponit aperturam, quia talentum Domini cum exponit caeteris ad usuram, non suae sed illius gloriae sive nominis agit curam. Charitas quippe qua mater sponsum, Virgo filium amplexatur, non quaerit quae sua sunt, non [Col. 0424A] quidquam proprium aucupatur, sed sive otio contemplandi, sive negotio praedicandi dare operam videatur, ei solum quem diligit, devoto et toto spiritu famulatur. Quae, etsi otium quam negotium plus affectat, inhaerens tamen illi, huic penitus non detrectat; sed in negotio, cum ei jam se applicat, evidentius innotescit, qua causa teneatur, cum otio diligentius adhaerescit. Otium quidem satis dignum laude maxima non habetur, si ejus suavitas causa commendabili non tenetur, nec summus ille judex sibi otium tanquam meritum vult praetendi, sed in ejus facie causam commendabilem praeostendi. Quod intelligens Virgo sancta, non ostium aperuisse, sed pessulum ostii se fatetur, ut non pessulum ostio, sed ostium pessulo commendetur, quia ille invisibilis [Col. 0424B] rerum invisibilium acutissimus perscrutator, non tam studii procedentis, quam causae praecedentis avidus est amator, Pessulum, inquit, ostii mei aperui dilecto meo. Ad litteram, cum pulsare ad januam quilibet invenitur, non pessulum, sicut nostis, sed magis ostium aperitur; et pessulum quidem retro 245 pellit, qui pulsanti aditum vult praebere, quod intro pepulerat cum clausum vellet ostium detinere. Hic vero non ostium, sed ostii pessulum dicitur aperiri, in quo non littera, sed spiritalis intelligentia vult requiri, quia sicut non de ligno vel lapide habet construi thalamus nuptialis, sic ostium vel pessulum non admittit grossitudinem intelligentiae litteralis. Ostii ergo nomine silentium non incongrue figuratur, sub cujus tegumento Virgo latet, et latibulo [Col. 0424C] gratulatur: pessulum vero quod apponitur ostio ne volvatur, amor Sponsi est, propter quem Virgo silentium amplexatur. Factis quidem retro forensibus, cum Virgo sub silentio latet clausa, amor Sponsi omni vecte fortior est in causa: et concurrentibus sibi causa pariter et effectu, Virgo quietis vernula gaudet ineffabiliter de profectu. Quod si dilectus pulsat et Sponsam postulat aperire, profecto amorem suum in ipso vult silentio reperire: probatque illum assumpti silentii causam esse, si propter quem gaudet silentio, propter eum Virgo sustinet et forensibus interesse. Alioquin si dilecto pulsante Virgo obstiterit animo pertinaci, non dubium quin silentio instet desiderio, non veraci, quia vere amans, quem [Col. 0424D] amat nesciens non audire, ut ametur amplius, amorem suum gaudet ei quem diligit aperire. Pulsante igitur Sponso, Sponsa non tollit, sed attulit pessulum evidenter, id est causam qua gaudet otio aperit diligenter, dum propter Sponsi amorem seponit otium et relegat, et propter quem vacabat otio, propter eum instare et negotio jam non negat. Propter quem intus claudi voluit victoriae titulis assueta, propter eum jam foras exiens, iterum fit athleta, ostendens in negotio, quae causa in otio teneretur, cantans illud propheticum quod in Psalmi versiculo breviter continetur: Si memor fui tui super stratum meum, in matutinis meditabor in te (Psal. LXII) . Stratum, quietem vocat, qua in cubiculo delectatur, cum clauso velut ostio a tumultu forensium sequestratur; [Col. 0425A] illa vero quae post quietum noctis silentium redeunt matutina, recte satis dici possunt actio temporalium et doctrina. Qui ergo propter Christum veraciter grato sub silentio delitescit, propter eumdem etiam dare operam exterioribus acquiescit; et cujus super stratum memoriam teneat vel amorem, ostendit, cum vocatus mane fuerit ad laborem. Sic et Virgo cum facto velut mane mandatum accipit ut loquatur, aperit Sponso pessulum, quo ejus ostium firmabatur, ostendit quo amore, quo spiritu sub silentio tenebatur, dum non refugit obedire, cum ad publicum egredi postulatur. Aperit, inquam, ut ei qui pulsaverat et praemoverat aperire, respondens satisfaciat, et foris eum gaudeat invenire, ut quem in silentio necdum satis poterat devincere, vocata in [Col. 0425B] publicum obediendi valeat meritis irretire. At ille declinaverat atque transierat. Pulsat dilectus Sponsae et sibi postulat aperiri, apertoque pessulo non potest inveniri: mirumque in modum ad illam hujus praesentiam se inclinat, et cum tanquam teneri jam putatur, ad sua refugiens mox declinat. Hujus enim sic excellentia incomprehensibilis est naturae, ut cum largo beneficio se infuderit mortali creaturae, quasi totum se offerat et amanti conferat spem tenendi, extensaque illius cupidine hujus immensitas non possit comprehendi. Incendit et extendit suave desiderium aestuantis, aestuantem provocat, spondet praesentiam provocantis; et cum praesens jam putatur inter venas tenerius amplexantis, avidas manus fugit, subtrahitur faucibus inhiantis. Fugit, inquam, [Col. 0425C] Virginem non offensa culpabili, sed corruptibili carne pressam, et ab ejus oculis avertit faciem inconcessam, neque rem auferens, sed magis differens, spem reddit indefessam, fidem illius firmat, lucem habitans inaccessam. Qui ab intuitu matris avertens faciem praeoptatam, transit ad sinum Patris, et lucem nulli mortalium revelatam, cujus immortalitas etsi a mortalibus vult amari, nulli tamen eorum vult ad sufficientiam praesentari. Etsi enim ad adjuvandum vult aliis et aliis abundanter, et abundantius praesto esse, semper tamen omnibus aliquid vult deesse, quandiu vel culpa tendit ad remedium, morbus infirmior ad medelam, vel deponere satagit naturalem istud corruptibile corruptelam. Non solum [Col. 0425D] enim culpa, sed et corruptio nos obscurat, et mundo, in quo vivimus, configurat, a quo ne liberius evolemus, quodam non satis exstricabili nexu ligat, quo loro noster oculus non penitus quidem obruitur, sed caligat. Videns ergo dilectus Virginem adhuc subditam huic necturae, tenerique involucro carnalis non vitii, sed naturae: eo quem vult modo vel ordine illi frequentius se praesentat, sed a mortali cito immortalis ejus excellentia se absentat. Immortalis enim etsi sciri et sentiri utcunque se promittit, tamen ad videndum se plenius, mortalem oculum non admittit, sed cum venerit et postulaverit Virginem aperire, mox declinat et festinat ad invisibilia pertransire. Venit quidem, cum menti purae gratius et suavius se infundit; transit, cum [Col. 0426A] eidem ne facie videatur ad faciem, se abscondit: venit, cum ad veram et sinceram visionis optimae spem inducit; transit, cum speranti et festinanti adhuc desiderio se subducit. Venit, inquam, cum Virgini fontem boni lucidum dat sitire; transit, cum sitienti non dat id quod expetit, 246 plenius invenire. Venit, cum fidem Virginis ad summum donat meritum pervenire; transit, cum nondum sustinet fidem in rem, spem in speciem pertransire. Venit denique, cum jubendo vel pulsando Virginem obedientiae transvehit ad profectum; transit, cum illa non perveniens, quemdam velut resolvitur in defectum; venit, cum in anteriora Virgo cursu prospero se extendit; transit, cum illa currens necdum bravium comprehendit. A quo retrahens manum, [Col. 0426B] magis quam animum, subjungit: Anima mea, etc.

Anima mea liquefacta est, ut dilectus locutus est. Quaesivi, et non inveni illum, vocavi, et non respondit mihi. Miratur Virgo, et supra quam dici valeat, obstupescit, et intra semetipsam stupore nimio contabescit, dum illius quem amat tenere jussibus sive monitis diligentius acquiescit, et tamen ad obtinendum, nullis adhuc viribus, nullis meritis invalescit. Ille quidem loquitur et monet Virginem aperire, illa surgit et festinat loquenti diligentius obedire; imo audito verbo sic in affectuosam teneritudinem est redacta, ut sibi videatur forti velut incendio liquefacta. Illo praesente Spiritu qui stare diligit vehementer, [Col. 0426C] verbum Sponsi, ut ignis in camino aestuans praepotenter; totam torret Virginem, et omnem scoriam longefacit, et in amorem sui, ut materiam fusilem, liquefacit. Liquefacta nihil suum, nil videtur sibi proprium retinere, sed ad omnem velut formam, habilem et tractabilem se praebere, ut sive intus latere permittatur et spiritalibus interesse, sive foras exire jubeatur, loqui proximis et prodesse: cor ejus non turbetur, non proferat querimoniam de praecepto, sed jubenti assistere, et persistere gaudeat in incepto. Cum igitur vel otiis vel negotiis nonnisi spiritalibus gaudeat se intentam, et postpositis quae sunt retro, solummodo in anterioribus se extentam; quasi conqueritur quod eum quem tanto [Col. 0426D] quaerit studio, quaerit acie tam purgata, necdum tamen invenitur, nec ad eum pervenit facie revelata. Illum, inquit, toto corde, tota illum anima, viribus amo totis; vocare non desisto, jungo preces precibus, vota votis: quaesitusque statim subterfugit, necdum plenius dat quod spondet; vocatus etsi audit, meo tamen satis desiderio non respondet. Quid est ergo quod cum ille loquitur, id est ejus mihi suavitas innotescit, mea degustans anima, amore tota igneo jam liquescit; et cum quaero avidius, ille tanquam invidus se absentat, vocanti non respondet, id est quaesitam faciem non praesentat? Qui tamen considerans in tanto me desiderio constitutam, omni prorsus solatio non me esse patitur destitutam; sed ne nimis, dilato quod petebam, mihi videar circumventa, [Col. 0427A] dum quaero, quaesita sum, dum non invenio, sum inventa.

Invenerunt me vigiles qui circumeunt civitatem: percusserunt me, et vulnerarunt me, tulerunt pallium meum custodes murorum. Longe retro eamdem Virginem dicti sunt vigiles invenisse (sup. l. III, c. 22) , suosque inventores Virgo diligentius convenisse; qui fidelium civitatem student sollicitius circuire, neglectisque reprobis, electis curam debitam impertire. Super quo illic dixisse me recolo quae tunc temporis occurrerunt, nescio si lectori placere vel sufficere meruerunt; et ne forte sit oneri eorumdem expositio repetita, ad exponendum transeo, quae recens tantummodo sunt audita. Percusserunt me, inquit, et [Col. 0427B] vulneraverunt me. Sodales Sponsi quibus cura fidelium est commissa, qui super gregem suum sollicitudine vigilant irremissa; circumeunt Hierusalem, laudantes nomen Domini super muros, foventque et promovent quos ad illum viderint perventuros. Nec sufficit semel invisere, sed et revisere non gravantur, affectusque proficientium inspicere, et perficere gratulantur; et quos de virtute in virtutem fortius et liberius noverint pertransire, eos frequentius requisitos in proposito diligunt invenire. Prius ergo inventam Virginem invenire iterum referuntur, illiusque amorem fervidum favore, debito prosequuntur; et quibus cura est ut amantes excitent et accendant, ut ametur amplius, attollunt eum qui diligitur, et commendant. Commendantes vero ineffabilem [Col. 0427C] magnificentiam Creatoris, menti Virgineae ampliorem ingerunt vim amoris; qui dum narrare cupiunt, nec tamen sufficiunt, quanta sit ejus excellentia qui amatur. Virgo percussa fortiter, acriori jaculo vulneratur. Est enim laus dilecti quoddam jaculum vel sagitta, qua cum mens hujus Virginis 247 digne fuerit appetita, non tam pungi graviter, quam compungi suaviter gratulatur, nec tam perfossa jaculo, quam lenita medenti poculo reputatur. Quo vel jaculo vel poculo in amorem dulcius resoluta, ab his quae sunt corporis videtur sibi gratius destituta; et sensu corporalium enervato, quo erat durius involuta, amat eo tenerius, quo et liberius mente in coelestibus constituta. Sic nimirum [Col. 0427D] gaudet Virgo pallium sibi tolli, cum mente velut nuda sentit in coelestibus se attolli; cum sentit a vigilibus laudes Sponsi nimias praedicari, et incentivo laudum a cura corporalium se nudari. Quae enim corporeis, vel lege mortalium, vel amore carnalium est inserta, quodam quasi pallio laboriosius est operta; unde fit vel effectu penitus vel affectu devoti spiritus si exerta, gaudet Sponso aperire, et apertius inhaerere facie deoperta. Ad quod cum vigiles monitis sive laudibus Virginem exhortentur, perculsam vulnerare, et pallium ejus tollere perhibentur; quorum dum praesentiae vel colloquio mens intendit, oblita carnis suae tota in amorem spiritus se extendit. Ad hoc quippe ad homines spiritus administratorii transmittuntur, ad hoc multa sollicitudine, [Col. 0428A] cum missi fuerint, enituntur; ut minores quoslibet informen t ad licita, ne delinquant, majores vero sollicitent, ut et licita fortiori desiderio derelinquant. Qui cum Virginem inveniunt amoris facibus aestuare, vulnus vulneri superponunt, studentque illam amplius inflammare, tolluntque illi pallium quo naturaliter amicitur, id est curam qua seipsam curare omnis mortalitas invenitur. Sic enim eum qui amatur clamant admirabilem, praedicant inaccessum, ut mentem virgineam totam rapiant in excessum, ut oblita corporis cujus plerumque dolet gravi praesentia se involvi, aestimet vel ad modicum ab ejusdem onere se absolvi. Verumtamen vigiles seipsos quoque diu Virgini non ostendunt, sed cito subtrahuntur ei, cui aliquoties condescendunt; non [Col. 0428B] penitus voluntati, sed magis sanctitati subtili prudentia deferentes, et ad curam caeterorum, ad murorum se custodiam referentes. Murorum autem nomine apostolos aestimo figurari, quorum sollicitudine gaudet Ecclesia defensari; qui erecti et evecti, non, ut assolet, lapide vel caemento, sed virtutum congerie et charitatis indissolubili firmamento; civitatem ambiunt ad custodiam fortiter expediti, si tamen a vigilibus digne fuerint custoditi. Quos Virgo devotissima evehi considerans ad profectum, quia necdum pertingere plenarie praevalet ad dilectum; ad eos se convertit fraterno solatio volens uti, non invidens, sed adgaudens illorum gratiae vel saluti.

[Col. 0428C] Adjuro vos, filiae Hierusalem, si inveneritis dilectum meum, ut annuntietis ei quia amore langueo. Virgo postquam, ut retro dictum est, Dilecti monitis est praeventa, et eo declinante a vigilibus est inventa; ipsi quoque se subtrahentibus, ad filias Hierusalem, id est apostolos vult redire, eosdem quoque super illo, quem tanto amat desiderio, convenire. Vos, ait, qui instar filiarum amoris teneritudine vehementius aestuatis, qui internum mentis cubiculum Sponso invisibili praeparatis; vos admoneo, imo ne admonitio insufficiens habeatur, vos adjuro, volens ne quis praetereat quod tam firmiter adjuratur. Si quo igitur modo, vel ordine vobis fuerit id concessum, ut invisibilem invenire, attingere [Col. 0428D] possitis inaccessum; nuntiate, praedicate amore tenero me gravari, ut vestro interventu ei, quem diligo, merear commendari. Si dilatio vos suspenderit defaecata, si ad Sponsum perduxerit prompto desiderio, acie permundata; aestus meos, amorem indefessum, languorem validum nuntiate, rogate ut attendat charitatis recolens vulneratae. Quod si quemquam vestrum e corpore dies eduxerit praeoptata, si prius perveneritis rejecta carnis sindone, facie penitus denudata: quia et novissimi gaudent plerumque fieri se priores, et qui primi videbantur conqueruntur effici tardiores; si divina gratia iter vobis dederit expeditum, et quem simul quaerimus, prius inveneritis requisitum; volo, ut invento nuntietis, quo aestu tenear, quo amore, quo defectu [Col. 0429A] langueam, quo deficiam desiderio vel languore. Si vos, inquam, regis mensa susceperit, si vos ante perfuderit lux inventa, me manente in tenebris dum cum Joseph adhuc carcere sum detenta; mementote mei quae teneor, nec in oblivionem recens prosperitas vos abducat, sed potentem rogate Dominum, ut et foras citius me deducat. Et, ut magis potens ille celeri misericordia moveatur, dicite quia langueo, et languor intolerabiliter aggravatur; et, ne de poenis meis rideat et intolerantia graviore, nuntiate hunc languorem non gigni ejus odio, sed amore. Languor est immodicus, qui meam ipsius animam febre vehementiore calefacit, imo cerae similem igne potentior liquefacit; quae aestu liquefacta ad ea quae sunt mundi transitoria penitus [Col. 0429B] intorpescit, 248 et jam loqui nisi Sponsum nesciens, ad caetera languidius obmutescit. Quod perpendentes filiae Hierusalem, respondent: Qualis est, etc.

Qualis est dilectus tuus ex dilecto, o pulcherrima mulierum: qualis est dilectus tuus, quia sic adjurasti nos? Audientes filiae Hierusalem a Virgine se diligentius adjurari, ut, si Dilectum invenerint, eam usque ad languorem nuntient infirmari; ad eumdem inveniendum videntur amplius inflammari, et qualis sit, qui quaeritur, aggrediuntur studiosius sciscitari. Tu, aiunt, quae dilectum miro dilectionis privilegio jam novisti, ex quo illi nova forma Sponsam matrem Virginem te novisti; ex hoc nobis inter omnes [Col. 0429C] mulieres digne pulcherrima jam videris, quae nostra omnium caecitate, parique nobiscum merito non teneris. Quia nullis retro saeculis divina largitas hoc concessit, et ad placendum ei, de quo sermo est, nulla mulierum sic accessit; scimus quia nulla melius nostram ignorantiam poterit erudire; et ejusdem qui quaeritur qualemcunque nobis notitiam impertire. Ob hoc forte de praesenti saeculo adhuc ille penitus non emisit, et in plena requie tuum adhuc desiderium non admisit; sed inter nos vel invitam illius providentia te dimisit, ut doceas quis sit ille qui frequentius te revisit. Quo enim saepius et amabilius illum, quamvis per speculum, intueris, eo ejus ampliorem obtinere notitiam promereris; et [Col. 0429D] eo visitante et pulsante, ad hoc aperire procul dubio commoneris, ut acceptam ejus notitiam minoribus non refundere pigriteris. Dic igitur, qualis est ille quem a nobis pariter vis requiri, cui nuntios nos allegas, si se dederit inveniri? dic qualis est, ne in quaerendo temere seducamur, et errore caligantes, pro altero super alterum inducamur. Quia enim nos tam firmiter, tam amabiliter adjurasti, volumus non contemnere, sed magis attendere quod rogasti; verbumque juramenti revera fingimus in praecepto, tantummodo dic, qualis est tuus ille dilectus ex dilecto. Scimus quidem quia Patrem diligis, cujus Filium sic affectas, et genito genitorem in diligendo jungere non defectas; sed quia Patrem nisi Filius, et nisi per Filium nemo vidit, tibi autem idem Filius [Col. 0430A] seipsum penitus non invidit; dic nobis, si quid habes de ejusdem Filii qualitate, de cujus nil, aut parum vel audimus vel intelligimus quantitate. Et quia ipsum quem diligis, nos etiam diligere non mediocriter gratulamur, dilectionis gratia non semel tantum, sed iterum sciscitamur, ut cum audis quod attentae hujus inquisitio repetatur, prudenter intelligas quo affectu diligentium requiratur. Moveat ergo te inquisitio signanter repetita, ut non differas respondere ad diligentium inquisita; et dic qualis tuus ille dilectus debeat aestimari, qualiter Deus homo credi possit firmiter et amari. Ille quidem ex Deo Deus, lumen de lumine, et ex carne caro est, homo de virgine: et quid, cui debeamus, a te volumus edoceri, cum cuique substantiae quod suum est [Col. 0430B] proprium debeat exhiberi. Quodpropter et congrue praedicta inquisitio replicatur, in quo duplex dilectio substantiae duplicis explicatur; cujus quia cognitio in quodam velut codice complicatur, ad solvendum ejus signaculum diligens inquisitio instanter applicatur. Quaerit ergo semel, quaerit et iterum sibi manifestius enarrari, qualiter ille gigas substantiae geminae vult amari, quid de se vult sentiri, secundum quod dilectus dicitur ex dilecto, quid, juxta quod dilectus appellatur, nec apponitur ex dilecto. Prima enim inquisitio cum dixisset: Dilectus statim ex dilecto supponit, secunda, dilectus repetens ex dilecto juxta quosdam codices non apponit: per hoc dans intelligi Deum dignum diligi ex Patre esse [Col. 0430C] nihilominus diligendo, hominem vero etsi diligi, tamen dignum esse ex homine non aequaliter amplectendo. Deitas enim Filii amatur aequaliter et in Patre, Patrem vero nesciens illius humanitas non sic diligitur et in matre, quod illa duplex inquisitio videtur subtiliter admonere, quarum prima posuit ex dilecto, secunda voluit reticere. Quod si dixerit quispiam quia illud et prima posuit, et secunda non tacuit, nolo nimis contendere, pertinaciter reluctari, quia multos inveni codices huic testimonio suffragari. Nam, etsi non omnes, quos invenire potui codices, plerique tamen ex eis, sicut in prima inquisitione, sic et secunda habent dilectus ex dilecto; neque satis compertum habeo utrum ex dilecto repetitum fuerit ab auctore, an potius scriptum vitio [Col. 0430D] vel errore. Dilectus autem ex dilecto dici potest homo ex homine, quia Virgo et filium diligit quod homo est, et id diligit ex quo est; diligit quippe carnem suam, nemo enim carnem suam odio habuit (Ephes. V) . Nos quidem illum diligimus, quia homo factus nostrae particeps est naturae, creator noster omnium suscepit humilia creaturae; Virgo vero non solum factum hominem, sed factum ex 249 se hominem amat illum, et ex qua homo factus est seipsam magis diligit propter illum. Cujus cum humanatio digne ab angelo vel homine diligi mereatur, ei tamen amari plus competit, in cujus utero Virginis humanatur; et quod illi humanato exhibet necessario totius obedientia creaturae, virgo ditior gratia agit quadam voluntaria vi naturae. Quod [Col. 0431A] filiae Hierusalem videntur inquirentes innuere, cum non dicunt: Qualis est dilectus noster, sed: Qualis est dilectus tuus, dantes per hoc intelligi, quia dilectus ille Virgini recte quasi specialiter assignatur, cujus dilectionem natura cum gratia potenter operatur. De quo dilecto inquisita Virgo non differt respondere, nec videtur requirentibus illius notitiam invidere: intelligens dissolvi cupientem, ad hoc tamen necessarium se manere, ut quod hausit in cubiculo super tecta studeat edocere.

Dilectus meus candidus et rubicundus, electus ex millibus. Dilectus, inquit, meus cujus necdum (ut videtur) notitiam acquisistis, sed acquirendi studio jam sollicite requisistis; non uno tantum, sed gemino [Col. 0431B] splendore conspicuat, candor cujus inaestimabilis gratum sibi ruborem continuat. Candor autem lux est indeficiens caligantibus inaccessa, dies ignorans vesperam, tenebris succedentibus non depressa: lux candens aeternaliter, aeternae nihilominus candor lucis, illuminans tam angelos quam homines, praesens tam manentibus, quam caducis. Candor est, inquam, lucis, lux praesens omnibus non ostensa, lucens quidem in tenebris, nec a tenebris compraehensa (Joan. I) ; candor sole lucidior, lux candorem nivem supergressa, vestimentum assumens rubeum, vestimenti maculam non perpessa. Deus enim, Dei Verbum, Patris Unigenitus, imago genitoris, servile corpus induens, miseriae tunicam [Col. 0431C] et laboris; homo cum hominibus conversatus vitam vivit adeo verecundam, ut digne intuentibus offerat velut faciem rubicundam. Veram quippe carnem sumens aliorum, sic hominum similis est effectus, ut in oculis caligantium, non decor illi maneat, non aspectus: inopsque et invalidus, et, juxta Zachariam (cap. III) sordida praeferens indumenta, aegrescit turpitudine, pallet facie lutulenta. Caeterum ego mater cujus mens non caligat, non hebet intellectus, cui meus prae caeteris partus innotuit, claruit et conceptus: novi carnem filii ab omni vitio penitus alienam, illum naturam sumere, de culpa nil praesumere nisi poenam. Qui ergo tanquam refuga, ad omne prorsus vitium erubescit, solam poenam illius sustinens, non sordet procul dubio, sed rubescit: [Col. 0431D] nec est culpae laesio, sed fuga potius laesionis, cum genas perfunditur sanguineo rubore passionis. Nec solum genae, sed et totum rubet corporis indumentum, totum venustat passio, poenale purpurat ornamentum: et quod peccanti cuilibet ignominia est, et intolerabile detrimentum, illi non nisi gratia, et gloriae commendabilis est augmentum ⁜ (85) . Denique rubet ignis et sanguini concolor invenitur, cujus aestum culpa non sustinet, si non misericordia praevenitur; et cujus lignum, fenum, stipula, non lucem, sed incendium experitur, iste aurum, argentum, lapidem salvans, paria singulis remetitur (I Cor. III) . Est igitur dilectus meus ignis comburens [Col. 0432A] paleas, torrens lutum, ad nihilum deducens reprobos, castigans misericorditer dissolutum: ignis conclusus testa, rubens judiciaria potestate, quassans in circuitu judicando rubea potestate. Deus enim quem filium sibi ante saecula voluit substantialiter couniri, eum in fine temporum, ut hominem habitu voluit inveniri, cujus humanatio non ab aliquo facile potest sciri, nisi cui ad hoc suam voluerit gratiam impertiri. Quam nimirum studiosorum desiderio studioque desiderantium vult requiri, vobisque, ut intelligo, digne requirentibus vult largiri, quibus non invideo, cum eadem gratia videar praeveniri, sed requirentes doceo et gaudeo vos efficaciter erudiri. Est igitur ille splendor gloriae, figura substantiae, imago paternae Deitatis, lucis aeternae [Col. 0432B] candor, divinae speculum majestatis (Hebr. I) ; candidus est in Patre candido, nulla respersus macula, semper mundus, matrem habere sustinens, fieri voluit rubicundus. Candens, inquam, ut lux lucis, rubere pariter appetivit, rubens vero ut nobis consulat, candere in seipso aeternaliter non desinit: inter choros angelorum et turbas hominum vel conventus, non gigas potentior, non quisquam illi similis est inventus. Quod propter ex millibus Pater nostri sollicitius hunc elegit, quem voluntate missum lex dura vel necessitas non coegit, sed sacerdos factus et hostia, seipsum in sacrificium obtulit voluntate, assumptam ponens animam, positamque simili resumens potestate. Est autem egregie praedicto [Col. 0432C] numero diffinitum, cum pro omni infinito ponitur hoc finitum, ut ex omnibus, tam angelis quam hominibus, qui nullo possunt numero comprehendi, solus ille sit electus ad ministerium offerendi. Non enim alius vel homo, vel angelus valuit sic offerre, nullius oblatio potuit efficaciter hoc conferre; et ideo ex millibus, hoc est, ex infinite omnium numero iste singulariter est electus, 250 qui perfectius efficit, quod non sufficit imperfectus. Quod autem dignus sit eligi per quem beneficium hoc confertur: testimonio consequenti digna laudum consequentia subinfertur.

Caput ejus aurum optimum, comae ejus sicut elatae palmarum, nigrae quasi corvus. Dilectus iste Virginis [Col. 0432D] sicut non est unius geniturae, sic non esse creditur unius vel substantiae, vel naturae, quia et a Patre solo quod Deus est, et a sola matre habere creditur quod est homo: et sic duplicis substantiae vel naturae manet Christus pariter Deus homo. In qua junctura, qua in unam personam habent duplex natura convenire, est principale aliud, aliud secundarium invenire; et illud quidem potest caput dignitatis privilegio nominari, istud vero quodlibet aliud, si tamen videatur, aliqua similitudine coaptari. Caput igitur Christi illa est in ipso natura principalis, quae a Patre genita gignenti creditur coaequalis, secundum quam, sicut non major Patre, [Col. 0433A] sic nec etiam minor ipso ⁜ (86) , major autem sicut omni homine, sic veraciter et seipso. Caput autem istud auro non incongrue comparatur, auro, inquam, optimo quod prae caeteris approbatur, quod metallis omnibus digno sui pretio principatur, et in luto forte jacens, non natura lutea deturpatur. Deitas enim Christi quam cum Patre coaeternam habere dignoscitur et communem, assumens carnem nostram, custodivit a culpis carnalibus se immunem: et ad nostrum quasi lutum alto consilio misericorditer inclinata, sub umbra carnis latuit, nullis ejusdem sordibus inquinata. Hoc igitur mysterio quo se Deus inclinavit, sua permanens in natura, jure voluntario potestatis factus mirabiliter creatura: concurrentibus his naturis, neutris conquerentibus [Col. 0433B] de jactura, Deus homo Christus est tali nobis deditus ex junctura. In qua Deus vel deitas instar capitis superfertur, homo vel humanitas instar pedum sive corporis subinfertur. Et caput, velut aurum, est pretiosius omni aere, eo quod omnibus creaturis creator creditur praeeminere. Pedes vero, sive corpus vas est luteum vel terrenum, quod ex laesa sumptum materia, a cunctis redditur vitiis alienum, cui velut caput supereminet qui assumit, qui assumptum promovet, promotum illuminat, non consumit. Cujusmodi caput in Christo sibi primatum immerito non usurpat, quod non decalvat turpitudo, calvities indecens non deturpat; sed facta procul turpitudine omni ingenita pulchritudine praemunitum, ad ostensionem sui est comis [Col. 0433C] convenientibus insignitum. Comae autem ejus virtutes procul dubio sunt coelorum, creaturae digniores, chorus supereminens angelorum, qui aliis defluentibus et ruentibus irrevocabiliter in infernum, inhaerentes firmius capiti, fixi permanent in aeternum. Qui privilegio excellentiae et adeptae merito dignitatis, non quibusvis arboribus, sed palmarum similes sunt elatis, quas triumphatis hostibus manu deferunt bellatores, cum festivo die praefulgidi ostentare cupiunt se victores. Elatae vero illi palmarum esse ramusculi perhibentur, qui in altum prae caeteris procera rectitudine promoventur, qui cum promoti firmius cacumine steterint in excelso, cunctis aeque temporibus tam rigore quam decore permanent indeflexo. Sic virtutes coelorum in altum [Col. 0433D] prae caeteris sunt elatae, cum frui gaudent eo, a quo, cadentibus reliquis, sunt salvatae; ad intuendam cujus faciem semper erigere se festinant, et desiderio persistentes, languente fastidio non declinant. Unde quasi triumphantes elatam palmae gestare gratulantur, cum de se jam securi victoriae titulis gloriantur, cum timore longefacto, diem celebrant jam festivum, manu ramum deferentes adepti muneris ostensivum. Ipsi quidem videre Deum quaerentibus se praetendunt, et caput Christi nudum passim quibuslibet non ostendunt: splendorque auri oculos intendentium non admittit, sed ut possit utcunque sustineri, caesaries obvia se praemittit. [Col. 0434A] Quae nimirum ejusdem capitis non aufert praesentiam sed promittit, et processu congruo nos ad eam postmodum intromittit, in qua, etsi prius et propius quodam amoris glutino se suspendit; nobis tamen longe sequentibus quadam similitudine condescendit. Inhaerens enim capiti clarescit comarum pulchritudo, nobis vero condescendens apparet earum turpitudo: candent comae ut lilium, cum aureo capiti se praesentant, cum vero praesto nobis sunt, corvi nigredinem repraesentant. Considerantes caput Christi qui cum Patre Deo habet naturaliter unum esse, elatis palmarum proceris et rutilantibus similis gaudent esse. Considerantes vero quidquid intelligunt factum esse, factori candido comparatum, vident veluti nigrum esse. Erecti ergo angeli contemplandi [Col. 0434B] nisibus ad factorem, vident longe praeeminere creaturis omnibus Creatorem; et illum quidem candere, vel, si quid potest clarius aestimari, istas quasi torpescere, et corvis nigrescentibus similari. Quo enim ad amandum illum 251 majori desiderio se suspendunt, eo non solum homines, nigros esse, sed et seipsos angeli deprehendunt; et quibus excellentia capitis auro clarius enitescit, eisdem sua ipsorum humilis consideratio denigrescit. Sic nimirum comae Christi, palmarum, ut jam dictum est, similes sunt elatis, cum attente considerant illius altitudinem deitatis; et tamen non incongrue instar corvi nigrescere perhibentur, cum longe illi dispares clamore proprio se fatentur. Nam cum fortiter et singulariter aeternam pulchritudinem [Col. 0434C] ejus amant, se nigras et abjectas humili voce clamant: attendentes quia id quod initium habet ab altero, nec nisi per alterum caret fine, non comparatur ei quod per seipsum manet sine principio sine fine. Haec autem consideratio qua Christi caput efferunt, se autem angeli humiliant in agone, non derogat, non detrahit eorum meritis, non coronae; sed victoriae ramum eo expetunt sive obtinent confidenter, quo se nigros et humiles, velut corvus, clamitant evidenter.

Oculi ejus sicut columbae super rivos aquarum, quae factae sunt lotae, et resident juxta fluenta plenissima. Habet Sponsus et oculos quibus cuncta circuit et perlustrat, et potenti circuitu visa provehit [Col. 0434D] et illustrat, quos ad largiendum sua nobis dona diligit aperire, et, ne damnet, propter nostra nos merita festinat operire. Unde et hi oculi non districtionem habere dicuntur aquilinam, sed affectu gratiore simplicitatem obtinent columbinam, quia nimirum aquila videt longe districtius et acutius ad rapinam, columba innocentius signans mitem et simplicem disciplinam. Cujusmodi oculi quia columbis potius quam aquilis similantur, non incongruum aestimo si gratia et veritas appellantur, quia gratia et veritate Deus fecit, facta vidit omnia valde bona, bonosque tam angelos quam homines dignatur praemio vel corona. Qui enim angelos, qui [Col. 0435A] non fuerant, dedit esse, eorum aliis corruentibus, voluit aliis permanentibus non deesse, et quos vidit gratia, nec superba caderent pravitate, ut cadere jam non possent, fixos et stabiles reddidit veritate. Ille autem angelus, quem Deus oculo gratiae non respexit, ab ea in qua factus fuerat rectitudine se deflexit; et non praeventus gratia, in veritate gradum stabilem non accepit, et ab utroque aversus oculo, miser irreparabiliter se decepit. Felix igitur homo ille, quem oculo gratiae divina bonitas intuetur, cum exigente culpa ille sub arbore jam tenetur, cum uxoris falso consilio praelato regulae veritatis, auditam vocem timet, ob recentem ignominiam nuditatis. Quem enim sub ficu tenebrosum visu gratiae misericorditer illustravit, consequenter [Col. 0435B] ad lucem veritatis grato satis ordine revocavit: attritumque laboribus, ut praesumptae vicem redderet pravitati: erudivit gratia ut fixum redderet veritati. Ut vero toti humano generi beneficium hoc conferret, et laesa ejus origine, judicio misericordiam superferret: jam urgente mundo ad vesperam lux orta est subitae novitatis, qua Verbum caro factum est plenum gratiae, plenumque veritatis. Cujus ortus lucidior cum nobis caligantibus se infudit, duo ista nobis luminaria superfudit; dignatusque est homo factus oculo duplici nos videre, id est gratiae praevidenti veritatem indivisam comitem adhibere. Nam quos vidit gratia, ut immeritos meritis nos donaret, vidit et veritate, ut jam meritos praemiis cumularet, qui profecto nonnisi immeritis [Col. 0435C] merita prima donat, et item nisi meritos, meritorum praemiis non coronat Vidit ergo nos gratia, cum immeritos nos vocavit, vocatos ad justitiam et justitiae merita provocavit, vidit et veritate, cum assensum nobis praebentibus sese contulit adjutorem, qui nonnisi gratis ante se contulerat promissorem. Gratia quidem fuit vocatio et promissio confortantis, veritas vero fuit exhibitio vel beneficium adjuvantis: nec est satis utile si quid boni larga manu gratia nobis spondet, si sponsioni ejus comes veritas non respondet. Recte ergo Sponsus habere oculos perhibetur, quibus electos quosque innocenter et simpliciter intuetur, quorum alter praevius non invidet, sed immeritos videt gratis, [Col. 0435D] alter quasi meritos sequitur, et officio fungitur veritatis. Qui quoniam durius nos non vident, sed simplicitate innocua nos attendunt, non rapinam meditantur, sed ad salutem nostram omnium se extendunt: recte illos Virgo sancta columbarum similes dicit esse, quas natura propria simplices et innocuas facit esse. Quae super rivos aquarum et fluenta plenissima conversantur, ut rapaces aves praevideant quae nequiter simplicioribus adversantur, sicut aiunt, qui perquirunt curiosius avium de naturis, et rem ita se habere quibusdam approbant conjecturis. Quod autem columbae perhibentur, non aquis, sed potius lacte lotae, innuit quod longius a columbis materialibus sunt remotae; et quia sic lavari columbas usus vel ratio non 252 admittit, [Col. 0436A] evidenter sermo iste ad spiritalem intelligentiam nos remittit. Oculi ergo Sponsi, ut jam dictum est, similes columbarum, non solum super aquas, sed super rivulos sunt aquarum, cum illius gratia et veritas docent nos continentiam Scripturarum, ostendentes unde, qua, vel quo tendat praeterfluens doctrina prophetarum. Illi quippe haurientes in gaudio de fontibus Salvatoris ad nos usque deferunt promissiones multimodas Creatoris, quae non cessant nos aggredi et praetergredi murmure promissivo, donec sitis exspectantium reficiatur munere completivo. Denique ad hoc super aquarum praeterfluentem abundantiam esse Sponsi oculi perhibentur, et nos ibidem collocant locatos gratia et veritas intuentur, ut nos doceant quidquam genitum [Col. 0436B] instar rivuli non constare, sed fluxu naturali, motuque proprio ad interitum festinare. Super hoc quippe quod figura mundi praeterit, et volvitur cursu rerum, et nihil stare sinit inconstantia temporum et dierum, necessarius est mundior et simplicior intellectus, ut in his transitoriis firmior et solidior sit profectus. Ideo forte columbae quibus praedicti oculi conferuntur, non aquis lotae, sed lacte potius referuntur, quia lacti nivalis candor naturaliter assignatur, in quo gratiae columbinae munda simplicitas designatur. Quae nimirum sic nos videt, sic nobis etiam dat videre, ut et nobis non noceat, et nos velit alteri non nocere: nostroque in conspectu Scripturarum speculum vult lucere, ut possimus aliorum nocivos impetus praevidere. Quam [Col. 0436C] videndi munditiam in ipso domino Habacuc propheta commendans: Mundi sunt, ait, oculi tui ne videas malum, et respicere ad iniquitatem non poteris (Habac. I) . Boni quidem oculi, quos tanta constat munditia relucere, ut nostram malitiam misericorditer eligant non videre, qui ad nostram iniquitatem non possunt intuitum retorquere, sed in profectus nostros gaudent aciem promovere. Unde et consequenter juxta fluenta plenissima dicuntur residere, eo quod nos illuminant, et eisdem fluentis faciunt assidere, cum Scripturas evangelicas, quae affluunt doctrina pleniore, docent nos aggredi et affectu complecti gratiore. Instar enim aquarum Scripturae propheticae nos fecundant, evangelicae [Col. 0436D] vero longe fluunt plenius et abundant, quia in illis intelligentiae spiritales figuris et aenigmatibus involvuntur, in his vero plene lucent, verbisque planioribus evolvuntur. Fons quidem boni lucidus pridem nobis manente rivulo se infundit, postmodum vero largius magno fluminis impetu nos perfundit, quia et Scripturis veteribus irriguum nobis utile propinavit, et post evangelicis nostram sitim plenius satiavit. Quis istos non commendet Sponsi oculos similes columbarum, qui miscent nobis rivos et plenissima fluenta Scripturarum, quorum visus mala nostra nesciens, bona promovet et fecundat, secundoque profectu velut candore lacteo nos emundat? Quod enim oculi vel columbae, quibus oculi similantur, vel aquis assidere, vel lavacro [Col. 0437A] uti lacteo memorantur; non frivolum, sed utile, non superfluum, sed magis debet mysticum aestimari, in quo salutem nostram gratia et veritate Sponsus diligit operari. De quo subjungitur: Genae, etc.

Genae illius sicut areolae aromatum, consitae a pigmentariis. Post laudes oculorum, Virgo facit transitum et ad genas, quos a laudandi merito nequaquam judicat alienas, in quibus, ut longe retro dictum est (supra l. I, c. 2) , pulchritudo elucet faciei, et laudari digna est facies merito speciei. Laudat igitur Virgo Sponsi faciem, id est pulchritudinem deitatis, quae risu quodam floret, et flore rutilat honestatis, quae pie intuentibus apparet hilaris et jucunda, et devote colentibus invenitur [Col. 0437B] utilis et fecunda. Est quidem ille forma prae filiis hominum speciosus (Psal. XLIV) , cujus decor inaestimabilis, et, supra quam dici valeat, fructuosus, cui, etsi nil omnino comparandum proprie judicavit, eum tamen Virgo areolis, quadam loquendi licentia comparavit. Areolae autem sunt hortuli, non auro, non argento, non hujusmodi quidem rebus, sed arboribus aromaticis et multimodis divites speciebus, ex quibus medicinale docta manu pigmentarii fit unguentum, quo sanantur vulnera, datur doloribus lenimentum. Sic et Sponsi, id est ejus divina pulchritudo, in qua nihil inquinatum, nulla indecens turpitudo: flore quidem non colore transitorio, non arte fraudulentius inquisita, sed [Col. 0437C] splendore ingenito formaque dignis virtutibus insignita. In qua pulchritudine initium aeternitas, immortalitas finem nescit, lux indefessa lucet, fixa est immutatio, pax quiescit: potest potentia, sapit sapientia, ardet praesentia charitatis, viget quaedam respublica, non civibus, sed virtutibus foederatis. Quarum foederatio non invalida, non inutilis invenitur, sed potentem et utilem, quisquis eam diligit, experitur, dum unguentum ejus aromaticum, dum confectio vel sagina, nobis aegrotantibus potens efficitur et sufficiens medicina. Nulla 253 quippe areola manu conseritur tam prudenti, ut ditescat tantis aromatibus, medicamine tam potenti: non quisquam pigmentarius plantariis tam efficacibus hortulum insignivit, tales in mortariolo [Col. 0437D] herbas sive species non contrivit. Vel certe genae sponsi, duae sunt ejus substantiae vel naturae, uniri enim voluit Creator personaliter creaturae; et in unum eumdemque sponsum inventa est substantia gemina convenire: conventuque mirabili unam velut faciem insignire. Quarum conventio longe divisos antea Deum et hominem adunavit, interjectam maceriam solvens, terrenis coelestia sociavit; hominibus condescendens, exemplum eis attulit et doctrinam, infudit munus gratiae, salutarem praebuit medicinam. Unde et hae genae areolis, id est hortulis conferuntur, ex quibus herbae et species aromatibus congrue proferuntur, quas nimirum pigmentarii excolunt sollicitudine profutura, quos medica doctos arte sanandorum languentium tenet [Col. 0438A] cura. Nam cum mundum peccato deperire per multa Deus annorum millia sustineret, et ad illud exstirpandum, non homo, non angelus praevaleret: tandem pigmentarii quasdam sibi areolas prudenter elegerunt, ex quibus aromata medicinalia, et salutis species collegerunt. Naturam enim divinam et humanam pariter conjunxerunt, quibus alto consilio velut quoddam medendi commercium injunxerunt, eisque in unam personam tanquam genis in unam faciem sociatis aroma confecerunt, et languentem refecerunt mundum gratia sanitatis. Nec alii pigmentarii quam Pater et Filius et eorum Spiritus videntur mihi esse, qui praedicto commercio, communi consilio, dicuntur interesse, quorum, etsi recte credendus est nonnisi Filius incarnari, incarnationem tamen [Col. 0438B] Pater simul et Spiritus dicuntur operari. Genae itaque sponsi, id est duae naturae quae in unam personam mirabiliter convenerunt, tanquam areolae a pigmentariis consitae, aromaticas species attulerunt, quarum confectio et artis exhibitio peregrinae, optatum beneficium salutaris nobis contulit medicinae. Digne ergo, et propter genas sponsus diligi promeretur, in quarum unione altitudo fecunda mysterii continetur, quam nobis aegrotantibus idem vertit pigmentarius in unguentum, proficientibus vero, Patre simul et Spiritu cooperantibus in pigmentum. Unde subjungitur: Labia, etc.

Labia ejus lilia distillantia myrrham primam. [Col. 0438C] Novit, ut arbitror, quisquis doctor non caret intellectu, quod nonnunquam in Scripturis efficiens ponitur pro effectu; et quia nisi ore et labiis ad effectum loquendi non venimus, os plerumque et labia pro sermone posita reperimus. Per labia itaque Sponsi Virgo verba ejus voluit figurare, quae etiam apposuit, nova loquendi formula, liliis similare, quia lilia et inspecta, simplicius signant innocentiam per candorem; et contrita, prudentius medicinam conferunt largiorem. Verba enim Sponsi, non dolum, non fallaciam, non noverunt utique falsitatem, sed discussa diligentius firmam proferunt veritatem: intellecta gratius docent benevolentiam, innocentiam, castitatem, dilecta perfectius veram diligentibus conferunt sanctitatem. Quae verba, sive [Col. 0438D] labia, ideo myrrham primam, vel praecipuam dicuntur distillare, id est doctrinam efficacem, et cunctis necessariam praedicare, quia, etsi mundi sapientes, tam scriptis quam verbis damnare vitia, commendare virtutes voluerunt, tamen velut aes sonans aut cymbalum tinniens (I Cor. XIII) spirituali efficacia caruerunt. Labia vero Sponsi tam Vetus quam Novum proferentia Testamentum, in utroque auditoribus salutare conferunt documentum, quia, etsi forte in aliquo imperfectum illud dicitur quod praevenit cum tempus nondum gratiae et auditores congruos non invenit, istud contulit supplementum quod accepto tempore supervenit, cum sol respexit tenebras et in umbra sedentibus lux advenit. Et nimirum labiis quorum alterum alteri necessario [Col. 0439A] superadditur, ut loquamur, duo congruunt Testamenta, quorum recte monitis informamur, quorum Vetus per se invalidum videtur, et insufficiens subjacere, Novum superveniens illius insufficientiam adimplere. In quibus Testamentis, quando duobus sponsi labiis sunt prolata, et ad nostram omnium doctrinam et salutem prudenti artificio fabricata: idem sponsus auditores suos duplicem aeque provocat ad profectum, qui tamen ejus dono spiritalem sortiti fuerint intellectum. Invitat enim eos, ut et Deum diligant, et curam habeant proximorum, ut temporalia dispensantes, sint non immemores aeternorum ut justus quisque sic manus inserat studio vel negotio temporali, ut congruis temporibus insistat avidius otio spiritali. Quia ergo his [Col. 0439B] duobus studiis sponsi nos instruunt documenta, recte labia ejus duo, et duo sunt nihilominus Testamenta, ut quae rerum vel actuum quaevis dissonantia non remordet, in his forma simili ipse quoque numerus non discordet. Quod propter et lilia honestae gratia similitudinis intercedunt, quae forma vel colore praedictum binarium non excedunt, in quorum medio parum 254 quid rubeum invenitur, quod repandis foliis et candore praefulgidis circuitur. Rubor ille medius laboriosam indicat actionem, quae, dum in hac vita vivitur, multam ingerit passionem, nec est tam felix quispiam, ut vitare valeat praesentiam penitus ustionem, nonnullis pervenientibus ad ipsius quoque sanguinis [Col. 0439C] fusionem. Candor vero in foliis, illam beatitudinem praefigurat, in qua nostra corpora suo Sponsus corpori configurat, cum candore superducto, qui meritis cum gratia nos contingit, abscondens, imo absorbens quod mortale fuerat, immortali gloria nos praecingit. Sic nimirum lilia labiis convenientia forma gemina vel colore, in brevi et rubeo signant praesentia, futuram gloriam in candore, quorum species myrrham primam, id est doctrinam perutilem tunc distillat, cum apud nos capaces ejus intelligentia non vacillat.

Manus ejus tornatiles, aureae, plenae hyacinthis. Manus Sponsi, ut arbitror, Virgo ejus opera nominavit, quae et nondum natus, et jam natus de Virgine [Col. 0439D] perpetravit, in quibus ipsius perpetrantis tam incomparabilis laus habetur, ut quod velle, id et posse facili efficacia comprobetur. Propter quod et easdem manus tornatiles dicit esse, voluntati operantis insinuans nil obesse, quia faber lignarius nihil torno facilius agere comperitur, et quod torno peractum est, rotundum penitus invenitur. In torno igitur facilitas intelligitur operantis, rotunditas vero laudem obtinet consummantis, quia ille quidquid vult, quam cito vult, deducit ad effectum, et quod volens efficit, potens quoque perficit, relabi nesciens in defectum. Quae nimirum perfectio facilis et volubilis tornaturae, non angeli, non hominis, non est [Col. 0440A] cujuslibet simplicis creaturae, sed illius tantum est, qui solus de Virgine nasci voluit homo Deus, qui potuit, quaecunque voluit, non homo simpliciter, sed et Deus. Cui recte congruit quod easdem manus Virgo aureas appellavit, quae in auro, ut videtur, divinam potentiam figuravit, quia sicut aurum metallis caeteris dicitur praevalere, sic in Sponsi operibus divina potentia praeeminere. Ut enim de aliis taceam, quod Creator factus est, suo ipsius opere creatura, sua Deus potestate uti voluit non natura ⁜ (87) , et quod in homine res agens mirabiles, pertulit et molestas, in praeferendo, non ut videbatur defectus fuit virium, sed potestas. Potestatem, inquit, habeo ponendi animam meam (Joan. X) . Et propheta: Oblatus est, ait, quia [Col. 0440B] ipse voluit (Isa. LIII) . In cunctis ergo quae Deus in homine voluit operari, non plumbum, non stannum, ut quibusdam visum est, creditur principari, sed recte intuentibus aurum conspicuat, aurum lucet, etsi non a tenebris comprehensa, tamen in tenebris lux relucet. Divina enim potentia clarior et pretiosior omni auro, caecis hominibus non apparens, viget tanquam secretius in thesauro, et quae oculis infidelium nube carnis opposita se abscondit, foras (licet incognita) in ramos operum se diffundit. Illi vero qui eamdem digne intelligere potentiam promerentur, amore solo visibilium operum non tenentur, sed magis spe bonorum invisibilium accenduntur, et in eis, amore et desiderio suspenduntur. Ideo manus tornatiles Virgo non solum aureas appellavit, [Col. 0440C] sed et hyacinthis plenas pari testimonio praedicavit; in hyacinthis qui lapides sunt aeri similes in colore, bona superna signans quae appeti jubentur ex amore. Ipsa quidem opera quae Deus factus homo, visus est perpetrare, digne intuentibus constat bonis coelestibus abundare, dum ad veram eorum intelligentiam doctrina multiplici nos inducunt, et ad sperandum ea certis promissionibus nos perducunt. Nihil enim aliud incarnati Verbi dispensatio continet, quam hyacinthos, ad quorum emptionem invitat quosque agiles et praecinctos, quia temporalis Christi operatio, quae nonnisi ad coelestia bona tendit, ad eadem fidei merito comparanda promptos et vigiles ducere nos intendit. De [Col. 0440D] cujus laude subditur: Venter ejus, etc.

Venter ejus eburneus, distinctus sapphiris. Quia venter in corpore, mollior et tenerior pars habetur, per eum recte Sponsi caro vel humanitas signari perhibetur, quia cum longe ante Deus esset, pro nobis tandem voluit infirmari, caeterisque hominibus natura, non naturae vitio similari. Quia vero Verbum caro factum (Joan. I) culpas carnis penitus ignoravit, signanter Virgo ventrem ejus, non carneum appellavit, quia modum et ordinem ejus, quam si noverat geniturae, non laeserat mollities nostrae consuetudinis vel naturae. Illud quippe vitium [Col. 0441A] quod peccantibus primis hominibus mox inhaesit, nostram omnium genituram illorum merito jam sic laesit, ut nemo qui generet, ab eo se valeat penitus 255 expedire, sed in ipsum genitum culpam faciat velut naturaliter pertransire. Quod vitium quae transitio, quae velut altera jam natura, tam gignentes, quam genitos, cogens conqueri de laesura; ventrem omnium, id est carnem, sic genitam, infirmat, enerviter et emollit, vitiosam cujus mollitiem nullius labor vel industria sibi tollit. Quam legem dure insitam. Virgo sola concipiens creditur non sensisse, eo quod viri nesciam de sancto eam constat Spiritu concepisse; et culpa quae gignentem more nostro omnium non praevenit, ad Filium sine Patre, de matre genitum non pervenit. Cujus carni conceptio [Col. 0441B] non solum nihil intulit detrimenti, sed operante Spiritu non parum attulit firmamenti, quia sicut naturam dignam irae nostra nobis incussit genitura, sic illius concepta de Spiritu caro, fortior fit et solidior ex natura. Ex eo enim quod conceptioni tam vir quam culpa defuit contra morem, et insuper sanctus ei Spiritus dedit efficaciam puriorem; ipse qui conceptus est, caro quidem substantia, vitio non carnalis ⁜ (88) ; novum robur obtinuit cujusdam eminentiae naturalis. Qua natura praeditus ignoravit penitus passiones corporis incentivas, reliquorum hominum in hac carne viventium generaliter oppressivas; illas vero quae non culpae, sed culparum merito sunt poenales, fortitudine velut eburnea reddidit subjugales. Nam in famem, sitim, somnum, [Col. 0441C] lassitudinem, et quae hujusmodi pertulisse illum Scriptura memoravit, non defectu virium lege nostra omnium necessario declinavit, sed legem nobis insitam vi quadam ingenita potentialiter supergressus, nihil horum, nisi quia, quando, quantum voluit, est perpessus. Remora igitur necessitate apud nos generaliter coactiva, sua usus est voluntate potentialiter effectiva; et qui homo conceptus de Spiritu humanas potuit non sufferre molestias, neque laedi, ferre tamen voluit laesiones, ut posset, ad quod venerat, ab hominibus homo credi. Ad hoc enim venerat, ut assumpta carnis substantia homo veraciter crederetur, et voluntarie patiendo, necessariis credentium passionibus mederetur, ut venter eburneus, [Col. 0441D] id est humanitatis praeostensae occulta et ingenita fortitudo, in remedium verteretur quo nostra sanaretur vere languentium agritudo. Cujusmodi venter non solum indutus est eburneam fortitudinem, et praecinctus, sed et sapphiris pretiosis lapidibus est distinctus, quia carnem veram, quam mira fortitudine singularis conceptio roboravit, adjuncta divinitas miraculorum excellentiam venustavit. Lapis sapphirus coelo est similis, cum serenum, cum velut tersa facie ab obscuris videtur nubibus alienum, per quem recte lapidem illa Sponsi opera figurantur; quae longe supra hominem deitati specialiter assignantur. Homini quippe datur, quod caro est, et [Col. 0442A] carnis incompositos motus nescit, quod adversus molles aestus invenitur durior et frigescit; eboris vicem gerens, cum, si panno lineo supponatur, pannus idem superposito carbone non uratur. Datur etiam homini, quod omnes molestias quas poenaliter cogimur sustinere, ille a suo tam corpore quam animo potuit naturali tanquam privilegio prohibere; et easdem cum voluit, prout voluit, sibi nihilominus adhibere, adhibitas, ne plus vel minus valeant quam dispensatio exigit, cohibere. Deo autem datur, quod inter haec aquam in vinum mirabili mysterio transmutavit, quod pane raro multa hominum millia satiavit; quod infirmos quosque optato remedio confortavit, quod denique mortuos solo vocis imperio suscitavit. Ergo venter eburneus, [Col. 0442B] id est operum robusta series humanorum, distinguitur sapphiris, id est pulchritudine divinorum, cum inter illa quae, prout voluit homo, potuit fortiter sustinere, coelestis excellentia gaudet aliquoties in miraculis elucere. Neque enim vel humana semper, vel assidue divina diligit operari, sed operandi seriem distinctionis gratia decorari; et sic, plus quam Jonam vel Salomonem eburnea fortitudine hominem se commendat, ut etiam in homine, sapphiri pulchritudinem, Deum, recte credentibus se ostendat.

Crura illius, columnae marmoreae, quae fundatae sunt super bases aureas. Crura Sponsi nominat vias vel itinera, quibus visibiliter ad nos venit, cum [Col. 0442C] invalidos et torpentes et viandi nescios nos invenit, cum apud se invisibilis, et homini longe dissimilis ex natura, hominibus condescendens, factus apparuit et innotuit creatura. Cujus unum crus exstitit quidquid ad incarnationem et conversationem temporaliter transituram, crus vero fuit alterum quod ad mortem pertinet, et ejus sepulturam, ut tota ejus actio, et ejus tota passio quasi fuerint duo crura, quibus ad nos venit salus, illis transeuntibus, permansura. Quae ideo columnis marmoreis non incongrue comparantur, quia recta et fortia haec ejus itinera comprobantur, dum in volendo quod potuit justa fuerit rectitudo, in explendo quod voluit, aequa et sufficiens fortitudo. Et quia nulli dubium, quin [Col. 0442D] tota congeries operum confundatur, si, 256 quod bene videtur congeri, super basim solidam non fundatur; columnae marmoreae super bases aureas fundatae memorantur, quibus suppositis illae stabiles et commendabiles non negantur. Quidquid enim Deus agere vel pati voluit homo factus, egisse vel tulisse creditur non coactus, sed inniti visus est illi geminae charitati, quae auro pretiosior, assignat cuncta superposita firmitati. Dilexit quippe Deum, cujus mandato voluit obedire, dilexit et homines, quibus suam novit obedientiam expedire, in quorum altero teneri mandatum primum et maximum intellexit, in altero vero secundum et simile non neglexit. Dilexit [Col. 0443A] Patrem Filius, quia et Pater Filium diligebat, dilexit homines, quos cum Patre salvare pariter disponebat, quorum amorem geminum velut quasdam praejacentes causas obtinuit, quibus homo fieri et tam multa in homine vel agere vel pati sustinuit.

Species ejus ut Libani, electus ut cedri. Quia velut per partes sponsum Virgo superius commendavit, et a capite usque ad crura, laudes ejus per singula praedicavit, nunc sermone breviato quasi totum pariter comprehendit, et illius speciem comparatione Libani magnipendit. Inter montes caeteros, quibus terra Judaeorum dicitur occupari, strata cujus planities conqueritur frequentia montium angustari, ut [Col. 0443B] aiunt, qui noverunt, Libanus altior enitescit, arboribus fecundior, assiduis nivibus dealbescit. Qui bene sponsi typum tenere perhibetur, eo quod nulli sanctorum hujus excellentia comparetur, qui virtutum plantariis et densitate operum fecundatus, nescit uri vitiis nativo, carnis gelicidio dealbatus. Quem nimirum Deus Pater elegit, nostram omnium in salutem, ut per eum justus quisque de virtute provehatur in virtutem, ut ejusdem exemplis, moribus et doctrina, construatur Ecclesiae, tanquam tignis imputribilibus, officina. Cedrus naturae imputribilis defectus nesciens repentinos, odore sparso largius incursus removet serpentinos, quam prudenti consilio Salomon sibi voluit adhibere, cum vel domum sibi, vel promissum Domino templum studuit [Col. 0443C] exhibere. Sic et sponsus Virginis, imputribilis est naturae, nesciens culpa laedi a principio geniturae, cujus odor operum, virtutum opinio, laus doctrinae, noxia quaeque fugant procul a liminibus disciplinae. Propter quod electus est ut in aedificio collocetur, ut per eum domus Dei digna fortitudine roboretur, ut quisquam dignum laude nihil penitus operetur, quod non hujus benevolentia, ut cedrorum forti praesentia, commendetur. Quidquid enim erigi studiis aedificantium invenitur, nequit stare, si cedrino hujus robore non munitur; et incautus operator, qui se digno judicio non metitur, quidquid agit sine cedris, ruinae obnoxium experitur. Qui vero sponsum eligit sui totius operis munimentum, non ruinam invenit, [Col. 0443D] nullum sustinet detrimentum, quia illius benevolentia et gratam aedificantibus patientiam dat laborum, et longe gratiorem confert aedificii vim cedrorum. De quo et subditur: Guttur illius, etc.

Guttur illius suavissimum, et totus desiderabilis. Quia gustus in gutture continetur, et locum obtinet propiorem, in quo et dijudicat quaeque sapida vel saporem: gutturis nomine gustum aestimo figurari, eo loquendi genere, quo solet pro contento continens appellari. Gustus itaque sponsi non tam suavior quam suavissimus perhibetur, ne, si minus dictum quid fuerit, deesse illi quidpiam aestimetur, quia eo quod ex illo procedit, si sano gutture degustetur, dulcedo suavior, suavitas dulcior non habetur. Sive [Col. 0444A] enim quod Deus est, sive quod homo distincte quis attendat; et ad videndum quod cuique est proprium, devoto studio se extendat, nihil hac distinctione subtilius, nihil videt ista mirabilius unione, nil degustat suavius tam subtili, tam conspicua visione. Videt enim quia divinitas assumens hominem nullatenus est consumpta: nec defecit, sed profecit humanitas, cum in Deum mirabiliter est assumpta, ubi non confusio, non conversio alterius in alteram fit naturae, sed personalis unio, virginalis in mysterio geniturae. Ad quod contemplandum si oculum gravis pituita non angustat, si secreti hujus dulcedinem aperto gutture mens degustat, quid hoc gustu suavius, quid isto gutture potest felicius inveniri, cui, quod angeli desiderant, jam conceditur experiri? [Col. 0444B] Quod si angeli desiderant Deum quem incessabiliter contemplantur, et eum factum hominem admiratione inexplebili venerantur: digne et homines eumdem totum et desiderant et mirantur, totoque desiderio totum desiderabilem amplexantur. Est enim Deus, nec est alius praeter ipsum, est homo indutus formam hominis propter ipsum: dignus diligi, non solum quia Deus, non solum 257 quia homo, sed quia mysterio salutari unus et idem pariter Deus homo: Homo, inquam, est, non qualis alias quivis homo, sed per quem salvus fieri valeat omnis homo, ut sicut homo hominum fuit praecipitatio vel ruina, ita, imo longe amplius, sit homo iste hominum medicina. Quis ergo talem non totum desideret, non [Col. 0444C] totum diligat, non totum admiretur, quis non toto desiderio tanquam Deum et proximum amplecti gratuletur? quis talem non quaerat studiosius, non teneat avidius, si contigerit invenire, et alios ad quaerendum non studeat monitis congruentibus erudire? Ideo Virgo prudens quae in amore nescit aemulam, vel pellicem non veretur, eum quem diligit passim praedicat ut ametur, et quem talem videre meruit, non vult caeteris invidere, sed sibi assistentibus gaudet affectu sollicito providere. Propter quod sic concludit: Talis est, etc.

Talis est dilectus meus, et ipse est amicus meus, filiae Hierusalem. Talis est, inquam, ille cujus amore tenero sum detenta, et (ut videre videor) non sum [Col. 0444D] deceptorie circumventa, nec amor intemperans, ut nonnunquam assolet, me fraudavit, quia illum adhuc digne sermo transitorius non laudavit. Etsi multa dicta sunt, quibus constat eum commendabilem praedicari, adhuc tamen insufficiens debet haec praedicatio judicari, quia qualem illum gaudeo me sentire, necdum tamen valeo verbis transitoriis penitus effutire. Ad hoc autem prosequi laudes ejus tam multiplices sum aggressa, quamvis, quae dici debuerunt, necdum satis congrue sunt expressa, ut ipse quem diligo, vobis aliquatenus innotescat, et in amorem ejus vester quoque animus incalescat. Nec enim potest diligi, si non fuerit intellectus, nec videtur intelligi si non fuerit et dilectus, ob hoc ipsum intelligi, et ab omnibus diligi cupio, quem [Col. 0445A] dilexi, quem fieri et amicum vere diligentibus intellexi. Vos igitur filiae Hierusalem hunc amare et amari ab illo totis viribus laborate, quia nihil sanctius quam diligere tam benevolum, tam potentem, nihil beatius quam ab illo diligi qui nescit non diligere diligentem. Ego, inquit, diligentes me diligo (Prov. VIII) . Explicitis Sponsi laudibus tam diverso genere figurarum, Virgo paulisper silet, et exspectat [Col. 0446A] responsa filiarum, considerans si forte hoc auditu perceperint gratiam pleniorem, qua illius, quem praedicat, rapiantur vehementius in amorem. Sed antequam in medium illarum responsio praedicatur, dignum duxi ut labori stylus noster aliquantulum subducatur; et, ubi Virgo siluit, stylus eligat et silere, ut hic tandem liber quintus finem sibi gaudeat obtinere.

[Col. 0445B] Quo abiit dilectus tuus, o pulcherrima mulierum, quo declinavit dilectus tuus, et quaeremus eum tecum. Audita laude Sponsi filiae Hierusalem excitantur, et in amorem ejus majori desiderio provocantur; gaudentes quod de illo tam multa Virgo fuerit praelocuta; et qualitatem ejus de qua supra quaesierat prosecuta. Supra enim dixerant: Qualis est dilectus ex dilecto, et nunc gaudentes, gaudent eo mysticis similitudinibus intellecto, sed quia intelligentibus et utcunque diligentibus necdum sinit ad liquidum se videri, quaerunt quo abierit, ut ab eis certius possit quaeri. Cui cum pessulum ostii sui festinaret Virgo superius (l. IV, c. 10-12) aperire; sperans eum, cujus vocem pulsantis audierat in januis, propius invenire: Ille, inquit, declinaverat atque transierat, [Col. 0445C] nec obtulit Virgini se videndum, forte, ut subtracta visione, magis sollicitam redderet ad quaerendum. Quia igitur Sponsum Virgo inventa est multipliciter commendasse, et eum talem constat, ut jam ante dictum est, declinasse, quaerunt filiae Hierusalem, et volunt diligentius edoceri, ille abiens et declinans cui tanquam loco voluit exhiberi. Illum talem, inquiunt, cujus laudes tam multimodas texuisti, cui amorem, imo languorem tuum nuntiari tam sollicite monuisti, quomodo vel quaeremus, vel quaesitum valebimus invenire, cum nesciamus locum, ad quem, cum nos subterfugit, eligit devenire? Dic ergo, si ad sinistram, vel magis ad dexteram festinavit, dic, si nosti ad quod vel cujus meritum [Col. 0445D] declinavit, ut quaerentes, 258 errore devio non feramur, et eum, ad quem venit, imitatione meriti prosequamur. Cum enim te docente locus vel loci meritum innotescet, ad festinandum illo noster magis animus inardescet; et ad quaerendum Sponsum, si non pari, saltem simili tecum desiderio rapiemur, cujus inventione, nisi tua comitante benevolentia, non fruemur. Scimus quidem quia quisquis illum quaesierit te neglecta, talis inquisitio probabitur penitus imperfecta, nec vult Sponsus a nobis, vel caeteris quaerentibus inveniri, si quaerentes non videat tuo faventis consortio praeveniri. Tecum igitur, id est tuo favente patrocinio requiremus, quem invenire sine te, tua benevolentia non valemus, tuo beneficio nostra illum devotio prosequetur: [Col. 0446A] praedocta quo in loco, vel loci merito demoretur. [Col. 0446B] Et revera non melius quisquam alius poterit nos docere, quo Sponsus abierit, vel ubi elegerit praesentem se praebere; quam tu, quae dono gratiae illius sanctuarium introisti: et spiritalis intelligentiae secreta melius cognovisti. Ad haec Virgo respondet: Dilectus, etc.

[CAP. VI.] Dilectus meus descendit in hortum suum ad areolam aromatis, ut pascatur in hortis, et lilia colligat. Scire vultis ille quem diligo quo abit, vel declinat, cum necdum penitus ad vestrum desiderium se inclinat, cum vobis quasi esurientibus refectionem plenariam non apponit, quibus interdum locis plenius et abundantius se exponit. Distulit quidem ille spem vestram, et desiderium non [Col. 0446C] abjecit, eligens in hortum descendere, quem dono gratiae suum fecit ut areolam aromatis dignetur prospera visione, et inventis liliis de matura eorum gaudeat messione. Qui cum apostolos juxta libitum plenius non exaudit, eorumque precibus effectu completorio non applaudit, forte diaconibus tanquam horto placito condescendit, in quo prae caeteris dignum meti Stephanum deprehendit. Ille quippe tanquam areola excultus diligenter, humilis in agone, instar aromatis attritus multifaria passione; et innocentis candore animi lilia representat, et veniente falce, messioni congruum se ostentat. Attendens enim quid pro salvandis salvator miserans sit aggressus, quae ubera, quam mortem denique [Col. 0446D] sit perpessus; aestuat, imo ardet imitari quod ille praeostendit, ducens grave nimium, si primus vicem debitam non rependit. Igitur in sufferendo martyrium, timens ab altero praeveniri, morae impatiens studet paratior inveniri, existimans gloriam in ipso martyrio plusculam se habere, si tempore breviato primus illam poterit obtinere. Ad hunc et huic similes, dilectus diligit declinare, cum eos de area vult in horreum transportare, qui se tanquam subtrahens eis quos in hac vita diutius vult morari, praematuris et hinc citius abituris festinat praesentari. De quo subjungit: Ego dilecto, etc.

Ego dilecto meo, et dilectus meus mihi, qui pascitur inter lilia. Scio, ait, quia dilectus meus illis [Col. 0447A] quasi propius et manifestius se exponit, quos ad messem candidos colligere tanquam lilia jam disponit, quos tritos in area, et exutos pannoso tegmine palearum, transferre vult in horrea et plenariam requiem animarum. Ideo ego illi totis nitor viribus complacere, me hortum, me areolam, me candens lilium exhibere, ut cum venerit et invenerit cultu debito me florere, tollens me de medio, in aeternum sibi faciat adhaerere. Ego, inquam, dilecto meo gratam praeparo pastionem, ut pascatur, et nullam patiatur amaritudinis laesionem; illi pasto et refecto in me praeparo mansionem, ut detentus mansione, nullam deinceps fugae faciat mentionem. Et dilectus, ut sentio, mihi praeparat semetipsum, ut diligat et colligat, et me pertrahat ad seipsum: [Col. 0447B] collectae et attractae nil daturus melius quam seipsum, ut dormiam et quiescam, pulsis longe sollicitudinibus in idipsum. Ille, inquam, adhuc in terra positam in amorem coelestium me sublimat, et, ne diu terrae inhaeream, falcem messoriam quasi limat; meis gaudet pasci liliis, non solum cum terrae adhuc radicitus sunt impressa, sed si mensae proponantur maturo tempore jam demessa. Ego igitur ad hoc illi meipsam studeo praeparare, et speratum gaudium volo meritis comparare; ille mihi vicem reddere, imo superaddere gratulatur, cujus benevolentia in conferendo beneficia delectatur.

Pulchra es, amica mea, suavis et decora sicut Hierusalem, terribilis ut castrorum acies ordinata. Attendens [Col. 0447C] Sponsus Virginem in ejus laudibus promptam esse, velle dissolvi citius, et cum ipso potius semper esse, etsi ex toto, ejus explere adhuc desiderium non festinat, tamen ad consolandum affectu benevolo se inclinat. Tu, ait, quae tanto aestuas desiderio me videre, et laude mea pasceris, dum quod speras, necdum praevales obtinere: hoc affectu vel studio miram pulchritudinem tibi formas, et ei quem diligis pulchra similitudine te conformas. Pulchro igitur similis, pulchra satis congrue potes dici, quae similandi studio gaudes et satagis sic addici, ut sollicite respuens omnes faeculentias inimici, amica in his gaudeas quae salutaria, quae delectabilia sunt amici. In quo affectu et profectu nescis caeteris invidere, [Col. 0447D] sed forma et doctrina omnes amas in melius promovere: nullius aemula, nulli detrahens, nulli gravis, sed omnium sollicita, omnes attrahens, omnibus et suavis. Nihil enim suavius quam Deum diligendo, proximum sic amplecti, ut ab utroque pariter recte amans eligat non deflecti; sic Deum diligere et ulnis tenerioribus amplexari, ut prorsus non invideat, imo etiam gaudeat a quibuslibet proximis hunc amari. Virgo autem recte Sponsum diligens, non novit invidere majus quo nec Siculi, juxta quemdam ethnicum ⁜ (88*) , tormentum invenere: non veretur aemulam, suspicione pellicis non torquetur, imo omnes colligit quas amare ipsum, quem diligit intuetur. Tam suavi nimirum [Col. 0448A] viget spiritu, tam pacato, ut amari Sponsum ab omnibus gaudeat, doleat non amato, nec alio quovis modo suum gravari spiritum arbitratur, quam cum is, quem amari tantopere desiderat, non amatur. Videns itaque a filiabus Hierusalem hunc amari livoris nescia, magis eligit gratulari, jucundoque spiritus studet quidquid praevalet operari ut decorem operum intuentes gaudeant imitari. Suavis est, cum Sponso filias Hierusalem vult placere, decora cum se studet placendi formam verbis et operibus exhibere; suavis quidem, cum illis eamdem quam sibi gloriam vult adesse, excepto forte quod unico filio matrem unicam vult se esse. Quamvis et illis matrum non invideat dignitatem, sciens quoniam qui Sponsi, vel filii digne fecerit voluntatem; ille frater hujus, [Col. 0448B] et soror, et mater merebitur appellari, sicut ipse idem invenitur in Evangelio protestari (Matth. XII) . Sed quia inter matres excellentem haec obtinere meruit principatum, quae singulari gratia Deum de se genuit incarnatum: etsi aliis meritorum non parva conceditur celsitudo, hujus prae caeteris commendatur decor, suavitas, pulchritudo. Pulchra est, dum in eum, qui forma est speciosus prae filiis hominum (Psal. XLIV) inardescit, cujus in moribus suavitas, decor in operibus relucescit, nullique hominum comparanda, illi Hierusalem similatur, quae in coelis posita Deum incessabiliter contemplatur. Illa quippe angelorum sancta et sibi consona multitudo quam instar civitatis munit indissolubilis fortitudo, tanto decore conspicuat, ut in ea nil dignum argui videatur, [Col. 0448C] miro flagrans studio, ut et homo ad hoc ipsum venire mereatur. Ad quod quia Virgo Sponsi gratia creditur pervenisse, et in carne posita supra carnem meritum invenisse; recte, sicut Hierusalem, formoso praedicatur, cujus hostis decorem intuens terribiliter admiratur. Videns quippe illam tot et tantis virtutibus praemuniri, et tanquam in acie castrorum ordinata nusquam aditum inveniri, stupet in homine firmitatem vigere angelorum, et in una Virgine aciei ordinem, vim castrorum. In angelis enim tantus ordo tanta viget firmitas aciei, ut hostis ad occursum primae resiliat faciei, et terrore concussus valido nil in eos praesumat persequi, nil audere, quos ordine fretos praecipuo, forti videt prudentia praevalere. [Col. 0448D] Quos cum aliquando vidisset Jacob, ait: Castra Dei sunt haec (Gen. XXXII) . Et Eliseus ministro suo: Noli timere, ait, plures enim nobiscum sunt quam cum illis (IV Reg. VI) . Non timet Eliseus, et hostilis eum incursus non concutit, quem angelorum acies ordinata longe repercutit, cujus ordo fortior occurrentes hostium impetus non admittit, minantemque gladium castrorum ambitum ingredi non permittit. Pari terrore Virginem hostis refugit attentatam, admirans in ea et virtutum ordinem, et fortitudinem ordinatam: consideransque hominem castrorum coelestium similitudinem obtinere, occursu primo deficit, et longius resiliens, non sufficit abhorrere. Et recte [Col. 0449A] Virgo sancta et castris, et angelis comparatur, eo quod in utroque castitatis excellentia commendatur, quia et angelos caro vel carnis copula nunquam laedit, et remotis a complexu domestico castris, castitas nomen dedit. Ut castrorum, igitur, acies, Virgo terribilis invenitur, quae Deum carne gignens, non carnis copulam experitur, quam hostis praedicari castam audiens in conceptu, terretur et refugit, nec tale mysterium percipit intellectu.

Averte oculos tuos a me, quia ipsi me avolare fecerunt. Quamvis pulchra, suavis et decora meo judicio praediceris, volo tamen ut altiora te et inscrutabilia non scruteris, neque putes dum hic vivis ea plenius obtinere, quae nisi post hanc vitam nullis volo mortalibus [Col. 0449B] exhibere. Eos igitur oculos quibus ad invisibilia te suspendis, quasi revoca, quasi cohibe, dum non posse te pertingere jam attendis; et dum in ea quae sunt ante, spe et desiderio te extendis, scito, quia necdum illa plenarie vel efficaciter apprehendis. Sic nimirum videberis tuos a me oculos amovere, cum illos compelleris ad teipsam humiliter retorquere, et cum vivens adhuc mortaliter, ad tuam inefficaciam te convertes, a mea quasi excellentia non repulsam, sed dilationem sustinens, te avertes. Denique per Moysen vatem verissimum longo supra tempore sum locutus, quod vivens nullus hominum visionem meam fuerit assecutus, sed quisquis cinctorio carnis est mortaliter obvolutus, obscuratur et caligat, donec fuerit absolutus. Non me, inquam, videbit [Col. 0449C] homo, et vivet (Exod. XXXIII) . Homo quandiu praesentis vitae maculis obligatur, quadam velut nebula, etsi non damnabiliter, tamen poenaliter obscuratur, neque meam, sicut est, deitatem poterit intueri, si non desistat vivere, et carnis contubernio coerceri. Quo igitur attentius in lucem figis oculos inaccessam, eo illam amplius tibi percipis inconcessam; et cum videre niteris, et tamen compelleris oculos revocare, eisdem repercussis tibi videor avolare. Quia enim ad videndum totis nisibus se intendunt, et tamen quod affectant necdum penitus apprehendunt, ab eisdem avolo, dum se caliginosos et invalidos deprehendunt, vel cum etiam perspicaces me esse incomprehensibilem deprehendunt. De quibus avertendis [Col. 0449D] quod sollicite tibi dico, non repulsa est, non imperium, sed praedico, ut scias nulli hominum visionem meam plenius posse dari, si non se prius gaudeat carnis onere spoliari.

Capilli tui sicut grex caprarum, quae apparuerunt de Galaad. Dentes tui sicut grex ovium, quae ascenderunt de lavacro. Omnes gemellis fetibus, et sterilis non est in eis. Sicut cortex mali Punici, ita genae tuae absque occultis tuis. Ne quasi turbet Virginem quod Sponsi faciem necdum praevalet intueri, quod ille citus avolat, cum vere creditur jam teneri; festinat eam Sponsus delinire laudibus repetitis, ut moram patientius ferat auribus delinitis. Cujusmodi laudes, quia supra (l. IV, c. 8) fere verbis eisdem [Col. 0450A] sunt positae, et cum illic ventum est, prout Deus dedit, expositae; in praesenti expositionem supersedeo replicare, ne lectioni moram, legenti fastidium videar applicare. Eas tamen laudes cum repetit, cum adducit Sponsus ad medium tam frequenter, non otiose agit, neque loquitur negligenter, sed amantis est proprium (si tamen ardeat vehementer), memorare quod diligit, imo et repetere diligenter.

Sexaginta sunt reginae et octoginta concubinae, et adolescentularum non est numerus. Attendit Sponsus eos qui dono gratiae fidem Catholicam assequuntur, et ejusdem fidei firmitatem vel re vel specie prosequuntur: diversa quorum merita volens figuraliter designare, diversa eis nomina videtur mysterialiter [Col. 0450B] assignare. Reginarum nomine illi non incongrue figurantur, qui regio septi munimine, non fraude adversarii, non violentia superantur, qui cum vias suas custodiunt, ut in verbo, et opere non delinquant, aeterni Regis toro, profectu spiritualium appropinquant. Ubi et sublimi replentur scientia et humili conscientia jucundantur, et in amplexu Sponsi jucunde quiescentes, ejus beneficio fecundantur; fecundoque doctrinae seminario filios illi generant spiritales, quorum fertili genitura ditantur et laetantur thalami nuptiales. Qui recte sexagenario dicuntur numero comprehendi, quia in denario et senario constat perfectionem legis et operum commendari, quorum altero per alterum multiplicato habet sexagenarius [Col. 0450C] consummari. Sicut enim sexies deni, 261 sic decies seni, sexaginta faciunt. Qui ergo decem praecepta legis operibus implere gratulatur, vel, qui juxta legis formam disponit quidquid temporaliter operatur. is profecto digne in sexagenario continetur, fecunda cujus dignitas regi summo placere perhibetur. Est etiam in hoc numero quinarium et duodenarium invenire, quorum multiplicatio videtur ad sexagenarium pervenire; quia duodecim quinquies vel quinque duodecies si ducantur, nulli dubium quin ad summam sexagenarii numeri perducantur. Quinque autem recte duodecies ducere praedicatur, qui, sensus quinos corporis, eo modo vel ordine moderatur, quem apostolorum forma vel institutio prudenter ordinavit, quorum perfectionem [Col. 0450D] duodenarius numerus commendavit. Et octoginta, inquit, concubinae. Sicut illi qui Sponsum caste diligunt, et ei gignunt filios, sunt reginae, sic et illi qui non sincere diligunt, et tamen praedicant, concubinae, quorum scientia et praedicatio gignit quidem filios spiritales, sed laesa conscientia, ipsi qui gignunt, permanent animales. Qui octoginta esse non incongrue referuntur, quia legis denarium tenere verbo et scientia cognoscuntur, sed amore carentes gemino, in octonarium relabuntur, dum ea quae sunt mundi, vita et moribus amplectuntur. Quatuor quippe anni sunt tempora, quatuor mundi elementa, quatuor orbis climata, quatuor denique affectiones, quibus carnaliter quivis afficitur et laborat, et, si quid recte novit, voluntate perdita decolorat. Cujusmodi [Col. 0451A] affectiones prudens ille philosophus repelli praecipit et hortatur, sciens errare illum cui carnalis passio dominatur, quam naturaliter insitam etsi radicitus non evellit, errat tamen, si eamdem castigatione congrua non repellit.

Quisquis sensu perditus invenitur praedictum quaternarium duplicare, id est affectus carnales contra philosophi vetitum affectu superaddito roborare: is nimirum complens octonarium necdum conceditur ad denarium pervenire, quia in malis, quae peragit, non est forma dilectionis geminam invenire. Et [Col. 0451B] adolescentularum non est numerus. Cum reginae et concubinae praedicant, et verbum seminant spiritale, quamvis illarum justum, istarum vero desiderium sit carnale: nova certe progenies generatur earum studio vel labore, quae Sponsum fide capit, et affectu sequitur promptiore. Sive enim justi, sive injusti qui verbum praedicant, habeantur, verbo eorum plures in fide et scientia generantur: et sicut a bonis, sic a malis proles nascitur copiosa, nulli quidem hominum, Deo soli potius numerosa. De quibus dicit: Dinumerabo eos, et super arenam multiplicabuntur (Psal. CXXXVIII) . Illi, qui doctoribus fidem praedicantibus acquiescunt, ei qui numerat multitudinem stellarum penitus innotescunt, nobis vero attendentibus congregatos ex omni genere piscium in sagena, [Col. 0451C] eorum multitudo prorsus est innumerabilis ut arena. Qui, quia jam perceperunt auditae fidei rudimenta, sed necdum profecerunt ad annuntiandum caeteris ejusdem fidei documenta: novitatis vel imperfectionis merito, a dolescentulae nominantur, qui ab homine cujus hebet adhuc scientia, caligat oculus, ignorantur. Non sive boni sunt, qui in vasa postmodum eliguntur, sive mali qui emissi forinsecus respuuntur, quandiu in sagena confuso velut ordine continentur, cuivis hominum numerabiles non habentur.

Una est columba mea, perfecta mea; una est matri suae, electa genitrici suae. Multos quidem mihi amore [Col. 0451D] legitimo certum est adhaerere, multos abnegata, solam veritatis speciem obtinere; verbo autem et doctrina praedicantium tam multi passim in fide generantur, ut cuivis attendenti sollicite, prorsus innumerabiles videantur. Virgo vero prae caeteris, mihi placens (II Tim. II) , utilis, opportuna, pluralem nescit numerum, sed est una: meo solius flagrans desiderio, religiosa tenetur unitate, una uni jungitur, singulari sive unica dignitate. Una est, inquam, eo quod in diversa et perversa desideria non feratur; ab eo quem unicum unice diligit, nunquam, vel ad modicum auferatur; terrenorum illecebris vel multorum affectuum vinculis non arctetur a Sponso [Col. 0452A] plenius intuendo nonnisi solo carnis onere retardetur. Spe futurorum gaudens in praesentibus transitoriis gemebunda, fastiditis praesentibus, pro aeternis adhuc absentibus ingemit ut columba, dum carne detinetur, dure sibi videtur errabunda, nihil ei sufficit, donec Sponsum videat plenius laetabunda. Una est, dum inhaerens illi, nihil diligit praeter ipsum, et, si forte quid videtur diligere, nonnisi diligit propter ipsum; et ita, si quid agit, non refert ad aliud quam ad ipsum, ipsi uni una invigilans, donec tandem in pace dormiat in idipsum. Et quoniam in amorem unius effectu est vigili sic collecta, unitatis hujus merito mea dici meruit jam perfecta, utpote cui nulla deest, quantum vita praesens patitur, sanctitudo, 262 in qua me inhabitante, totius divinitatis habitat [Col. 0452B] plenitudo. Neque enim est alia cui tantum velim munus gratiae polliceri, donec tamen adhuc conqueritur carnis ergastulo se teneri, quae videlicet si curam adhibeat seipsam intueri, dum vivit mortaliter perfectam audeat se fateri. Non quia jam acceperim, ait quidam, aut perfectus sim (Philip. III) . Et alius: Imperfectum, inquit, meum viderunt oculi tui (Psal. CXXXVIII) . Quod si Paulus et David se cognoscunt veraciter imperfectos, licet tuis, Deus, in oculis merito non despectos, cui vel novorum vel veterum tanta, vel praecipua laus defertur, nisi forte Virgini, quae recte caeteris omnibus antefertur? Haec igitur matri suae una est, et in hac excellentia singularis, ad cujus singularitatem obstupescit turba reliqua, et conversatio popularis, quivis homo sic [Col. 0452C] evectam, tam perfectam Virginem admiratur, mater sua pro tali, tam unica, tam singulari filia gratulatur. Mater autem quae talem sibi voluit filiam enutrire, quae fovit et promovit, et ad tantam dedit excellentiam pervenire, quae tam digne, quae tam recte, quam ipsa gratia praedicatur, cujus plenam munere Gabriel angelus Virginem attestatur? Ave, inquit, gratia plena (Luc. I) . Ipsa quidem gratia, quae bonitate, quae sua est, nostras culparum maculas abolevit, excellenti beneficio praedictam Virginem sic implevit, ut una unum pariens, Virgo tamen integra permaneret, Virgo permanens gratiae fecundanti nova et singulari sobole responderet. Una est igitur matri suae, quia mater gratia, nec primam visa est [Col. 0452D] habere similem nec secundam, quae se forma pari exhiberet Virginem pariter et fecundam: non aliam tantis virtutum titulis honoravit, hanc unam vel unicam singulari privilegio decoravit. Sed ne quis putet eam hujusmodi privilegium meruisse; et non prius eligi, sed eam potius elegisse, sicut una matri suae, sic et genitrici electa perhibetur, ut ejusdem non solum perfectio, sed et praevia simul electio commendetur. Hanc nimirum gratia elegit, et quasi genuit cum non esset, suscepit et aluit, promovit et adjuvit eadem, cum jam esset: in eligendo vel gignendo vicem obtinens genitricis, in alendo et promovendo fungens matris officio vel nutricis. Quae [Col. 0453A] enim Virginem cognitione provida praeelegit, ipsa eam affectu materno suscepit misericorditer, et collegit: illic tanquam genitrix cum in occulto illam venturam praevideret, hic mater, sive nutrix, cum eam evidentius ad profectum incomparabilem promoveret. Promovit quippe illam, et in sua formavit officina, formavit desiderio, moribus, disciplina; formavit et litteris, maturo consilio, prudentia serpentina, formatam consummavit simplicitas et perfectio columbina. Ideo forte columba mea, et perfecta mea pariter nominatur, ut ei praesto esse columbina perfectio cognoscatur, ut septem illae quasi virtutes quae columbis naturaliter sunt collatae, in ista cognoscantur pari numero spiritaliter consummatae. Sicut aiunt qui diligentius naturas avium sunt scrutati [Col. 0453B] apponentes animum non famae erraticae, sed praecognitae potius veritati: columba quodam virtutum septenario naturaliter insignitur, in quo spiritaliter figurari perfectio nostrae Virginis invenitur. De quibus, quia loqui longe supra (l. II, c. 13) invenior distulisse, cum in secundo libro primum columbas ad medium videtur hoc epithalamium protulisse, quod illic promiseram, utcunque prosequar in praesenti, cum jam mentio columbarum, nulla ponitur in sequenti.

Columba felle caret. Nostra etiam Virgo, ex quo eam angelus Gabriel salutavit, ex quo sanctus ei Spiritus superveniens obumbravit; nullam Deo vel actuum vel affectuum amaritudinem propinavit, sed [Col. 0453C] mellitam morum dulcedinem favo suavius distillavit.

Non rostro lacerat columba. Et Virgo quibuslibet injuriam facientibus vicem meritam non rependit, sed in omni gravamine patientiam inflexibilem sic ostendit, ut etiam cum videret unicum tradi filium, traditum crucifigi, converti mallet impios quam eos juxta meritum sic affligi.

Alienos pullos nutrit columba Virgo quidem in hujus vitae salo animum retinet tam serenum, ut etiam exteris et indignis, clementer subvenire non putet alienum: imo quibusque indigentibus, ut Judaeis, sic gentibus; et sermonibus utilem dat doctrinam, et pari benevolentia ostendit moribus disciplinam.

[Col. 0453D] Columba secus fluenta libenter habitat. Sic et Virgo diligenter fluentis incumbit scripturarum: amplexatur codices, vivit juxta monita prophetarum, divinis assidue lectionibus est intenta, vacat studio spiritali, curis exterioribus non detenta.

Meliora grana eligit columba. Virgo nihilominus, dum curam vel studium adhibet in Scripturis, non solum quaevis utilia praeponit omnibus nocituris, sed perspicaci oculo in bonis eligit meliora, amplectens avidius quaecunque Sponso noverit gratiora.

Columba libenter in petra nidificat. Virgo etiam in fide firma quidquid praevalet, operatur, cujus operatio petroso fidei munimine solidatur; fides supereminens, undarum diluvio non turbatur, ventosa rabie non fatiscit, timoris malleo non quassatur.

[Col. 0454A] Columba pro cantu gemit. Virgo, etsi praedicto virtutum senario modeste gratulatur, tamen, quia quem diligit, nondum revelata 263 facie contemplatur, etsi in his tanquam sex diebus omnia valde bona satagit operari, tamen, quia necdum datur in septimo plenius feriari, adhuc tanquam indigens et columbae naturam exprimens ingemiscit, dum quod optat, non praevalet, dum tenetur, et dimitti citius concupiscit. Quo gemitu, nihil Virgo meritis, nihil suae detrahit sanctitati, nihil ei, quam pro posse supra commendavimus, unitati nil subtrahit columbae gemitus, quin pro loco et tempore sit perfecta, imo, si ad praesens non gemeret, rectius diceretur, et existeret imperfecta. De qua subditur: Viderunt illam, etc.

Viderunt illam, filiae Sion, et beatissimam praedicaverunt: reginae et concubinae, et laudaverunt eam. Filiae Sion supra filiae Hierusalem appellantur, quae Virginem, ut ante dictum est, in hoc epithalamio comitantur, quae praesentes nuptias fide veraciter intuentur, et, caligantibus caeteris, errore devio vel ignorantia non tenentur. Quae attendentes Virginem tantis virtutibus insignitam, labore cum gratia tam perfecte, tam incomparabiliter expolitam: obstupescunt, admirantur, et praedicant non beatam (quod esse vident commune plurimarum), sed magis, beatissimam, hoc est, omnium excellentissimam reliquarum. Nam cum beatae non immerito plures reliquae possint dici, hanc inter omnes, hoc est super [Col. 0454C] omnes mulieres et Angelus et Elisabeth asserunt benedici, quae contra carnis morem, contra naturae potentis interdictum, fructum ventris fecundati sola Virgo permanens protulit benedictum. Quod cum vident nec praevalent satis sufficienter tantum mysterium aperire, nec possunt in mulieribus simile quidpiam invenire: hanc attollunt filiae Sion, et beatissimam praedicant confidenter, ejusque excellentiam sermone non invido nuntiant evidenter. Apostoli quippe Christum natum de Virgine intellectu lynceo pervidentes, idemque beneficium non Judaeis, non gentibus invidentes; non solum filium, sed et matrem beatissimam astruxerunt, cujusmodi visione et ipsi pro suo modulo beatitudinem meruerunt. [Col. 0454D] Beati, ait, oculi qui vident quae vos videtis (Luc. X) . Non solum apostoli, sed et doctores alii, loco et tempore successores, facti sunt in Ecclesia hujus tantae Virginis laudatores, quorum alii fructuoso casti desiderii merito sunt reginae, alii non amantes, sed amorem simulantes, dicuntur rectius concubinae. In his quippe diebus quibus in universo mundo fructificans fides crescit, apud nonnullos vero abundante malitia charitas refrigescit; et multi laudant Virginem amore devotissimo provocati, et multi virtutem abnegantes, pietatis specie colorati. Honor enim Virginis usque ad id temporis sic excrevit, mundumque universum ejus fama vel notitia sic implevit, ut non solum veri, sed et falsi fideles videantur ejus laudibus exsultare, et quos non devotio, eos [Col. 0455A] vel occasio faciat collaudare. Ergo mira et miranda satis haec Virgo potest dici, quam Angelus et propheta super omnes asserunt benedici ⁜ (90) , quam benedictam qui diligunt exaltare laudibus, recte gaudent, et qui amare negligunt, cessare tamen a laudibus jam non audent. In cujus laude subditur: Quae est ista, etc.

Quae est ista quae progreditur quasi aurora consurgens, pulchra ut luna, electa ut sol, terribilis ut castrorum acies ordinata? Ad admirandum Sponsus devotos provocat auditores, ut in laudem Virginis reddantur merito promptiores; et cum audierint quaeri: Quae est ista quae progreditur ut aurora, admoniti [Col. 0455B] de progressu magis stupeant ad priora. Aurora consurgente, expavescunt tenebrae, nox rarescit, dissipatur obscuritas, umbra grossior evanescit: lux novella suboritur, quaedam mundi facies elucescit, rebus color redditur, terrae superficies hilarescit. Nostra igitur Virgo huic similis est aurorae, quae visitat nos oppressos tenebris profundioribus et umbra densiore, quibus dum majestate manus quasi terrorem incutit repentinum, illis disparentibus jubar nobis invehit matutinum. Luna vero suo, ut aiunt, non splendet lumine, sed magis alieno, et quod a sole accipit, refundit caeteris cornu pleno: ad lucendum quidem nocti specialiter assignata, sic solo sole minor, ut stellis reliquis sit praelata. Sic etiam Virgo, quidquid lucis obtinet, quidquid gratiae [Col. 0455C] vel honoris a Christo novit esse qui est excellentiae potioris, quo solo minor, ipsa sanctis caeteris principatur, nostras fugat tenebras, lucem reddere gratulatur. Pulchra itaque nobis, imo pulchrior est quam 264 luna, quae longa nocte pressos, luce tandem reficit opportuna, quae errantes et palpantes ad viam face praevia nos reducit, et cura pervigili ad optatam solis praesentiam introducit. Est etiam electa ut sol. Sol factus est, ut tam stellis quam planetis majus appareat luminare, et quocunque se verterit, videatur supereminens coruscare: noctis umbram nesciat, incursu potentium non caliget, cursu firmo mundum circumeat, lapsus poenitentia non castiget. Ex quo autem gratiae plenioris Virgo sanctuarium est ingressa, non solum sanctos quoslibet, [Col. 0455D] sed et priores apostolos supergressa; ardens amore nimio, sanctitate rutilans indefessa nostram omnium curam agit, quidquam in se peremptorium non perpessa. Mundum pressum tenebris gaudet cura pervigili circuire, ruinas frigescentes affectu ferventissimo resarcire: nostras culparum nebulas interventu lucido proturbare, nostrarum terram mentium respectu benignissimo fecundare. In hoc manet et permanet, ad hoc divinitus est electa, ut affectu et effectu inter sanctos reliquos sit perfecta: instar solis splendore stabili virtutum radiis insignita, sui nunquam negligens, nos longe infra positos non oblita. Quae quoniam aurorae vicem gerens, invenitur [Col. 0456A] nobis caligantibus elucere, et lunae pulchritudinem novit nonnisi ab alio se habere, videturque in incoepto instar solis gradu stabili permanere, sicut recte intuentibus utilis est et grata, sic hostibus terribilis ut castrorum acies ordinata. Cujusmodi vel aciem vel terrorem, quia supra positum et expositum potestis recordari, non est necessarium expositionem praecedentium iterari.

Descendi in hortum nucum, ut viderem poma convallium, et inspicerem si floruisset vinea, et germinassent mala Punica. Unde hoc Virgini, ut lunae et soli, sicut praedictum est, similetur, ut praelata caeteris tanta virtutum excellentia decoretur; non latet, cum ad eam Sponsus descendere se fatetur, [Col. 0456B] ostendens quod ex sua praesentia illi misericorditer hoc donetur. Denique in Aegypto filiis Israel conferre beneficium se ostendit, cum oppressis luto et latere, de summo tandem coeli solio condescendit, cum afflictos miseria respectu misericordiae visitavit, visitatos de servitute dura manu validissima liberavit: Videns vidi, inquit, afflictionem populi mei, et descendi liberare eos (Exod. III) . In evangelio etiam descendere non inaniter perhibetur (Luc. VI) , sed ut turbas in campestri loco positas consoletur, quos cum invados et rerum spiritualium inopes intellexit, et tamen ad montana, eo quod novit, consilio non evexit; in plano constitutos visitare praesentialiter non despexit, et de thesauri sui plenitudine benedictionum [Col. 0456C] proferre munera non neglexit. Quod si in Aegyptum, vel in campum hujus descensio invenitur fuisse fructuosa, multo rectius ad Sponsam descensio non aestimabitur otiosa, quae non Aegypto tenebrosae, non campo est similis turbulento, sed horto voluptatis pomis et nucibus opulento. Hortus nucum Virgo est, in quem se descendere Sponsus dicit, eo quod descendenti non aliquatenus difficultas, nulla importunitas contradicit, cui cum coelum coeli et habitatio placeat angelorum, non tamen nuces horti, non flores vineae, non malorum displicent germina Punicorum. In nuce cortex exterior non mediocriter amarescit, sub cortice testa dura, sed tamen fragilis delitescit; clausus vero sub testa nucleus comedenti suavius indulcescit. Hortus itaque nucum Virgo est, [Col. 0456D] cum passionum et tentationum amaritudine tribulatur, cum persequentium malitia ejus otio nequiter adversatur, cum quidquid mundus iste vel blanditur, vel intonat, ei penitus amarescit, cum ei totum sordet quidquid male sapientibus elucescit. Hortus est, cum velut testa durior mira fortitudine praemunitur, cum in vigiliis, jejuniis, orationibus indeficiens invenitur, cum Judaeorum opprobriis, cum gladiis gentilium nullatenus emollitur, cum in omni angustia, rigore indefesso, stare fortiter comperitur. Quae cum ad omnia inveniatur fixa et stabilis permanere, frangi tamen et dissolvi, et Christo cupit manifestius apparere, sciens illum non testa, non cortice, [Col. 0457A] non quavis amaritudine delectari, sed oblato nucleo, quo suavius eo festivius epulari. Nucleus autem absconditus, interna est suavitas animae diligentis, quae seductos malitia latet oculos persequentis, quae fracta testa non aufertur, sed defertur quasi manibus offerentis, et praesentatur Sponso, et ejusdem mensae vel convivio praesidentis. In hunc hortum nucum, Sponsus diligens, tunc descendit, cum dilectae laboranti propinquum et propitium se intendit, cum illam de virtute in virtutem (Psal. LXXXIII) sollicitus promovere, et in ea respectu gratifico poma convallium vult videre. Quod enim in Virgine virtutes humiles satagunt operari, quod ex suo labore vel merito fide certa diligunt praestolari videt Sponsus, et approbat 265 et facit omnia prosperari, et favore prospero [Col. 0457B] tanquam flante favonio maturari. Poma quippe convallium, virtutum humilium sunt labores, sollicita sunt studia, manus ad opera promptiores: actus sunt fructuosi in horto bene consito gratiores, qui, etsi ad metendum vel recondendum necdum penitus sunt maturi, visui tamen placent, ad esum citius transituri. Visis vero pomis convallium amat sponsus nihilominus pervidere si digne florens vinea cultori accelerat respondere; si virtutum series ordinata invenitur decore odorifero refulgere, si odore florido a suis finibus omne virus noxium prohibere. Virginem enim teneram ne livor laederet virulentus, munivit fama decens, decor extulit florulentus, quae cum novo genere tumorem ad nos protulit uterinum, longe tamen illicitae suspicionis maculam, et virus [Col. 0457C] protulit serpentinum. Cujus non solum conscientiam culparum praesentia non confudit, sed et rumor sinister rubore faciem non perfudit, tanto flore vinea, tanto viguit flos odore, ut ejus integritas et culpa careat et rubore. In hujusmodi horto videt sponsus et mala punica non deesse, sed in abscondito voluntatis animum ad patientiam promptum esse: velle non solum mortem, sed et minacem gladium sustinere, et, si nondum in effectu, jam tamen in affectu effusionem sanguinis subrubere. Mala quidem Punica nondum manifestius se praesentant, sed diligentius intuenti velut in germine se ostentant: nondum rubet passio, quia carnifex gladium non educit, sed voluntas firmius radicata, germen in [Col. 0457D] surculo jam producit. Ad hoc inspiciendum, sponsus nuntium non praemisit, sed humili benevolentia ipse idem confortat Virginem et revisit: descensu gratifico fovet hortum, gaudet poma convallium maturare, dat florere vineam, mala Punica germinare.

Nescivi: anima mea conturbata est propter quadrigas Aminadab. Videns Virgo in hortum suum sponsum mirabiliter descendisse, et descensu mirabili gratiam aeque mirabilem attulisse; non satis potest eloqui quod in se spiritualiter intuetur, et praesenti gaudens scientia, priorem ignorantiam confitetur. Nescivi, ait, antequam Angelus me plenam [Col. 0458A] gratia nuntiaret, et nube satis lucida sanctus mihi Spiritus obumbraret, antequam Dei Filius suo me osculo fecundaret, et novella fecunditas virginalem conscientiam honestaret: nescivi tantum mihi gratiae, tantum muneris impertiri, posse ancillam humilem, tam inexperta caeteris, experiri. Antequam hortum suum concluderet, non tamen sepe, non maceria, neque vallo, antequam signaret fontem, non tamen sera ferrea, non vecte, non metallo, antequam in eumdem hortum descenderet, et eum inspiceret suo largo munere bonitatis, nescivi eum esse tam potentem, tam benignum, tantae divitem largitatis. Cum igitur ad me descenderet, et se mihi utcunque ostenderet, sum turbata, expavi, obstupui, tantum beneficium admirata: anima mea in salutare suum [Col. 0458B] defectu prospero laboravit, labore salutifero deficiens, vel magis, proficiens me turbavit. Videos enim sponsum non inopem, non indigum, non ut quemvis de populo descendisse, sed in equis vel quadrigis more potentium advenisse: non habui ultra spiritum, attendens quod ille et salutem potenter operetur, et in ipsa potentia digne religio conservetur: Qui ascendis, ait, super equos tuos, et quadrigae tuae salvatio (Habac. III) . Nostis quod arcam Domini quam Azotii captam per dies aliquot tenuerunt, compulsi laesis natibus tandem liberam reddiderunt, quae imposita plaustro novo in domum Aminadab est relata, ubi et cultus ei reverentior, et religio convenientior est delata. Aminadab interpretatur [Col. 0458C] spontaneus ⁜ (91) , illum significans qui de sinu Patris sponte voluit advenire, et in uterum Virginis naturam sibi hominis counire, qui angelicis virtutibus instar regis praesidet vel aurigae, et agili concordia omnes ei subserviunt ut quadrigae. Cujusmodi vel imperium, vel obsequium cum Virgo diligentius intuetur, eorum pridem nesciam turbari quodammodo ad hanc scientiam se fatetur: recolens priorum nuptiis festos conventus hominum solitos adhiberi, quadrigas angelicas et invisibiles tympanistrios non videri. Qui ideo forte in hoc epithalamio nomen vel speciem obtinent quadrigarum, quia mundo quadrifido concurrit et succurrit haec solemnitas nuptiarum: et illa quatuor animalia quae Joannis vel Ezechielis vaticinio describuntur, [Col. 0458D] ut praecones vel jugales eidem negotio subscribuntur. Propter quadrigas igitur Aminadab Virgo prius nescia conturbatur, cum introducta in ejus sanctuarium ministrantia ei millia millium admiratur, cum tanquam liberatam ab hostium finibus vel Azotis, et regis potens excellentia, et religio excipit sacerdotis. Cui loquens Aminadab subjungit: Revertere, etc.

Revertere, revertere, Sunamitis: revertere, revertere, ut intueamur te. Ne suis Virgo meritis in domum Aminadab reverti videatur (ipsa est enim arca Dei quae per tempus aliquod lege nostra omnium captivatur), ostendit Aminadab, quia non est efficacia [Col. 0459A] remeantis, sed magis miseratio et potens benevolentia revocantis. Revocat ergo sponsus eam quae dicitur Sunamitis, ut a vinculis absoluta revertatur gressibus expeditis, ne inter Azotios et carnalium sensuum illecebras demoretur, sed quadratae novitatis vehiculo in domum diligentis spontanee reportetur ⁜ (91*) . Sunamitis interpretatur captiva vel despecta, sive coccinea ⁜ (92) . Virgo autem, ut caeteri, naturaliter filia fuit irae, a cujus eam maculis non potuit conversatio penitus expedire, in qua, etsi virtus ei adfuit culparum damnabilium expulsiva, adhuc tamen gravatur vinculo, et naturae legibus est captiva. Quae quoniam in peccatis naturaliter est concepta, ejus conversatio culpis vel levibus est infecta; infectionis merito mundioribus Dei oculis est [Col. 0459B] despecta, sed ejusdem humilitas tandem per gratiam est respecta. Respexit enim humilitatem ancillae suae, eamque semel et iterum revocavit, et a captivitate et despectu, revocatione gemina liberavit, ut quam culpabilem lex irae, lex tenuerat genuina, prorsus a culpa liberam servaret postmodum lex divina. Ideo et eamdem sponsus addit semel et iterum revocare, et ad revertendum, verbo iterato diligentius invitare; et quam prius revocatio eduxit a sententia duriore, secundo firmam facit statu sive gratia largiore. Dicto enim prius: Revertere, revertere, Sunamitis, adjunxit, revertere, revertere ut intueamur te. Quam reverti volo, ait, ut captiva et despecta non ultra teneatur, reverti volo, ut et mihi gratior habeatur, ut revocantem diligat, et ardeat, [Col. 0459C] non incendio, sed amore, et coccinea digna sit nominari merito, non colore. Coccus ignis speciem tenet, amorem significans; ardet enim qui amat. Quia vero ignis iste, vel amor Virginis necessario geminatur, dum in sponso, ut jam dictum recolo, Deum et hominem amplexatur: eam quam prae caeteris tanto munere sponsus ditat, ut coccus sit bis tinctus, ad hunc amorem geminum bis invitat. Quam igitur prima geminatio captivam revocat et despectam, secunda longe firmius diligentem efficit et dilectam; et tam ipse, quam sodales quos huic mysterio praesentes et conscios vult haberi, talem tam coccineam videre diligunt et tueri. Quam attendentes angeli et a culpa liberam contra solitum [Col. 0459D] jus naturae, et amore coccineam, supra visibilis efficaciam creaturae; tantam rei excellentiam non sufficiunt admirari, et adgaudentes Sponso, de Sponsa diligunt sciscitari.

[CAP. VII.] Quid videbis, aiunt, in Sunamite, nisi choros castrorum? Invitas, inquiunt, Virginem, totiesque et toties vis reverti, profectuque mirifico [Col. 0460A] totam illam ad tuum beneplacitum vis converti, ut et culpa sui juris nil in ea valeat obtinere, et amoris privilegio digna sit nobis intuentibus complacere. In hac igitur Sunamite, quae toties revertitur, quid videbis, et de illa, cum fuerit oblata tuo conspectui, quid censebis, in qua nobis considerantibus occurrit perfectio tanta morum, ut ei non homines, sed magis castra consonent angelorum? Angelos quippe castra invenitur divina lectio nominare, eo quod eorum cuneos non possit hostium violentia penetrare, tantamque fiduciam eis donat praesidens imperator, ut longe repercussus omnis fugiat impugnator. De quibus Jacob: Castra Dei sunt haec (Gen. XXXII) . Qui appellari etiam non incongrue possunt chori, eo quod et concordes affectibus, et indefessis [Col. 0460B] laudibus sunt canori, quorum tanta in auribus praesidentis consonat melodia, ut non coeli, non stellarum, non etiam planetarum se illi comparet harmonia. Quibus autem virtutibus considerant angeli se vigere, eisdem quoque Virginem et vident, et non invident praeeminere; et quoniam in illa vitam angelicam novitate mirabili recognoscunt, mirantur, et a sponso, si quid amplius noverit, jam reposcunt. Quid videbis, inquiunt, in hac quam revocas, Sunamite, nisi miram concordiam laudis et fortitudinis exquisitae, nisi choros laudabiles, et antiquos exercitus angelorum, nisi virtutes consonas et robur indeficiens ut castrorum! Haec nimirum in virgine, quam tantopere diligis, jam videmus, et, si quid adhuc latet, grato satis desiderio videremus; [Col. 0460C] et tam ista, quam caetera quae in illa gaudemus intueri, a te ipso, quem melius constat nosse, volumus recenseri. Ad haec Sponsus: Quam pulchri, etc.

Quam pulchri sunt gressus tui in calceamentis filia principis. Ad inquisita Sponsus non differt benigne respondere, sed respondens ad virginem sermonem diligit retorquere; non aestimans in aliquo praedictis sodalibus displicere, si eis sciscitantibus huic affabilem eligit se praebere. Illis ergo interrogantibus spem silentio non praecidit, sed convertit se ad illam, cui loqui frequentius non fastidit; et cum illam aggreditur novis laudibus convenire, paranymphos assistentes, quidquid loquitur, vult audire. Nunc [Col. 0460D] vero a gressibus laudes inchoat enarrare, qui supra (l. IV, c. 7 et 22) cum laudaret ab oculis voluit inchoare; forte ut si repetitio laudum fastidire commonet somnolentos, ordo alter, et color varius reddat vigiles et attentos. Denique supra (l. IV, c. 23) cum multoties velut per partes laudare virginem appetivit, si bene recolo, mammas ejus vel ubera non transivit, sed a superioribus inchoans, circa ea [Col. 0461A] ejus laudatio sic versatur, ut a mammis deorsum, de membris reliquis non loquatur. Ipsa autem Virgo in praecedenti libro (l. V a c. 18 ad 27) laudans eum velut particulariter vel membratim, a capite ad crura et eorum bases descendit seriatim, cui Sponsus vicem reddens in hoc laudum ejus seriem ordinavit, sed varietatis gratia ipsum ordinem commutavit. Gressus virginis actus ejus aestimo nominari, quos nobis longe remotioribus voluit occultari; per quos in nostram venire voluit notionem, cujus sanctitas nos lateret, si pigram vel continuam eligeret sessionem. Quos nimirum gressus non suspensa claudicatio deturpavit, non puellaris levitas vagos et instabiles accusavit, ad infirma et egena mundi hujus elementa morbus aridus non retorsit, exactorque [Col. 0461B] improbus ab eis quidquam tributarium non extorsit. Tam pulchrae valetudinis, tam validae pulchritudinis exstiterunt, et in hac pulchritudine, tanta constantia perstiterunt, ut magis admiratio quam enarratio conveniat laudatori, cum non solum expressio, sed et praelibatio sufficere valeat auditori. Ut autem constet quidquam necessarium ab eisdem gressibus non excludi, incedentes per vitae hujus inaequalia non sunt nudi; sed ne vel solis ariditas, vel hiemis asperitas quidquam inferat gravitatis, eos velut calceat quaedam mortificatio voluptatis. Si quid ergo imminet vel delectabile vel molestum, quod velit evertere in illis quidquam utile vel honestum, ad repellendum illud quaedam patiens insensibilitas se praemittit, [Col. 0461C] quae ad pedem tenerum pervenire quidquam pestiferum non permittit. In hujusmodi calceamentis, pulchritudo gressuum delitescit, quae non satis nobis patens, sponso melius innotescit, qui eidem virgini amat in omnibus praesto esse, eamque sibi similem tanquam filiam facit esse. Ob hoc forte in praesenti, quod nusquam supra filiam nominavit, quod juxta formam suam illam specialius calceavit, eamque in calceis fecit sibi expressius et similius convenire, dum in carne positam dedit jura carnalium non sentire. Qui praerogativae muneris recte dicitur principari, qui cum factus esset caro, carnalibus noluit obligari, qui assumptum hominem illaesum a vitiis voluit conservare, et electam virginem sibi tanquam filiam conformare. Tollens ergo de medio irae privilegium [Col. 0461D] contumacis, Isaiae testimonio recte dicitur princeps pacis (Isa. IX) , cujus pacem quisquis in se datur veraciter experiri (dicunt enim plures pax, pax, in quibus pax non potest inveniri); quisquis, inquam, hujus pacis, dono gratiae, particeps invenitur, nomine filiali recte propter similitudinem insignitur.

Junctura feminum tuorum sicut monilia, quae fabricata sunt manu artificis. Pulchro loquendi genere integritatem virginis commendavit, dum juncturam feminum fabrefactis monilibus comparavit, quia in feminibus plerumque figuratur carnalis genitura, [Col. 0462A] geniturae vero abnegatio et sterilitas feminum in junctura. Denique peccatrix anima quae Deum illecebris carnalibus amaricat, sicut propheta (Isa. LI) meminit, pedes suos quibusque transeuntibus divaricat, et non contenta legitimo, viros alteros, imo adulteros lege suscipit dissoluta, angustias tori non sustinet, dilato cubili lenociniis prostituta. Virgo autem quae in concipiendo nullum penitus virum sentit, quae antiquo naturae privilegio, sicut mente, ita et corpore non consentit, hujusmodi feminibus irresolubili junctura copulatis, tenet extunc et deinceps firmum foedus perfectae castitatis. Qualis enim in conceptu, praedicante Angelo (Luc. I) , legitur exstitisse, talis fide pia, et a vero non devia creditur perstitisse; et nec a mente corpus, nec est a corpore [Col. 0462B] postmodum mens divisa, sed consensu continuo et illaesis affectibus indivisa. Quae junctura recte monilibus debuit comparari, quae constat docta manu ex auro et lapidibus fabricari, quae non solum digno 268 sui pretio decus afferunt ornamenti, sed ad muniendum sinum virgineum superiores oras copulant vestimenti. Sic junctura feminum plus auro vel lapide pretiosa, carnem servans et spiritum ad acquirendum meritum operosa; munit quidem virginem, ne corruptor seductorius admittatur, monet quoque ut diligat eum, cujus beneficio sic ornatur. A muniendo quippe vel monendo, ut nonnulli aiunt, monilia nominantur, eo quod munita quaeque tali munere moneantur, ut tali praesidio procul pellant [Col. 0462C] invidum corruptorem, et affectu vicario benigne diligant largitorem. Doctus enim artifex manu sua haec monilia fabricavit, quae negata pluribus, matri Virgini non negavit; quae miro Paulus desiderio postulat sibi dari, nescio, dum hic viveret, si forte meruit sic beari.

Umbilicus tuus crater tornatilis, nunquam indigens poculis. Umbilicus partes ventris circumpositas copulat et compingit: et ne mollitie nativa defluant, vel forte pereffluant, revocat et restringit: in quo et mulier gignendi seminarium habere perhibetur, quod tamen apud viros in lumbis maxime continetur ⁜ (93) . Umbilicus itaque virginis ejus stabilis est doctrina, quae apostolis defluentibus timore carneo [Col. 0462D] et mollitie feminina; fide virita constat, neque simili defluit levitate, sed leves, et amplius justo vagos sua quadam revocat firmitate. Videntes enim viri a fidei se proposito levius destitisse, et concussam dolore nimio illam tamen firmius perstitisse, cum facta resurrectio nonnullis visionibus est ostensa, et Virgo studio contemplandi, et devotis orationibus est suspensa: revocati ad illam humiliter de praeteritis erubescunt; et deinceps ejus auditui credibilius et constantius adhaerescunt. Nam cratere tornatili ejus est plenior et perfectior tornatura, cui Christi resurgentis plenius innotuerat genitura; et omnia quae de illo longa temporum serie leguntur in Scriptura, [Col. 0463A] hausit haec abundantius, et refudit auditoribus cum mensura. Cujus crater tornatilis, vel perfectio facilis disserendi, non arescit inopia, non arctatur angustia capiendi, sed referta poculis vinoque sapientiae debriata, cunctis longe populis, et sufficit, et nunquam deficit propinata.

Venter tuus sicut acervus tritici, vallatus liliis. Venter, humanitas est, infirmitas vel conversatio temporalis, quae indiget fomento vestium et alimoniae corporalis, cujus quasi mollities ita curam exigit fomenti naturalis, ut in eo cumuletur profectus et eminentia spiritalis. Etsi enim carnem suam Virgo non habet odio, sed conservat, in cura tamen ejus vires spiritus non enervat, sed dum necessario fovet [Col. 0463B] eam, duris laboribus se reservat, in quibus copiam meritorum instar tritici coacervat. Quae copia, dum in altum quodam velut acumine se attollit, nec tamen palearum ventosa multitudine se extollit; et ad panem faciendum cultori habetur gratiosa, et ad semen jaciendum nihilominus fructuosa. Non solum enim Sponso conversatio Virginis placere comprobatur, sed in his etiam qui assistunt, tanquam vim seminariam operatur, dum eosdem instruit, et ad quaeque provocat meliora, et non verbo, sed exemplo eos crescere et extendere commonet in priora. Tanta cujus merita ne praedones auferre praesumant violenter, ne fures diripere, ne vel mures detrahere appetant fraudulenter; vallantur quidem non sudibus, [Col. 0463C] non lapidibus, non caemento, sed liliis, hoc est munditiae et gratiae inviolabilis blandimento.

Duo ubera tua sicut duo hinnuli gemelli capreae: collum tuum sicut turris eburnea. Haec eadem dicta superius facit repetere vis amoris, sed exponenda rursus non sunt, morae gratia brevioris; illud tamen quod mutatum potest, et tanquam differens aestimari, quaeri potest, quid sibi vult, quid in eo debeat figurari. Supra enim dictum est (l. IV, c. 12) : Collum tuum sicut turris David; hic autem sicut turris eburnea. In turre figuratur quaedam virginis fortitudo, in ebore, casta et sincera ejusdem fortitudinis pulchritudo, quia, quam turris virtutum objectat hostibus praemunitam: frigus innatum [Col. 0463D] ebori ab ignitis monstrat passionibus expolitam. Turris itaque, Virgo est, cum ab hostibus fortiter 269 se defendit, turris autem eburnea, cum a carnis aestu liberam se ostendit; turris, inquam, cum virtutum ejus congeriem occursus malignantium perhorrescit, eburnea, cum rigore frigido, ut brumae gelicidio dealbescit.

Oculi tui sicut piscinae in Hesebon, quae sunt in porta filiae multitudinis. De oculis quoque in secundo libro satis aestimo dictum esse (sup. l. IV, c. 7, et alibi) , nec repeti quod dictum est, necessarium reor esse sed quia nova comparatio videtur hic apponi, ipsa quoque novitas postulat hic exponi. Hesebon est civitas quam populorum inhabitat multitudo [Col. 0464A] piscinae, fontes sunt, sive laci et aquarum congrua plenitudo, quae in porta civitatis, rei posita veritate, ipsius urbis incolas multiplici reficit largitate. Oculi ergo Sponsae non infecti faecibus serpentinis, sed, ut liber secundus explicat, conformati moribus columbinis, ideo in praesenti forte similes sunt piscinis, quia lotos imbuunt, vel imbutos abluunt salutaribus disciplinis. Nam quos Virgo dignatur gratis oculis intueri, quibus dignanter eligit respectu benevolentiae misereri, ab errore campestri revocans, ad portam utilem nos adducit, per quam ad cives et domesticos et frequentiam digne merentium introducit. Hesebon interpretatur cingulum moeroris. Respectu quidem suo a forensi Virgo licentia nos restringit, et ingressos portae angustias moeror necessarius [Col. 0464B] nos accingit; et a cunctis quae foris perstrepunt, ultra non sustinet laetos esse, sed afflictos miseria, dignos misericordia vult nos esse. Quos cum tales Virgo miserans intuetur, ut cives et domesticos filiae multitudinis nos tuetur, quae filia, id est civitas multos quidem ad se convenas intromittit, sed, lege satis mira, nisi moestos et miseros non admittit. Hoc habent refugium, hoc praesidio utuntur in praesenti, quod eos Virgo fovet oculorum beneficio competenti, qnod moerentes visitat sollicitudine diligenti, sic ad praesens benigne refovens, ut promittat longe melius in sequenti. Expertus sum quod aio. Cum divino perurgente judicio filii matris meae contra me pugnaverunt, cum exteris parcentibus, ii quos mea credebam viscera, me laeserunt, hujus [Col. 0464C] cinis Hesebon mea ipsius moestitia cogeret deperire, si non Virgo dignaretur extenta manu citius subvenire. Astitit illa mihi, et curam mei longius non abjecit, sed linguis malignantium sese mediam interjecit: et attendens quod non zelo justitiae, sed factione fremerent inimica, forti manu misericordiae obstruxit os loquentium tam iniqua. Cui recte convenit quod sequitur: Nasus tuus, etc

Nasus tuus sicut turris Libani, quae respicit contra Damascum. Viri pestilentes, qui diaboli existunt pugiles et athletae, ei, a quo mittuntur, similes, rixas commovent indiscrete; et caecati malitia ignorant judicii rationem, et, si forte noverint, corrumpit rancor [Col. 0464D] et invidia notionem. Virgo autem majoris patrocinio videns aliquos indigere, nescit deesse illis quos injuriam noverit sustinere, ostendens se habere recte considerantibus fortem nasum, non pressum, instar simiae, non enervem mollitie, non abrasum. Etsi enim velut tacens permittit suos aliquoties tribulari, forte quantum expedit eos tribulationibus emendari, tamen cum invidorum malignitas excrescit violentius et impugnat, fortis hujus discretio, ut turris Libani prominet et repugnat. Eo autem praevalet et malignis efficacius adversatur, quo in Christo, qui mons est Libani, solide confirmatur, in quo sita et superedita Damascum respicit et prospectat, ut prospectu sollicito illam a proposito revocet et reflectat. Damascus interpretatur sitiens sanguinem. [Col. 0465A] Nostrum vero sanguinem sitit semper civitas perditorum, sed ne totum ebibat, respectu Virgo prohibet oculorum, qui et nobis pie petentibus salutare conferunt munimentum, et male sitienti potenter inferunt detrimentum. Novit enim hujus discretio, injusta sufferentes, quando, quomodo consoletur, inferentes vero, qua vel poena referiat, vel patientia praestoletur; novit quos humiles et abjectos vultu respiciat miserente, quos econtra Damascenos despiciat, sic eorum malitia promerente. In quibus omnibus suum solius beneplacitum non attendit, sed Sponsi voluntatem, cui placere desiderat, magnipendit, cujus amicos diligens, ad eorum profectus hilarescit, super cujus inimicos, perfecto velut odio, contabescit. Cui bene subjungitur: Caput tuum, etc.

Caput tuum ut Carmelus, et comae capitis tui sicut purpura regis juncta canalibus. Caput Virginis, mens ejus vel intentio non incongrue potest dici, cui opera reliqua, ut membra subdita, videntur sic addici, ut nec dirigi ad proficiendnm, nec ad placendum erigi mereantur, si praevia intentione velut capite non regantur. Quae intentio, quia eam non premit iniquitas, infirmitas non emollit, sed ad superiora sano placendi desiderio se attollit: montis eminentiam et nomen meruit obtinere, cujus interpretatio invenitur fructu mysterii non carere. Carmelus interpretatur scientia circumcisionis, vel, sciens circumcisionem. Circumcisio, ut Judaei noverunt, carnis est incisura, recidens praeputium, id est carnale desiderium [Col. 0465C] in figura, quam datam a Moyse Judaei litteraliter tenuerunt, illi vero spiritualiter qui deponere quod caro suggerit, studuerunt. Virgo igitur cujus intentionem constat desiderio praeeminere, recte Carmelus dicitur, carnalibus nesciens subjacere, quae corde et auribus cunctisque sensibus spiritaliter circumcisa, in gignendo filium, non viro, sed Deo soli placuit indivisa. Illa quidem nova mater miram montis excellentiam in se vidit, cum se Sponso copulans carnalium desideria circumcidit, cum sic ei obumbrat Spiritus, spiritalis eam circumcisio sic emundat, ut gignens ad genitum culpam carnis haereditariam non transfundat. Cujus comae capitis, id est sancti et subtilissimi cogitatus, [Col. 0465D] quibus accedit capiti decor non mediocris vel ornatus; purpurae regis junctae canalibus similantur, dum fide et amore passionis Christi velut quodam sanguine purpurantur. Apud eos qui in hoc opificio dicuntur esse gnari, solet purpura per fasciculos in angustis canalibus alligari, cui alligatae aqua superfunditur, modo debito vel mensura, qua superfusione ad purpurandam lanam utilis sit tinctura. Vel, juxta quosdam, apud Tyrum et Sidonem ubi praecipue hoc artificium frequentatur, lana subtilis et candida in canalibus angustatur, quae sanguine piscis conchilii superfuso in colorem purpureum transmutatur, et deinceps purpurea, imo purpura nominatur. Quae ideo perhibetur purpura regis esse, quia regum ab antiquo solebat quasi proprium illud esse, ut veste [Col. 0466A] purpurea speciali privilegio vestirentur, et hoc signo discreti a caeteris reges sine dubio monstrarentur. Unde in Evangelio (Matth. XXVII; Joan. XIX) , quia Christus quasi praesumpserat se regem attestari, Judaei persequentes visi sunt intolerabiliter indignari: et antequam occiderent quem super se regnare noluerunt, eumdem irrisorie pnrpuream chlamidem induerunt. Comae autem capitis in angustis canalibus disponuntur, cum cogitatus Virginis spiritalibus exercitiis supponuntur, cum passionis Christi fides locum sibi praeparat mundiorem, cum in vellus descendens pluvia, totum illud convertit in amorem. Sanguis marini piscis ipsa est dilectio Redemptoris, qui in mundo factus homo ex praecepto aeterni genitoris; Virgini, quam attendit includi frixorio disciplinae, [Col. 0466B] amorem sui sanguinis superfundit et infundit gratia medicinae. Ex quo purpurea, imo purpura fieri perhibetur, et deinceps summo regi tam proprie, tam specialiter exhibetur, ut ultra non humano, sed divino tantum usui coaptetur; et non virum hominem, sed Deum et hominem nosse et diligere comprobetur. Qui etiam Deus homo non incongrue caput Virginis appellatur, qui excellentia principali mons domus Domini super verticem montium praedicatur, cui nomen assignatur forte non alterius, sed Carmeli, quia tam scienter quam potenter vero praeputium eripit Israeli. Comae autem quas capiti constat radicitus inhaerere, et tamen longius evagari, nisi eas disciplina studeat coercere: omnes actus sunt Virginis quos in Christo a radice firmius solidavit, et a [Col. 0466C] progressu nimio, districtione judiciaria revocavit. Quos in canalia, id est in depressas et humiles angustias voluit introduci, et passionis gaudium, ut tincturam purpuream, superduci, cujus tota conversatio non novit altum sapere, sed timere, et rubenti martyrio tanquam vivens hostia refulgere.

Quam pulchra es, et quam decora charissima in deliciis? Statura tua assimilata est palmae, et ubera tua botris. Quia laudes a gressibus inchoatae ad caput vel comas recta serie devenerunt, nihilque non laudabile in praedictis omnibus invenerunt: pulchritudinem Virginis quodam quasi breviculo comprehendit, eam dicens charissimam, in qua nihil reprehensibile [Col. 0466D] deprehendit. Quam pulchra es, inquit, voluntate 271 torporis nescia, sed vivaci, quam decora, justum velle manu prosequens efficaci; et ut laudes roborentur fine dignius cumulato, in tam multis deliciis mihi charissima delicato. In tali, tam laudabili nihil conqueror de jactura, quia palmae commendabili tua similis est statura, quae in imis angustior, in superioribus spatiosa, bono gaudes initio, meliore termino fructuosa. Denique palma sicut accincto proponitur bellatori, sic nimirum discincto traditur et victori; et quae ad laborem induxerat et excitaverat animum praeliantis, in laudem erigitur, cum manu geritur triumphantis. Tua ergo statura huic palmae similis invenitur, cum labor perseverans tantis laudum titulis insignitur, cum ab [Col. 0467A] imo inchoans, processu fructifico dilataris, cum mundi victo pugile, de jam certo praemio gratularis. Statura tua palmae perhibetur non immerito similari quam in recto proposito stare constat potius, quam curvari, cujus quia statio ad perfectum indeflexa conceditur proficisci, palmam, id est dignum victoriae titulum meretur adipisci. Et ubera tua quibus lactas, sive pascis abunde circumstantes, id est forma vitae tuae qua et moraliter et spiritaliter erudis ignorantes; similis est non herbis inutilibus, non arboribus infecundis, sed botris fertilibus vino recundito laetabundis. Qui enim attente perspiciunt tam in moralibus quam spiritalibus te perfectam, et de terrae gremio ad sublimem palmae similitudinem sic evectam; admirantur, obstupescunt, et intra suos [Col. 0467B] terminos non tenentur, dum inter omnes mulieres nullam tibi similem intuentur. Ubera ergo tua quibusdam considerationis manibus exprimentes, et ex eis utriusque perfectionem vitae manare plenius praevidentes, quosdam velut sibi botros videntur expressisse, stuporisque et admirationis vinum inebrians protulisse.

Dixi: Ascendam in palmam, et apprehendam fructus ejus; et erunt ubera tua sicut botri vineae; et odor oris tui sicut odor malorum. Unde Virgini tanta prae caeteris gratia conferatur, ut ubera ejus botris, palmae statura similis habeatur, sequenti versiculo Sponsus innuit evidenter, ostendens quod praedixerit, et praedictum expleverit consequenter. Dixi, ait: [Col. 0467C] Ascendam, et erunt ubera tua botri. Dictum ejus, propositum est quod ab aeterno voluit ordinari, quod apud se fixum manens diutissime voluit occultari, tandem vero, cum illuxit felix temporum plenitudo, data est huic Virgini dicti hujus evidens certitudo. Qui enim apud se vel in Patre diu fuerat occultatus, misso quidem Angelo, praecedens tamen Angelum Virgini praesentatus; dictum illud mirabile quasi visibile voluit exhiberi, dum invisibilem per naturam, dedit per gratiam se videri. Dixi, ait, et quod dixi, diutius non tacebo, sed ascendam in palmam, hoc est visibilis apparebo: ascendam in Virginem, per eam caeteris me monstrabo, per assumptam ejus carnem, mundi principem triumphabo. Profundum [Col. 0467D] quippe meae divinitatis erat hominibus inaccessum, quorum amore ductus ascendam in excelsum, ut cum a profundo et occulto invisibili fuero visibiliter exaltatus, ad me traham omnia trahendi efficacia non fraudatus. Virgo igitur palma est, excelsa privilegio meritorum, in quam Sponsus ascendere tanquam in arborem voluit sicomorum, cujus ascensio, id est carnis assumptio fideli cuique ficus fatua reputatur, ei autem qui digne suspicit, et humiliter suscipit, fructum salutiferum operatur. Quem fructum ipse Sponsus gratanter apprehendit, cum in eo displicere nihil sibi penitus deprehendit, cum acceptat, cum approbat, cum suo gaudet beneplacito convenire, quod salutem fidelium datur palmae fecunditas parturire. Apprehendit, inquam, cum ei custos [Col. 0468A] fidelissimus appropinquat, cum praemunit, et praecavet ne quid illi exponendum avibus derelinquat, cum ipsam palmam fovet, et tantam provehit in virtutem, ut ex ipsa dependeat quidquid mundo congruit ad salutem. Dependet autem ex ea Christi caro, carnis passio, lignum crucis: culparum abolitio, noctis fuga, reditus verae lucis, mundi reconciliatio, virtutum constantia, fiducia praemiorum, quae omnia gratanter apprehendit, qui auctor et dispositor est eorum. Quibus apprehensis ubera Sponsae botris vineae similantur, quia ejus beneficiis mentes digne considerantium debriantur, et odores ejus, vel odor oris ejus efficitur ut malorum, quia fama ejus et doctrina bene sapit in naribus auditorum. Cui subjungitur: Guttur, etc.

Guttur tuum sicut vinum optimum. Si ut botri, si ut mala sunt quae ad exteros fide nuntia deferuntur, quae et quanta 272 credi possunt, quae ab ipsa Virgine sentiuntur, quae propinans larga manu esurientium faucibus opportuna, quis nisi caecus aestimet quod a tantis et talibus sit jejuna? Ipsa quidem prae caeteris, tam multa, tam praecipua sentire gratulatur, ipsa haurit praecipue quae in Sponso, et quam multa suavitas habeatur; quod alii vix praelibant, quos tanta meritorum excellentia non venustat, ipsa haustu avido sentit plenius et degustat. Cujus gustum Sponsus gutturis nomine figuravit, quem commendare volens, vino illud optimo comparavit, quia cuicunque gustus vel guttur Virginis innotescit, videtur [Col. 0468C] sibi potus, eo quod ineffabiliter hilarescit. Nam cui gustum suum non invida Virgo notificat, cor illius tanquam vino potum laetificat: tantumque illa in secreto cordis sui scire conceditur et sentire, ut non gaudere nequeat, cui datum fuerit consentire. Et bene vinum istud Sponsus optimum praedicavit, quo quicunque potus est, nullum melius aestimavit: non vinea Naboth, non vinea forte Sorech simile propinavit, non bibit Noe melius de prima vinea quam plantavit. Quia vero gustus ille, vel guttur Virginis nulli plenius intimatur, vel de percepto eo magis alius non laetatur, quam Sponsus, qui non indiget ut verbo transitorio doceatur (videt enim et approbat quidquid utile cogitatur); sciens Virgo vinum [Col. 0468D] illud praeconi dignius complacere, ejus ab ore verbum quasi rapiens, festinat respondere.

Dignum Dilecto meo ad potandum, labiisque, et dentibus illius ad ruminandum. Commendat, ait, guttur meum, imo quod in gutture jam dulcescit, quod non satis approbat quisquis palato stupidus hebetescit; ipse autem cujus dono tanta mihi gratia dilucescit, haustu bibit plenario, crater ejus inopia non arescit. Ego quidem vini hujus miram dulcedinem sum experta, et Sponso praedicante illam esse optimam, non incerta, de qua ne tacens arguar, fiducialiter sum locuta, et quod ille recte coepit, digno praeconio prosecuta. Ille discretus cognitor, vinum illud optimum dicit esse, et eo dicto freta [Col. 0469A] consequenter assero dignum esse; dignum, inquam, quod eidem ad potandum grato calice propinetur, cui nimirum, quidquid indignum fuerit, non debetur. Optima vero quaeque nulli dignius debent dari, quam ei qui omnium debet optimus aestimari, qui sicut nullatenus faeculento calice vult potari, sic merum et illi me vinum sibi postulat praesentari. Guttur igitur meum quod ille vinum optimum nominavit, hoc est affectum cordis mei qui de illo tanta, tam ineffabilia degustavit: dignum duco ut ejusdem conspectui diligenter repraesentem, et ejus sitim expleam, potum offerens congruentem. Sitit enim ille, et nostra omnium bona sitit, qui tamen fel draconum et vinum aspidum non admittit (Deut. XXXII) ; non acetum Judaeorum, non oblatam bibit [Col. 0469B] amaritudinem, sed recusat; et iniquos longe facit, quos in Evangelio sic accusat: Ite, inquit, maledicti; sitivi enim, et non dedistis mihi bibere (Matth. XXV) . Itaque dignum duco, ut vinum optimum offeram sitienti, quod non solum in primo gustu, sed et nihilominus placeat repetenti, ut avide bibens illud, et quod biberit habens gratum, fastidium non sufferat, sed magis diligat ruminatum. Labia et dentes, quibus constat munda animalia ruminare, retractationem et in retractatione districtionem aestimo figurare, quibus judex ille benevolus et acutissimus ad videndum quidquid in Sponsa diligit, retractat, et districte examinat ad placendum. Bibit quidem, cum illius vel sensum vel affectum gratanter amplexatur, ruminat, cum retractat et districte examinat [Col. 0469C] quod amatur; et quo magis pervidet nullum prius, nullum posterius inconveniens apparere, eo magis diligit exquisitis et beneplacitis adgaudere. Sicut autem animal, quod non ruminat, lex immundum voluit praedicari, sic vel sensus vel affectus non satis mundus est, qui non sustinet retractari; sed quidquid latet in Virgine iteratum judicium non formidat, et subtilis ruminator in ea nihil invenit quod recidat. Ideo subdit: Ego, etc.

Ego dilecto meo, et ad me conversio ejus. Ego, inquam, Dilecto meo gaudeo serviens et obediens inveniri, ei gratius adhaerere, ejus gratam dulcedinem [Col. 0469D] experiri; quidquid in me sentio, non veretur ei manifestius aperiri, non abhorret ejus scrutinio mea conscientia conveniri. Ego quidem per vanos et varios mundi anfractus levitate muliebri non distenta, matura gravitate ei, quem solum diligo, sum intenta; ab eo, non actu, non affectu vel ad modicum sum aversa, sed ad ejus faciem devoto desiderio sum conversa. Et ipse dilectus meus non dormitat me 273 custodiens, neque stertit, sed adest, cum clamavero, clamanti benevolum se impertit; a meis non solum precibus, sed etiam affectibus faciem non avertit, sed ad meum desiderium hilari facie se convertit. Et quoniam inter nos non adversio, sed conversio mutua praedicatur, placet ut ad ipsum meus quoque sermo iterum convertatur, ut cujus faciem [Col. 0470A] exquisitam exquirens mea facies speculatur, ipsam quasi ore ad os familiariter alloquatur.

Veni, dilecte mi, egrediamur in agrum, commoremur in villis. Tu ait, quem diligo, qui supra non negasti vocatus advenire, quem venientem novi largiorem mihi gratiam impertire; adhuc veni, si me promptam et paratam diligis invenire, ut tuo jam mandato velim et valeam consentire. Supra quidem pedes lotos quasi formidaveram inquinari, et grato gaudens lectulo rursus ad forensia provocari, sed quia jam intelligo id multorum necessitatibus expedire, non recuso quidquid tuo videro beneplacito convenire. Veni ergo, Dilecte mi, et in agrum simul egredi festinemus, ut nomen tuum mundo, tuam [Col. 0470B] gratiam nuntiemus, ut quae pridem abscondita disponis jam diutius non latere, innotescant omnibus qui tamen digni fuerint hoc beneficium obtinere. Non solum in Judaea, quae nostra quasi civitas appellatur, ubi nostri sunt concives et nostrae carnis generatio propagatur, sed in villis etiam, id est foris, in gentibus nostram faciamus notitiam divulgari, et ut efficacius divulgetur, non pigeat diutius ibidem commorari. In agrum autem dilectus et dilecta egredi tunc videntur, et in secreto thalami clausa janua non tenentur, cum Verbum carnem factum mundus fide diligit amplexari, et matrem veneratur, de qua Verbum voluit incarnari. Ad eos vero necdum mater et filius sunt egressi, qui agresti hebetudine fidem catholicam non professi: Deum [Col. 0470C] simul et hominem, percussi scandalo, non adorant, abhorrentes fecundam Virginem digna eam reverentia non honorant. Ideo Virgo videns non debere diutius hoc differri, occultorum notitiam tandem in medium vult proferri; et transferri fidem certam in apostolis ad Judaeos, nec extorres fieri ab ejusdem gratia muneris Idumaeos. In Idumaea enim calceamentum suum Christus extendere non negavit, et hostes in amicos, in domesticos alienigenas commutavit, cum doctrina et gratia remotis gentibus intimavit, quod nostra mortalitate ejus se immortalitas calceavit. In quibus gentibus moram facere Virgo monet, monitus non recusat, in quo duritiam Judaeorum latenter arguit et accusat, qui post apostolos [Col. 0470D] Christi fidem citius deserentes, sic permanent, converti usque in finem saeculi differentes. In villas vero, id est nationes quae procul a civibus erant stultae, quae doctrinam propheticam rudes adhuc non noverant et incultae: mater et filius veniunt, et apud eas morosam faciunt mansionem, dum sic illae adhaerent filio, ut et matris gratam habeant mentionem; quarum profectui Virgo diligens adgaudere, et hoc ipsum intelligens filio nihilominus complacere: adhuc instat et apponit illum fiducialiter commonere, ut quod bene coeptum est, persistat in melius promovere.

Mane surgamus ad vineas, videamus si floruit vinea, si flores fructus parturiunt, si floruerunt mala [Col. 0471A] Punica. Ibi dabo tibi ubera mea. Quia fideles quique nostram benevolentiam sibi utilem sunt experti, et de profectu suo, si perstiterit gratia, non incerti; mane surgamus, cum in lucem jam compellitur nox converti, illos reddamus vigiles labore et studio non inerti. Mane quidem ad vineas cultor sollicitus vult exire, procurare illis utilia, ab inutilibus expedire; amputare superflua, necessariis diligentiam adhibere, gaudens si perpenderit eas sibi profectu congruo respondere. Et nos itaque mane surgamus, id est, festinemus horrorem tollere vespertinum, auroram dare vineis, solem infundere matutinum: nostra visitatio tenebras ignorantiae pulset longius et retundat, et gratiae novum lumen Ecclesiis gentium superfundat. Sciant gentes quia Dominus nomen [Col. 0471B] tuum, sciant et exeant, et incipiant opus suum; et quae prius steriles et aridae nocturna hebetudine gravabantur, mane proficiant et floreant, et ut vineae fertiles habeantur. Nostra visitatio, nostra illis visio conferat incrementum, nec permittat plus justo tribulari, sed cum tribulatione faciat et proventum: insistamus operi, tu potenter et misericorditer antecedens, ego vero diligenter et fidenter pro Ecclesiis intercedens. Videamus si floruit, id est gratum habeamus quod vinea videatur floruisse, jam 274 nostram praeostentat sese gratiam accepisse, jam viruit, jam floruit, jam cultori gaudet sollicito spem dedisse, et specie florulenta certorum signa profectuum edidisse. Et quia flos non sufficit, si ad fructum non datur pervenire, videamus, approbemus [Col. 0471C] quod flores fructus videntur parturire, quia gentes quae docentur in auditorium fidei convenire, non tardant ipsam fidem dignis operibus insignire. Videamus etiam si mala Punica floruerunt, perpendamus quod in illis, tanta plures fortitudine viguerunt, ut amore fervidi ad perferendum martyrium se exponant, etiamsi carnifices materialem foris gladium non apponant. Quod autem conjunctio syllabica, id est Si toties replicatur, non est dubitatio, sed locutio confirmatur, quia nequaquam dubium, sed est certum virgini quod praedicit, nec ejus tali dicto, rei prosecutio contradicit. Plures enim in gentibus quibus mater et filius suam benevolentiam contulerunt, instar vineae labore et studio speciem [Col. 0471D] floridam protulerunt: et processu gratiae affectus floridos in effectus fructiferos perduxerunt, et tam forma quam doctrina ad fructum caeteros adduxerunt. Nonnulli vero qui majoris desiderii facibus inardescunt, florent ut mala Punica, tribulationibus subrubescunt, tot et tantas molestias proposito perferunt in agone, ut a fructu martyrii sola mortis differunt passione. Spiritus enim qui ab invidia et mendacio non quiescit, plerumque adversus quosdam effrenata malitia sic ignescit, ut summo studio vel eorum vitam satagat infirmare, vel saltem nomen bonum sinistris rumoribus inquinare. Exit igitur, et inficit quos ad malitiam invenit proniores, armat impudentia, non magisterio, sed presbyterio seniores, qui cum suam concupiscentiam non valent [Col. 0472A] juxta libitum adimplere, decernunt in Susanam totum pondus criminis retorquere. Fama sinistra volat, et totam concutit civitatem, obstupescunt et mirantur incompositam novitatem; et mulier innocua falso prorsus judicio deperiret, nisi misso Daniele divina tandem misericordia subveniret. Quis istam, quis Marinam, et Eugeniam, et alias ejusmodi non laudare, qui eas praesumpserit a martyrio praemio defraudare, quos dolus accusantium et impudens falsitas impetivit, et earum animas, non ferri, sed molestiae gladius pertransivit? Denique Deus aliquando nonnullos decipi sustinens et perire, spiritum mendacii permittit in eorum auribus desaevire; et prophetae qui merentur vera et utilia non videre, prophetant suo spiritu quidquid regi noverunt complacere. [Col. 0472B] Seducti ergo illi seducunt Achab, auribus prurientem, falsisque vaticiniis victoriam asserunt imminentem; Michaeas vero, qui solus verum voce libera protestatur, primum caesus alapa, statim carceri mancipatur. Sunt nonnulli qui amantes loqui vana, mendacia divinare, nullo modo sibi volunt quemquam veridicum obviare; et tam propheta, quam is cui blande et nequiter prophetatur, suam non satis praevidens, de fratris molestia gratulatur. Cujusmodi morbus vel pestilentia, hodieque serpit late, longius pervagatur, multos haec labes occupat, largo spatio dilatatur; et habentur plurimi qui dilectionis speciem vultu et habitu praeferentes, malitiose detrahunt, curiose audiunt detrahentes. Caligantes enim malitia aestimant suis laudibus plus conferri, si [Col. 0472C] perpenderint fratribus honorem debitum non deferri; si aliorum famam quolibet vituperio noverint infirmari, putant suam vel stare firmius, vel copiosius cumulari. Itaque Michaeam odientes, verax ejus vaticinium non sequuntur, regique mentientes, ejus desideriis obsequuntur; et cum tam rex quam ministri blandiente mendacio seducuntur, non deseruntur illi, quos injuste et nequiter persequuntur. Adest enim Virgo, et sua eos dignatur visione, quos prudenter intelligit injusta deprimi laesione; et ne laesi deficiant, sed ut magis tentati gaudeant de proventu, a praesentibus liberans, ad meliora eos suo promovet interventu. Ideo subdit Sponso: Ibi dabo, etc

Ibi dabo tibi ubera mea. Cum videro, inquit, vineam novis floribus insigniri, cum fructus secutivos decore florum praevio parturiri, cum oppressum quemlibet justo amplius tribulari, et in conspectu nostro Punica pulchritudine colorari: Ibi, id est tunc, hora scilicet opportuna, tempore congruenti mea infundam ubera, meum dabo auxilium indigenti. Et bene se daturam non uber, sed ubera Virgo spondet, quia plerique volunt, quorum voluntati actio non respondet; multi quippe videntur compati, quando miseros nos attendunt, sed inopia vel avaritia laborantes, manum auxilii non extendunt. De qualibus quidam ethnicus: Omnes, inquit, ignoscunt, nemo succurrit. Virgo vero et nostras [Col. 0473A] miserias affectu benevolentiae miseratur, et manu potentissima, quidquid necessarium nobis viderit, operatur; et ne sub fasce duro fides elanguerat, spes vacillet, adest cito, ut utroque sic nos ubere refocillet. Quia vero nullius nostrum ejus benignitas miseretur, nisi propter filium, 275 quem nobis misericordissimum intuetur, ne causam beneficii referre videatur ad nos potius quam ad ipsum, quem utique non propter nos, sed nos diligit propter ipsum, ideo non dixit: dabo illis ubera mea, sed, dabo tibi. Quidquid, ait, impendero eis, qui sic indigent adjuvari, tibi totum attribuam, cujus in his video beneplacitum operari, nec illis, nec mihi quoque istud volo favorabiliter assignari, sed tam illos quam me ipsam in te solo justius gloriari. Quidquid [Col. 0473B] ergo inveniar tuis misericorditer impertire, quos florere ut vineas, quos opera bona videro parturire, quos denique injusta patientes perpendero malis Punicis similari, ad nos tantum suspirare, nostrum patrocinium praestolari: quidquid, inquam, adjumenti talibus conferam, tibi dabo, quia per te, et propter te, et totum ad te referens, adjuvabo.

Mandragorae dederunt odorem in portis nostris. Quia villas et vineas, et mala Punica Virgo antea nominavit, in quibus Ecclesias gentium et profectus earum varios figuravit, ad Judaeos faciens transitum, sub aenigmate nihilominus et figura, praedicit quod eorum quandoque conversio sit futura. Quorum conversionem [Col. 0473C] naris prophetica et sagacissima sentiendi odoratur, et laetatur spe certissima convertendi, sciens et praesentiens conversionem populi Judaeorum, quae differenda quidem, in fine tamen veniet saeculorum. Quod praesignans: Odorem, inquit, in portis nostris mandragorae jam dederunt, nares nostrae non obtusae ignorantia praesenserunt, quod, postquam ingredi plenitudo gentium concedetur, tunc reliquiae Judaeorum, tunc omnis Israel convertetur. Mandragorae, ut aiunt, herbae sunt medicinae usibus congruentes, humanam effigiem, excepto capite, praeferentes, per quas Judaei prudentes et erronei satis congrue figurantur, qui ad cultum divinum lege scripta, utpote homines, informantur. Verum quia Christum caput fidelium nesciunt nec [Col. 0473D] adorant, truncati et turpati totum corpus reliquum decolorant; et qui per scientiam Scripturarum et mandata legalia, fidelibus conformantur, per absentiam capitis, et infidelem ignorantiam deformantur. Qui etiam non mediocrem aegrotantibus conferunt medicinam, cum nobis legem legunt, cum vivendi proferunt disciplinam, cum nobis servant codices, ut fornacem moralium, ut spiritalium officinam, et quos habent severos judices nobis deferunt ad doctrinam. Et ii quidem necdum in aedibus, necdum in thalamo fructum proferunt pleniorem, sed in portis, id est sensibus spiritalibus gratum virgini dant odorem, quia quod eis divina bonitas disponit diebus ultimis impertire, jam a longe odoranti datur virgini praesentire; sentit quippe, quod postquam plenitudo [Col. 0474A] gentium fuerit introgressa, Judaea, quae nunc errans ab Ecclesiae finibus est egressa, quae laborans inedia, nec micas de mensa suscipit dominorum, tunc ad fidem convertetur, et vescetur panibus filiorum.

Omnia poma nova et vetera, Dilecte mi, servavi tibi. Quod ad fidem gentiles novae dono gratiae convocati dignos fructus proferunt et opera congrua sanctitati: meum est desiderium, meum profecto studium, mea cura, quae diligenter curo quaecunque tibi novero placitura. Item quod Judaei qui modo quasi ruptis vinculis evagantur, ad antiquam fidei ligaturam novissimis diebus revocantur; mea nihilominus sollicitudo id desiderat, id exposcit, quae illis deviantibus affectuose condolet et ignoscit. Itaque, mi Dilecte, [Col. 0474B] poma nova et vetera servo tibi, cum utriusque populi studiosius merita coacervo, cum gentilis et Judaei non permitto bona initia deperire, sed illius firmare propositum, hujus laesum studeo resarcire. Quae merita, vel fructus, vel opera ideo forte Virgo poma voluit nominare, quia sponso ad vescendum gaudet hujusmodi munera praesentare, ut scilicet eorum et specie delectabili capiatur, et, ne tanquam fraudatus resiliat, re utili et commendabili teneatur. Poma servat gentilium, cum eorum fovet et amplectitur novitatem, cum eos gaudet inseri et insertis oleae dari largius ubertatem, cum eis laborantibus potentem et benevolam se praesentat, et labores eorum fructuosos pia devotione filio repraesentat. Judaeorum vero poma [Col. 0474C] videtur nihilominus conservare, cum eos tandem miserans, vult diutius non errare, cum domesticos generis sui restituere satagit in antiquum, et populum diu hostem fidei manu data convertit in amicum. Nova servat et vetera, cum gentiles sic adjuvat ad novitatem fidei jam converti, ut a Judaeis vetustioribus velit penitus non averti, cum ad fidem jam amissam vel potius 276 intermissam Judaeos diligit sic reverti, ut tamen non invideat quod gentiles antea sunt inserti. Haec autem servavi, ait, non mihi quaerens videlicet gloriam propiorem, sed omnia prorsus tibi, tuum scilicet ad honorem, quia, cum de illis vel pro illis Virgo sollicita gratulatur, non in se, sed in Sponso, ut paulo ante dictum est, gloriatur.

[CAP. VIII.] Quis mihi det te fratrem meum sugentem ubera matris meae, ut inveniam te foris, et deosculer te, et jam nemo me despiciet? Optat Virgo ut quae de gentibus et Judaeis adhuc absentia jam praenoscit, innotescant foris mundo qui nisi evidentia non cognoscit; et ut Sponsi notitia, quae sibi tanquam in thalamo jam patescit, foras in agrum exeat, ubi sol largius diluscescit, quis mihi det, inquit, hoc est quis tanto suo munere me beabit, quis depressum angustiis meum sic desiderium dilatabit, ut foris te fratrem meum valeam invenire, et quae mihi nota sunt, caeteris ignorantibus expedire? Te quidem fratrem meum, imo et omnium, carnis efficit genitura, te pascit temporaliter mater, non necessitas, sed natura: [Col. 0475A] tu ejus sugis ubera, tu ab illa sumere parvulorum alimoniam non recusas, cum cibo, potu, veste, somno uteris, quibus te esse hominem non excusas. Quem talem, tam parvulum praedicat mater mea, quis mihi det ut foris inveniam in platea; inveniam, inquam, non hominem tantum, quod oculis infidelium non negatur, sed Deum factum hominem, quod nonnisi fidelibus intimatur? Volo, inquit, ut gentiles et Judaei qui cognitores nonnisi visibilium solent esse, te videant, intelligant, diligant Deum esse; et qui Deus absconditus prophetico vaticinio praedicaris, ab istis fide certa, revelato cordis oculo videaris. Quod si datum fuerit, ut te illic inveniam, gratulabor, et inventum apud homines gratanter osculabor, hoc est amore et honore tui nominis delectabor, [Col. 0475B] cum scilicet te amari et laudari ab hominibus contemplabor. Nec tamen osculari Virgo, sed deosculari potius vult inventum, verbique compositio nihil minus innuit, sed augmentum: et illud deosculari, ut quibusdam visum est, affirmamur, quod per loca plurima exprimentes majus desiderium osculamur. Vult ergo illum Virgo, si apud homines invenire, ut totum deosculetur, et nihil compellatur sine gaudio praeterire, ut ab illis Deum et hominem videat honorari, et insignem honore gemino deosculans gaudeat delectari. Cujusmodi honor cum digne filio deferetur, ipsi quoque Virgini reverentia debita non tolletur, eritque in oculis recte quaerentium non despecta, quae ad gignendum talem prae cunctis mulieribus est electa. Quisquis enim illum Deum simul et hominem [Col. 0475C] intelligere et diligere se gaudebit, ipsam, de qua natus est, despicabilem non habebit, nec Judaeorum scandalo, nec stultitia gentium ferietur, cum justo veritatis praeconio, mira matris integritas astruetur. Quisquis, inquam, filio juxta ejus beneplacitum vult deferre, apponit quoque matri honorem debitum non auferre, quia bonus filius cujusquam obsequium non acceptat, qui deferre consequenter matri Virgini non affectat.

Apprehendam te, et ducam in domum matris meae, et in cubiculum genitricis meae, ibi me docebis. Cum prudenter intelligi, et te recenter diligi deprehendam, favens diligentibus, dilectum quasi manibus [Col. 0475D] apprehendam: tenensque apprehensum, non permittam retro a proposito te reduci, sed in domum matris meae faciam largius introduci. Absit enim ut desim diligentibus, ut despiciam non despecta, sed usque ad perfectum fovebo diligentius imperfecta: diligentes diligam, et ut diligant amplius, promovebo, ut illos, Dilecte, adjuves, indefessis precibus commonebo. Sic in domum matris meae te ducere vel inducere procurabo, cum ad tuum illius introitum pia sollicitudine praeparabo, cum mihi sollicite, ut matri filius, obsequeris, nec antiqua illorum merita, sed meum desiderium prosequeris. Mater Virginis, ut ante dictum est, ipsa mortalium est natura, quae nos omnes in hanc lucem profert non dissimili genitura, quae, ut habeat sibi domum in qua usque in [Col. 0476A] finem saeculi sit mansura, parit sibi homines successione nullo tempore desitura. In hanc domum, hoc est in homines Virgo Sponsum ducere pollicetur, ut in eis misericorditer suam ipsorum salutem operetur, ut in eis deambulet, et ad cubiculum gaudeat devenire, ubi cubet, ubi pauset, et quietis accubitum valeat invenire. In domum 277 matris suae, et in cubiculum virgo sollicita sponsum ducit, cum nostri pie miserens devotis illum precibus ad hoc ducit, ut in nobis habitet, in nobis deambulet suae gratia bonitatis, in nobis demoretur, nec inde revocetur nostrae merito pravitatis. Ibi, ait, me docebis. Cum ad hoc ventum fuerit ut te ad electos quosque gaudeam introduci, et ab eorum salute peragenda culparum merito non reduci, tunc me docebis, [Col. 0476B] et certam facies occultorum, tunc sciam et electos illos esse, et me sollicitam electorum. Docebis, inquam, me, cum spem, quam antea mihi dederas promissivam, largiore gratia in rem transferes completivam, cum illius gloriae, cujus exspectantibus das affectum, cessante promissorio meliore termino das effectum.

Et dabo tibi poculum ex vino condito: et mustum malorum granatorum meorum. Cum me doctam facies effectu cognito gratiae plenioris, dabo et ego tibi abundantiae munera potioris: offeram tibi poculum gustu suavissimum et sapore, conditum quidem vinum, amorem compositum ex labore. Illorum quidem [Col. 0476C] merita quos tibi novero complacere, amores scilicet et labores quasi congeram in cratere, tuoque conspectui, vel magis, tuo potui propinabo, ut accipias gratius, devota benevolentia commendabo. Vino quidem si conferant aromaticae species condimentum, docta manu adhibita vertitur in pigmentum; et amori si addatur tribulatio et angustia passionis, oblatus ille Sponso gratae vicem obtinet potionis. Quod inculcans, ait: Et mustum malorum granatorum. Mustum fervet et ebullit tumultu saeviens et turbore, omnes a se projiciens sordes impetu fortiore: amorem illum signans, qui non curat vitae hujus quiete deliniri; sed currens ad martyrium ardet pressuris et tunsionibus expoliri. Per mala vero granata, illos voluit figurari, in quibus, velut [Col. 0476D] grana, virtutes constat plurimas congregari, quos interna virtutum collectio efficit pretiosos, passionum facies rubicunda in oculis recte videntium speciosos. Meorum vero forte ideo Virgo dicit, quia quisquis amans Christum, Passioni et martyrio se addicit: ipsa illi auxilium et curam impendere gratulatur, et quidquid ille proficit, totum proprium arbitratur. Mustum ergo malorum granatorum, fervor intemperans vel amor fervidus est eorum qui se promptos exhibent ad sufferendum omnia patienter, quae mundus vel minatur horride, vel laetatur inferre violenter. Hujus vini vel musti poculum virgo diligit propinare, cum ferventes spiritu gaudet virtutibus coruscare, sublatosque de medio ad Sponsi tandem mensam vel convivium indeficiens pertransire, [Col. 0477A] et epulantis gustum suavi meritorum excellentia delinire. Quod ne sibi assignare, justo amplius aestimetur, imo quidquid de illis gaudet divini esse muneris attestetur; ad eas, quae assistunt, adolescentulas conversa dicit: Laeva, etc.

Laeva ejus sub capite meo, et dextera ejus amplexabitur me. Quod in domum, ait, matris meae, et in electos quoslibet sponsum duco, quod ministro poculum, et muneribus munera superduco, ejus est beneficium, ejus laeva, ejus consolatio temporalis, quae me reclinem excipit longe mollius plumosa teneritudine cervicalis. Hoc enim solatio meam insufficientiam fovet, et sustinet in praesenti, qui largiore dextera me amplexabitur in sequenti, et qui nunc [Col. 0477B] sic regit me, ut non deserat usquequaque, quandoque sic me reget, ut apponat omnem sufficientiam circumquaque. In illius fructu rei, et in hujus umbra spei jam suaviter delitesco, multum de praesentibus, de futuris amplius nilaresco, quod nimirum ideo vobis assistentibus innotesco, ut et ipsum diligatis, cujus tantis muneribus jam ditesco. Hic autem versiculus retro positus et expositus invenitur, qui alio designante languorem virginis praevenitur, quia cum stipari malis virgo postulat, fulciri floribus se languentem, statim laevae fit mentio quae sustentare intelligitur decumbentem. Hic vero ubi salus in janua est, et nulla mentio fit languoris, ubi aetas provectior, provectus est meriti fortioris, de [Col. 0477C] suis jam secura, sollicita est de profectibus aliorum, sui tanquam obliviscens, perfectis gaudet meritis electorum. Videt illos amoris dulcedine, vino, musto, fervore spiritus conferendos, eosque mensae regiae et divino gustui dignius offerendos; oblationem quorum expleri desiderat tam ardenter, ut illius intuitu suam ipsius differri sufferat patienter. Considerans quippe quo fructu ejus conceptio, partus integritas fidelium cordibus innotescunt, quo fine ad diligendum sponsum, plures processu temporis inardescunt: non potest de talibus tam futuris quam praesentibus non laetari: et praevisa illorum 278 gloria, videtur suam laetius et quietius praestolari. Quod intuens sponsus, ait: Adjuro vos, etc.

Adjuro vos, filiae Hierusalem, ne suscitetis, neque evigilare faciatis dilectam, donec ipsa velit. Vos, ait, apostoli, vos doctores ecclesiastici ite, docete omnes gentes, et quos Virgo salvandos prophetico praevidet intellectu, videte, ne vestra negligentia praeviso retrahat a profectu, ne si minus forte super eorum custodiam vigiletis, a quiete jam inventa hujus desiderium suscitetis. Haec autem adjuratio, qua doctorum vigilantia tam sollicite convenitur, in secundo et tertio hujus operis libro nihilominus invenitur, ubi satis exponendo, si tamen lectori placeat, est attrita, nec exponi jam indiget in hoc ultimo repetita. [Col. 0478A] Illud tamen dici potest, quod primo suam ipsius agens curam, gaudet otio spiritali, a quo revocari prohibetur negotio vel inquietudine temporali, ne, dum vacare diligit, et spiritalia contemplatur, redire, donec velit, ad proximorum sollicitudinem compellatur. Secundo vero curam agit, ne obfirmato corde Judaea seducatur, sed ut sponsi notitia in ejus domum vel cubiculum inducatur; nec sibi satis sufficit, sponso vel filio se fieri gratanter assistricem, si noverit a gratia suam prorsus deseri genitricem. A quo etiam tam affectu quam effectu sponsus eam prohibet revocari, ne scilicet apostolici doctores inveniantur sua negligentia refragari, sed curent et studeant diligentiam vigilem adhibere, ut profectui suae gentis Virgo non desinat adgaudere. [Col. 0478B] Tertio vero, vel tantum de gentibus, vel pariter de Judaeis et gentibus agit curam, matrem suam nominans, infirmitatem hominum vel naturam, in cujus domum, hoc est, in omnem carnem, sponsi notitiam vult induci; et ab hoc desiderio sponsus eam quavis molestia non abduci. Ut impleatur quod scriptum est: Et videbit omnis caro Salutare Dei (Luc. III)

Quae est ista quae ascendit de deserto deliciis affluens, innixa super Dilectum suum? Spiritus angelici sponso et sponsae colloquentibus assistentes, sponsalium conscii secretorum, profunda mysteria contuentes: haerent, nec satis praevalent obstupescere [Col. 0478C] vel mirari, quae, vel quanta Virgo est, cujus vident nuptias celebrari. Perpendunt quidem illam miro praeditam intellectu, aliorum praesenti adgaudere, futuro sollicitam de profectu: ardere hinc sponsi desiderio, hinc sollicitudine proximorum, insignem virtutibus, venustam eminentia meritorum. Considerant quoque Sponsum sic illius adgaudere otio vel quieti, ut omnem prorsus arceat accessum cujusvis indiscreti, ut importunum quemlibet intra claustra quietis non admittat, et pausantem, suscitari, donec ipsa voluerit, non permittat. Cum autem his et hujusmodi aliis excellere virginem deprehendunt, cum tantam ejus gratiam, tanta vix ejus merita comprehendunt: loquuntur ad invicem et sermone mutuo sciscitantur, quae vel quanta ista [Col. 0478D] sit cujus eminentiam contemplantur.

Quae est ista quae ascendit de deserto, etc. Terrena inhabitatio longa retro serie temporum jam deserta, bonorumque coelestium culpis erat exigentibus inexperta: quam Astraea deservit, urticis, spinis, tribulis pleniorem, et in astra se revehens ⁜ (94) , locum illic tenuit gratiorem. In qua solitudine, languore pressa mortalium natura decumbebat, dum corrupto vigore spiritus, carnalium lenociniis incumbebat, et submersa gravi diluvio nesciebat aditum emergendi, luto dure gravabatur, nec erat possibilitas abstergendi. Inde novo genere, novitate [Col. 0479A] incomparabiliter admiranda, monstruoso quasi miraculo, re nulli cunctis retro saeculis comparanda, virgo surgit et eminet, vitiorum jam illuvie non infecta, ascensuque mirifico ad meritorum excellentiam est evecta. Quae igitur vel quanta est ista? Ejus eminentiam digne quis perpendit, quae de horrore pristino, de vasta solitudine sic ascendit, ut illic manens corpore, mente gradum teneat altiorem, et jam morum vitiis non effluat, sed meritorum deliciis affluat contra morem? Et revera nimiis videmus eam deliciis affluentem, et ei quem diligit, delicatarum instar mulierum, innitentem, quae in terra deambulans, terram tangere vix attentat, cujus sursum delicias dilectus evehit et sustentat. Quis hanc digne consideret, quis hujus altitudinem non [Col. 0479B] miretur, cum vel ante, vel postea nulli mulierum 279 comparetur, quae in eo, quem diligit, innitens specialiter et confisa, nostri nihil indiget de profectu perseverantiae non diffisa? Quod autem quae sit ista ab angelis est tam sollicite requisitum, si vultis recolere, invenietis tertio repetitum; et quisquis inducatur hujusmodi facere quaestionem, de profectu Virginis facit ipsa quaestio mentionem. Primo quaeritur: Quae est ista quae instar virgulae disciplinis multiplicibus tenuata, fumoque aromatum et universo pulveri pigmentarii comparata: adhuc in carne degens sic in altum desiderio se extendit, ut odore vel exemplo delectetur, quisquis diligentius hoc attendit. Secundo quaeritur: Quae est ista, quae progrediens similis est aurorae, dum relictis [Col. 0479C] posterioribus velut umbra noctium densiore: lunae pulchritudinem, imo et similitudinem solis obtinet vel diei; et hostibus terrorem ingerens castrorum est comparabilis aciei. Tertio quaeritur: Quae est ista, quae matronarum instar nobilium delicata, oblita omnium, eo solo quem diligit delectata; sic a propriis deficit, ut in eis, nec ad modicum velit stare, sic in illo proficit, ut se totam super illum diligat reclinare? Quae ut sciat, et recolat, unde, quo venerit, audit Sponsum dicentem: Sub arbore, etc.

Sub arbore malo suscitavi te: ibi corrupta est mater tua, ibi violata est genitrix tua. Tu, ait, quae dilecto delicata teneritudine sic incumbis, quae pulsa procul inedia supra pectus meum in convivio [Col. 0479D] jam recumbis, cui debes quidquid habes, quis te ad hoc meritum sublimavit, nisi ille qui languentem et jacentem sub arbore suscitavit? Prima illa mulier quae pomum vetitum male continens appetivit, esuque illicito virum male uxorium irretivit: statim sub arbore, languori vel morti potius est addicta, et eadem mors posteris, jure tanquam haereditario, derelicta. Sub hac igitur arbore quae fructu mystico venustatur, tota jacens posteritas mortis legibus onustatur, dum in culpa quam arbor intulit, languet omnis et ingemit creatura, quam de illis parentibus profert similis genitura. Sub eadem arbore Virgo pari vinculo tenebatur, cum divina bonitas (quod apud se multis retro saeculis tegebatur) [Col. 0480A] respexit benignius, et prae cunctis mulieribus hanc elegit, ut per eam redimeret, quos damnari haereditaria mors coegit. De ligno igitur ad lignum electam Virginem transportavit, cum eductam a culpa, ad majoris culmen gratiae sublimavit, cum a naevo liberam paternae et haereditariae laesionis, ad fidem et amorem futurae suae transtulit passionis. Accipiens enim Virgo Deum ex se, carne sumpta, hominem nasciturum, agnovit consequenter juxta carnem eumdem moriturum, in qua morte, quia vitam et salutem nostram omnium intellexit, amavit, si non mortem, profecto munus gratiae quod advexit. Cum igitur de sub arbore malo, quae mortem intulit, est erepta, sub arbore nihilominus malo, quae vitae fructum attulit, est transvecta; [Col. 0480B] sub umbra cujus ad tantum fastigium est evecta, ut gratia et merito prae cunctis mulieribus sit perfecta. Quod autem dictum est: Ibi corrupta est mater tua, si ad primam arborem, quae mortem intulit, referatur, natura humana non incongrue mater Virginis appellatur, quae sub arbore illa, tantam laesionem pertulit et jacturam, ut corrupta corrumperet; et vitium nobis verteret in naturam. Si vero sub arbore crucis mater sponsae creditur violata Judaea mater ejus recte intelligitur appellata, quae, ubi Sponsus Virginem ad singularem gratiam fidei merito sublimavit, ibi mater Sponsum occidi postulans, cor pertinacia violavit. Sub ligno igitur crucis et fides sponsae viget, et Judaeae castitas violatur, quae verum Sponsum abnegans, corruptori [Col. 0480C] pertinaciter copulatur; et cui debuerat adhaerere familiariter et configi, ipsum corrupta mente, iteratis vocibus postulat crucifigi. Ubi Virgo suscitata audit sponsum consequenter dicentem: Pone me, etc.

Pone me ut signaculum super cor tuum, ut signaculum super brachium tuum, quia fortis est ut mors dilectio, dura sicut inferus aemulatio. Quia de corde suo mater tua errore perdito me projecit, ab ejusdem cordis cubiculo salutem quoque proximam longe fecit; tu vero, mi Dilecta, quae ibidem incomparabili gratia suscitaris, suscitantem dilige, ut diligens diligentius diligaris. Verum quia in diligendo [Col. 0480D] satis appares vehemens, non infirma, hoc apponendum video: quod agis, age perseverantius et confirma; et cor tuum, in quo mea dilectio videtur larga plenitudine 280 contineri, apposito claude signaculo, quod versutia qualibet non possit aboleri. Hoc autem signaculum quod velut operculum cordi tuo moneo superponi, nulli quidem versutiae, nulli subjacet laesioni, quia quod ars subtilior, non recens excogitat, manus eruditior non compingit, non reserat versutia, violentia non confringit. Me igitur quem laedi vel corrumpi constat nulla penitus factione, me, inquam, ipsum tuo cordi tanquam signaculum superpone, quo signante, ingressus vel egressus damnum inferens non patebit, non patente, dilectio constans et indeficiens permanebit. Idem [Col. 0481A] quoque signaculum tuo volo brachio superponas, ut scilicet nisi ex me, nisi per me operari quidpiam non apponas; et, cum quidquid egeris, tali recte signaveris munimento, scias tuum brachium subjacere nulli penitus detrimento. Ob hoc autem moneo ut quod agis, quod diligis, me superposito consignetur, quia tali fretum signaculo cor tuum sive brachium non laedetur, sed adversus omnia incomparabili fortitudine praevalebit, et ipsi morti comparandum, quaevis occurrentia non pavebit. Sicut enim indifferenter omnibus fortis et intrepida mors assistit, eique assistenti quaevis potentia vel industria non resistit: ita dilectio, si praedicto vere signaculo praemunitur, contra quaeque noxia praevalere fortiter invenitur. Item sicut inferus, cum in [Col. 0481B] quosque miseros gaudet durius desaevire, duram ejus saevitiam non labor, non miserorum potest gemitus emollire, sic aemulatio, qua Deum ardet virgo diligens imitari, non vult a proposito, nec prece, nec pretio, nec mollitie revocari. Expedit ergo ut haec in te dilectio, haec aemulatio fortis et inflexibilis habeatur, ut a corde et brachio, ab amore et opere, mei memoria non tollatur, quia quisquis eo caret signaculo, facile violatur, et vas carens operculo, immundum legis testimonio judicatur (Num. XIX) . Vas vero quod amoris flagrat incendio, et manu meae sollicitudinis operitur, cor amantis fortiter, quod me, superposito ut signaculo, custoditur; vas est commendabile, exinaniri nesciens, copiosum, cor est incibile [ f. lucibile], cor est lampadi simile, [Col. 0481C] non umbrosum. Unde subditur: Lampades ejus, etc.

Lampades ejus, lampades ignis, atque flammarum; aquae multae non poterunt exstinguere charitatem, neque flumina obruent illam. Non tu, inquit, solum, Virgo, quae digno laudis titulo commendaris, eo quod et meritorum gratia, et amoris excellentia principaris, sed et quisquis diligit, lampas ignis dicitur et flammarum, resistens quidem casui, nec tamen refuga pressurarum. Lampas quidem quae ad amorem obtinendum ore patulo se extendit, et apud male cordatos divites foris contemptibilem se praetendit, digne considerantibus ostenditur, et intelligitur [Col. 0481D] lampas ignis, abscondens ignem suum male caligantibus et indignis. Flagrat enim et interno aestu delectabiliter exardescit, et ad ea quae foris sunt, non videtur incandescere, sed frigescit, dum quidquid est hujus vitae, tanquam sterile gelicidium jam non curat, et seraphin ardentibus interno se desiderio configurat. Verumtamen ut eamdem lampadem constet inutiliter non accendi, nec conqueratur proximus ex ea sibi quidquam utile non impendi, quae prius lampas ignis, consequenter et flammarum dicitur lampas esse, ut non solum sibi, sed et proximus diligenter perpendentibus appareat non deesse. Nam qui amat, et amoris incendio fortiter concrematur, non languore torpet, non otio, sed vigilantius operatur: oculisque non lippientibus [Col. 0482A] gratam largo munere fundit lucem, et se formam operantibus, ambulantibus praebet ducem. Quem ardentem et lucentem non exstinguit aquarum multitudo, non minis, non blanditiis cedit amans, vel ejus fortitudo; non denique flumina, non majorum inundatio pressurarum, non fames, non gladius obruent ignis exuberantiam vel flammarum. Charitas enim tanta viget violentia vel vigore, ut non possit obrui parvo tribulationum impetu vel majore, ut aquarum multitudinem, et roris guttulas pluvialis, et incursus majores fluminum amore sufferat praemii spiritalis. Huic igitur charitati recte quidquam perfunctorium non confertur, imo quidquid potest hic haberi, ei digne charitas antefertur: cuicunque caput sanum et judicii veritas non aufertur, [Col. 0482B] hanc eligit et diligit super omne quod transitorium hic offertur. Unde subdit: Si dederit, etc.

Si dederit homo omnem substantiam domus suae pro dilectione, quasi nihil despiciet eam. Quisquis non gaudet sola insensibilium vel irrationabilium portione, sed humanam figuram obtinens, praepollenti 281 fungitur ratione; si dederit quidquid habet acquirendae intuitu charitatis, nil dedisse videbitur, si compos hujus factus fuerit voluntatis. Substantia nominatur quidquid in praesenti nostra vel necessitas, vel cupiditas coacervat, et in usus temporales vel expendit procuratio, vel conservat; substantia, inquam, non qua subsistimus essentialiter ad vivendum, sed quae nobis viventibus substare vel subsistere [Col. 0482C] dicitur ad utendum. Quae ob hoc non incongrue substantia domus hominis appellatur, quia ejus necessitas talibus adminiculis sustentatur, eisque domum suam ditat quisquis sollicitus, et honorat, qui tamen vel arcere pauperiem providus, vel augere divitias cupidus elaborat. Cujusmodi substantiam profligat largius et dispergit, qui profundo acquirendae dilectionis desiderio se immergit, qui cum illam dederit, et istam se persenserit accepisse, datum conferens et acceptum, sibi diligentius intuenti videbitur nil dedisse. Tanta enim aviditate diligit et amplectitur hoc acceptum, ut ducens pro nihilo quidquid dederat sic despectum, et ejus quod praeterit, ad id quod non interit, nulla comparatio [Col. 0482D] videatur, sed ut nihil illud, occiduum, istud vero manens, ut magnum quid et praecipuum habeatur. Nec est abs re, si corpus hominis hoc loco substantia nominetur, cum in eo vel ex eo homo subsistere comprobetur; et ob hoc domus suae addit Scriptura facere mentionem, quia illic thesaurus animae habet tanquam in vase fertili mansionem. Si igitur corpus istud, cui constat animam tam tenaciter admisceri, ut ab affectu ejus non possit facile cohiberi (non est enim invenire, qui velit ab hac domo sive corpore spoliari, cum Paulus quoque optet supervestiri potius quam nudari; et Petrum ter amantem ab ista lege carnis amor penitus non reduxit, sed Christo praedicente, quo non vellet, alius illum duxit): si corpus, inquam, istud, cui [Col. 0483A] gunfis tam tenacibus anima colligatur, homo cordatus dederit, nihil dedisse congruum arbitratur (Rom. VIII) . Non sunt enim condignae passiones hujus temporis. Quam dilectionem ob hoc attollit Sponsus tam multipliciter et commendat, ut tantopere commendatam Virgo diligens magnipendat; et cum perpenderit commendatae culmen non modicum Sponsi munere se adeptam, intelligat se in hujus oculis non despectam. De qua sodales subjungunt: Soror nostra, etc.

Soror nostra parvula est, et ubera non habet. Quid faciemus sorori nostrae in die quando alloquenda est? Videmus, inquiunt, Virginem in amoris gratia non mediocriter profecisse, sed tamen ad optatum necdum [Col. 0483B] plenius pervenisse, quia, etsi amoris intuitu ad contemptum praedictae substantiae jam pervenit, adhuc tamen, quem sic amat, in decore proprio non invenit. Et quia soror nostra est praecelsis quidem meritis, non natura, unius Dei Patris haereditatem nobiscum postmodum perceptura, loquentes ad invicem de illa paululum conferamus, et, si forte nostri quid indiget, non jam singulariter, sed omnes pariter afferamus. Quantum nobis visum est, quod ista soror nostra, quae, ut supra dictum est, in cubiculum meruit jam induci, adhuc tamen non se gaudet de cubiculo in cubiculum introduci; ista quidem causa est, quod necdum satis est sufficiens, nec adulta, sed laborans parvitate, et ad annos quasi [Col. 0483C] nubiles non perducta. Solet amor inhonestus quem praevenit intemperantia vel libido, quem usurpat et deturpat Venus male suasoria vel cupido; solet, inquam, praeripere aetate Virginem immatura, voluptati magis obtemperans, quam parans Virgini profutura. Sed quoniam amor iste quem habemus in manibus, etsi vehementior, tamen prudentior amat esse, et amator, hunc amorem non tam sibi quam Virgini vult prodesse; exspectat, reexspectat idem Sponsus, et habet patientiam in amore, quandiu Virgo meritis et gratia proficit ampliore. Adhuc ergo parva est, et videmus eam ubera non habere, quamvis supra fuit ostensum eamdem uberibus non carere, sed quia necdum plenam videntur sufficientiam obtinere, ea dicimur non habere, quae sponso volunt [Col. 0483D] quidem, sed nondum satis praevalent apparere. Non sunt aptae nuptiis virgines, dum adhuc puerascunt, dum aetas est parvula, dum adhuc ubera non turgescunt, quae, etsi parum prominent, et aetatis proferunt specimen profuturae, adhuc tamen retinent priscam teneritudinem immaturae. Quia igitur sic parva est, et sic eam constat ubera non habere, quid faciemus ei? quid ultra jam poterimus adhibere; quid quod ad nos pertineat ultra poterit jam conferri, ut diem nuptiarum tandem gaudeat non differri? 282 Alloquenda quidem est, et in secretiorem thalamum inducenda, sed ante de praesentibus, et necdum sufficientibus educenda, et ut possit hinc educi, quid ultra nobis est faciendum, quod scilicet proficiat ad diem tam desiderabilem obtinendum? In die illo hoc [Col. 0484A] est, in respectu et profectu diei illius, quid conferre possumus huic sorori, quo nostro vel studio, vel amore eam praeparabimus ampliori, ut ad diem perveniat, pro quo velut impatiens et tam sollicita nunc habetur, quando eam amator nobilis, consummata lege sponsalium, alloquetur? Etsi enim superius cum ea, vel de ea, multifariam modisque plurimis est locutus, non tamen munus completorium, sed studium est meritorium prosecutus; nunc restat ut haec illum intra cubiculum cubiculi prosequatur, prosecutam eo quo novit modo ille ineffabiliter alloquatur. Alloquendi vocabulo mysterium tegitur spiritale, quia figuris familiariter utitur hoc epithalamium nuptiale, et haec allocutio qua sponsum sponsam optamus et praedicimus convenire, ipsa est [Col. 0484B] conjunctio, qua quaerentis facies datur quaesiti faciem invenire. Allocutio est, cum praesentatae praesens quidquam dici congruum non celabit, sed carenti corruptela suam illi faciem revelabit, nullisque mediantibus alter alteri sociabitur in secreto; et Virgo videns Verbum, amore satiabitur jam completo.

Si murus est, aedificemus super eum propugnacula argentea. Si ostium est, conpingamus illud tabulis cedrinis. Quaerentibus sodalibus quid faciant quod illi congruum sit diei, quo Virgo visura est optatam diu gloriam divinae speciei, ipsi tanquam sermone vicario non differunt respondere, decernuntque Virgini [Col. 0484C] sollicita benevolentia providere. Si murus est, inquiunt, compactus lapidibus et caemento, imo virtutibus copulatis charitatis mediae ligamento, restat ut super eum argentea propugnacula fabricemus, murique fortitudinem defensione superaddita confirmemus. Est Hierusalem civitas Sancti, collectio fidelium numerosa, addicta in praesenti fructuosis laboribus, spe inconfusibili gloriosa, quam in unum velut manipulum unus Dominus, una fides copulat et constringit, et eamdem Virgo sancta exemplo et doctrina, meritis et intercessionibus circumcingit. Si ergo murus est, imo quia est, gaudens civibus circumponi, expedit circumposito defensionem aliquam superponi, ut scilicet nostra sollicitudo, nostra cohortatio desuper vigilet et intendat, ne ad [Col. 0484D] illum penetrandum hostis vel ad modicum se extendat. Etsi enim laborantem Virginem, necdum, sicut desiderat, possumus hinc transferre, hoc saltem laboranti debemus et volumus jam conferre, ut eam et nostra defensio reddat contra quaevis occurrentia praemunitam, et frequens allocutio, ut patienter sufferat, eruditam. Sic muro propugnacula non lapidea, sed argentea praeparamus, cum virginem sollicitis defensaculis, et alloquiis confortamus, cum hostium incursantium malitiam prohibemus fortiter ab accessu, et illis inclamamus, securam esse virginem de successu. Ne autem civitas haec muro videatur circumposito sic inclusa, ut per eum, ab eis quae non a se, sed quasi deforis habet beneficiis, sit exclusa; ipsa, quae murus est, ostium nihilominus [Col. 0485A] appellatur, per quod quidquid civitati est necessarium ministratur. Per Virginem enim Sponsus ad collectionem fidelium diligit introire, per eam quoque omnibus in ea confidentibus subvenire; ipsa omni clausa viro, soli Deo fidei clavicula reseratur, ut per ipsam ad homines Verbum caro visibiliter inferatur. Si igitur ostium est, cedrinis illud tabulis compingamus, hoc est praedictae hujus gratiae invictam fortitudinem adjungamus, ut cuivis detrahenti occurrat odorifera latitudo, et forte durius insistenti resistat indeficiens fortitudo. Haec interim dum laborat, et sudat Virgo nobilis in agone, praeparemus et confortemus ejus patientiam spe coronae; et revera non longe est quod sperat et postulat sibi dari, ut sentimus, jam videbit et gaudebit Sponsum nuda [Col. 0485B] facie revelari.

Ego murus, et ubera mea sicut turris, ex quo facta sum coram eo, quasi pacem reperiens. Audiens Virgo angelos erga ipsam negligentes et desides non haberi, sed sui sollicitos, suum patrocinium, vel ministerium polliceri; brevi sermone monstrat quae sibi gaudeat jam conferri, sperans mora longiore, quae sunt reliqua, non differri. Ego, inquit, donante gratia et operante manus industria jam sum murus congeriem vivorum lapidum charitate ligante media non casurus, 283 cui mea supereminent ubera, sicut turris, honorem praestans muro, terrorem inferens hostibus accessuris. Sicut murus virtutum congeriem et internae vinculum charitatis, sic ubera vitae formam [Col. 0485C] et doctrinam designant veritatis, quae prodeunt et festinant foris omnibus apparere, ut diligentes instruant, cogant adversarios abhorrere. In quibus, etsi nondum ad complendum praesentes nuptias, est perfecta, ea tamen annis retro plurimis est adepta, ex quo scilicet coram eo quasi pacem meruit reperire, cujus pacem alteram affectat, et in proximo exspectat invenire. Ex quo enim ad concipiendum sanctus ei Spiritus obumbravit, non pacem, sed quasi pacem nasciturus ei Filius apportavit, quia pacem a vitiis, pacem in gratia, a strepitu carnalis geniturae, non pacem visionis, non pacem mansionis in aeterna gloria permansurae. Neque de suo solius profectu ostendit se gaudere, sed monstrat et caeteros profectum non mediocrem obtinere, qui [Col. 0485D] per eam donante gratia adeo profecerunt, quod vinea non palmitibus, sed dives populis fieri meruerunt. De qua subjungit: Vinea fuit, etc.

Vinea fuit pacifico, in ea quae habet populos. Tradidit eam custodibus, vir affert pro fructu ejus mille argenteos. Ex quo operante Spiritu, coram eo reperi quasi pacem, vinea Domini Sabaoth profectum habuit efficacem; et quae prius angustis Judaeae finibus est detenta, nunc in ea quae habet populos latius et feracius est inventa. Ea quae habet populos, fides, vel unitas, vel dilectio potest dici, cui constat diversos populos unanimo spiritu sic addici, ut apostolis praedicantibus non solum multa crediderint [Col. 0486A] millia Judaeorum, sed et in omnem terram sonus exierit, et audita praedicatio sit eorum. Cujusmodi vineam ad custodiendum, apostolis virisque apostolicis commendavit, quorum praedicatio eam non solum in Judaea, sed et in nationibus propagavit; et Paulus cum Judaeam indurescere conspicit et perverti, extunc et deinceps ad gentes asserit se converti. Quae prosperante gratia, parvo tempore sic excrevit, sic infantiae novitatem et teneram inefficaciam abolevit, ut vir, id est potens non tam viribus quam virtute, pro fructu ejus mille argenteos, id est sua donet omnia pro salute. Flos vineae, vitae est conversio; fructus, est perfectio secutura, pro cujus centenario quisquis cupit esse vir, projicit transitura: fructus denique ipsa est retributio praemii [Col. 0486B] spiritalis, quod vir sibi comparat contemptu pretii temporalis. Qui enim non muliebriter, sed viriliter agere comperitur, pro fructu ejus vineae dare quidquid poterit non metitur, sed avidus praemii spiritalis, ut illud recipiat cum usura, pretii temporalis prodigus, affert illud sine pondere, numero vel mensura. Nam mille argenteos, id est quidquid vel infinitum numero, vel magnum pretio possidebat, quod ejus oculis arridebat fallaciter, favorabiliter in auribus tinniebat, ad pedes apostolicos afferens, projicit, et habet vice stercoris in contemptu, ut aeternum fructum recipiat, spretorum temporalium interventu. Enarratis autem Virgo tam suis quam profectibus aliorum, commendata vinea quae magis viget populis quam multitudine pampinorum; non [Col. 0486C] jam angelos respondentes, sed arrectis auribus sponsum audit, qui et Virginis et vineae favet laudibus, et applaudit.

Vinea mea coram me est: mille tui pacifici: et ducenti qui custodiunt fructus ejus. Ostendit Sponsus quod vinea quae sequitur, et temporalia dat pro ipso, non ambulat in tenebris, sed est in lumine coram ipso, cui favens et approbans, quod datis propriis maneat jam in ipso, non par pari retribuit, sed duplum, sive centuplum cum seipso. Ille, ait, qui propter me temporalem habet substantiam in despectu, ut confortetur amplius, meo se esse noverit in conspectu; et legenti vel audienti notum fiat cuivis inexperto, quod diligentem diligens, inde [Col. 0486D] gratam faciem non averto. Illi quippe mille argentei quos, juxta verbum tuum, diligit vir afferre, qui secundum formam tuam amat invisibilia visibilibus anteferre, erunt pacifici, id est pacis praemia merebuntur, pacem illis conferet, qui pro aeternis propria largiuntur. Nec pacifici solum dici poterunt, sed ducenti, id est pacem duplicem conferent largienti, quia pax sive perfectio, quam rerum distributio promeretur, et in praesenti magna est, in futuro maxima prosequetur. Sicut in mille perfectio, sic intelligitur et in centum, qui profecto duplicantur, cum vinea tam efficacem ducitur ad proventum, ut abjectis superfluis, pacem mereatur duplicem 284 invenire, quisquis illius fructus amat cura vigili custodire. Qui enim praeesse forma, doctrina [Col. 0487A] commendabili vult prodesse, et supradicti fructus custos sollicitus amat esse: hic per mille argenteos pacem primam, sed non praecipuam introducit, et centum in ducentos commutans, secundam meliorem postmodum superducit. Ostenso autem breviter quod omnibus perfectis competit gratia generali, statim redit ad virginem amore et sollicitudine speciali; et cujus, supra omnes praedictae vineae palmites, habet curam, eam de pace transitoria vult transire citius ad mansuram.

Quae habitas in hortis, amici auscultant, fac me audire vocem tuam. Etsi, ait, tam eos qui afferunt, quam qui afferre differunt mille argenteos pro ducentis, ego adhuc differo, nec induci suffero ad optatum [Col. 0487B] praemii consequentis; te, quam prae cunctis diligo, nolo diutius a desiderio cohibere, sed optione data, volo te, quidquid elegeris, mox habere. Tu ergo quam eduxi de habitaculo tenebrarum, de umbraculo durae mortis, et excellenti gratia habitas non in arido, sed in hortis; elige verbum gratum, vocem tuam exere, dic tu ipsa, stant sodales, amici auscultant, audire cupiunt a te ipsa. Ego ipse qui novi melius, quidquid dicere jam disponis, audire volo vocem, et internae beneplacitum optionis, ut dicendi modus non mihi sed caeteris innotescat, quos tua latet optio, si non vocibus elucescat. Apud te amor vane praetereuntium et timor supervenientium non arescunt, sed fides, spes, dilectio, tanquam [Col. 0487C] horti rore florido dilucescunt; et tam mira istorum gratia tuum desiderium sic delectat, ut ad ea quae infra sunt, nulla concussio te inflectat. Optas quidem egredi, seu transire protinus ad superna, fastidiens quidquid est temporis, apprehendere citius vis aeterna, quidquid ad praesens contuli, futurorum desiderio vis mutare, rejecto carnis pallio meam dilecti faciem praesentialiter salutare. Et illa: Fuge, etc,

Fuge, dilecte mi, assimilare capreae, hinnuloque cervorum super montes aromatum. Multis supra locis aut vicibus dilectum Virgo diligens invitavit, eumque advenire modis pluribus postulavit; et in ipso Cantici capite ejus osculum diligentius praeoptavit, [Col. 0487D] et per totum hoc epithalamium id se velle et expetere demonstravit. Quid ergo sibi vult, quod nunc repellit eum, cujus se languere desiderio supra clamat, quid causae esse dicimus, quod monet fugere eum, quem sic amat, nisi forte quod amantes habent iras spe concordiae gratioris, quia, ut quidam ⁜ (95) praedicat:

De quibus quia, ut valui, etsi non ut volui, sum [Col. 0489A] locutus, et pede satis lento loquendi terminum assecutus: quaeso te, Virgo sancta, ut, cum tuo in coelestibus Filio nunc assistas, ab ejus, qui tuus est, cura et sollicitudine non desistas. Tuus quidem ego sum, si non satis condigno merito, affectu saltem paululum promptiore, tuus, tibi serviens, quamvis adhuc nesciens utrum dignus odio vel amore (Eccle. IX) ; tuus, tibi desiderans obsequiis et muneribus complacere, si tamen in proposito mihi dederis efficaciter praevalere. Tu igitur, Virgo sancta, de manu mea suscipe parvum munus, non est aurum, non argentum, non lapis regum donariis opportunus; sed inculta verborum libatio, sensu prodita grossiore, parva satis oblatio, sed plena vigiliis et labore. Cujus exercitio tanquam rudi gymnasio postquam me [Col. 0489B] contuli, multis molestiis sum percussus, et occursu malignantium velut a fronte graviter repercussus, opusque inchoatum multoties pressuris durioribus [Col. 0490A] intermisi, sed revocante et juvante tua gratiore memoria non dimisi. Tu igitur cujus ope, in camino pressurarum sub gravi malleo non defeci, sed utcunque respirando, opus coeptum in tuo nomine jam perfeci, nunc oblatum suscipe, offerentem corripe misericorditer, et emenda, emendatum dilige, dilectum tuo Filio me commenda. Scio enim quia si fuero tua illi benevolentia commendatus, vel me prorsus non mordebit, vel morsu non nocebit coluber venenatus; et vel linguas detrahentium ad modestum silentium ille tuus Filius revocabit, vel rumores eorum veneficos in antidotum salutiferum commutabit. Sic nimirum a cunctis nocentibus, tuo spero interventu, tua gratia liberari, liberatus per gratiam donis potioribus cumulari: cumulato jam [Col. 0490B] concedes per te in Filio gratulari, et ut finem ponam libro, mihi tandem a malis libero vobiscum in coelestibus gloriari.

Dominis atque per omnia merito sanctitatis reverendis Patribus suis, MILONI Morinensium episcopo, HUGONI Praemonstratensium abbati, ille servorum Dei pejor et ultimus, cujus nomen continetur in quinque primis litteris primarum quinque partium primi tomi: discretam ungulam habere pedis Ezechielis vituli.

Opusculum subjectum in Canticis canticorum divina gratia praeeunte incoepi, hortatu et animatione cujusdam viri fidelis qui aliquando audierat me disputantem de quibusdam sententiis Divinitatis. Praeterea quaedam infirmitas a pueritia mea, licet per intervalla, frequenter me tamen pulsat et pulsavit, quae maxima ex parte me ad hoc opus incitavit. [Col. 0489D] Arbitratus sum enim, si huic operi ardentius insisterem, quod pulsantis infirmitatis interdum molestias minus sentirem. Ratus sum, inquam, quod instantia hujus operis a me expelleret infestationem praefatae infirmitatis. Sane fateor omnibus rei veritatem. Opus quidem Deo aspirante a me incoeptum est, sed tamen praedicta infirmitas parum mihi adhuc [Col. 0490C] mitigata est. Sed fortasse erunt aliqui mei vel alterius ordinis qui zelum Dei simulantes se habere, quamvis non secundum scientiam, dicant: Ille quis est, aut quae est persona ejus vel vita ipsius, seu sapientia, quia hoc praesumpsit facere? Quibus inquam: Ego quidem, sicut supra dixi, pejor et ultimus sum servorum Dei, persona corporis infirma, sermo contemptibilis, vita satis coram Deo despicabilis, sapientia vero mea nulla est.

⁜ (96) «Magna, inquit, multitudo dulcedinis tuae, Domine, quam abscondisti timentibus te (Psal. XXX) .» Vere magna et admirabilis est multitudo dulcedinis Dei, quam abscondit Deus timentibus et diligentibus se, et hic in divinis Scripturis et in futuro saeculo in contemplatione suae majestatis. Sed hanc dulcedinem [Col. 0490D] saeculi amatores capere non possunt, quia delectationibus vanis et concupiscentiis mortiferis repleti ad ineffabilia gaudia coelestis patriae nullatenus suspirant ⁜ (97) . Hanc ergo brevem praefationem idcirco praemittimus, antequam ad librum perveniamus, quatenus auditorem nostrum ad intelligenda divinae lectionis sacramenta studiosum et sollicitum [Col. 0491A] faciamus, ne in hoc libello quidquam corporale vel carnale requirat. Est enim hujus libelli littera ab eo quod sonare videtur satis aliena, et nisi hanc a Spiritu sancto per certo editam esse crederemus, indignum esse per omnia Spiritus sancti charismatibus adjudicaremus. Quis enim oscula audiens, oculos, et genas, et labia Sponsae nominari, non statim ipso auditu merito indignaretur, eo quod talia in divinis eloquiis reperirentur, nisi Spiritu sancto dictante, de adventu Filii Dei ad humanum genus, de salute animarum fidelium haec scripta esse crederentur? Verum quanto durius littera nos a carnali et exteriori intellectu repellit, tanto nos ad interiorem et Deo amabilem sui intelligentiam suavius introducit. Sane in hoc creditur quod a septiformi [Col. 0491B] gratia Spiritus sancti liber iste conditur, quia omnes et singulae sententiae, quae in eo reperiuntur, septem in se ad minus continere videntur, scilicet, 287 divinitatem et humanitatem Christi; conjunctionem Sponsi et Sponsae, id est Christi et Ecclesiae. Secundum vero rhetoricos flores, unimembrem vel bimembrem seu trimembrem aut quadrimembrem orationem. Juxta autem saeculares, disciplinas septem liberalium artium, tres partes philosophiae: logicam, ethicam, physicam, id est rationalem, moralem, naturalem, sine quibus partibus philosophiae non valet liber iste exponi.

Praeterea, titulus qui huic libello praefertur, totius libri sensum in se continere videtur. Sicut enim in coelo sol positus diffusis ubique radiis suis, et [Col. 0491C] dilatata admirabili claritate sua, totum mundum praesentialiter illustrat, sic iste titulus, qui huic libello praeponitur, quid iste libellus velit dicere, maxima ex parte jam nobis manifestat dicens: Vox optantis Christi adventum.

Quaeritur in isto primo titulo cum duae personae introduci videantur, Christi videlicet et cujusdam optantis, cur istius optantis proprium nomen non exprimitur, cum Christi nomen manifeste nominetur? Ad quod dicendum, quia si quaelibet persona nominatim exprimeretur vel proprie poneretur, aliae personae quae in isto libro variis modis loquuntur, fortassis exclusae viderentur. Christi vero nomen idcirco manifeste et sine velamine ponitur, quia de [Col. 0491D] nullius alterius adventu, nisi de solius Dei Filii adventu et incarnatione prophetia libri hujus contexitur. Tum praeterea possunt aliqui mirari cur Christus, qui dignior et excellentior persona est, in hoc libro primitus non incipit loqui. Sed ratio justa et auctoritate subnixa hoc expostulabat, ut inferior persona in primis loqueretur, et ipsum, sine quo salvari non poterat, ut ad sui liberationem veniret, humiliter deprecaretur, et diceret: Osculetur me osculo oris sui (Cant. I) . Beatus Paulus apostolus nos instruit, dicens: Quoniam quidem omnia quae contigerunt patribus nostris, in figura contigerunt illis (I Cor. X) .

Si ergo apud illos figura fuit, apud nos veritas esse debet. Multam igitur Scripturam Veteris Testamenti [Col. 0492A] apud memetipsum revolvens, hujus veritatis figuram requirebam, si forte aliquis patriarcharum, vel prophetarum alicubi osculatus fuisset uxorem suam; quatenus figura praecedens, clarius nobis manifestaret subsequentem. Verumtamen hoc de nullo alio, nisi de solo Jacob patriarcha scriptum reperi. Siquidem de eo solo scriptum est quod osculatus sit aliquando uxorem suam, illam videlicet famosissimam Rachelem de qua nulli dubium est, quin teneat sanctae Ecclesiae figuram. Jacob vero et nominis interpretatione, et virtutis operatione, figuram Christi dignoscitur tenuisse.

Scriptum est enim in libro Genesis (cap. XXIX) quod quondam idem patriarcha Jacob ad terram orientalem proficiscebatur, qui veniens ad quemdam [Col. 0492B] puteum, cum pastoribus regionis illius loquebatur, et ecce, inquit Scriptura, Rachel cum grege suo veniebat, nam gregem patris sui ipsa pascebat. Quam ergo cum cognovisset Jacob esse consobrinam suam, gregem illius adaquavit et osculatus est eam.

Postea vero flevit Jacob, et indicavit ei eo quod esset consanguineus ejus. Quis igitur ille est, qui ad terram orientalem proficiscitur, nisi Christus de quo propheta ait: Ecce vir, Oriens nomen ejus (Zach. VI) . Quae vero est terra orientalis, nisi beata et perpetua Dei Genitrix Virgo Maria, de qua Christus oriri dignatus est, quam Ezechiel (cap. XI) portam orientalem appellat? Quid puteus ille praefiguravit, nisi mysticam et occultam Scripturam quae [Col. 0492C] Christum nasciturum esse praedixit? Quid denique Rachelis grex significavit, quem Jacob adaquavit nisi gregem prophetarum, quem Christus aqua fontis salientis in vitam aeternam potavit? Quid vero fletus Jacob insinuavit, nisi compassionem quam Christus de nobis habuit quando pro nobis mori disposuit? Quid est autem quod sanctus Jacob Racheli indicat quod consanguineus ejus est, nisi hoc quod Dominus per prophetam dixit: Narrabo nomen tuum fratribus meis (Psal. XXI) , et in Evangelio: Ite, nuntiate fratribus meis etc. (Matth. XXVIII.) Quid vero designat osculum quod Jacob Racheli dedit, nisi hoc quod Christus naturam generis humani per incarnationis mysterium sibi sociavit? [Col. 0492D] unde idem genus humanum in hoc loco de eodem Christo dicit: Osculetur me osculo oris sui. Idem ille qui quondam a patriarchis praefiguratus, et a prophetis praenuntiatus est, ille, inquam, veniat, et de mea natura carnem immaculatam assumat, et me ad paradisi gaudia, quae per Adam perdidi, mirabiliter reducat. Dicat et sancta Ecclesia de Christo: Osculetur me osculo oris sui, id est Verbum caro fiat, et sicut olim de Adam dormiente Eva fabricata est (Gen. II) , ita idem Verbum caro factum (Joan. I) , scilicet, Deus homo factus, moriens in cruce, me sibi sponsam sanguine suo subarrhatam despondeat. Dicat et beata Maria mater Christi, dicat, inquam, et ipsa de Christo: Osculetur me osculo oris sui, id est sicut dudum per Isaiam prophetam promisit [Col. 0493A] dicens: Ecce virgo concipiet (Isa. VII) , Filius Dei in me veniat, et de mea virginea carne, corpus sacrosanctum accipiat, ut tanquam sponsus de thalamo suo (Psal. XVIII) , sic ipse carnis meae purpureo decoratus pallio procedat de utero meo. Dicat etiam unaquaeque anima fidelis de Christo: Osculetur me osculo oris sui, id est sic me sibi societ per fidem et operationem in hoc saeculo, quatenus in aeterna felicitate 288 unus spiritus effici merear cum ipso. De hoc osculo Christi et sanctae Ecclesiae, id est Incarnationis mysterio, David prophetae dicit: Justitia et pax osculatae sunt (Psal. LXXXIV) . Junge ergo, si tali placet, lilium violae vel rosae, tale est osculum Sponsi et Sponsae, Christi et Ecclesiae, id est conjunctio divinae et humanae naturae. [Col. 0493B] Osculetur me osculo oris sui. In ista sententia invenies septem sacramenta, Jacob et Rachelis, Dei et generis humani, Christi et sanctae Ecclesiae, Filii Dei et beatae Mariae, Christi et fidelis animae, pacis et justitiae, lilii et violae.

Summa intentione et puro corde a nobis Deus exorandus est, declaratio sermonum cujus illuminat et spirituale intellectum parvulis malitia manifestat (I Cor. XIV) , quatenus dignetur oculos cordis nostri revelare, ut valeamus mirabilia, quae sunt in lege ejus, considerare. Auctorem igitur hujus libri Spiritum sanctum nullus sane sapiens dubitat. Salomonem [Col. 0493C] vero organum fuisse Spiritus sancti, eo tempore quo librum istum edidit nullus ecclesiasticis litteris imbutus ignorat. Sine enim Spiritus sancti gratia non potuit proferre tanta ac talia Christi et Ecclesiae sacramenta. Cum ergo ratum teneamus, quod Spiritus sanctus hunc librum fecerit, quaerendum nobis est, quare idem Spiritus sanctus eumdem librum ab O littera incoeperit vel quid sibi in hac littera, plus quam in aliis litteris placuerit. Verumtamen sacramentum hujus litterae quae est O, quantae sit auctoritatis et dignitatis, ipse dignatus est ostendere, qui ejusdem litterae nomen sibi imposuit, dicens: Ego sum α alpha et ω (Apoc. I) , id est principium et finis. Principium, inquit, sum, dans principia existendi omnibus creaturis. Finis sum, [Col. 0493D] id est consummatio; quia omnibus hominibus deficientibus, solus remaneo, quoniam ego sum Deus et mutabilitati nequaquam subjaceo, unde Jacobus apostolus ait: Apud quem non est transmutatio nec vicissitudinis obumbratio (Jacob. I) . Quod autem Christus finis sit, id est consummatio, Paulus manifestat cum dicit: Finis legis Christus ad justitiam omni credenti (Rom. X) . Denique si sacramentum hujus litterae, quae est O, adhuc subtilius indagare voluerimus, in nulla alia littera tantam figuram, non solum totius orbis, verum etiam ipsius Dei reperiemus. Ex omni enim parte sui rotunda et perfecta invenitur, sicut orbis hujus saeculi a philosophis in modum spherae rotundus describitur. Praeterea si secundum Graeca elementa attentius inspicimus, [Col. 0494A] istam litteram ω procul dubio invenimus eam esse trimembrem, id est tria membra habentem. Quid igitur designant tria membra in unam ω litteram sursum respicientia, nisi tres personas in unius summae Trinitatis substantia? Non ergo casu, sed certo Divinitatis mysterio Spiritus sanctus exordium hujus libri ab ω littera inchoat, quia illum liber iste per omnen textum sui praedicat, qui totum orbem de nihilo creavit, et seipsum unam esse in Trinitate personam in Evangelio declarat, dicens: Ego et Pater unum sumus (Joan. X) . Tria igitur ω litterae membra in coelum respicientia, tres personas, ut praediximus, declarant in una Trinitatis substantia. Et bene ejusdem litterae membra sursum aspiciunt, et quasi de coelo venientia deorsum litteram [Col. 0494B] unam faciunt, quia cognitio sanctae Trinitatis per Dominum Jesum ad nos descendit, et in unam sanctam Ecclesiam catholicam per fidei unitatem, sedem sibi collocavit. Eapropter in Evangelio ipse Dominus Jesus ait: Haec est autem vita aeterna ut cognoscant te et quem misisti Jesum Christum (Joan. XVII) subauditur: et Spiritum sanctum, unum et verum Deum esse. Sane neque hoc a prudenti lectore negligenter arbitror praetereundum, quod iste liber ab osculo (quod est signum charitatis et pacis), sumit exordium. Illum namque mysticis et apertis locutionibus nobis insinuat, in cujus nativitate angelica multitudo clamat. Gloria in excelsis Deo, et in terra pax hominibus bonae voluntatis (Luc. II) . Est praeterea aliud sacramentum quod adhuc de osculo [Col. 0494C] potest dici, quia non valet nisi a duobus osculum fieri. Duo ejusdem e diverso dentes accedunt, in uno pacis osculo conveniunt, sicque simul conjunctis labiis in charitate osculum perficiunt. Duo quippe e diverso accedentes et in unum convenientes, divinitas et humanitas Christi non incongruenter debet intelligi, quae valde ex diverso accesserunt, quando altera de coelo, altera de terra in unum beatae Mariae semper Virginis uterum simul convenerunt, et quasi perfectum osculum dederunt sibi invicem istae duae naturae, quia sic operante gratia Spiritus sancti sunt inseparabiliter foederatae, quatenus sine fidei periculo ulterius non debeat dici Deus sine homine nec homo sine Deo; et hoc est quod dicere videtur [Col. 0494D] eadem nostra natura in hoc nostro libro: Osculetur me osculo oris sui; ac si diceret: Opto ut sic me Deus Dei Filius in uterum Virginis assumat, id est, Verbum caro fiat, quatenus quod erat, semper verus Deus permaneat, et me immutatam de mortalitate ad immortalitatem secum in unam personam Dei et hominis aeternaliter constit

Auctoritate Scripturae sacrae didicimus (Job V) , quia nihil fit in terra sine causa, eo 289 quod in manu Dei sumus, et nos, et sermones nostri. Quia ergo constat sine dubio quod quoniam in manu ejus sumus et nos et sermones nostri, profecto liquide patet, quia non possumus quidquam bene loqui, nisi aut illo cooperante, aut ab illo permissi. Denique, et si nihil sine causa in terra fieri dicitur, nec [Col. 0495A] hoc utique absque ratione factum esse arbitramur, ut in principio expositionis hujus libelli, liliis et violis et caeteris floribus uteremur. Dignum plane fuit ut expositio nostra a floribus sumeret exordium, quia de illo ipso adjuvante loqui disponimus qui ait: Ego flos campi et lilium convallium (Cant. II) . Siquidem ipse est flos ille admirabilis, qui secundum Isaiam prophetam (cap. XI) de radice Jesse ascendit, id est Christus, qui de Maria Virgine carnem assumpsit, et sicut flos suaviter redolens, undique suum gratissimum emanat odorem, sic ipse notitiam suae divinitatis et humanitatis in universum sparsit per orbem. Praeterea sicut flores sine humano cultu ex se gignunt favos et mella, sic Deum et hominem absque virili contactu de se genuit [Col. 0495B] Virgo Maria. Dicamus ergo hunc librum, qui de illo admirabili flore loquitur, florem esse florum, id est florem esse aliorum librorum, praeter ipsius summi floris, id est Christi.

Omnes quippe sancti, flores in sancto colloquio sunt appellati, unde est illud: Justus ut palma florebit, etc. (Psal. XCI.) Justi florebunt sicut lilium ante Dominum. Sane omnes sacrae Scripturae libri, flores appellari possunt, pro eo quod nos floribus, id est virtutibus spiritualibus florere faciunt. Igitur sicut Christus flos est aliorum florum, id est honos, gloria et decus suorum sanctorum, sic liber iste, qui appellatur Canticum canticorum, sicut supra diximus, excepto Evangelio Christi, flos est florum, id est flos aliorum librorum. Ecce, ut audivimus, [Col. 0495C] Sponsus, id est Christus in hoc libro lilium se appellat, et ideo quia in omnibus pene sacri eloquii locis lilium virginitatem et castitatem munditiamque significat. Et quoniam ipse virgo et Virginis filius fuit, propterea maxime in Evangelio suo, inter reliquas virtutes, castitatem nobis commendavit, dicens: Sint lumbi nostri praecincti (Luc. XXII.) Ac si diceret: Quoniam amatorem virginitatis, castitatis et munditiae me esse non dubitatis, videte ut in cogitatione, locutione et opere, castitatem, quae mihi prae omnibus virtutibus grata est, custodiatis. Praeterea denique et in Nazareth quae interpretatur flos, sum nutritus, quia anima illa delectabiliter me pascit et nutrit piis operibus, quae virginitatem [Col. 0495D] spirat, castitate flagrat, munditiam amat.

Sicut igitur per lilium Sponsus idem Christus in hoc libro potest intelligi, sic etiam per violae florem, Sponsa ejus, id est sancta Ecclesia debet interpretari. Et merito per hunc florem, scilicet violam, quae purpurei vel aetherei coloris est, pia Mater Ecclesia designatur, quae filios suos incessanter ad gloriosa martyrum certamina et ad superna perpetuae beatitudinis gaudia adhortatur. Per purpureum igitur colorem accipitur gloria martyrii, per aethereum vero felix et gloriosa exspectatio regni Dei. Sed neque hoc sub silentio praetereundum videtur, quod idem flos, scilicet viola, temperativae naturae esse describitur, adeo ut illis mederi valeat, quos ultra vires immoderatus ardor carnis fatigat. [Col. 0496A] Quod profecto sanctae Ecclesiae eleganter assignari debet, quae filiis suis ab omnigena tentationum infestatione vulneratis, piae confessionis et poenitentiae malagmata adhibet, unde et unusquisque fidelis debet dicere ad matrem suam Ecclesiam: Secundum multitudinem tentationum mearum in corde meo consolationes tuae laetificaverunt animam meam.

In memoria abundante, in Spiritus sancti delectatione recordari debemus quod in superiori parte hujus libri de profectione Jacob patriarchae ad terram Orientalem locuti sumus, et (prout Spiritus sanctus eo tempore vires nobis subministravit) paupertas nostri ingenii ipsum Jacob, et terram Orientalem allegorico sensu interpretando discussit. Restat [Col. 0496B] igitur, ut itidem repetamus, et non, ut dignum est, sed ut raritas nostri sensus utcunque capere potest, secundae allegoriae flores suaviter redolentes perquiramus. Ager enim quidam est redundans floribus divina pagina, in quo delectari debet fidelis anima, colligendo diversos allegoriae flores, id est meditando sensus spirituales. Unde David propheta dicit: Delectare in Domino et dabit tibi petitiones cordis tui (Psal. XXXVI.) Terra igitur Orientalis, juste appellatur coelestis Hierusalem, scilicet habitatio supernorum civium, de qua Psalmista ait: Portio mea in terra viventium (Psal. CXLI.) Ad quam profecto qui bene operando pervenire poterit, mortem ultra non gustabit, quia tunc in Deo aeterna nativitate sanctus quisque renascitur, cum ejus vita temporalis conditionali [Col. 0496C] morte terminatur. Eapropter elegans consuetudo in sancta Ecclesia inolevit, ut tunc sanctorum natalitia pronuntiemus, quando illos ex hac luce migrasse cognoscimus. Quis ergo est ille Jacob, qui luctator interpretatur, nisi spiritus 290 noster, cui colluctatio adversus spirituales nequitias sine intervallo indicitur? Proficiscatur ergo noster Jacob ad terram Orientis, id est festinet spiritus noster passibus bonae operationis ad terram repromissionis: ad quam repromissionis terram Paulus suspirabat, cum dicebat: Festinemus ingredi in illam requiem (Hebr. IV) . Sed festinantibus nobis ad coelestem Hierusalem, puteus qui grandi lapide clauditur, obviat, quia sicut David propheta ait: Judicia Dei abyssus [Col. 0496D] multa (Psal. XXXV) . Cui Salomon concordat: Omnia, inquiens, reservantur homini post mortem incerta (Eccle. IX) . Quid vero dicimus esse hunc puteum qui grandi lapide clauditur, nisi occultum et terribile Dei consilium, quod nullatenus usque ad diem judicii manifestatur? Quod propheta expavescens ait: Venite et videte opera Dei, terribilis in consiliis super filios hominum (Psal. LXV) . Quid autem pastores illic cum gregibus suis significant, qui circa puteum accubant, nisi fideles animas tam praelatorum quam subditorum, quae judicium Dei exspectant? Unde bene dicitur quod congregatis pastoribus cum gregibus tunc lapis ab ore putei removebatur, et sic oves adaquabantur, quia venientibus omnibus hominibus ad judicium Dei, terribile consilium ejus, [Col. 0497A] quod modo occultum est, manifestabitur. Tunc demum oves adaquabuntur aqua putei reserati, cum unusquisque damnabitur aut salvabitur secundum justum judicium occulti consilii Dei: Ite, maledicti, in ignem aeternum qui preparatus est (Matt. XXV) ; illis vero qui a dextris erunt: Venite, benedicti Patris mei, percipite regnum (ibid.) Sicque mirabili et ineffabili modo Jacob recognoscet faciem cognatae suae Rachelis, cum spiritus noster contemplativam vitam aspiciet in coelis, ad quam diu suspiravit adhuc positus in terris. Et inde est quod Rachel interpretatur visum principium, quia tunc non in aenigmate neque per speculum, sed facie ad faciem (I Cor. XIII) contemplabitur noster spiritus ipsum Deum. Osculum autem quod dedit Jacob Racheli [Col. 0497B] possumus sub illa Dominica sententia interpretari qua dicitur: Pater, volo ut sicut ego et tu unum sumus, ita et ipsi unum sint in nobis (Joan. XVIII) . Luce ergo clarius constat quia quando alter alteri osculum pacis dat, sine interpositione alicujus rei, charitativo affectu, os ori consociat. Hinc est quod beatus Joannes dicit: Filii Dei sumus, et nondum apparet quid erimus, scimus autem cum apparuerit similes ei erimus, quia videbimus eum sicuti est (Joan. III) . Non erit ergo inter Creatorem et creaturam aliqua oppositio, alioquin non esset vera et perfecta beatitudo.

[Col. 0497C] Ad moralitatem accedentes, et de moralitate disserere cupientes, morigeratos nos oportet esse, neque enim de moribus hominum possumus eleganter quidquam loqui, nisi parte ex aliqua fuerimus moribus instructi vel adornati. Superius praefati sumus (nisi forte a mente nostra exciderit) quod liber iste a perfectione, hoc est ab O littera, quae perfectionem significat, initium sumit. Quae littera secundum Latinos, ut philosophi aiunt, totius orbis formam in seipsa insinuat, et secundum Graecos formata sanctam Trinitatem pro modulo suo nobis repraesentat. Qui ergo istum librum legis vel audis, perfectioni stude, perfectus esse satage. Audi non me, sed Dominum in Evangelio dicentem: Perfecti [Col. 0497D] estote, sicut et Pater vester perfectus est qui in coelis est (Matth. V.) Verumtamen perfectus esse nullatenus poteris, nisi summae perfectioni, quae Deus est, remota iniquitate perfecte adhaeseris. Quam utique perfectionem David desiderabat qui dicebat: Mihi autem adhaerere Deo bonum est (Psal. LXXII.) Perfecte ergo perfectus esse potes, si fidem sanctae Trinitatis corde credis et retines, et eamdem fidem operibus bonis adimples. Perfecte, inquam, perfectum te Deo in die judicii repraesentabis, si in hoc saeculo, quantum vales, ab omni peccato immunem te custodis. Sed quia, ut beatus Gregorius ait, bonum opus nihil valet sine castitate, sicut nec castitas aliquid valet sine bono opere, ideo bene quidem in nostra recapitulatione sequantur lilia virginitatem, [Col. 0498A] castitatemque, et munditiam significant. Sunt praeterea quidam qui virgines et casti sunt, sed mundi non sunt, quia de virginitatis seu castitatis custodia insolenter superbiunt. Eva enim prima parens nostra, corpore quidem, virgo et casta fuit, sed mente immunda exstitit, quia magis diabolo falsa promittenti, quam Deo vera comminanti obedivit. Inde dicit divina Scriptura: Qui exaltat cor suum, mundus est coram Deo, nec prodest quidquam virginem et castum esse corpore, si fuerit incestus in mente. Refloreant ergo in nobis lilia spiritualia, scilicet virginitatis et castitatis et munditiae cordis insignia, quatenus corpore et anima castificati, illa evangelica benedictione mereamur insigniri, qua nobilitantur illi quibus a Domino dicitur: Beati [Col. 0498B] mundo corde, quoniam ipsi Deum 291 videbunt (Matth. V.) Unde merito violae in ordine recapitulationis sequuntur, quae aetherea claritate refulgent, quia illi bene castitatem custodiunt, qui per illius observantiam pervenire quaerunt ad coelestis regni gloriam. Flores autem caeteri qui in hac expositione speciali nomine non exprimuntur, reliquas virtutes decenter insinuant, quibus supradictae virtutes exornantur. Sine enim humilitate, obedientia, charitate, patientia, longanimitate, perseverantia, prudentia, et discretione, quae mater est omnium virtutum, nullus potest perfectionem retinere, nec pacem, sive concordiam (quae designantur per osculum Sponsi et Sponsae) perfecte possidere.

[Col. 0498C] In veteri lege divina Scriptura nos edocet (Levit. I) , ut qui de grege arietem, vel quodlibet animal sacrificiis aptum Deo offert, prius pellem detrahat, secundo carnem sacris ignibus admoveat, tertio adipes et ea quae adipibus velantur, in holocaustum Domino offerat. Aries quippe sive vitula, est quaelibet sententia, ex Veteri Testamento excepta. Cui sententiae quasi pellem detrahimus, cum historicam intelligentiam pertractantes, veram esse sancimus. Caro autem tunc sacris ignibus traditur, cum allegoria spiritualibus sensibus intellecta delucidatur. Adipes vero, et ea quae infra sunt, Deo offerre nos arbitramur, cum moralitatem, et illa quae de moribus pendent, ad utilitatem fidelium animarum, et [Col. 0498D] laudem ipsius Dei perscrutamur. Quoniam igitur in superiori tractatu historialem Jacob allegorico et spirituali sensu interpretati sumus, quasi pelle subtracta, carnes sacro igne concremavimus. Superest ergo ut adipes igni divino admoveamus, id est ut moralitatem morali et excelsiori intellectu in lucem proferamus. Caro equidem nostra tunc terra Orientalis efficitur, cum in illa vitia mortificantur, et virtutes spirituales oriuntur. Quam profecto Jacob spiritualis, id est Christus invisere dignabitur, si talis fuerit, ut ejus visitatione digna habeatur. Puteus autem ille ad quem historialis Jacob venit, cor nostrum significavit, quod si perfecte Deum dilexerit, et sermonem ejus servaverit, Christus ad illud veniet, et in illo manebit, unde ipse in Evangelio [Col. 0499A] dicit: Si quis diligit me, sermonem meum servabit, et Pater meus diliget eum, et ad eum veniemus, et mansionem apud eum faciemus (Joan. XIV) . Lapis vero quo puteus clauditur, recte duritia cordis nostri intelligitur. Quam nimirum duritiam Dominus se nobis auferre pie repromittit, cum per Ezechielem prophetam dicit (cap. XI et XXXVI) : Tollam a vobis cor lapideum, et dabo vobis cor carneum, et faciam ut in praeceptis meis ambuletis. Tres greges ovium cum pastoribus suis qui juxta puteum a Jacob reperiuntur, tria genera cogitationum sunt, quae circa cor nostrum versantur. Recordamur enim in cogitationibus nostris plerumque malorum quae fecimus, praesentia Deo auxiliante praecavemus, pro futuris, ne nos dimersos obruant, Deum exoramus. Et bene [Col. 0499B] quidem historia refert quod remoto lapide greges illi adaquabantur, quia ablata cordis nostri duritia praefatae cogitationes spirituali compunctione et salubri lacrymarum irroratione debriantur. Pastores autem qui custodiunt supradictas oves, fides, spes, charitas sunt. quae nostras simplices enutriunt cogitationes. Liquet ergo quia qui pro peccatis praeteritis luget, praesentia cavet, pro futuris exorando timet, omni modo ab omni peccato immunem se exhibet. Sic demum ad illam virtutem quae impeccantia dicitur, redit, in qua Deus ad imaginem suam primum hominem creavit. Eleganti denique stylo historia describit, quoniam quidem ibi Jacob consobrinam suam Rachelem recognovit, quia sine dubio tunc perfectius creatura recognoscitur a Creatore [Col. 0499C] suo, quando secundum suum posse, homo se observat a peccato. Unde merito Rachel, ovis vel visum principium interpretatur, quia sic plane creatura ad initium suae creationis revertitur, cum per simplicitatem et impeccantiam sine naevo peccati, suo Creatori repraesentatur. Fletus vero quo Jacob visa Rachel flevit, significat gaudium ineffabile et jubilationem incomprehensibilem, quam Deus apparens fidelibus suis donabit. Plerumque enim prae gaudio nimio solemus flere, sicut iste Jacob agnita consobrina sua Rachel prae exsultatione dignoscitur flevisse. Osculum autem quod Jacob Racheli donat, unitatem illam qua uniti ipsi Deo erimus, designat. De qua nimirum unitate Paulus apostolus mihi videtur dicere: Qui adhaeret Deo, unus spiritus efficitur [Col. 0499D] cum ipso (I Cor. VI) . Praeterea hoc quod historia non praetermittit, quia Jacob Racheli quod consanguineus ejus esset indicavit, non incongrue ita interpretari possumus, quia finito judicio nostram substantiam in nostro Creatore recognoscemus, quam dudum, nostri misertus assumpsit, cum de beata Virgine Maria nasci voluit.

De Isaac patriarcha textus historiae nostris auribus retulit, quomodo olim, ut foderent puteum, servis suis praecepit. Qui altius fodientes, aquam abundanter repererunt, et propterea puteum illum Abundantiam appellaverunt. Quid namque puteus [Col. 0500A] ille quem foderunt pueri Isaac, praetendebat, nisi Vetus Testamentum, quod, antequam exponeretur a doctoribus, terra obice obstrusum manebat? Spirituali ergo sarculo puteum istum fodiamus, et sine dubio aquas abundantes, id est sensus spirituales reperiemus. In praecedenti tractatu superius de Jacob allegorice et moraliter locuti sumus; nunc vero ad eumdem Jacob spirituali itinere redeamus, et in eo secundam moralitatem altiori intellectu perquiramus. Quae moralitas interdum quibusdam allegoricis floribus fit intermista, ne a prudentibus et strenuis viris judicetur esse inculta. Intuere, o homo, temetipsum, et te considerato, invenies inter te, per figuram, totum mundum, et ut audacius loquar, si bene vixeris, ipsum Creatorem tuum. Si [Col. 0500B] ergo tantae dignitatis est homo, ut non solum totius orbis, verum etiam ipsius Dei similitudinem quodammodo teneat in seipso, ad imaginem quippe et similitudinem Dei factus est homo (Gen. I) , non debet aliquibus absurdum videri, si spiritum vel animam nostram alternantibus vicibus, modo Jacob, modo terram Orientalem volumus interpretari.

Dicamus quod spiritus noster ipse sit terra Orientalis, et interim Jacob spiritualis. Sicut enim Jacob historialis cum Angelo luctatus est, et contra eum invaluit, et quomodo allegoricus Jacob, id est Christus mortem et diabolum triumphans, in ligno suae crucis superavit; sic moralis Jacob, id est spiritus noster debet sibi crucifigere mundum istum, et pugnare contra se ipsum, ut dominans animo suo, [Col. 0500C] fortior ut expugnatore urbium. Crucifigere, inquam, debet sibi mundum homo spiritualis, ut dicere queat cum apostolo Paulo: Mihi mundus crucifixus est, et ego mundo (Galat. VI) . Debet, inquam, ultra vires laborare interior homo, ut vineat seipsum et mundum, animatus exemplo Domini Jesu, qui ait: Confidite quia ego vici mundum (Joan. XVI) . Nec minus summopere studeat ut terra Orientalis effici queat, de qua assidue vitia exstirpentur, et in qua spirituales virtutes oriantur. Via autem spiritualis Jacob, id est spiritus nostri, Christus recte debet intelligi, qui ait: Ego sum via (Joan. XIV) . Via, inquam, quae ducit ad Deum recta, ipsa est simplex obedientia. Unde et secundum historiam Jacob matri suae Rebeccae [Col. 0500D] obediebat, quando viam istam de qua loquimur pergebat. Non est igitur rectior via obedientia, et non est vera et recta obedientia, nisi in ipso qui dixit: Ego sum veritas et vita (ibid.) . Locus ille ad quem Jacob venisse prima mansione perhibetur, id est domus Dei, vel Luza, hoc est nux Beth-el vel amygdalum interpretatur. Spiritus ergo noster orationibus assiduis intentus, domus Dei efficiatur, quia sic Dominus dicit: Domus mea, domus orationis vocabitur (Matth. XXI) . Verumtamen qui domus Dei effici optat, nux vel amygdalum fieri non renuat. Neque enim potest spiritus noster esse habitaculum Dei sine fortitudine et patientia, longanimitate et prudentia; quod significat horum fructuum durissima et pene indomabilis testa. Quod autem Jacob [Col. 0501A] voluit requiescere post solis occasum, significat quod spiritus noster tunc perfecte requiescit in Deum, cum in se mortificat et occidit omne quod pertinet ad peccatum. Lapides vero quos collegit et capiti suo supposuit, designant exempla sanctorum quae nos in capite, id est in mente nostra recondentes, et secundum ipsa viventes, perfecte contemnimus mundum. Quod autem sancti, lapides sint appellati, testatur Petrus apostolus qui dicit: Et vos tanquam lapides vivi superaedificamini in habitaculo Spiritus sancti (I Petr. II) . Nec mirum sane, cum ipse Dominus Jesus in David (Psal. CXVII) lapis angularis sit appellatus, et in Daniele: Lapis abcissus de monte sine manibus (Dan. II) . Jacob obdormitio praetendit quod nos debemus perfecte renuntiare [Col. 0501B] mundo et adhaerere Christo; vel significat contemplationem summae Divinitatis et oblivionem totius saecularis vanitatis. Scala e duobus lignis consistens quam Jacob in summis vidit, cujus cacumen coeli secreta penetravit, duo Testamenta sunt, quae nos docent et instruunt, et ad cognitionem divinae majestatis perducunt. Unde bene historia dicit, quia Jacob Dominum in summitate scalae innixum vidit. Nulla enim ratione possumus pervenire ad ipsum Dominum, nisi pro modulo nostro spiritualiter impleverimus mandata duorum Testamentorum. O quam magna est clementia nostri Redemptoris Quid enim innixio Dei in summitate scalae praefigurabat, nisi descensionem ipsius ad redemptionem generis humani, quam tunc ex eo [Col. 0501C] tempore jam quodammodo praeparabat? Lapis ille quem Jacob peracto somno unxit prae caeteris lapidibus, significavit Christum prae omnibus sanctis impletum Spiritus sancti charismatibus.

293 De qua unctione spirituali et incomprehensibili infusione Spiritus sancti, David propheta loquitur ad Filium Dei: Quia tu justitiam dilexisti, et iniquitatem odio habuisti, idcirco unxit te Deus Pater tuus oleo jubilationis prae omnibus sanctis tuis (Psal. XLIV) . Lapis vero quem Jacob unxit et erexit in titulum, significat quod Christus per Incarnationis mysterium in sancta Ecclesia locum pontificalis dignitatis debebat obtinere, et per universum mundum regiae auctoritatis sceptra possidere. Unde merito [Col. 0501D] Jacob dicit: Quia vere Dominus est in loco isto (Gen. XXVIII) , quia extra catholicam Ecclesiam nullus potest salvari, nec placere Deo. Praeterea si istam scalam juxta moralitatem interpretari volumus, non incongrue per duo ligna ipsius, fidem et spem intelligimus, quae quasi in terra nos accipiunt, et usque ad coeli secreta nos sublevatos intromittunt. In hoc siquidem saeculo fides et spes nobis necessariae sunt, quae in coelis nullum opus habebunt (Rom. VIII) , quia, sicut dicit Scriptura: Deum in quem credimus et speramus, et quem per patientiam exspectamus, in futuro saeculo sicuti est videbimus (I Joan. III) , et ideo ulterius fide et spe opus non habemus. Scaliones qui duobus lignis hujus scalae inserti sunt, reliquae virtutes intelligi possunt, sine quibus fides et [Col. 0502A] spes prorsus inutiles existunt. Sicut enim corpus nostrum sine anima moritur, sic fides sine operibus, testante Jacobo, mortua appellatur (Jacob. II) . Et ideo quidem bene post fidem et spem in ordine charitas sequitur, quae in duo, hoc est dilectionem Dei et proximi dividitur. Qui enim solummodo in Deum credit vel sperat, et nec tamen ipsum Deum diligit, nec proximum suum pro Deo amat, et insuper quod bonum est operari, renuit; patet profecto quia daemonibus similis existit. De quibus Jacobus apostolus dicit: Daemones credunt et contremiscunt (ibid.) . Ponamus ergo hujus scalae quae ad coelum ducit primum scalionem, humilitatem Dei et proximi dilectionem, bonas cogitationes, meliores locutiones, optimas operationes, corporis et animae castitatem, cordis [Col. 0502B] munditiam, pacem fraternam, concordiam, confessionem, poenitentiam, corporalem disciplinam, jejunia, vigilias, orationes, corporis pro Deo exercitia, et in lege Dei spirituales meditationes, contemptum mundi, despectum corporis nostri, spiritualia desideria, et in summitate hujus scalae ponamus obedientiam, quia ipsa est quae nos ducit ad supernae majestatis contemplationem. Sic enim dicit divina Scriptura de obedientia: Per obedientiam perveniunt ad occultorum Dei notitiam (II Cor. II) . Ascendat ergo noster spiritus per istam scalam: De virtute in virtutem, donec videat Deum deorsum in Sion regnantem (Psal. LXXXIII) . Propterea denique et Dominus, obedientiae, quae in summitate hujus scalae posita est, videtur esse innixus, quia per obedientiam [Col. 0502C] disponebat genus humanum sibi reconciliare, et juxta Paulum apostolum (Coloss. I) , quae in coelo sunt et quae in terra, spirituali concordia pacificare, unde idem Paulus dicit: Christus factus est obediens Patri usque ad mortem (Philipp. II) . Et alio in loco: Ex his quae passus est, cum esset Filius Dei didicit obedientiam (Hebr. V) . Quod autem Jacob evigilans ait: Vere Dominus est in loco isto (Gen. XXVIII) , liquido denuntiat quia tunc Deus vere habitat in corde nostro, si praefatam scalam spiritus noster in se perfecte possederit, et mens nostra spretis saeculi vanitatibus in amorem Dei dulci sopore obdormierit. Enimvero lapis unctus esse moraliter possumus, si unctionem a Spiritu sancto susceperimus, sicut illi acceperunt quibus Joannes [Col. 0502D] apostolus dicebat: Et vos unctionem a Spiritu sancto accepistis, et, ut aliquis doceat vos, necesse non habetis, quia unctio ejus docet vos de omnibus (II Joan. II) . Ager autem, in quo a Jacob puteus reperitur, non incongrue spiritus vel anima nostra intelligitur, si tamen odorifera suavitate spiritualium florum fuerit refertus, sicut fuerat ille qui dicebat: Christi bonus odor sumus (II Cor. II) . Puteus vero in hoc loco debet intelligi Spiritus sanctus, de quo in Evangelio Dominus Jesus dicebat: Si quis sitit, veniat ad me et bibat, et de ventre ejus fluent aquae vivae. Hoc autem dicebat de Spiritu sancto quem accepturi erant credentes in eum (Joan. VII) .

Ipse, inquam, Spiritus sanctus est fons hortorum [Col. 0503A] puteus aquarum viventium quae fluunt impetu de Libano (Cant. IV) , id est sanctitas, refectio, purificatio, mundatio, gaudium et jubilatio fidelium animarum, quae desiderant esse cum Christo. Laboret ergo anima nostra ut possideat in se puteum istum, hoc est satagat bonis operibus fieri Spiritus sancti habitaculum. Verumtamen aquae hujus putei quae fluere de Libano dicuntur, hoc designant, quod Spiritus sanctus non nisi corpore casto et corde purificato possidetur. Unde et idem mons Libanus candidatio interpretatur. Quod autem puteus ille grandi lapide refertur fuisse clausus, eleganti sermone declarat quod in corpore subdito peccatis nullatenus habitat (Sap. I) Spiritus sanctus. Lapis enim ingens est moles nostrorum criminum, quae procul [Col. 0503B] dubio ne videatur, abscondit a nobis Spiritum sanctum. Unde et propheta dicit: Non est invalida [Col. 0504A] manus Domini ad salvandum, sed peccata nostra fecerunt murum inter vos et Deum (Isa. LIX) . Sed et hoc sub negligentia non est praetermittendum quod Sapientia dicit: Quia Spiritus sanctus disciplinae effugiet fictum (Sap. I) . Removeatur igitur paries nostrorum criminum, sive lapis molaris, et ambiatur ac teneatur a nobis disciplina spiritualis, id est confiteamur peccata 294 nostra, et subdamus nos castigationi spirituali, ut queamus esse sacrosancta habitatio Spiritus sancti. Sit, inquam, spiritus noster ager omnigeno virtutum flore vernans; reperiatur in eo a Jacob puteus salutaria fluenta emanans, id est a Christo Spiritus sanctus inveniatur habitator existens. Cujus praesentia liquido sic manifestabitur, si in omnibus mansueti et humiles et pacifici [Col. 0504B] fuerimus, et fructibus bonae operationis cum castitate et sobrietate abundaverimus.

Superius aspirante gratia Spiritus sancti, praefati sumus, et per aures corporis, mentibus audientium infudimus, quia manna illud quod olim filiis Israel Deus de coelo pluit, figuram et imaginem corporis Christi veraciter tenuerit. Sed fortassis nunc dicturi sunt aliqui quibus aut ista sententia non placebit, aut qui spirituali et altiori intelligentia sunt referti: Haec sententia fastidium generabit, quod admodum a divino intellectu exorbitavimus, qui rem corruptibilem, scilicet manna, rei incorruptibili, videlicet corpori Christi aequiparavimus. Sane si nostris verbis fidem accommodare dedignantur, videant et considerent [Col. 0506C] quid in Exodo textus historiae nobis etiam tacentibus eloquatur: Apparuit, inquit, in solitudine minutum et quasi pilo tusum in similitudinem pruinae super terram. Quod cum vidissent filii Israel, dixerunt ad invicem: Manhu, quod significat. Quid est hoc? Ignorabant enim quid esset. Quibus ait Moyses: Iste est panis quem Dominus dedit vobis ad vescendum (Exod. XVI) . Videamus ergo si forte alicubi reperire poterimus Christum panem appellatum. Dominus ipse in Evangelio dicit: Ego sum panis vivus qui de coelo descendi, si quis manducaverit ex hoc pane vivet in aeternum, et panis quem ego dabo, caro mea est pro mundi vita (Joan. VI) . Ecce quam idonee conveniunt sibi invicem Vetus et Novum Testamentum. [Col. 0506D] Quod ergo Moyses manna et panem coelestem vocat, hoc Dominus in Evangelio panem de coelo descendentem, et carnem suam appellat. Verumtamen consideremus remoto a nobis paulisper tumultu saecularium cogitationum, quare Spiritus sanctus per eos Moysi prophetae dicat apparuisse minutum. Deinde cur idem manna pilo tusum fuisse describatur, et, utquid etiam in similitudinem pruinae super terra jacuisse perhibeatur. Si enim secundum grammaticae 296 artis naturam, partem istam scilicet, minutum, subtiliter inspicimus, sine dubio a verbo quod est minuo, minuis, minutum dictum reperimus. Non ergo casu, sed certo rationis sacramento manna fuisse minutum describitur, quia figuram corporis Christi gerebat, de quo David propheta ad Deum [Col. 0507A] Patrem loquitur dicens: Minuisti eum paulo minus ab angelis, gloria et honore coronasti eum, et constituisti eum super opera manuum tuarum (Psal. VIII) . Non ergo immerito refertur quod manna de supernis apparens, minutum super terram reperitur, quia valde illa superna Majestas Unigeniti Filii se minoravit, quando ad perferendas nostrae mortalitatis injurias descendit, et formam servi suscipiens, secundum Pauli apostoli vocem se ipsum exinanivit (Philip. II) . Multum, inquam, manna istud munitum erat, quando Creator coeli et terrae et omnium rerum, inter homines sine existimatione alicujus dignitatis latebat. Valde, inquam, apparuit munitum istud manna, quando a creaturis suis, Creator generis humani, tot sustinuit opprobria. Unde in Exodi [Col. 0507B] libro sequitur, quia idem coeleste manna quasi pilo tusum esse videatur. Quod utique humanitati Christi apertissime congruit, quae sicut jam praefati sumus, tot dehonestamenta, et tot convicia a perficis hominibus pertulit. Multum siquidem hoc spirituale manna existit pilo tusum quando corpus Christi fuit sputis illitum, flagellis graviter attrectatum, corona irrisorii honoris dehonestatum, insuper ludibrio ab omnibus habitum. Pilo, inquam, dirae passionis spiritale manna diverberatum fuit, quando latus Christi lancea militis perforavit, et clavorum duritia manus pedesque illius terebravit. Fatendum est igitur, omni ambiguitate remota, quod Christus verus Deus et verus homo erat, cujus imaginem vel figuram illud antiquum manna tenebat. Homo sine dubio [Col. 0507C] fuit, qui dolorem passionis sustinens, obiit, et in manu Dei Patris spiritum suum commendavit, dicens: Pater, in manus tuas commendo spiritum meum (Luc. XXIII) . Deus namque verus, et Dei Filius non adoptivus, sed consubstantialis et coaeternus erat, qui in Evangelio dicebat: Potestatem habeo ponendi animam meam, et iterum sumendi eam (Joan. X) . Quod autem similitudinem pruinae idem manna habuerit, nullatenus nos a divino et mystico intellectu repellit, sed potius ad intelligendam tantae profunditatis veritatem subtiliter introducit. Omnibus fere hominibus liquet qui utuntur ratione humana, quod pruina, nihil est aliud, nisi aqua gelu constricta, quae eo tempore maxime apparet, quando sol a fervore sui [Col. 0507D] ardoris aliquantulum tepescit, et brumalis aura aquam quam super terram reperit asperitate sui frigoris congelascit. Ideo ergo, ut arbitramur, in similitudinem pruinae manna apparuit super terram, ut insinuaret nobis Judaicae plebis duritiam sive infidelitatem. Unde in Evangelio scriptum est: Facta sunt encaenia in Hierosolymis, et hiems erat (ibid) . Circumdederunt ergo Judaei Christum dicentes: Quousque animam nostram tollis: Si tu es Christus, dic nobis palam (ibid.) . Luce igitur clarius constat, quia frigus et torpor infidelitatis corda illorum obtinebat, qui Christum insidiis circumvenire satagebant, et in eum qui ob salutem ipsorum venerat, quasi ignorassent quis esset, credere recusabant. Ad duritiam quippe cordium Judaeorum insinuandam [Col. 0508A] evangelista dicit quia hiems erat, quando Judaei Domino Jesu dixerunt: Si tu es Christus, dic nobis palam. Unde bene in Exodo sequitur, quia cum vidissent manna filii Israel dixerunt: Manhu, quod significat. Quid est hoc? Ignorabant enim quid esset. Ecce enim patres in deserto, viso manna dicunt: Quid est hoc? Filii autem illorum videntes illum cujus figuram illud manna tenebat, dicunt: Si tu es Christus, dic nobis palam. Quis igitur tanta admiratione perfusus merito non obstupescat, quando antiqua lex et nova Evangelii praedicatio unum atque idem clamat? De Judaeis autem in veteri lege textus historiae narrat, quia manna quid esset penitus ignorabant. De filiis vero illorum Paulus apostolus, novae legis praedicator egregius dicit: Si enim Jesum [Col. 0508B] Dominum cognovissent, nunquam Regem gloriae crucifixissent (I Cor. II) . Manet ergo usque in hodiernum diem apud perfidos Judaeos ignorantia Manhu, sed manet apud fideles Christianos intemerata fides et cognitio Domini Jesu. Interrogent denique Judaei Moysen Manhu quid sit; respondeat illis Moyses: Hic est panis quem ad vescendum Dominus de coelo vobis dedit.

Nos autem sopita nostra interrogatione, intenta aure cordis percipiamus quid Dominus in Evangelio dixerit Judaeis: Patres vestri manducaverunt manna in deserto, et mortui sunt (Joan. VI) . Sed quare mortui sunt? quia de illo manna nihil aliud credebant, nisi quod corporeis oculis videbant. Similiter vero et filii eorum paterna infidelitate et caecitate perculsi [Col. 0508C] Christum solum hominem esse arbitrabantur, et illum verum Deum et verum Dei Filium credere dedignabantur.

Constat ergo pro rato quoniam quidem patres et filii, simili morte infidelitatis sunt damnati. Quibus bene in Evangelio Dominus dicit: Dixi vobis quia in peccato vestro moriemini (Joan. VIII) . Quod utique bene longe ante prophetaverat Ezechiel propheta qui dixerat: Et quare moriemini filii Israel? quia 297 nolo mortem peccatoris, dicit Dominus, sed ut convertatur et vivat (Ezech. XVIII) . Qui igitur non de praesenti, sed de futuro prophetat, dicens: Moriemini; manifeste denuntiat perfidiam Judaeorum, et quia in ipsum, qui pro ipsis nasciturus erat, non [Col. 0508D] essent credituri.

In anteriore tractatu hujus libri, cum juxta modulum nostrum disputaremus de uberibus Sponsi, ipsa ejus ubera secundum spiritualem intelligentiam interpretati sumus clementiam et misericordiam; ita duntaxat, ut ad ejus divinitatem referatur clementia, et humanitati illius attribuatur misericordia. Horum igitur spiritualium uberum Sponsi, quae sunt clementia et misericordia, plerisque in locis figura reperitur per sacra eloquia. Unde est illud in tertio libro Regum (cap. VI) : Fecit, inquit, Salomon in ingressu oraculi duo ostia de lignis olivarum et sculpsit in eis victuram cherubim, et palmarum [Col. 0509A] species, et anaglypta valde prominentia, et operuit tam cherubim quam palmas et caetera auro. Horum, inquam, spiritualium uberum Sponsi, scilicet clementiae et misericordiae invenitur figura in eodem libro Regum (cap. X) sub manuum appellatione, sicut scriptum est: Fecit, inquit, rex Salomon thronum de ebore grandem, et vestivit eum auro fulvo nimis qui habebat sex gradus, et summitas throni rotunda erat in parte posteriori, et duae manus hinc atque inde tenentes sedile, et duo leones stabant juxta manus singulas, et duodecim leunculi stantes super sex gradus hinc atque inde. Postea autem subinfert Regum historia, quia non est factum tale opus in universis regnis (ibid.) . Haec, inquam, sunt duo ubera spiritualia Sponsi, quae Zacharias propheta [Col. 0509B] duas olivas in libro suo (cap. IV) appellat. Quemadmodum ibi scriptum est: Vidi et ecce candelabrum aureum totum, et lampas ejus super caput ipsius, et septem lucernae ejus super illud, et septem infusoria lucernis quae erant super caput illius, et duae olivae super illud, una a dextris lampadis, et una a sinistris ejus, et in sequentibus cum idem propheta ab Angelo quaereret, qui ei loquebatur, quid essent duae olivae, sive duae species olivarum quae sunt juxta duo rostra aurea, in quibus sunt suffusoria ex auro; responsum est ei ab Angelo sancto: Isti sunt duo filii olei splendoris qui assistunt dominatori universae terrae (ibid.) . Si jam nunc ad nostrae narrationis ordinem redeamus, et quomodo duo ostia de lignis olivarum in ingressu [Col. 0509C] oraculi posita, duo ubera Sponsi clementiam et misericordiam significent, ostendamus; verumtamen remoto velamine litterae occidentis, prius dicendum est amicis gratiae spiritalis, quia qui Sponsus appellatur in Canticis canticorum, ipse oraculum templi, et thronus eburneus vocatur in libro Regum. Hunc denique et Zacharias propheta in Spiritu sancto candelabrum aureum nominavit. Sicut igitur in corpore humano corporaliter ubera sunt infixa, sic Christo naturaliter insitae sunt istae duae virtutes, clementia scilicet et misericordia. Unde merito ejus ubera appellantur, quia dulci affluentia harum virtutum orbis terrarum impletur, nutritur et sustentatur. De qua nimirum affluentia David propheta [Col. 0509D] dicit: Misericordia Domini plena est terra (Psal. XXXII) . Quomodo enim mundus iste posset subsistere qui tot iniquitatibus praegravatur, aut qualiter genus mortalium salutem acquireret, si remota Dei clementia et misericordia judicaretur? Manifestum est, quia nec mundus, nec homo, sola diei hora valeret subsistere, si Deus ad mala quae fiunt ab hominibus in hoc mundo, et non ad suam clementiam vellet respicere. Propterea et David propheta dicit: Domine, non secundum peccata nostra facias nobis, neque secundum iniquitates nostras retribuas nobis (Psal. CII) . Bene itaque per duo ostia oraculi, accipiuntur ubera Sponsi, quia sicut per illa ostia, qui ingressuri erant oraculum, ingrediebantur, sic qui regnum coelorum intraturi sunt, non suis meritis [Col. 0510A] vel operibus, sed clementia et misericordia Dei intrabunt. Verumtamen quid esse arbitramur, quod in ostiis oraculi cherubim, et palmae, anaglyta quoque sculpta esse dicuntur? Manifeste patet, quia cherubim, multitudo scientiae vel sapientiae interpretatur, et multis notum est quoniam quidem antiquis temporibus victorum manus ob insigne laudis et victoriae, palmis adornabantur. Anaglyptum vero quantum intelligi datur quoddam genus sculpturae esse dicitur, cujus pars posterior intrinsecus latet; sed anterior humani ingenii opere sculptorio deformata, ultra modum prominet. Non igitur immerito in ostiis oraculi cherubin sculpta esse reperiuntur, quae multitudo scientiae vel sapientiae interpretantur, quia nimirum justum esse reor, ut hi qui de clementia [Col. 0510B] et misericordia Dei sperant, a vera scientia vel sapientia nullatenus recedant. Non enim est aliqua major sapientia, quam ut homo a malo funditus recedat, et bonum, quo Deo placeat, sine intervallo faciat. Quam utique sapientiam Psalmista paucis verbis comprehendere curavit, dicens: Declina a malo et fac bonum (Psal. XXXVI) . Palmarum vero species recto ordine 298 post cherubim sequuntur, quia illorum manus victrici palma juste decorantur, qui bonis operibus intenta devotione insudant, et a malis, quantum fas mortalibus est, sollicita intentione sibi praecavent. Unde bene ecclesiastica auctoritas egregio usu jampridem obtinuit, ut martyrum Christi et virginum dextrae palmis laude dignis debeant insigniri, quae saeculum praesens despiciendo [Col. 0510C] vicerunt, et virginitatem et castitatem suam servando, corpora sua pro amore coelestis regni martyrio tradere non dubitaverunt. Ingens siquidem victoria est, integritatem mentis et corporis in hoc saeculo custodire, et seipsum cum praesenti mundo usque ad mortem vincendo contemnere. Eapropter ipse mundi Creator, qui saeculum nequam despiciendo calcaverat, militibus suis exhortatoria voce dicebat: Confidite, quia ego vici mundum (Joan. XVI) . Nullatenus denique melius mundum vincere valemus, quam ut ipsi et eis rebus, quae ejus juris sunt, penitus renuntiemus. Qui autem jam a malo se temperat, et bene operatur, qui virginitatem seu castitatem servat, et mundo perfecte renuntiasse [Col. 0510D] videtur, expedit illi ut ab appetitu caeterarum virtutum habenas sui cursus non retrahat, quarum scilicet virtutum figuram spiritualiter tenere dignoscuntur anaglypta quae in ostiis oraculi sculpta reperiuntur. Anaglypta quippe, ut superius praefati sumus, sculpturae sunt quae intrinsecus posteriori parte absconduntur, sed anterior earum pars cunctis cernentibus liquido manifestatur.

Qui ergo visceribus charitatis intus affluit, et ejusdem charitatis opera foris proximis largiter impendit, qui obedientiam servat in mente, et ejusdem obedientiae opera exhibet quandoque in operatione, qui humilis et mitis est in corde, et ejusdem humilitatis et mansuetudinis habet indicia in exteriori exhibitione, qui reliqua virtutum in se exprimit [Col. 0511A] vestigia, ex hujus procul dubio mente et corpore prodeunt spiritualiter anaglypta valde prominentia. Sic denique de reliquis virtutibus sentiendum est. Si quis autem castitatem amat intus, si carnem foris macerat, si jejunat, vigilat, laborat et orat; iste, remota omni dubietate, anaglypta in carne sua exsculpta esse manifestat. Quoniam igitur sine fide impossibile est salvari, ideo merito historia subinfert, quod Salomon operuit auro cherubin et palmas et anaglypta. Qui enim supradictis virtutibus, quae per cherubin et palmas et anaglypta significantur, abundaverit, si tamen Catholica fide caruerit, nequaquam salvari poterit. Quod autem per aurum in Scripturis sacris fides Catholica intelligitur, beatus Petrus edocet qui ait: Ut fides vestra multo pretiosior [Col. 0511B] sit auro quod per ignem probatur (I Petr. I) . Ecce ostendimus quod per duo ostia oraculi, duo ubera Sponsi, scilicet clementia et misericordia Dei debeant spiritualiter intelligi.

Ipse enim Christus est verum et spirituale oraculum, quia per ipsum orationes nostrae exaudiuntur apud Deum Patrem. Unde beatus Joannes dicit: Advocatum habemus apud Patrem, Jesum Christum justum, et ipse est propitiatio pro peccatis nostris (I Joan. II. ,

Superius praefati sumus quod Dominus Jesus [Col. 0511C] qui in Canticis canticorum appellatur Sponsus, ipse nimirum in libro Regum vocatur oraculum templi, et thronus eburneus. Praeterea hoc addidimus, quod per duo ostia oraculi clementia et misericordia Dei, videlicet ubera Sponsi, debeant intelligi. Subjunximus denique sufficientem rationem, quia sicut ingredientes oraculum per illa ostia ingrediebantur, sic utique per clementiam et misericordiam Dei, qui salvandi sunt, salvabuntur. Superest igitur ut ad thronum ex ebore conditum accedamus, et quemadmodum idem thronus in figura Christi a Salomone sit factus, pro modulo nostro disseramus. Tunc demum necesse erit ut allegorizando spirituali sensu perscrutemur, qualiter illae duae manus de quibus in praecedenti loco loquebamur [Col. 0511D] quae in throno eburneo sedile tenent, figuram clementiae et misericordiae, scilicet uberum Sponsi, spiritualiter teneant. Verumtamen pius considerandum nobis est, utrum in divinis eloquiis alicubi de throno aliquid dicatur, quatenus hoc quod dicere volumus, ex auctoritate sacrorum eloquiorum corroboretur. In Apocalypsi Joannes dicit: De throno procedunt fulgura, et voces, et tonitrua (Apoc. IV) . Ac si dicat: De Christo, qui est thronus aureus, in quo requievit plenitudo divinitatis, prodeunt fulgura, id est, miraculorum insignia, et voces evangelicae praedicationis, tonitrua videlicet terrores futuri judicii et extremae damnationis.

Praeterea hoc neminem lateat quoniam quidem thronus, de quo loqui satagimus, et quem ad personam [Col. 0512A] Christi spiritualiter referri disponimus, non solum de ebore, verum etiam de auro clarissimo exstitisse describitur. Patet igitur et sub nulla ex hoc redigimur ambiguitate, quia per aurum, divinitatem 299 et per ebur, ejus humanitatem debeamus intelligere. Quod vero aurum significationem divinitatis Christi obtinet, difficili interpretatione non indiget, quia sicut aurum ob pretiositatem sui, omnia metalla antecedit, sic nimirum divinitas Christi, non solum humanitatem ejus, sed etiam omnes creaturas ob excellentiam suae dignitatis praecellit. Unde eleganter Spiritus sanctus, postquam dixit per os historiographi, quod fecerit Salomon thronum de ebore grandem, subsequenter adjunxit: Et vestitvit eum auro fulvo nimis, ut manifestaretur [Col. 0512B] quantum praerogativa divinitatis excelleret assumptam materiam humanitatis. Certum est enim, et nullus ambigit, quia res quae aliam rem vestit, ipsi rei superponitur quam supervestire videtur. Sicut ergo aurum splendidissimum suo splendore et sua claritate thronum, quem vestiebat, decorabat, adornabat et clarificabat; sic procul dubio divinitatis hominem illum quem assumpsit, ad hoc usque suam glorificationem provexit, ut ipse homo participatione divinitatis Deus effectus sit. Multum igitur nostra humanitas profecit, quae ad participationem supernae deitatis in assumptione assumentis divinitatis glorificata ascendit. Denique quanto in primo Adam deterior exstitit ad inferos [Col. 0512C] ejus descensio, tanto in secundo Adam gloriosior et excellentior fuit ejus ad coelos ascensio. Et sicut non erat quo infelicius a diabolo seducta de paradiso praecipitaretur, sic non fuerat quo felicius et gloriosius a Christo sublimaretur.

Exaltata est igitur caro nostra in Christo super omnem creaturam et supra se ipsam; supra se ipsam dico, quia nequaquam promeruit illam dignitatem ad quam pervenit. Et hoc est nimirum quod propheta longe, antequam fieret, prophetaverat. Consilium tuum, Domine, antiquum verum fiat (Isa. XXV) . Istud sane consilium ab aeterno, et ante aeternum (si dici fas est!) erat in dispositione summae deitatis, ut nostra caro a Christo assumenda et glorificanda celsificaretur usque ad contemplationem [Col. 0512D] divinae majestatis. De hac utique glorificatione nostrae humanitatis vel assumptione, propheta Ezechiel (cap. XVII) spirituali refectus contemplatione mihi videtur dicere: Aquila magna magno alarum praesidio fulta, et multa varietate plumarum decorata venit ad cedrum quae erat in Libano, et tulit de medulla cedri et asportavit eam, et collocavit eam in monte sancto et excelso. Quae est ergo ista aquila, nisi illa de qua dicit propheta: Sicut aquila provocat ad volandum pullos suos et super eos volitans expandit alas suas, et assumpsit eos, atque portavit in humeris suis? (Deut. XXXII) Et tanquam si aliquis quaereret ab eo, de qua aquila loqueretur, illico quia haec de Deo dixerit manifeste subjunxit; Dominus solus dux ejus fuit (ibid.) . Ista igitur aquila [Col. 0513A] venit ad cedrum quae erat in Libano, et de medulla ejus sibi assumpsit; quando Verbum de corde Patris eructatum venit ad beatam Mariam, et de virginea ejus carne sacrosanctum et intemeratum sibi corpus accepit. Et sicut de illa aquila dicit propheta, quod medullam illam quam de cedro tulerat, in monte sancto et excelso collocavit, sic nimirum Dei Filius, videlicet Verbum Patris, carnem nostram quam de beata Virgine Maria assumpsit, in sede majestatis suae secum ad dexteram sui Patris sublimavit. Quod autem beata Maria cedrus Libani appelletur, ex ecclesiastico usu potius quam ex aliqua difficili interpretatione patenter dignoscitur. Sic enim sancta Ecclesia dicit in ejus quotidiano servitio: Quasi cedrus exaltata sum in Libano (Eccli. XXIV) . Et quia Libanus, candidatio interpretatur, non immerito virginitati beatae Mariae comparatur. Sicut enim materialis cedrus in Libano fuit exaltata, sic beata Maria ob singulare privilegium suae virginitatis apud Deum est glorificata et praeelecta. Sed jam nunc ad thronum aureum et eburneum superius revertamur, et qualiter figuram Dominici corporis tenuerit, spiritualibus oculis intueamur. Fecit, inquit, Salomon thronum de ebore grandem (III Reg. X) . Vere thronus iste admirabili celsitudine exstitit grandis, quia ut Psalmista ait: Magnus Dominus et laudabilis nimis, et magnitudinis ejus non est finis (Psal. CXLIV) . Praeterea paulo ante declaravimus ut quid thronus iste auro pretiosissimo [Col. 0513C] fuerit vestitus, nunc superest ut mens nostra in lucem proferat quare idem thronus sit eburneus, qui Dominici corporis figuram gerebat. Sicut enim ante nos dixerunt qui de naturis rerum prudenti solertia disputaverunt, ebur tam admirabilis virtutis, et frigiditatis est, ut si pannus lineus super ipsum abur mittatur et ipsi panno lineo carbo vivus desuper imponatur, sua virtute ebur pannum qui illi adhaeret illaesum custodit, ne a supraposito carbone vivo consumi penitus aut cremari possit. Qui ergo manifeste non clarescit vel tenuiter scienti, quomodo ista comparatio aptari debeat corpori Christi? Sicut enim ebur naturali virtute superpositum pannum ab ardore ignis inviolatum conservat, sic divinitas quae in corpore Christi adumbrata [Col. 0513D] erat, ipsum corpus ab omni naevo peccati immune custodiebat. Eapropter et beatus Petrus apostolus de Domino Jesu loquens aiebat: Qui peccatum, inquit, non fecit, nec inventus est dolus in ore ejus (I Petr. II) . Quod autem sex gradus in throno fuisse referuntur quibus ad sedile throni gradatim ascendebatur, manifesta ratione Historia sacra nos perdocuit quia 300 per sex saeculi labentis aetates Deus Filius se venturum ad suam incarnationem mysticis et occultis modis nobis repromisit. In prima siquidem aetate quae Adam usque Noe exstitit, se venturum spopondit quando mulieri denuntiavit, dicens: Semen tuum conteret caput serpentis (Gen. III) . In secunda vero aetate quae a [Col. 0514A] Noe usque ad Abraham fuit, venturum se indicavit, quando filiis Noe dixit: Crescite et multiplicamini (Gen. VIII) . In tertia autem aetate quae ab Abraham usque ad Moysen decurrit, adfuturum se praefiguravit, quando ejusdem prophetae proli benedixit, dicens: In semine tuo benedicentur omnes gentes (Gen. XXII) . In quarta vero aetate quae erat a Moyse usque ad David, in multiplici sacrificiorum religione adfore se insinuavit. In quinta autem aetate quae erat a David usque ad nativitatem beatae Mariae floruit, quia ipse est Rex regum et sacerdos in aeternum secundum ordinem Melchisedech (Psal. CIX) , in regibus et sacerdotibus figuraliter se venturum esse denuntiavit. Sexta aetas, ipsa est quae nunc agitur ab ortu beatae Mariae Virginis usque ad diem [Col. 0514B] judicii, in qua ad incarnationem suam clementer dignatus est venire Filius Dei, sicut sexto gradu perveniebatur ad illud gloriosum sedile quod erat in medio throni aurei et eburnei (III Reg. X) . Quod autem dicitur quia summitatis throni rotunda sit in posteriori parte, nequaquam cum ignavia a prudenti lectore praetereundum est. Nullus enim fere ignorat qui aliquanto sensu abundat, quia quidquid est rotundum, et omni parte sui, est perfectum. De Christo namque cujus figuram thronus ille tenuit, sancta Ecclesia filiis suis praedicat, dicens: Perfectus Deus, perfectus homo, ex anima rationali et humana carne subsistens ⁜ (98) . Duae autem manus quae in praefato throno, hinc atque inde sedile tenent, non incongrue clementia et misericordia nostri [Col. 0514C] Salvatoris intelligi debent; quae hoc egerunt, ut pro redemptione generis humani carnem Christus acciperet, et mortem quam penitus ignorabat, ad tempus degustaret. Unde et David propheta dicit: De torrente in via bibet, propterea exaltabit caput (Psal. CIX) . Haec, inquam, sunt spiritualia ubera Sponsi in Canticis canticorum, duae manus quae tenent sedile throni aurei et eburnei in libro Regum, scilicet clementia et misericordia, quae fecerunt ut Deus homo fieret, et nos ad gaudia paradisi, quae per Adam perdidimus, mirabiliter reduceret.

Videamus denique quid sit quod superius textus historiae nobis recitavit: Juxta, inquit, singulas manus [Col. 0514D] duo leones stabant (III Reg. X) . Manifesta quippe ratione ex praecedenti sermone intelligimus, quia non amplius ibi erant quam duae manus, et si singulis manibus duo leones deputati erant, pro certo tenemus quia non nisi quatuor leones tantummodo inibi assistebant. Quid ergo quatuor leones, qui juxta singulas manus positi sunt, insinuant, nisi quatuor evangelia quae ubique clementiam et misericordiam Dei praedicant? Sic enim habes in Evangelio scriptum: Qui crediderit et baptizatus fuerit, salvus erit (Marc. XVI) . Et alio in loco: Poenitentiam agite, appropinquavit regnum coelorum (Matth. IV) . Duodecim leunculi quos sacra historia refert super sex gradus exstitisse, plenitudinem et perfectionem [Col. 0515A] donorum spiritualium significant; quae nullus dubitat super Christum requievisse, et mansisse. In Christo, ut Apostolus ait: Habitat omnis plenitudo divinitatis corporaliter (Coloss. II) . Et de plenitudine ejus, inquit Joannes, nos omnes accepimus (Joan. I) . Interim si per septem dona Spiritus sancti, quae Isaias in Christo requievisse narrat, et per virtutes quas sancta Ecclesia praecipue commendat, istos duodecim leunculos volumus intelligere, noster intellectus etiam apud inimicos veritatis, dignus digna judicabitur laude. Sic enim dicit Isaias: Egredietur virga de radice Jesse, et flos de radice ejus ascendet, et requiescet super eum spiritus sapientiae et intellectus, spiritus consilii et fortitudinis, spiritus scientiae et pietatis, et replebit eum spiritus timoris Domini [Col. 0515B] (Isa. XI) . His igitur septem Spiritus sancti donis, si quinque virtutes, scilicet fidem, spem, charitatem, bonum opus, et castitatem adjunxeris, procul dubio duodenarium numerum adimplebis. Septem quippe, et quinque, quando in unum conveniunt, duodenarium numerum indubitanter efficiunt. Isti igitur spirituales leunculi, ut arbitror, melioris et dignioris sunt pretii, quam illi quos Salomon stare fecit super sex gradus in medio throni aurei et eburnei.

Post haec, historia quasi sub quadam admiratione refert, quia non est factum tale opus in universis regnis (III Reg. X) . Et bene quidem justeque satis hoc historia retulit. Non est enim factum tale opus in universis regnis, quale est illud quod [Col. 0515C] Verbum caro factum est, et habitavit in nobis (Joan. I) . Non est, inquam, tale opus in universis regnis factum, ut Deus, homo efficeretur, et redimeret suo sanguine genus humanum quod perierat. Vere, inquam, non est factum tam gloriosum opus in universis regnis, ut natura nostra, prorsus jam de salute desperata, abstraheretur ab inferis, et in coelo collocaretur ad dexteram Dei Patris.

Omnia fere sacramentalia verba quae in Scripturis divinitus inspiratis adumbrata reperiuntur, aliquando [Col. 0515D] quidem ad caput nostrum, qui est Christus, referuntur, aliquando vero universaliter sanctae Ecclesiae quae est corpus ejusdem capitis nostri, debent assignari, aliquando singulis quibusque fidelibus, qui sunt membra praedicti capitis et corporis, non inconvenienter possunt aptari.

Quod enim ita sit, sciamus pro certo quia sicut thronus eburneus, de quo saepe jam locuti sumus, Domino Jesu Christo convenit, sic consequenter sanctae Ecclesiae, quae est corpus ipsius, congruit. Sed quia jam prout facultas ingenii nostri suppetiit, supra dictum thronum capiti nostro Christo allegorice assignavimus, restat nunc ut eumdem corpori nostro sanctae Ecclesiae allegorico sensu ascribamus. [Col. 0516A] Fecit, inquit, Salomon thronum de ebore grandem (III Reg. X) . Quia enim Salomon interpretatur pacificus, non immerito per Salomonem accipitur Dominus Jesus Christus. De quo nimirum Paulus apostolus dicit: Ipse est pax nostra qui fecit utraque unum (Ephes. II.) Iste rex ergo pacificus noster fecit thronum eburneum, quia sicut divina pagina testatur: Sapientia aedificavit sibi domum (Prov. IX) , et quia sancta Ecclesia in omnibus documentis, suis castitatem maxime observandam praedicat, eleganter quoque thronum illum, qui sanctam Ecclesiam praefiguravit, ex ebore conditum esse constat. Ebur enim os est elephantis; quod animal tantae fertur esse frigiditatis ut aut raro, aut semel in anno, ut arbitramur, vix accedat ad jura persolvenda coitus [Col. 0516B] naturalis. Quod utique sanctae Ecclesiae sacramentis decenter alludit, quae nonnullis ex filiis suis conjugalia opera funditus interdicit, aliquibus vero ob reparandam successionem humanae prolis conjugales actus indulgendo concedit. Est praeterea aliud sacramentum quod de elephante et de dracone dici solet, quod sine dubio sanctae Ecclesiae specialiter assignari debet: draeo quippe, ut ait beatus Augustinus, serpens vel animal est duodecim cubitorum longitudinis, qui idcirco elephantem prosequitur, quia illius sanguis est ei potus valde delectabilis. Quapropter quando vult eum interficere ut sanguinem ejus quem desiderat, delectabiliter valeat epotare, longitudine corporis et caudae, elephantis pedes illaqueat, ne elephas usquam aut divertere, [Col. 0516C] aut procedere queat. Sicque miro modo fit, ut dum elephas illaqueatis pedibus super draconem constrictus obruitur, ipsum draconem mole sui corporis deprimat et occidat qui ei mortem inferre moliebatur. Quid ergo significat iste elephas, nisi sanctam Ecclesiam? Et quid draco ille, nisi diabolum qui assiduis machinationibus persequitur eamdem sanctam Ecclesiam? Unde et in Apocalypsi sua Joannes apostolus dicit: Et draco persecutus est mulierem, et mulier fugit in solitudinem. Et misit draco flumen post mulierem ut faceret eam trahi a flumine (Apoc. XII) . Haec est autem illa mulier, scilicet sancta Ecclesia, de qua per Salomonem dicitur: Mulierem fortem quis inveniet? (Prov. XXXI.) Sciendum praeterea quia sancta Ecclesia quae appellatur Sponsa et columba et [Col. 0516D] amica in Canticis canticorum (cap. II) , ipsa dicitur thronus eburneus in libro Regum. Et quam Salomon vocat mulierem fortem, illam Joannes in Apocalypsi nominat mulierem in solitudine fugientem. Ipsa est denique domus quam aedificavit sapientia super septem columnas subsistentem. Quod autem dicitur, quia thronus ille quem fecit Salomon de ebore, grandis exstitit; nullatenus hoc sanctae Ecclesiae contrarium existit. Ipsa est enim quae in capite suo scilicet Christo coeli altitudinem penetravit, et pedibus suis videlicet apostolis, subvecta usque ad extrema totius mundi pervenit. Quod utique bene in Daniele propheta praefiguratur, quando impiissimo regi Nabuchodonosor sub specie cujusdam magnae [Col. 0517A] arboris per visionem sancta Ecclesia demonstratur. Sicut ibi scriptum est: Vidi, et ecce quaedam magna arbor erat in medio terrae, cujus proceritas pertingebat usque ad coelum, et rami illius dilatabantur usque ad terminos terrae (Dan. IV.) Subter eam habitabant bestiae agri, et in ramis ejus morabantur volucres coeli, et cibus omnium erat in arbore illa, et ex illa vescebatur omnis caro. Arbor igitur in medio terrae sancta Ecclesia est, de qua dicitur quia operatus est Deus salutem in medio terrae (Psal. LXXIII) . Proceritas ejus quae usque ad coelum pertingit, caput sanctae Ecclesiae est Christus, de quo Paulus dicit: Habemus pontificem magnum Christum Jesum qui penetravit coelos (Hebr. IV) . Rami vero illius sunt Apostoli quibus Dominus aiebat: Ego sum vitis, vos [Col. 0517B] palmites estis (Joan. XV) . Unde bene dicitur quod rami illius usque ad terminos terrae dilatabantur, quia in omnem terram exivit sonus apostolorum, et in fines orbis terrae verba eorum (Psal. XVIII) . Quod autem Propheta subjunxit, quia sub terra habitant bestiae agri, et in ramis ejus morabantur 302 volucres coeli, per bestias, homines bestiales possunt accipi, et per volucres, spirituales viri debent intelligi. Illi enim utpote animales, infimum in sancta Ecclesia obtinent locum isti vero. veluti spirituales ad sublimia seipsos provehunt pennis virtutum. Cibus vero omnium qui in illa arbore fuisse refertur evangelica praedicatio est, videlicet refectio animarum fidelium, quae in Ecclesia praedicatur. Et quoniam quidem in fine hujus visionis subnectitur quod [Col. 0517C] omnis caro ex illa arbore vescebatur, manifeste datur intelligi quia omnis caro quae debet in die judicii salvari, necesse est ut secundum Evangelium Christi vivat, et a sancta Ecclesia nullatenus recedat. Quod autem Regum historia subintulit, quia Salomon thronum quem fecerat auro radiante vestierit, nequaquam a sacramentis ecclesiasticis nos repellit: Sancta enim Ecclesia auro clarissimo est vestita, quia omni sapientiae ornatu est decorata. Per aurum quippe sapientia designatur, sicut per quemdam sapientem dicitur: Sapientia occulta et thesaurus absconditus, quae utilitas est in utrisque? (Eccli. XL.) Praeterea si per aurum, spiritualium virtutum ornamenta intelligere volumus, quomodo Psalmista [Col. 0517D] nostro intellectui occurrat, mente devota audiamus. Omnis gloria, inquit, filiae regis ab intus in fimbriis aureis circumamicta varietatibus (Psal. XXXXIV) . Sex autem gradus qui in supradicto throno erant, sex gradus ecclesiasticos qui in sancta Ecclesia sunt, significant; scilicet lectores, ostiarios, acolythos, subdiaconos, levitas, presbyteros. Sicut enim per illos sex gradus usque ad sedile throni ascendebatur, sic nimirum his sex gradibus ecclesiasticis ad sacrosanctum altare pertingitur. Quod vero liber Regum refert quia thronus ille rotundus fuerit, hoc significat, quoniam sancta Ecclesia ascendendo de virtute in virtutem semper ad perfectionem tendit. Unde in Canticis canticorum dicitur: Venter tuus sicut crater tornatilis (cap. VII) . Quidquid [Col. 0518A] enim torno efficitur, liquido constat quia perfectius humano visui exhibetur. Duae autem manus quae tenent sedile. divinitas et humanitas Christi sunt, quae in sancta Ecclesia nobis sacrosanctum Altare construunt. Nisi enim Deus homo fieret, nequaquam caro ejus in altari sancto quotidie immolaretur. Et nisi ipse Deus homo fieret verus Deus, nullatenus cum Patre et Spiritu sancto pari honore adoraretur. Quatuor leones qui ibi juxta manus stabant, quatuor virtutes significant, scilicet justitiam, fortitudinem, prudentiam, temperantiam, quae in sancta Ecclesia triumphale signum obtinent. Duodecim leunculi qui stabant super sex gradus hinc atque inde, duodecim sunt apostoli, videlicet praedicatores sanctae Ecclesiae. Quia enim leones fortia [Col. 0518B] animalia sunt et regiae dignitatis, et auctoritatis typum gerunt, non immerito per leones Apostoli intelliguntur, quorum regia dignitas, et regalis auctoritas quatuor per climata mundi praedicatur. In conclusione autem sententiae hujus, Regum historia subjunxit, quia tale opus non est factum in universis regnis. Verum equidem dicit Regum historia quoniam opus tam admirabile alicubi non est factum sicuti est sancta Ecclesia, quae filiis suis per fidem et operationem quodidie patefacit regna coelestia.

Qui mores instruere vult in hominibus, debet [Col. 0518C] ipse esse instructus suis moribus. Sed quia hoc difficile reperitur ut aliquis ex omni parte bonis moribus adornetur, non tamen prorsus ab aedificatione morum cessare debemus, quia hoc ex auctoritate divinorum eloquiorum obtinemus, quod semper mens nostra debet bonis moribus et operibus intenta esse, et lingua laudes sui conditoris infatigabili devotione omnibus propalare. Quicunque scripturam illam legis vel audis quae hoc dicit quomodo Salomon thronum de ebore grandem fecerit, non attendas ad illum thronum duntaxat materialem, sed respice ad tuum corpus, et ad tuam animam, quoniam quidem quod in illo throno actum est materialiter, hoc in te ipso reperire potes spiritualiter [Col. 0518D] et moraliter. Thronus quippe aureus et eburneus, spiritualiter et moraliter esse poteris, si verae sapientiae quae per aurum designatur, operam dederis, et castitati quae per ebur demonstratur, mente et corpore perfecte studueris. Sunt denique in te sex illi gradus quibus ascendebatur ad perfectum sedile, scilicet sex opera misericordiae, quae, quia superius jam enarrasse nos aestimamus, hic pro fastidio lectoris devitando reticemus. Et quoniam thronus rotundus dicitur fuisse, manifeste indicat quia thronus Dei desiderat esse, omni perfectioni studeat, mentem et linguam corpusque ab omni peccato custodiat. Duae autem manus quae tenent sedile, duae res sunt; scilicet voluntas Dei, et praesens vita, quae retinent animam in hoc corpore. [Col. 0519A] Quod vero anima uniuscujusque fidelis sedile appellari queat, hoc divina pagina etiam nobis tacentibus clamat, dicens: Anima justi sedes est sapientiae (Sap. VII) . Quatuor autem leones qui juxta supradictas manus sunt, quatuor virtutes 303 scilicet timor et amor, contemptus et dilectio recte intelligi possunt. Debemus enim voluntatem Dei et amare, et timere, vitam vero praesentem, prout expedit, et diligere, et contemnere. Duodecim vero leunculi qui super sex gradus stant hinc atque inde, duodecim sunt sacramenta sanctae Ecclesiae, scilicet trina abrenuntiatio diaboli, trinaque professio catholicae fidei. susceptio sacri baptismi, communicatio corporis et sanguinis Christi. confessio, poenitentia, in Spiritu sancto peccatorum indulgentia, [Col. 0519B] et in bonis operibus usque ad mortem perseverantia. Isti igitur sunt spirituales leones, qui illum leonem, qui circuit quaerens quem devoret, ab animabus fidelium longe faciunt; et ne in eis ulterius habitare praesumat, sua virtute et sanctificatione repellunt. Postea vero historiographus istam sententiam tali fine conclusit, dicens: Non est factum tale opus in universis regnis (III Reg. X) . Qui bene est morigeratus, cujus mores longe lateque suavissimum spirant odorem, qui bonis moribus assidue insistit et inhaeret, qui sacrificium quotidianum seipsum Deo offert, cujus mores approbat Deus et laudat, qui suis correctis moribus de animali efficitur spiritualis, iste procul dubio potest dicere de seipso quod non est factum tale opus in universis regnis.

Fecit, inquit, Salomon thronum de ebore grandem, et vestivit eum auro clarissimo nimis (ibid.) . Obsecro, Domina mea clarissima, si ego loquar aliquid minus dignum quam mereatur dignitas tua, non mihi hoc proveniat ad animae detrimentum, sed obveniat ad meriti et gloriae coelestis augmentum. Scio enim, scio, quia si omnia membra mea in linguas verterentur, non valerem ut dignum est effari laudes tuas, quas sublimis gloria tuae singularis virginitatis promeretur. Scio, inquam, Domina mea, etiamsi [Col. 0519D] omnia esse mea possent loqui, non tamen invenirent in coelo aut in terra aliquam similem tibi. In coelo autem similis tibi nullus est, quia si de Deo agimus, Deus major te est, et idcirco similis tui non est. Si vero de sanctis, vel de angelis, vel aliquibus creaturis, quamvis a Deo creatis vult aliquid dicere lingua nostra, manifestum est quod omnes creaturas excellit et praecellit dignitas tua, quia sicut scriptum est. Exaltata es super choros angelorum ad coelestia regna. Obsecro iterum mea Domina millies plus quam charissima, servulos tuos qui te libenter honorant, et tibi devote serviunt, et de te quod dignum est decenter loquuntur, precibus et meritis tuis omnes adjuva, et sustenta, conforta ab omni peccato, conserva et perduc illos ad immortalia Filii tui gaudia. [Col. 0520A] Tu es ergo thronus ille non quem fecit Salomon rex mortalis, filius scilicet David regis, sed potius ille quem elegit ab aeterno, et praeelegit sibi ad habitandum Deus, Dei Filius videlicet rex immortalis. Tu es ille thronus de quo Psalmista dicit: Thronus tuus, Deus, in saeculum saeculi, virga directionis, virga regni tui (Psal. XLIV) . Tu es, inquam, mea Domina, omnibus charissimis charior, thronus de auro coelesti, et ebore spirituali constitutus. Per aurum intelligitur Christi Filii tui divinitas, per ebur vero quod frigidae naturae est, sacrosancta tua virginitas. Ex auro ergo divinae majestatis, et ex ebore perpetuae virginitatis es constituta, quia et divinitas Filii tui cooperante Spiritu sancto in te est ineffabiliter adumbrata, et virginitas tua permanet et permansit [Col. 0520B] tibi illibata. Praeterea hoc quod de natura eboris solent dicere inquisitores naturarum, nequaquam reor sub silentio praetereundum. Congruit enim beatae Mariae, dignitati, et ejus auxilii sublimi potestati. Siquidem dicunt quia si ebur dolenti capiti persaepe adhibitum fuerit, virtute naturali omnem dolorem mitigat capitis et expellit. Qui ergo in capite, hoc est in mente, vitiorum telis vulnerati dolent, isti sine dubio necesse est ut auxilium et opem sanctae Dei Genitricis Mariae implorent, et ex intimo affectu cordis dicant: «Sub tuam protectionem confugimus, ubi infirmi acceperunt virtutem, et propter hoc Dei Genitrix virgo tuae dignitati referimus gratiarum actionem.» Tu es, inquam, Domina domus quam Sapientia, id est Filius sibi aedificavit (Prov. IX) , et [Col. 0520C] in qua septem columnas spirituales ad decorem et gloriam aeterna stabilitate collocavit, scilicet virginitatem, castitatem, continentiam, humilitatem, fidem, spem, charitatem. Vere in beata Maria singulare privilegium incomparabilis virginitatis, et fragrantia odoriferae castitatis effulsit, quia nisi virgo et casta exstitisset, nequaquam illam ad habitandum sibi Filius Dei elegisset. Decebat namque ut virgo esset quae mundum redimebat, quia virgo exstitit illa prima parens, quae totum mundum perdiderat. Quia ergo beata Dei Genitrix Maria, virgo fuit, consequenter casta et continens exstitit. Sane de ejus inenarrabili humilitate quid possumus dignum laudibus ejus proferre? Enimvero cum haec sanctissima [Col. 0520D] atque millies 304 beatissima Virgo mater Filii Dei ab Angelo eligeretur, ancillam ejusdem Filii sui humili devotione se fatetur, dicens: Ecce ancilla Domini, fiat mihi secundum verbum tuum (Luc. I) . Fidem vero mater Dei intemeratam habuit, quia quod mater Dei posset fieri Angelo nuntiante credidit. Spes autem in ipsa beatissima Virgine sublimem arcem posuerat, quia quamvis insolitum esset et inauditum retro saeculis et generationibus quod audiebat; tamen sic fieri oportere sicut ab Angelo evangelizabatur, certissima fide sperabat. Charitatis visceribus quomodo mater Dei super abundaverit, nullus incognitum habere potest, qui scientia divinae legis aliquantulum eruditus fuerit. Sicut enim Filius ejus maledictum legis pro redemptione generis humani [Col. 0521A] incurrit. Maledictus nempe, ait Moyses (Deut. XXI) , qui in ligno pendebit, sic et ipsa nimirum maluit cum observatione virginitatis maledicto legis subjacere, quam amissa virginitate, carnales filios in Israel relinquere. Sic denique lex Mosaica aiebat: maledictus, sive maledicta quae non reliquerit semen in Israel. Tu es ergo omni claritate et splendore solis clarior et splendidior, omni lapide pretioso longe incomparabiliter pretiosior, tu super omnem stellarum fulgorem utpote stella maris fulgentior inveniris, candor quippe es aeternae claritatis, et speculum sine naevo divinae majestatis. Tu es haereditas Domini, in te moratus est Flius Dei. Tu potes dicere: Creator omnium qui me creavit, in tabernaculo meo requievit (Eccli XXIV) . Tu es tabernaculum in sole positum, [Col. 0521B] de quo utique tabernaculo Filius Dei processit tanquam sponsus de thalamo suo (Psal. XVIII) . Viscera tua sunt lecti argentei in quo malum illud aureum est, de quo Salomon ait: Mala aurea in lectis argenteis verbum prolatum in tempore suo (Prov. XXV) . Non enim potuit digniori et clariori comparatione pronuntiari nativitas specialis unigeniti Filii tui. Malum quippe prolatum in lectis argenteis, Verbum est caro factum in visceribus Virginis. Sex autem gradus qui describuntur fuisse in throno eburneo, sex specialiter gradus humilitatis designant, quos habuit beata Maria in corde suo. Unde bene Spiritus sanctus loquitur in Canticis canticorum: Cum esset rex in accubitu suo, nardus mea dedit odorem suum (Cant. I) . Nardus quippe aromatica, et brevis staturae arbor [Col. 0521C] esse dicitur, per quam congrue humilitas beatae Mariae intelligitur. Quae nimirum virginalis humilitas regi in accubitu suo quiescenti complacuit, quando idem rex Filius scilicet aeterni regis de coelo descendens, carnem sacrosanctam assumpsit in utero beatae Mariae Virginis. Sed jam nunc videamus qui sint sex gradus humilitatis. Primus namque gradus humilitatis est ut homo creatum se de terra fateatur, et ob pravitatis suae meritum in cinerem se reversurum confiteatur. Secundus vero gradus est ut de accepta qualibet gratia homo nunquam superbiat. Tertius, ut de collatis sibi a Domino beneficiis ipsi Creatori suo indesinenter gratias referat. Quartus, ut homo omnibus se aestimet meritis inferiorem. Quintus, ut [Col. 0521D] nulli se arbitretur aequalem. Sextus, ut nullatenus se reputet aliquo potiorem vel superiorem. Isti sunt sex spirituales gradus humilitatis, quibus Deus descendit ad cor sese humiliantis, et per quos ascendit homo ad cognitionem Dei ad se descendentis. Post haec autem nobis historia insinuavit, quod thronus ille rotundus in exteriori parte exstiterit. Superiori vero tractatu dixisse me memini, quia quidquid est rotundum, videtur esse perfectum; quid ergo rotunditas et perfectio throni aurei nobis innuit, nisi quod beata Maria virgo ante partum fuit, et post partum virgo inviolata permansit? Quae siquidem manus quae throni eburnei sedile tenuerunt, duo Testamenta designant quae ubique Christi humanitatem quam in beata Maria assumpsit, praedicaverunt.

[Col. 0522A] Quatuor ergo leones qui juxta praedictas manus stant, quatuor sunt Evangelia quae itidem quod duo Testamenta, clamant. Duodecim leunculi qui super sex gradus fuisse dicuntur hinc atque inde, duodecim virtutes sunt, quas constat beatam Mariam pro certo possedisse, scilicet spiritualem vitam, gaudium in Spiritu sancto, longanimitatem, patientiam, bonitatem, benignitatem, mansuetudinem, fidem, incomparabilem modestiam, virginitatem, compassionem, in sancto proposito perseverantiam. Spiritualem siquidem vitam, beata Maria duxit, quia nisi vita ejus plena virtutibus refulsisset, nullatenus Deo placuisset. Gaudium nimirum in Spiritu sancto habuit, quoniam ipsa in hymno suo repleta spirituali jubilatione dixit: Exsultavit spiritus meus in [Col. 0522B] Deo salutari meo (Luc I) . Longanimitas quippe illi non defuit, quia quae ab Angelo audiebat, licet inaudita et insolita essent, tamen ut in se complerentur per longanimitatem exspectabat. Virtute patientiae non modicum exstitit munita, quia contumelias quas Filio suo, imo etiam sibi a perfidis Judaeis inferri vidit, patienti animo toleravit. Bonitatem et benignitatem quis deneget illam habuisse, quam procul dubio fatemur omni abundantia floruisse? Mansuetudo autem in ea locum praecipuum obtinuit, quia nisi mansueta esset, Spiritus sanctus nullatenus illam ad habitandum elegisset. Fides vero incomparabilis, ut supra jam memoravimus, cordis ejus intima perlustravit, quia licet contra humanae naturae jura esset hoc quod Virgo Mater Dei eligebatur, tamen [Col. 0522C] sic fieri nutu Dei posse credidit, ut ab Angelo ei 305 evangelizabatur. Modestiam ipsius, id est religionem quibus praeconiis possumus, ut dignum est attollere, quam scimus pro certo orationi et silentio vacantem ab Angelo repertam esse. Fores vero Virginitatis et insignia integerrimae castitatis ipsius, quibus laudibus, ut decet, praedicabimus, quae in tantum dissueverat perfrui alloquiis hominum, ut etiam ingressum et affatum expavesceret angelicum? Unde Angelus: Ne timeas, inquit, Maria, invenisti gratiam apud Dominum (ibid.) . Cum enim illud ave gloriosum et ineffabile a Deo missum Gabriel Angelus illi evangelizaret, quia illam timentem vidit, illico submonuit ne quidquam timeret. [Col. 0522D] Compassionem vero et dolorem quem Beata Maria sustinuit in morte Filii sui, non valet quisquam ad liquidum infundere humano auditui. Videbat enim Deum et Dei Filium quem de Spiritu sancto Virgo Mater conceperat, ab impiissimis Judaeis crucifixum, et, quasi alicujus facinoris reus esset, cum latronibus praedamnatum. Quomodo autem possent viscera Beatae Mariae Virginis sine doloris experientia remanere, cum ipsa cerneret carnem suam quam Dei Filius in suo utero pro salute generis humani acceperat, in cruce pendere? Perseverantiam in sancto proposito et in bonis operibus quam Beata Maria habuit, facili judicio possumus ostendere, quia illam constat remota omni ambiguitate ab ortu suo usque ad finem hujus mortalis vitae per omnia Deo [Col. 0523A] placuisse. Post haec autem liber Regnum superiorem sententiam tali fine conclusit dicens: Non est factum tale opus in universis regnis (III Reg. X) . O quam admirabilis est ista conclusio! Vere, tale opus in universis regnis factum non fuit, quale est illud quod Virgo de Spiritu sancto concepit, Virgo Dei Filium genuit, Virgo inviolata post partum permansit. [Col. 0524A] Non est, inquam, ab initio mundi factum tale opus ut Virgo Mater lactaret Filium Dei virgineis uberibus. Igitur quoniam huic secundo throno, id est volumini ubera Sponsi dederunt exordium, dignum est ut eidem throno ubera Sponsae Virginis et Matris finem tribuant idoneum.

Aurifices qui de auro et argento vel de lapidibus pretiosis operari solent, quando aliquod vas pretiosum inter manus suas fabricant, sunt fortasse aliqui homines qui illud vas, quod aspiciunt, laudant et mirantur et mira varietate fabrilis operis delectantur, sed tamen artifices vas quod in manibus suis habent adhuc malleis supponunt, limis extenuant, gemmis adornant; et licet astantibus hominibus illud vas undique jam videatur esse perfectum, artificibus tamen videtur esse minus politum et perfectum. Eo itaque modo quando nos illam sententiam [Col. 0525A] scilicet, Oleum effusum nomen tuum, superius tractavimus, quamvis nonnullis forsitan placeat quod diximus, tamen adhuc auxiliante gratia Spiritus sancti, possumus aliquid addere superiori tractatui quod legentium pariter et audientium non displiceat auditui. Oleum effusum nomen tuum, ideo adolescentulae dilexerunt te (Cant. I) . Ista vox est sanctae Ecclesiae, quae laudat clementiam Sponsi sui, et charitatem ineffabilem in hac oratione bimembri. Nec mirum sane si Sponsa sui Sponsi laudat clementiam, cum etiam ipse Sponsus non taceat affectum et pietatem quam habuerit erga Sponsam suam. Sic enim ipse dicit per Jeremiam prophetam: «In charitate perpetua dilexi te, ideo attraxi te miserans (cap. XXXI) . De hac nimirum ineffabili charitate [Col. 0525B] Christi qua ipse sanctam Ecclesiam dilexit, Joannes apostolus dicit: In hoc perfecta est charitas Dei in nobis, non quia nos dilexerimus eum, sed quoniam ipse prior dilexit nos (I Joan. IV) .» Praeterea considerare libet si in Veteri Testamento vel in prophetis de oleo aliquid dictum potest reperiri, quod nomini sponsi congruat et in mysteriis Sponsae videlicet sanctae Ecclesiae decenter valeat aptari. In Exodo nempe dicit Dominus ad Moysen: «Praecipe filiis Israel ut afferant tibi oleum de arboribus olivarum purissimum, piloque contusum, ut ardeat semper lucerna coram me in tabernaculo testimonii (cap XXVII) .» Isaias quoque propheta olei mentionem faciens dicit: «Vinea facta est dilecto [Col. 0525C] meo in cornu filio olei, et sepivit illam, et lapides elegit ex illa, et plantavit illam electam, et aedificavit turrim in medio ejus, torcular exstruxit in ea et exspectavit ut faceret uvas et fecit labruscas (cap. V) .» In Zacharia vero propheta de oleo sic scribitur: «Isti sunt duo filii olei splendoris, qui assistunt dominatori universae terrae (cap. IV) .» Quia enim in superiori tractatu ope divinitatis Christi adjuti, et rore spiritualis intelligentiae aliquantulum fecundati, non tamen ut dignum est, sed pro modulo ingenii nostri de septem naturis olei disseruimus, et easdem naturas septem donis Spiritus sancti, quae in Christo plenariae sunt, assignavimus; superest modo, ut adhuc de oleo aliquid sub allegorico sensu loquamur, quod et Christo et sanctae Ecclesiae congruat, [Col. 0525D] et singulis quibusque fidelibus moraliter conveniat. Videamus ergo quid sit quod Isaias egregius propheta dicit: «Vinea, inquit, facta est dilecto meo in cornu filio olei.» O tu, Domine Jesu Christe, qui es filius summi olei, revela oculos spiritales cordis mei, ut valeam considerare mirabilia sacramenta, quae sunt ab aeterno abscondita in sancta ac beatissima lege tua. Eleos siquidem Graece, misericordia Latine dicitur. Dominus quippe in Evangelio dicit: «Estote misericordes sicut et Pater vester misericors est (Luc. VI) .» David quoque propheta refectus Spiritus sancti superabundanti gratia, de Deo sic loquitur: «Deus meus, misericordia mea (Psal. LVIII) .» Deus ergo omnipotens, ineffabiliter pius, ac 307 specialiter clemens, qui in Isaia oleum appellatur, [Col. 0526A] ipse nimirum in Evangelio ac Unigenito Filio suo misericors dicitur, et a David propheta misericordia praedicatur. Hujus igitur ineffabilis atque incomparabilis olei dilectissimo Filio quaedam vinea charissima facta est in cornu excellentissimo, id est in humanitate quam de nostra peccatrice massa assumpsit, quae humanitas ita reliquam massam, de qua assumpta est, virtute assumentis divinitatis excessit, sicut solet cornu illam carnem excedere de qua oriendo videtur procedere. De hoc autem cornu, id est de incarnatione Domini Jesu Zacharias impletus Spiritus sancti gratia dixit, «Benedictus Dominus Deus Israel, quia visitavit et fecit redemptionem plebis suae (Luc. I) .» Et quasi si aliquis quaereret ab eo quam misericordiam Deus Israel [Col. 0526B] fecisset populo suo, protinus adjunxit, dicens: «Erexit cornu salutis in domo David pueri sui (ibid.) .» Si nos aliter vellemus istud cornu interpretari quam rei veritas se haberet, ipsa veritas auctoritate subnixa, et auctoritas fideli veritate roborata nobis contradiceret. Manifestum est enim quia regia Virgo stirpis Davidicae est electa, de qua et in qua istud cornu, id est nostra humanitas a Verbo Patris est assumpta, quod si non fieret, nullatenus genus humanum, quod perierat, salvari posset. Et hoc est cornu salutis quod erectum est nobis, videlicet Verbum caro factum pro salute nostra quod habitavit in nobis (Joan. I) . In hoc ergo cornu vinea est charissima dilecto Filio olei, id est per humanitatem quam [Col. 0526C] assumpsit, sanctam Ecclesiam sibi acquisivit Filius omnipotentis Dei. Quod autem ipse Filius, dilectus appelletur, Sponsa ejus in Canticis canticorum protestatur: «Dilectus, inquit, meus candidus et rubicundus (Cant. V) .» Rubicundus propter sanguinis in cruce effusionem, candidus ob virginitatis et castitatis praerogativam. Item in eodem libello charissima ejus Sponsa sicut de eodem Sponso suo loquitur: «Dilectus, inquit, meus inter ubera mea commorabitur (Cant. I) .» Sancta ergo Ecclesia quae in Isaia appellatur vinea, ipsa in Canticis canticorum dicitur Sponsa. Ista vinea quidem effecta est in deliciis charissima dilecto Filio olei, ex quo ex ea carnem accepit, quia sicut dicit Paulus: «Nemo unquam carnem suam odio habuit (Ephes. V) .» Et alio [Col. 0526D] in loco idem Paulus manifestius insinuat quam dilectionem Sponsus erga Sponsam suam habeat: «Viri, inquit, diligite uxores vestras sicut Christus dilexit sanctam Ecclesiam et tradidit semetipsum propter illam (Col. III) .» Unde idem Sponsus in Canticis canticorum de Sponsa sua dicit: «Quam pulchra es, amica mea, quam pulchra es, oculi tui columbarum! (Cant. I.) » Pulchritudinem vero Sponsae suae, ideo Sponsus repetendo duplicat, quia virginem et castam in anima et in corpore eam praesciebat. Oculos autem ejus columbis comparavit, quia simplicitatem fidei qua haeretici carent, illam habere praevidit. Verumtamen quid esse arbitramur hoc quod propheta dicit, quia Deus vineam suam, id est sanctam Ecclesiam sepivit? vinea nempe vocatur sancta Ecclesia, [Col. 0527A] non solum in Isaia, verum in libro Evangeliorum et in Canticis canticorum: in Evangelio autem ubi paterfamilias operarios in vineam suam conduxit (Matth. XX) ; in Canticis vero canticorum ubi scriptum est: «Vinea fuit pacifico,» et, «Vinea nostra floruit (Cant. II) .» Hanc ergo Dominus vineam sepe circumdedit, quando eam eloquiis prophetarum munivit, et, ne conculcari et dilacerari queat ab haereticis, quasi forti praesidio, apostolicis erudivit documentis. Unde bene quidem sequitur in eodem propheta, quia «lapides elegit ex illa (Isa. V) .» Lapides enim idcirco in vinea ab hominibus eliguntur, ut de ea vinea quasi noxii projiciantur. Haeretici itaque qui in Evangelio zizania vocantur (Matth. XIII) , ipsi in Isaia propheta lapides appellantur, et [Col. 0527B] in Canticis canticorum eleganti sermone sub nomine vulpium describuntur, sicut scriptum est: «Capite nobis vulpes parvulas, quae demoliuntur vineas nostras (Cant. II) .» Quod autem Propheta dicit: [Et plantavit illam electam], hoc est nimirum, quod Dominus in Evangelio ait: «Ergo vos elegi de mundo ut eatis et fructum afferatis et fructus vester maneat (Joan. XV) .» Et Paulus apostolus in Epistolis suis: «Ego, inquit, plantavi,» et Dei: «agricultura estis (I Cor. XIII) .» De apostolis vero dicitur: «Isti viventes in carne plantaverunt Ecclesiam sanguine suo.» Turris quoque quam propheta Isaias in medio vineae aedificatam testatur fuisse, ipsa siquidem est nomen Domini, de quo per Salomonem dicitur: [Col. 0527C] «Turris fortissima nomen Domini, ad eam confugiet justus, et salvabitur (Prov. XVIII) .» Homines namque ideo ad turrim confugiunt ut ab infestatione hostium liberari queant. Bene itaque nomen Domini turri comparatur in qua homines salvantur, quia sicut ait Petrus apostolus: «Non enim est aliud nomen datum sub coelo in quo oporteat salvari, nisi in nomine Domini nostri Jesu Christi (Act. IV) .» Torcular autem quod in vinea supradicta constructum fuit, sacrosancti altaris figuram et imaginem nobis repraesentavit, quia sicut in torculari vel praelo uva exprimitur, et expressa in vinum dulcissimum eliquatur, sic gloriose atque mirabiliter quotidie corpus Christi et sanguis in altari consecratur et litatur. Illud vero quod sequitur in Isaia, quia [Col. 0527D] exspectavit Dominus vineam suam ut faceret uvas, et ecce, fecit labruscas; dictum de haereticis et falsis Christianis intelligamus. Haereticis enim qui sacramentis ecclesiasticis 308 non consentiunt, imo perversis dogmatibus obviant et repugnant, et falsi christiani qui confitentur se nosse Deum, factis autem negant, isti procul dubio pro uvis spinas et labruscas, id est inutiles fructus et noxios Domino generant et apportant. Verumtamen quid de talibus in die judicii fieri debeat propheta in subsequentibus suae narrationis manifestat, dicens: «Nunc ergo viri Juda et habitatores Jerusalem, judicate inter me et vineam meam, id est de vinea mea (Isa. V) .» [Col. 0528A] Viros itaque Juda et habitatores Jerusalem, specialiter apostolos et caeteros sanctos intelligere debemus, quos sine dubio illius coelestis Jerusalem quae sursum est mater nostra, cives et habitatores esse scimus. Quibus itaque remota omni ambiguitate Dominus in Evangelio suo repromittit dicens: «Vos qui secuti estis me, sedebitis super sedes duodecim. judicantes duodecim tribus Israel (Matth. XIX) .» Et Paulus apostolus: «Nescitis, inquit, quoniam sancti de mundo judicabunt? (I Cor. VI.) » Et alio in loco de omnibus sanctis scriptum est: «Judicabunt sancti nationes, et dominabuntur populis (Sap. III) .» De istis videlicet apostolis et caeteris sanctis coram majestate Dei in aeterna jam praedestinatione sublimatis, Zacharias propheta gloriam eorum contemplatus [Col. 0528B] prophetavit, dicens: «Isti sunt duo filii olei splendoris qui assistant Dominatori universae terrae (Zachar. IV) .» Per binarium quippe numerum, ideo propheta apostolos caeterosque sanctos designavit, quia duo sunt praecepta charitatis, quorum observatio et impletio sanctos et amicos Dei efficit. Quis autem sit ille qui per oleum designetur, superius jam praelibavimus, cum illa sententia de Isaia a nobis exponeretur. Sciendum praeterea quod in Zacharia propheta amplius aliquid dicitur quam in Isaia. Deus namque omnipotens, quia ipse et vere misericors et vera misericordia est, in Isaia simpliciter oleum appellatur, in Zacharia vero cum additamento, splendoris oleum nominatur. Nec immerito Deus Pater [Col. 0528C] omnipotens dicitur esse oleum splendoris, quia ejus Unigenitus filius ab Apostolo vocatur splendor et figura substantiae ipsius (Hebr. I) . Splendor est igitur Pater, splendor est Filius, splendor est nihilominus Spiritus sanctus, non tamen tres splendores sunt, sed splendor unus. Siquidem simili modo in catholica fide credimus et pronuntiamus, Deus est Pater, Deus est Filius, Deus est Spiritus sanctus; nec tamen tres dii sunt, sed unus Deus ⁜ (99) . Quia igitur, sicut superius diximus, eleos Graece misericors vel misericordia Latine dicitur, consequenter per oleum ipse qui est misericors, et Pater misericordiarum Deus intelligitur. Si ergo per oleum accipimus Deum Patrem, datur nobis intelligi ut ejus Filium interpretemur olei splendorem. Oleum igitur splendoris, [Col. 0528D] et splendor olei ingenitus genitor est, et unigenitus Genitoris Dei.

«Vinea, inquit, facta est dilecto meo in cornu filio olei (Isa V) .» Quae sit autem vinea idem propheta manifestius declarat cum dicit: «Vinea Domini exercituum, domus Israel est, et viri Juda, germen delectabile ejus (ibid.) .» De hac quoque vinea loquitur David propheta: «Vineam, inquiens de Aegypto transtulisti, ejecisti gentes, et plantasti, eam (Psal. LXXIX) ;» et caetera quae sequuntur in [Col. 0529A] ipso psalmo de eadem vinea quae facile possunt intelligi sine interpretatione aliqua. Haec est, inquam, illa vinea scilicet plebs Judaica, de qua Salvator in Evangelio ait: «Homo quidam paterfamilias plantavit vineam, et locavit eam agricolis. Et factum est cum appropinquasset tempus vindemiarum misit servos suos ad agricolas, ut reciperent fructum vineae ab agricolis. Agricolae autem videntes servos patrisfamilias apprehenderunt eos, et multis contumeliis affectos interfecerunt. Audiens vero paterfamilias quod accidisset, ait: Mittam unigenitum filium meum charissimum ad eos, forsitan verebuntur eum. At illi viso filio Domini sui dixerunt adinvicem: Ecce hic est haeres: Iste igitur occidatur, et sic ad nos haereditas transferetur (Luc. XX) .» Quis [Col. 0529B] ergo iste paterfamilias rectius potest intelligi quam Deus Pater omnipotens Domini nostri Jesu Christi? Ipse enim est verus paterfamilias, qui universum mundum clementi pietate gubernat et regit, et secundum suam irreprehensibilem sapientiam Christianos, Judaeos, paganos, haereticos disponit. Hae namque sunt familiae, quarum pater iste paterfamilias esse dicitur, et quarum providentiam ipse habere non dedignatur. Providet enim idem piissimus paterfamilias Christianis, videlicet filiis suis ea conditione, ut si ejus voluerint obsequi praeceptis poenas inferni valeant devitare, et gaudia paradisi indeficientia possint invenire. Judaeorum denique curam idem paterfamilias se habere demonstrat, quia, ut ad [Col. 0529C] ipsum revertantur, clementi bonitate exspectat. Paganos et haereticos a sua providentia nullatenus repellit, quia licet beneficiis ipsius, sicut mali servi, ingrati existant, tamen patienti longanimitate adhuc Dominus exspectat, ut relictis haeresibus et idolis ad se redeant. Iste igitur paterfamilias vineam plantavit, quando Israeliticum 309 populum de Aegypto in manu potenti et brachio excelso eduxit, et eum in terram repromissionis expulsis alienigenis gentibus habitare fecit. Et locavit eam agricolis, quando praecepit summis sacerdotibus et scribis et Pharisaeis, ut eumdem populum secundum legem Moysi erudirent, et ab appetitu totius mali, quantum fas est mortalibus, cohiberent. Servos autem suos misit idem paterfamilias ad supradictam [Col. 0529D] vineam quando prophetas destinavit ad erudiendam eamdem Israeliticam gentem. Agricolae vero cognoscentes servos Domini sui, nonnullos ex ipsis contumeliis affecerunt, aliquibus mortem immeritam intulerunt. Si enim sacrae Scripturae paginis studiosius intenti esse volumus, paucos admodum electorum reperire poterimus, qui ab impiis aut contumeliis non sunt affecti, aut crudelissimae morti injuste traditi. Manifestum vero est quod impiissimi Judaei Isaiam, et Jeremiam crudeli morte damnaverunt, reliquos prophetas fere omnes multis contumeliis et convitiis dehonestaverunt. Filius autem patrisfamilias qui ab agricolis interficitur Dominus Jesus Christus est, qui a summis sacerdotibus et scribis et pharisaeis crucifigitur. Sed jam ad superiorem [Col. 0530A] sententiam redeamus, de qua sub typo Synagogae loqui disposueramus. «Vinea, inquit Isaias, facta est dilecto meo, in cornu filio olei. Quoniam quidem de vinea aliquantulum, licet minus sufficienter, diximus, restat nunc ut ubi Deus Filius dilectus appellatur, insinuemus. In Evangelio siquidem scriptum est quia descendit Spiritus sanctus super Dominum Jesum in columbae specie, et vox Patris audita est, dicens: Hic est filius meus dilectus in quo mihi complacuit, ipsum audite (Luc. IX) .» De isto namque dilecto ipso charissimo loquitur Sponsa in eodem de quo loquimur libro: «Dilectus, inquit, meus mihi, et ego illi, qui pascitur in liliis, donec aspiret dies, et inclinentur umbrae (Cant. II) .» Ac si dicat: Dilectus meus mihi foederabitur fide, et ergo [Col. 0530B] foederabor illi fide et operatione, qui pascitur in liliis, hoc est, delectatur operibus castis, piis et justis, donec aspiret dies, et umbrae inclinentur, id est donec appareat dies judicii, et peccatorum imagines ad nihilum redigantur. Huic ergo dilecto vinea contraria in cornu exstitit, id est valde Synagoga contradixit humanitati quam Christus assumpsit; in tantum ut nunquam in eum vellet credere, quem quasi hominem solummodo et non Deum videbat visui humano subjacere. Vinea, inquam, ista facta est nimis amara huic dilecto, quando Synagoga Dominum Jesum in humanitate qua indutus erat potavit felle et aceto. Recordari debes, qui haec audis, quia superius dixi per cornu debere intelligi Filii Dei [Col. 0530C] humanitatem, et ex auctoritate sacri eloquii demonstravi satis rationem sufficientem. Quare autem Filius Dei vocetur per Isaiam filius olei, brevi ratione replicare debemus, quia hoc jam superius satis idonee perdocuimus. Oleos enim Graece, misericordia Latine dicitur. Quia igitur Pater misericors et misericordia est, constat pro certo Christum esse Filium Dei olei, quoniam ipse est Filius misericordis Dei. Hic igitur dilectus filius olei, id est Christus Filius Dei suam vineam, scilicet Synagogam sepivit, quando eam patriarcharum exemplis et institutis edocuit, et prophetarum libris munivit, ne videlicet alium Dominum praeter ipsum admitteret, et ne singularis ille ferus de quo Psalmista conqueritur (Psal. LXXIX) , scilicet diabolus, illam devastaret. [Col. 0530D] Idcirco enim vinea sepitur ut Domino ipsius vineae fructus ejus illaesus conservetur, et hostibus, et animalibus claustra ipsius non facile reserentur. Quod autem dicitur: «Elegit Dominus lapides ex illa (Isa. V) ;» constat quia post electionem apostolorum expulsa sit ipsa Synagoga a Deo et abjecta. De qua utique abjectione bene in Isaia scriptum reperitur, ubi Dominus de Sobna Scriba et praeposito templi loquitur: «Ecce, inquit Isaias, o tu Sobna; ecce, inquit, Dominus expellet te de statione tua, et asportari te faciet sicut asportatur gallus gallinaceus (Isa. XXII) .» Simili quoque modo de abjectione Synagogae sub persona Jeconiae regis scriptum est: «Si fuerit Jeconias rex Juda sicut annulus aureus in manu mea, dicit Dominus, inde evellam eum et projiciam [Col. 0531A] (Jer. XXII) .» Quasi enim Sponsa expulsa est de statione sua, quando Synagoga ab illa pristini sui status gloria ob meritum suae iniquitatis est dejecta, et quasi gallus gallinaceus eadem Synagoga asportata est, quando propter infructuositatem et imperfectionem suam ab exteriori intellectu et Judaica superstitione remota est. Gallum quippe gallinaceum novimus esse animal castratum et infructuosum, cui bene antiqua lex comparatur, quae sicut dicit beatus Paulus, nihil ad perfectum adduxit, unde merito sequitur in Isaia propheta de eodem Sobna: «Quid tu hic, aut quasi quis hic? (Isa. XXII) .» Sine dubio enim, quid tu agis hic, illi dicere solemus cujus opus minime approbamus. Et quasi quis, non revera ut aliquis perfectus locum aliquem obtinet, [Col. 0531B] sed tamen opus dignum meritis sui officii vel loci non exercet. Possumus sane illam electionem lapidum, de qua superius praefati sumus referre ad reges et prophetas quos a Deo in Synagoga electos esse non dubitamus. Quod autem dicit propheta Isaias, quia Dominus illam vineam electam plantavit; manifeste datur intelligi quoniam quidem reges et prophetae totaque gens Israelitica de stirpe Abraham, 310 qui electus est a Deo originem duxit. Enimvero multum ista plantatio degeneravit ab illa gloriosa et paterna vita, de cujus radice videbatur propaginem ducere. Quam utique degenerationem Dominus in Evangelio, benignissima improperatione Judaeis exprobrabat, dicens: «Si semen Abrahae [Col. 0531C] estis, opera Abrahae facite, et utquid vultis me interficere? hoc Abraham non fecit (Joan. VIII) .» Admodum namque Judaei degeneraverant ab illa gloria sanguinis Abrahae patriarchae patris sui. Abraham enim Deum dilexit, honoravit et adoravit; gens vero Israelitica Deum odio habuit, dehonestavit, et in cruce crudelissima damnavit. Turris autem quae in medio vineae per prophetam a Domino aedificata fuisse dicitur, significat templum antiquis temporibus, pro dignitate sui famosissimum, quod nullus ignorat in medio gentis Judaicae, praecepto Dei esse constructum. Torcular vero quod in supra memorata vinea exstitit, altare nobis insinuat quod gens Israelitica in medio sui in magna veneratione habebat. Quod nimirum altare bene comparatur torculari, [Col. 0531D] quia sicut in torculari multae uvae expressae in vini liquorem rediguntur, sic diversae multaeque victimae quae in altari positae cremabantur, ad unum sacrificium, per significationem, id est ad Christum referebantur. Quod autem dicit propheta, quia exspectavit Dominus vineam suam, ut faceret uvas, et fecit labruscas; manifestis indiciis denuntiat, quoniam quidem ista sententia ad Judaeos maxime pertineat. Nonne ipsi Judaei pro uvis labruscas attulerunt, quando Creatorem suum ante faciem Pilati negaverunt? (Joan. XIX.) Quod utique beatus Petrus eis improperat, dicens: «Vos autem virum homicidam donare vobis petiistis, auctorem vero [Col. 0532A] vitae morti tradidistis, quem Deus suscitavit a mortuis (Act. III) .» Nonne Judaei sceleratissimi labruscas Domino fecerunt pro uvis, quando dixerunt Pilato: «Crucifige eum;» Et: «Si hunc dimittis, non es amicus Caesaris (Joan. XIX) .» Propterea illud quod Isaias dicit in subseqnentibus: «Nunc, viri Juda et habitatores Jerusalem, judicate inter me et vineam meam (Isa. V) ,» pertinere ad generalem resurrectionem nullus ignorat, in qua sancti apostoli istam vineam judicabunt et condemnabunt. Hoc denique Dominus in Evangelio ipsis Judaeis sibi detrahentibus, testatur cum dicit: «Si ego, ut dicitis, in principe daemoniorum ejicio daemones, filii vestri in quo ejiciunt? (Matth. XII.) » Ideo ipsi vestri judices erunt. Quod etiam iste Isaias propheta declarat, [Col. 0532B] cum de adventu Domini et sanctorum apostolorum ad diem judicii prophetavit, dicens: «Dominus ad judicium cum senioribus populi sui veniet (Isa. III) .» Salomon quoque Christum, et sanctam Ecclesiam, et sanctos apostolos, et diem judicii brevi sermone curavit comprehendere cum dicit: «Nobilis in portis vir sanctae Ecclesiae, cum sederit cum senatoribus populi sui (Prov. XXXI) .» Apostoli itaque qui in Evangelio duodecim judices, et filii Judaeorum secundum carnem appellantur, ipsi nimirum in Isaia viri Juda et habitatores Jerusalem senesque populi vocantur, et a Salomone senatores populi nominantur. Isti sunt nimirum duo filii olei splendoris quos Zacharias propheta (Cap. IV) in spiritu [Col. 0532C] prophetiae dicit assistere Dominatori universae terrae. Quod ideo per binarium numerum descripsit, quia eos prophetico spiritu divinitatem et humanitatem Christi praedicare praevidit. Porro illud quod idem propheta dicit: «Isti sunt qui assistunt Dominatori universae terrae,» non solum de apostolis, verum etiam de omnibus sanctis dictum esse intelligamus. Unde Domiuus ipse in Evangelio suo ait: «Pater volo ut ubi ego sum, illic sit et minister meus (Joan. XII) .» Quod etiam beatus Augustinus doctor egregius ⁜ (100) , et catholicae fidei defensor fidelissimus testatur cum dicit: «Sciamus pro certo, quia post ascensionem Domini ad coelos, omnes sanctorum animae cum Christo sunt, et exeuntes de corpore ad Christum vadunt, sicut scriptum est: Justorum animae [Col. 0532D] in manu Dei sunt (Sap. III) , exspectantes resurrectionem corporis sui, ut integra et perpetua beatitudine cum Christo pariter perfruantur. Similiter quoque et peccatorum animae in inferno sunt positae, sub timore exspectantes resurrectionem sui corporis, ut cum diabolo convertantur ad poenam aeternam.

Quamvis grave sit admodum, atque periculosum, ut homo imperitus et male morigeratus disputet de bonis moribus hominum, tamen nequaquam sopitis sensibus negligere debemus, quod semper et sine intervallo benedicere et laudare Deum jubemur, sicut [Col. 0533A] Psalmista ait: «Benedicam Dominum in omni tempore, semper laus ejus in ore meo (Psal. XXXIII) .» Enim vero si tandiu volumus exspectare loqui de bono, donec simus boni; vel si tandiu de perfectione tacemus donec perfecti simus. Et si rursum usque adeo silemus a laudibus Dei, quoadusque laudare Deum digni fuerimus, patet profecto quia nusquam Deum laudabimus, quoniam sicut necesse est, nullatenus in hac vita unquam boni et perfecti atque laudibus Dei erimus digni. Non ergo deficiat nobis bona voluntas, licet desit efficax potestas, sicque tandem poterimus 311 Deo ampliante adipisci, ut simus boni et perfecti, laudibusque Dei idonei. Sed jam nunc discutiamus sententiam istam sub morali interpretatione scilicet: «Oleum effusum nomen tuum, ideo adolescentulae [Col. 0533B] dilexerunt te (Cant. I) .» Beatus ille homo licet mortalis sit, cujus nomen ob meritum bonae vitae tantam praerogativam jam obtinuit, ut illi veraciter dici possit: «Oleum effusum nomen tuum,» ideo adolescentulae dilexerunt te. Sane talis homo valde quaerendus est, dumque inventus fuerit, non mediocriter diligendus est. Qui enim in saeculo bene et religiose vivit, et de substantia sua pro Deo largas facit eleemosynas, et ea quae sibi non vult fieri, alteri non facit, et qui in omnibus operibus suis quaerit ut Deus laudetur, et qui talem se exhibet ut ab omnibus hominibus pro sanctitate sua veneretur, isti nimirum dici potest: «Oleum effusum nomen tuum,» ideo adolescentulae dilexerunt te, id est fideles animae. Simili modo qui ad conversionem vadit [Col. 0533C] et in claustro bene, et sancte, et religiose conversatur, et qui bona fama irreprehensibilis vitae, alios animat et attrahit, ut ad Dominum convertantur, et insuper qui columbina pace et fraterna dilectione animis fratrum suorum amabilem se reddit, adeo, ut ab omnibus pura mentis intentione diligatur, huic sine dubio dici debet: «Oleum effusum nomen tuum, ideo adolescentulae,» id est fratrum animae, «dilexerunt te.» Praeterea hoc quod in prima recapitulatione superius posuimus, quia praecepit Dominus Moysi, ut diceret filiis Israel ut afferrent oleum de arboribus olivarum, si nos sumus veri Israelitae, in quibus dolus non est, et nobis similiter praecipit noster spiritualis Moyses (Exod. XXVII) , videlicet Dominus Jesus Christus, ut nos afferamus ei oleum de arboribus olivarum, id est ut nos sequamur et imitemur exempla, et actiones sanctorum Patrum, qui per opera misericordiae Deo dignoscuntur priscis temporibus placuisse; verumtamen quia obscuritas in divina pagina non est bona, imo valde minus capacibus est noxia, dignum arbitror de arboribus olivarum et de oleo aliquantulum disserere latius, quatenus clariori sensu respondeat quod dicere volumus. Arbores ergo olivarum sancti Patres nostri sunt, de quibus dicit beatus Paulus: Isti sunt viri misericordiae, quorum justitiae oblivionem ante Deum non acceperunt. Istae siquidem sunt arbores olivarum de quibus in Evangelio Dominus dicit: «Non potest arbor bona fructus malos [Col. 0534A] facere (Luc. VI) .» Oleum harum arborum est omne opus bonum, pium, modestum, castum, religiosum, et sanctum. Quod autem per oleum, opus bonum intelligi debeat, Evangelium secundum Matthaeum manifestissime declarat: «Simile est inquit, regnum coelorum decem virginibus, et caetera quae ibi sequuntur (Matth. XXV) .» Cui sententiae Salomon concordare satis videtur, qui inter caetera verba sua sic loquitur: «Omni tempore vestimenta tua sint candida, et oleum de capite tuo non deficiat (Eccle. IX) .» Vestimenta igitur nostra, corporis nostri sunt membra, cuibus nostra anima induitur, dum in hoc corpusculo secundum Dei dispositionem demoratur. Quae utique membra semper debent candida esse, quia non debent alicui peccato [Col. 0534B] subjacere. Sic enim dicit Isaias propheta: «Vestimentum, inquit, mistum sanguine erit in combustionem ignis (Isa. IX) .» Denique et Apostolus dicit: «Non regnet peccatum in vestro mortali corpore, ut obediatis ejus concupiscentiis (Rom. VI) .» Et iterum: «Sicut, inquit, exhibuistis membra vestra servire immunditiae ad iniquitatem, ita nunc exhibere membra vestra servire justitiae in sanctificationem (ibid.) .» Oleum autem nunquam deficit de capite nostro, quando mens nostra semper pio opere abundat, et bono desiderio. Et amplius, si fieri posset, vult assidue facere, quam unquam valeat ad perfectum perducere, unde Psalmista dicit: «Concupivit anima mea desiderare justificationes tuas in omni tempore (Psal. CXVIII) .» Oleum ergo [Col. 0534C] de arboribus olivarum Deo offerimus, cum per opera pietatis et justitiae ipsi placere studemus, per quae quondam patres nostros placuisse non dubitamus. Praeterea hoc quod oleum illud quod Deo offerebatur purissimum exstitit, non sine causa hoc ita Moyses expressit, quod usque ad nostram notitiam pervenire praescivit. Potera namque idem propheta purum vel purius oleum dicere, sed maluit purissimum ponere, ut videlicet nobis tacite insinuaret, qualiter opus nostrum examinare deberemus, quo ipsi Deo, qui est summa puritas, placere intendimus. Oleum enim tunc est purum quando in exteriori exhibitione, peccato caret opus nostrum. Tunc vero purius efficitur, cum nec in locutione nostra [Col. 0534D] peccatum aliquod repetitur. Si autem mens nostra quando ad bonum opus peragendum se accingit, vanam gloriam intus devitare valet profecto oleum est purissimum quod Deo in sacrificio sui cordis offeret. Sane quod idem oleum refertur fuisse pilo tusum, minime sub negligentia arbitror esse praetereundum. Tunsio enim pili, significat tribulationes et pressuras hujus mundi. Quid ergo per oleum pilo diverberatum nobis insinuat, nisi quia illorum patrum actiones et exempla debemus imitari, quos per multas tribulationes juxta Apostolum (Hebr. XI) scimus introisse in regnum Dei? Quod autem praecipitur ut ardeat semper lucerna coram Deo in tabernaculo testimonii (Exod. XXVII) , hoc significat nimirum, quia intentio 312 cordis nostri nunquam [Col. 0535A] debet removeri a consideratione et contemplatione majestatis Dei, sicut illius cor a Deo nunquam recedebat, qui dicebat: «Meditatio cordis mei in conspectu tuo semper (Psal. XVIII) .» Lucerna quippe corporis tui, ut ait Dominus in Evangelio (Marc. VI) , est oculus tuus. Quem utique oculum sancti Patres nostri interpretati sunt animi intentionem, vel sincerum mentis affectum. Tabernaculum vero testimonii, corpus nostrum non immerito potest intelligi, unde beatus Petrus dicit: «Scio, fratres, quod velox sit depositio tabernaculi mei, secundum quod Dominus Jesus Christus dignatus est revelare mihi (II Petr. I) .» In hoc ergo tabernaculo, id est in corpore nostro, debet semper ardere lucerna coram Domino, quia simplex et pura [Col. 0535B] mentis intentio assidue debet dominari corpori nostro, et nunquam debemus pati aliquid dominari nostrae menti, quod sciamus displicere in conspectu judicis nostri. Vel lucerna relucet assidue in tabernaculo nostro, cum fervor charitatis nunquam tepescit in corde nostro. Sic quippe ista lucerna charitatis in corde Pauli renitebat fulgore mirae claritatis, ita ut idem Paulus diceret: «Charitas Dei diffusa est in cordibus nostris per inhabitantem Spiritum, qui datus est nobis (Rom. V) .» Vel lucerna sine defectu claritatis fulget in tabernaculo testimonii, cum cor nostrum per infusionem Spiritus sancti assidue cogitat, quae sunt Dei. Sicut ergo capitulum in libro Exodi secundum moralitatem [Col. 0535C] discussimus: sic decens est, ut illam sententiam de Isaia assumptam moraliter disseramus. «Vinea, inquit, facta est dilecto meo in cornu filio olei.» O quam beata est illa anima, quae veraciter et pie operando efficitur Dei vinea! Sed jam nunc consideremus quid sit vinea, et unde constet vinea, et ejus terrenam operationem transferamus in moralem et spiritualem aedificationem. Vinea siquidem ex vitibus constare videtur, et vitis dicitur, eo quod vi se teneat in loco ubi plantatur. Quicunque ergo vitis seu vinea esse desiderat, necesse est, ut propositum sanctitatis et religionis quod pro Deo arripuit, nullatenus dimittat, prosperitatibus non dissolvatur, adversitatibus non frangatur, sciens quia regnum coelorum vim patitur et violenti rapiunt illud [Col. 0535D] (Matth. XI) . Sed et hoc quod vitis contra consuetudinem aliarum arborum, humorem, quem de terra trahit per medullam ad fastigia suorum ramorum transmittit, nequaquam sine admiratione ingentis sacramenti considerandum est. Caeterae enim arbores humorem inter corticem et robur sui ligni a terra suscipiunt, et eumdem humorem ramusculis ex se procedentibus, ut fructificare queant, infundunt. Quid ergo significat hoc quod vitis in medulla, id est, in interiori parte sui humorem concipit, quem postea per ramos exteriores ubertim diffundit? Nimirum uniuscujusque fidelis viri perfectam animam, cujus corpus etsi coram hominibus apparet publico, tamen in praesentia Dei manet in occulto, quia magis placere Deo studet interius, quam hominibus [Col. 0536A] vel saeculo exterius, unde ait Psalmista: «Omnis gloria ejus filiae regis ab intus (Psal. XLIV) .» Hinc etiam Paulus dicit: «Gloria nostra haec est testimonium conscientiae nostrae (II Cor. I) .» Potest adhuc hujusmodi sacramentum in vite considerari, quae contra morem aliarum arborum, succum trajicit in medulla interiori, quo paulatim postmodum rigat ramos exteriores naturali ortu ex se prodeuntes. Sancti namque viri, charismata Spiritus sancti, quae occulta Dei largitione in arcano suscipiunt cordis sui, religiosis hominibus per boni operis exhibitionem et coelestis verbi praedicationem infundunt, et more bonae vitis quod in eis invisibiliter agitur, exterius visibiliter demonstratur. Est praeterea aliud, quod de vite rationabili auctoritate valet [Col. 0536B] dici, quodque a prudenti solertia illustrium clericorum in divinis eloquiis reperiri potest. Est enim haec arbor, scilicet vitis humilis in sua statura, et quandiu vivit foliis adornata, floribus odorifera, gemmatis fructibus omnium oculis grata. Si vero abscissa fuerit quanto prius exstitit charior, pretiosior, acceptior atque amabilior, tanto postea exstat vilior, degenerior atque inutilior. Quod utique Dominus per prophetam Ezechielem manifestat, cum dicit: «Fili hominis, quid fiet de ligno vitis, quod pretiosum est prae caeteris lignis silvarum? (Ezech. XV.) » Nunquid si abscisum fuerit fiet de eo quidquam operis? Nunquid fabricatur de eo paxillus ut dependeat in eo quodcunque vas? Ad nihil vero utile est, nisi [Col. 0536C] ut in ignem mittatur. Et quid ista significarent manifestius aperitur, cum de Filiis Israel in subsequentibus sermo habitus invenitur. Ipsi vero filii Israel quandiu mandatis Dei obsecuti sunt, et a cultura ejus non recesserunt, quasi bona vitis flore et fructu in decore suo perstiterunt. Postquam autem ejus praeceptis contradicere coeperunt, et insuper ei qui auctor est vitae, crucis supplicium intulerunt, quasi vitis inutilis et amputata igni aeterno deputati sunt. Similiter quoque et Christiani qui sacramentis ecclesiasticis imbuti sunt, qui fide et opere, ab Ecclesiae doctoribus instructi sunt, quandiu infra gremium ejusdem Ecclesiae fidem suam operibus bonis exercent, tandiu velut vitis fructifera in vinea Dei virore fidei vigent. Si vero, [Col. 0536D] quod absit! ad aliquam haeresim labantur, relicta gratia cui jampridem traditi erant, pravis dogmatibus spontanei inficiantur, nonne isti merito 313 suae iniquitatis se tradunt ultricibus flammis velut vitis amputata et inutilis? Quibus procul dubio elegantissime illud congruit, quod Moyses propheta in suo cantico dicit: «De vinea Sodomorum vinea eorum, usque ad illum locum, ubi ex persona Dei ait: Mea est ultio, et ego retribuam eis, subauditur, in die judicii quod merentur (Deut. XXXII) .» Sed quid dicam de conversis et religiosis viris, qui sicut Dominus in Evangelio declarat (Luc. VIII) , ad tempus credunt, et in tempore tentationis recedunt? Nonnullos enim magnae religionis et satis ardui propositi novi viros, [Col. 0537A] quos utinam non novissem, qui, quandiu licet eis in claustris suam propriam voluntatem exercere, vel per claustri officinas, seu et per universum mundum, et per parentes vagari et discurrere, tandiu sub specie qualiscunque religionis infra monasterii septa, nomine tenus retinentur, quamvis, ut superius dixi, universum per orbem perdita mente, et animo volatili evagantur. Quibus nimirum bene convenit illud quod Dominus per prophetam dicit: «Factus est Ephraim quasi columba seducta non habens cor; alieni comederunt robur ejus, et ipse nescivit (Osee. VII) .» Alieni namque sunt daemones: et vitia repugnantia, cogitationesque malae, et concupiscentiae carnales, quae nos a Deo alienant, si in nobis per nostram ignaviam principatum obtineant. [Col. 0537B] De his siquidem alienis David conqueritur, dicens: «Quoniam quidem alieni insurrexerunt adversum me, et fortes quaesierunt animam meam (Psal. LIII) .» Salomon quoque ait: «Ne des alienis honorem tuum (Prov. V) .» Et quasi nos quaereremus a Salomone qui essent isti alieni, illico subjunxit: «et annos tuos crudeli (ibid.) ,» scilicet, diabolo, de quo Dominus testatur: «Quia ipse homicida erat ab initio (Joan. VIII) .» Qui enim supradictis alienis, id est daemonibus et vitiis concupiscentiisque male deditus fuerit, dum vivit in stadio hujus praesentis vitae, ipse post hanc vitam procul dubio tradetur in potestatem Satanae, id est hujus crudelis. Iste namque est ille crudelis qui in Isaia (cap. XIX) scribitur homines persequi crudeliter.

[Col. 0537C] Hi igitur religiosi, si tamen dicendi sunt religiosi qui ita se habent sicut modo depinximus, vel etiam, quod pudet dicere, adhuc pejus, si aliquando a magistris suis pro salute sua corriguntur, aut si ut in claustro suo sedeant, et ordinem suum teneant, constringuntur, protinus abjecto timore Dei et relicto proposito religionis et ordinis sui, sub obtentu arctioris religionis de claustro suo inordinate prosilientes, diversas partes orbis terrarum girovagi peragrantur, vel, proh dolor! quod infamius est, ad saeculum revertuntur. Quibus nimirum decenter illud convenit, quod beatus Petrus apostolus in sua epistola ait: «Canis reversus ad vomitum suum, et sus lota in volutabro luti (II Petr. II) .» Et: [Col. 0537D] «Melius illis esset viam veritatis non cognovisse, quam post cognitionem ejus, retrorsum abire (ibid.) .» Isti ergo conversi quandiu in sancto proposito manserunt, tandiu quasi vitis Sorech, id est electa, in vinea Dei, in charitate radicati et fundati, exstiterunt. Nunc autem retrorsum sunt alienati, in sensum reprobum conversi, et juxta prophetam Ezechiel, inutiles et degeneres penitus effecti ad nihil aliud ulterius valent, nisi ut in ignem projiciantur et ardeant. Longius ab ordine itaque nostrae narrationis digressi sumus, dum de natura vitis et vineae disputavimus, verumtamen jam idoneum est tempus ut revertamur ad id quod coeperamus. «Vinea, inquit, Isaias (cap. V) , facta est charissima dilecto meo in cornu filio olei.» [Col. 0538A] Dilectus itaque est, ad quem sponsa in Canticis canticorum legatos suos mittit, dicens: «Nuntiate dilecto meo, quia amore ejus langueo (Cant. V) .» O quam felix, et quam beata est anima quae languet amore Dei! In ea sine dubio funditus jam interiit amor deceptoris hujus mundi. et ad nihilum redacta est fallax gloria fluentis saeculi. Huic siquidem dilecto sponso suo adhuc loquitur eadem sponsa sua charissima in delicis in eodem libello. «Veni, Dilecte mi, egrediamur in agrum, videamus si floruit vinea, si flores fructus claritatis et bonae operationis parturiunt (Cant. VII) .» Sed certe, inquit, facta est vinea ista charissima, id est anima nostra huic dilecto filio olei scilicet omnipotentis Dei, in cornu videlicet. Omnibus liquet vel qui saltem raro sensu [Col. 0538B] et intelligentia illustrantur, quia omne cornu carnem excedit de qua egreditur; et ideo non immerito per cornu omnis virtus spiritualis accipitur. Unde et Moyses propheta, ob excellentiam meritorum, et singularem praerogativam spiritualium virtutum quibus totus effloruit, solus inter mortales ex consortio collocutionis Dei cornutus apparuit; sicut scriptum est: Cum descendisset Moyses de monte Sinai, ignorabat quod cornuta esset (Exod. XXXIV) , id est gloriosa et admirabilis facies ejus, ex familiaritate colloquii Dei. Sed et Dominus quidem Jesus, qui ante Moysen imo antequam mundus fieret, Deus exstitit, post Moysen vero novissimis temporibus homo mortalis huic mundo per Incarnationis mysterium apparuit, ab Habacuch propheta (Habac. III) cornua in manibus habere perhibetur, in quibus nimirum maxima ejus fortitudo fuisse dignoscitur. Sic quippe in Cantico ejusdem prophetae scriptum est: «Cornua in manibus ejus (ibid.) ,» scilicet Christi, et in sequentibus: «Ibi, inquit, abscondita est fortitudo ejus, ibi corruet mors in conspectu ejus (ibid.) .» Praeterea si nos vellemus modo ad medium ducere, quidquid de istis spiritualibus cornibus divina eloquia solent eloqui, facilius 314 nos dies desereret quam copia dicendi. Sed neque ex toto silebimus. «Exaltabuntur, inquit Psalmista, cornua justi (Psal. LXXIV) .» Quis est tam hebes et tam stolidus, qui dicere audeat quod justus cornua habeat? Sed virtutes justi cornua ejus sunt, quibus [Col. 0538D] ipse pugnat contra diabolum, et quibus sublimatur et exaltatur ante Deum. Dicat ergo Isaias quod vinea facta est charissima dilecto filio olei, id est anima nostra propter virtutes quas habet, diligitur et in magno honore habetur ab Unigenito Filio Dei, et hoc est quod per prophetam dicitur: «Si pretiosum a vili separaveris, quasi os meum eris (Jer. XV) .» Pretiosum a vili quippe separare, est virtutes a vitiis discernere. Quis est autem filius olei? quia persaepe jam dictum est toties idem repetere valde taediosum est. Quod vero dicit Propheta, quia Dominus vineam sepivit, de nostra utique anima, quae est spiritualis vinea Dei, istam sepitionem intelligere nos convenit. O quam gloriosa et quam virtutibus praeclara est anima illa, de qua tanta [Col. 0539A] est cura Deo, ut pia diligentia sepiatur ab ipso! Sic enim ipse Dominus dicit per prophetam: «Ego sepiam vias tuas, et ibis post amatores tuos, et non apprehendes eos, et tunc dices: Revertar ad virum meum pristinum, quia melius mihi erat quam modo sit (Osee II) .» Praeterea huic rei paulisper immorantes considerare libet, qualiter hi qui hortos concludunt, sepes faciant. Hortus enim conclusus moraliter appellatur a Deo beatissima anima. Notum siquidem est omnibus, quia sepes ex palis et virgis fiunt, ita duntaxat ut pali inferius defixi terrae inhaereant, ex una parte, ex alia vero parte erectis capitibus sursum in coelo respiciant. Postea autem virgae ex transverso interseruntur, talique modo sepis muniens hortum Dei perficitur. Verumtamen [Col. 0539B] quod rectius possumus appellare palos hujus spiritualis sepis nisi sanctos Dei, qui quamvis adhuc morentur in terra pro infirmitate carnis, assidue tamen cum Christo sunt in coelo, et ei haerent spiritalibus desideriis? unde unus ex hujusmodi spiritalibus palis in terra degens aiebat: «Nostra autem conversatio est in coelis (Philipp. III) .» Et quid virgae, nisi exempla et opera bona, et catholica dogmata eorum sunt? Istis ergo palis et hujusmodi virgis sepit Deus vineam suam, quia exemplis et doctrinis sanctorum suorum quotidie excolit, docet, instruit, et monet animas fidelium suorum. Hinc est quod David dixit: «Immittet Angelum Dominus in circuitu timentium se et custodiet eos (Psal. XXXIII) .» Alius quoque propheta nihilominus ex [Col. 0539C] persona Dei testatur, dicens: «Qui tangit vos, tangit pupillam oculi mei (Zach. II) ,» liquido constat quod inter omnia membra quae homo habet, pupilla oculi tenerior et delicatior apparet. Si ergo tantae auctoritatis sumus, ut pupillae oculi Dei aequiparemur, non debemus ejus esse beneficii ingrati, sed necesse est sic nos vivere, quatenus ab ipso mereamur sicut bona vinea custodiri et sepiri. Illud quoque quod Isaias propheta tantopere exprimit, ut asserat quod Deus ex vinea sua lapides elegerit. De nostra anima dictum non dubitemus, si tamen ut superius jam probavimus, vinea Dei spiritualiter vivendo fuerimus. Lapides enim qui in vinea Dei sunt, vitia et concupiscentiae etiam immunda desideria intelligi possunt, quae sicut [Col. 0539D] lapides vineam, ita haec omnia faciunt sterilem animam nostram. Sed nunc orandus est Deus, ut ipse dignetur lapides ex ista vinea eligere et projicere, id est ab anima nostra omnia vitia quae ei displicent exstirpare; quatenus anima nostra veluti bonus palmes in ipso qui est vera vitis manens cum apostolis audiat: «Sine me nihil potestis facere, et sicut palmes non valet fructificare, nisi manserit in vite, sic nec vos nisi in me manseritis (Joan. XV) .» Quod autem in sequentibus suae narrationis dicit Isaias, quia «plantavit Deus vineam suam electam,» ad nostrum corpus haec sciamus pertinere moraliter et ad nostram animam. «Ad imaginem quippe Dei factus est homo, et ad similitudinem [Col. 0540A] ipsius (Gen. I) .» Satis nimirum ista plantatio electa exstitit, quae ad similitudinem et imaginem Dei creata fuit. Praeterea in libro Sapientiae scriptum reperitur: «Deus fecit hominem simplicem et rectum, sed ipse immiscuit se infinitis quaestionibus (Eccle. VII) . Post haec, inquit Isaias, aedificavit Deus turrim in medio vineae suae.» Si igitur anima nostra vinea Dei desiderat esse, oportet illam sine dubio turrim a Deo aedificatam in medio sui habere. Turris namque quando construitur in quadrangulari forma ab imo sursum erigitur. Aedifica ergo, Domine Deus, in vinea mea turrim quadrangularem, id est funda et radicari fac in anima nostra quatuor istas virtutes, scilicet prudentiam, fortitudinem, justitiam, temperantiam, [Col. 0540B] et in nostro corpore nihilominus abstinentiam, sobrietatem, castitatem, veram poenitentiam. Reliquae autem virtutes sint hujus spiritualis aedificii lapides. Coementum vero quod lapides ligat et complectitur, ipsa sit charitas sine qua nullum opus bonum esse dicitur, et in qua omne opus bonum solidatur et fundatur; sic enim dicit Paulus: «In charitate radicati et fundati estote (Ephes. III) .» «Torcular, inquit Isaias, exstruxit Dominus in vinea sua.» Notum est omnibus opus quod in torculari agitur. In torculari quippe uvae exprimuntur et expressae liquefiunt, ut in vinum dulcissimum convertantur. Quamvis ergo Dominus de passione sua dicat per prophetam: «Torcular calcavi solus, et de gentibus non est vir mecum (Isa. LXIII) ,» tamen adhuc est aliud torcular spirituale, 315 quod utinam Dominus Jesus dignetur in vinea nostri corporis exstruere. Sancta namque compunctio, et beatarum lacrymarum pro Christi amore effusio, non incongrue torcular animae appellari debet. Hoc torcular spirituale, exstructum in se habebat, illa charissima sponsa in deliciis quae in Canticis canticorum suspirans de Sponso suo dicebat: «Anima mea liquefacta est, ut Dilectus meus mihi locutus est (Cant. V) .» Ostenditur ergo in hac sententia inaestimabilis atque incomparabilis affectus Sponsae erga sponsum suum, quae in tantum sincero amore diligebat illum, ut etiam tota liquefieret ad illius verbum. Verumtamen multo ampliori affectu, et [Col. 0540D] altiori charitate eamdem sponsam suam idem sponsus diligit, qui pro amore illius non solum paulominus ab angelis minoratus de caelo descendit, sed etiam usque ad ignominiosae mortis supplicium pervenit. Quod equidem Jeremias propheta in suis lamentationibus protestatur, dicens: «Torcular calcavit Dominus virgini filiae Judae (Thren. I) .» Ipsa nempe beatissima anima, quae in Canticis canticorum dicitur Sponsa, in Jeremia appellatur virgo filia Juda. Virgo autem nuncupatur nupta Deo anima propter fidei integritatem, et corporis quo induitur castitatem. Filia vero Juda ob humilem peccatorum confessionem et gloriosam in laudibus Dei perseverantiam. Juda quippe confessio interpretatur, quod ad delictorum confessionem et ad laudem Dei [Col. 0541A] refertur. Licet adhuc multa supersint quae de torculari dici valeant, tamen ista sufficere posse arbitror modernis auditoribus qui libenter audientes brevitati student, et ne volumen longius protensum mentes aggravet taediosorum audientium. Sane nunquid adeo vereri debemus ne offendamus pigros et taediosos, ut praetermittamus agere id quod potest adjuvare et instruere, et aedificare strenuos viros, et meditatione legis Dei exercitatos? nullo modo. Videamus ergo quid est quod sequitur in Isaia propheta. Et exspectavit, inquit Isaias, vineam suam Dominus ut faceret uvas, et ecce, proh dolor! fecit labruscas. Quae nimirum sententia potius est timenda quam exponenda. «Ecce enim, ait Jacobus apostolus, agricola exspectat pretiosum fructum [Col. 0541B] terrae patienter ferens, donec accipiat temporaneum et serotinum. Patientes et vos estote, et confirmate corda vestra in servitio Dei quoadusque ipse Dominus veniat (Jacob. V) .» Praeterea ne prorsus indiscussum relinquamus quod superius dictum est, quia exspectavit Dominus vineam suam ut faceret uvas, et fecit labruscas, dicendum paucis verbis quoniam quidem vae illis qui a Creatore suo in tota vita sua exspectantur ut fructificent, tandemque finito stadio vitae praesentis infructuosi apparent. Generaliter quippe omnes Christiani qui fidem susceperunt, et operibus fidei imbuti sunt, si male vivunt, si extremum diem sine fidei operatione claudunt, procul dubio pro uvis, labruscas afferunt. Sed [Col. 0541C] et tu quicunque conversus diceris, licet infra ambitum monasterii vel claustri esse ad tempus videaris, si antequam extremus dies tibi adveniat a [Col. 0542A] sancta conversione, et a servitio Dei recedis, sine dubio (si dici potest) plus quam proh dolor! labruscas Domino Deo tuo facis pro uvis. Verumtamen illi beati et felices sunt, qui versa vice pro labruscis Deo se exspectanti ad salutem pretiosas uvas afferunt. Isti sunt nimirum qui aliquando huic fallaci saeculo nimio amore inhaeserunt, sed postea se sentientes errasse, toto cordis affectu ad religionem sanctam conversi sunt, et spreta saeculi vanitate totis viribus servitio Dei se mancipaverunt. De quibus Zacharias propheta mihi videtur dicere: «Isti sunt filii olei splendoris qui assistunt Dominatori universae terrae (Zach. IV) . Quia vero persaepe jam superius praefati sumus quod oleum significet misericordiam, et misericordia designet illum, de quo [Col. 0542B] dicit Psalmista: Deus meus misericordia mea (Psal. LVIII) ,» hoc iterum replicare devitamus, ne fastidium auditoribus pariamus. Sed hoc constat pro certo quoniam quidem si Deus oleum dicitur, hi qui sunt filii olei, aeque possunt dici et filii Dei. Cui siquidem sententiae consona voce concordat beatus Joannes apostolus, dicens: «Fratres, filii Dei sumus, et nondum apparet quid erimus. Scimus quoniam cum apparuerit similes ei erimus, quia videbimus eum sicuti est (Joan. III) .» Consideremus ergo quis sit ille qui loquitur. Conversus nempe erat, apostolus et Evangelista erat, mundo abrenuntiaverat, ideoque; audacter aiebat: «Filii Dei sumus.» Manifestum est igitur, quia qui perfectius [Col. 0542C] renuntiat saeculo, et familiarius more apostolorum adhaeret Deo, filius Dei est, et dici veraciter potest.

317 Ipso auxiliante qui ait: «Si exaltatus fuero a terra, omnia traham ad me (Joan. XII) ,» superius locuti sumus de illa sententia quae est in Canticis canticorum, scilicet trahe me post te. Super est modo ut eodem opitulante de septenario vel octonario opere Dei, ad laudem ipsius eloquamur, et qua ratione octo aetatibus hujus saeculi unumquodque opus congruat, in lucem proferamus, verumtamen [Col. 0544B] prius necesse est, ut saeculum octo per aetates distinguamus sic demum singulis aetatum distinctionibus unumquodque opus sigillatim rectius assignabimus. Prima igitur aetas hujus saeculi exstitit ab Adam usque ad Noe. Secunda vero a Noe usque ad Abraham. Tertia autem ab Abraham usque ad Moysen. Quarta exstitit a Moyse usque ad David. Quinta a David usque ad adventum Christi. In sexta aetate venit Dominus Jesus Christus, quae aetas duravit usque ad tempus illud quo persecutio in sancta Ecclesia cessavit. Septima aetas ipsa est quae nunc agitur usque ad diem judicii. Octava erit aetas peracto judicii die, quae carebit fine. Sane illud admodum est mirabile, quia quae legitur Deus fecisse in illis septem diebus, ea nimirum eleganti ordine et [Col. 0544C] sapientissima ratione congruunt istis septem vel octo aetatibus praefatis. Igitur ad opus primi diei disserendum properemus, et freti sacrosancta aspiratione ipsius qui primum diem fecit, quid sacramenti ipsum opus in se contineat, salva sanctorum Patrum omnimoda expositione, mens nostra in lucem proferre non pertimescat. «In principio, inquit Moyses, fecit Deus coelum et terram (Gen. I) .» O Moyses Dei inquilinus. O secretorum divinorum reserator arcanus! Quis tibi intimavit quod Deus in principio fecit coelum et terram, nisi ipse idem qui haec omnia ad laudem et honorem, et gloriam nominis sui condidit? Sed in quo principio? In eo nimirum qui ait in Evangelio: «Ego principium qui loquor vobis (Joan. VIII) .» In eo, inquam, de quo [Col. 0544D] Joannes evangelista testatur: «In principio erat Verbum et omnia per ipsum facta sunt (Joan. I) .» In eo, inquam, de quo Psalmista ad Patrem dicit: «Et tu in principio, Domine Deus Pater, hoc in tuo Filio terram fundasti et opera manuum tuarum sunt coeli (Psal. CI) .» Considera, o benignissime auditor, et eloquiorum spiritualium placidissime amator, quoniam quidem duae res duntaxat in opere primi diei resplendent: Creator scilicet qui creaturam condidit, et creatura quae a Deo suo facta est, quae modo illi servit. Nihil ergo aliud in ipso opere prorsus reperire poteris si ipsum opus primi diei mille per annos scrutatus fueris. Creatura nempe a Deo Patre per Filium facta ibi declaratur, [Col. 0545A] Spiritus sanctus super aquas, ut eas nobis sanctificaret ad gratiam baptismi sui deferri similiter inibi praedicatur. Et sicut sancta Trinitas in Patre et Filio et Spiritu sancto ostenditur per effectum operis, sic ipsum opus quod factum est quodammodo in se repraesentat similitudinem sacrosanctae et individuae Trinitatis. Omne enim quod a Deo creatum est, ex quo creatum exstitit esse habuit, quantitati subjacuit, qualitati illam subesse oportuit. Dilucidemus ergo quod diximus, ne forte simplicis auditoris sensum obscuritate obsessum relinquamus. Manifestum est quia quidquid est, aut per se, aut cum alio, aut per alium, aut nullo modo habet esse. Deus solus per se solummodo est, sed quod ab eo creatum est, ut per ipsum consistat qui [Col. 0545B] creavit, necesse est per se esse, et sine alio esse, unum dignoscitur esse, quod ad Deum proprie pertinet. Per alium esse et sine alio esse non posse, creaturae proprium comprobatur esse, quae absque Creatore suo non valet esse, etiam si aliquo modo videatur esse. Quantitati vero subjacet quod creatum est, quia aut parvum, aut magnum, aut mediocre est. Qualitatis legibus necessario subest creatura, quoniam, aut est alba, aut nigra, aut medio colore colorata. Ecce paucis verbis Deo inspirante noster stylus elucidat quam rationabiliter omnis creatura sanctae individuae Trinitatis imaginem in se repraesentat. Praeterea si adhuc subtilius internis oculis ipsam superficiem hujus sacrae paginae [Col. 0545C] perscrutati fuerimus, omnes leges illarum septem artium, quae secundum philosophiam liberales vocantur, reperiemus. Ut enim ad rhetoricam artem accedamus, juxta locutionis modos qui flores dicuntur, prima oratio scilicet: «In principio creavit Deus coelum et terram,» unimembris esse dignoscitur. Secundam vero orationem videlicet «terra erat inanis et vacua, et tenebrae erant super faciem abyssi et spiritus Dei ferebatur super aquas,» trimembrem esse clara voce fatebuntur, qui in illius artis peritia vel praerogativa gloriantur. Sane hoc nullatenus sub silentio praeterire debemus, quod illa prima oratio quae est unimembris, unum Deum nobis praedicat; secunda autem quae est trimembris, ipsum Deum verum esse, qui ex una substantia et [Col. 0545D] ex tribus personis constat, nihilominus nobis confirmat atque denuntiat. Ad nostrae fidei firmamentum confirmandum, quae de Patre et Filio et Spiritu sancto procedit, quae non solum in hoc libro, 318 verum etiam in omnibus divinis voluminibus repetitur, ista dixisse sufficiat. Beatus Augustinus super coelo et terra talem profert interpretationem: «Fecit, inquit, Deus in principio coelum et terram,» id est angelicam vel coelestem et terrenam creaturam. Nos quoque possumus salvo sensu ecclesiasticae regulae, coelum et terram ad personam primi patris nostri Adae allegorice referre. Ipse enim antequam peccaret velut coelum exstitit, sed post peccatum a Deo audivit: «Terra es et in terram ibis (Gen. III) .» Et bene quidem Adam ante perpetrationem [Col. 0546A] peccati coelum potest appellari, quia sine dubio, ut ait sanctus Augustinus, nisi illum miserabilem reatum incurrisset, ad coelestem gloriam sine gustu mortis pervenisset. Potest adhuc Adam alio modo coelum et terra nuncupari, quia ipse animam de coelesti natura habuit, et corpus ejus de terra originem duxit. Sic enim Scriptura dicit: «Fecit Deus hominem de limo terrae, et inspiravit in faciem ejus spiraculum vitae (Gen. II) .» Est praeterea et alia rationabilis intelligentia, qua primus parens noster debeat vocari coelum et terra. De eo namque Eva facta est; sicut scriptum est: «Immisit Deus soporem in Adam et unam de costis ejus tulit, et aedificavit costam illam in mulierem (ibid.) .» Si igitur per coelum accipimus Adam, et per terram [Col. 0546B] accipimus Evam, noster intellectus directo tramite incedit per ecclesiasticam regulam. Dicamus aliter: Non immerito coelum et terram in Adam possumus interpretari, quia de ejus propagine sancta Ecclesia debebat egredi, quae in electos, coelum, et in reprobos quos continet, terra potest appellari. Vel certe ideo Adam coelum et terra non incongrue dici valet, quia futurum erat ut ille de ejus stirpe per lineas generationum originem duceret, qui coelestia simul et terrena per sanguinem suum pacificando conjungeret; et damnum quod illa coelestis curia in lapsu Sathaelis sociorumque ejus pertulerat, ex filiis ejusdem Adae, licet salutari fonte regeneratis, redintegraret. Quod autem dicitur quia terra inanis et vacua erat, sic intelligi oportet, quoniam quidem [Col. 0546C] Adam et Eva postquam diabolo magis quam Deo peccando consenserunt, statim inanes et vacui a gratia Spiritus sancti et reliquis virtutibus, quibus antea refulgebant, remanserunt. Pari quoque sententia accipiendum est quod sequitur: «Tenebrae erant super abyssum (Gen. I) .» Abyssus, ut ait sanctus Augustinus, est quaedam profunditas quae fundo caret; quae nimirum quanto est profundior, tanto remota ambiguitate est tenebrosior. Nonne satis tibi videntur esse tenebrosi, qui putabant se posse latere a facie Dei? Sic nempe post transgressionem ipse ait pro se et pro sua conjuge. «Audivi, Domine, vocem tuam et abscondi me (Gen. III) .» Tenebrae ergo erant super faciem abyssi, quia obscuritas peccati, et defensionis audacia, et involucrum mendacii obsidebat [Col. 0546D] corda eorum, qui illum fallere verbis nitebantur, cui Salomon ait: «Tu solus nosti corda filiorum hominum (II Par. II) .» Illud vero quod Spiritus Dei super aquas ferebatur, sic nos oportet interpretari, ut intelligamus jam nunc ex eo tempore gratiam baptismi per virtutem Spiritus sancti consecrari, quo baptismo progenies Adae ab hac transgressione debebat purificari. Sed et illud quod Deus dixit: «Fiat lux et facta est lux (Gen. I) ,» satis decenter ipsi Adae aptari valet. Ipse enim quasi lux prae caeteris creaturis, quibus praelatus erat, emicuit, ideoque participatione sapientissimae lucis, quae in eo latebat, omnibus rebus nomina imposuit. «Et vidit Deus lucem quod esset bona (ibid.) » [Col. 0547A] Placuisset Deo utique si Adam permansisset in eodem statu, in quo ab eo conditus fuerat. Sed quia ipse peccavit, magna divisio fuit inter illum statum, quem ante lapsum habuit, et illum in quo post libamen peccati remansit, et haec est divisio «lucis a tenebris. Appellavitque lucem diem, et tenebras noctem (ibid.) ,» quod est dicere: Ante transgressionem Adam justus, id est lux et dies exstitit; post transgressionis reatum, nox et tenebrae, id est peccator permansit. «Et factum est vespere et mane dies unus (ibid.) .» Si per mane animam Adae quae coelestis naturae erat, et per corpus ejus vesperam volumus intelligere, potest talis solutio haberi hujus sententiae: «Vespere et mane factum est dies unus,» [Col. 0548A] id est ex anima et corpore factus est homo unus. Vel certe si per mane quod pertinet ad lucem, volumus interpretari illud esse gloriosum, in quo Deus creavit Adam, et si per vesperam quae tenebras respicit interpretamur infelicem reatum quem Adam incurrit, possumus dicere, quoniam quidem Adam, quem Deus justum condidit, licet ipse peccatorem se fecerit, tamen idem ipse permansit, excepto quod peccati naevo non caruit. Nostra igitur intentio ad hoc tendit; quatenus eo suppeditante qui primum diem fecit, illud quod actum est in ipso primo die, referamus per allegoriam ad ea quae gesta sunt in prima saeculi aetate.

[Col. 0550C] Homines pigmentarii, qui redolentia aromata ex diversis speciebus conficiunt, et qui balsama vel caetera hujusmodi aromatizantia saepius contingunt: ipsi quidem prius quasi pro munere sui laboris eorumdem aromatum sive balsami miro odore potiuntur, deinde supervenientes et propius accedentes gratissima fragrantia perfunduntur et perfruuntur. Porro hoc certissime constat, quia quanto amplius supradicti pigmentarii aromata sua comminuunt, vel minutatim conterunt seu balsama effundunt, et de vase in vas transponunt, tanto procul dubio suis naribus inferunt recentiorem et eminus assistentibus propinant gratiorem odorem. Quae sunt igitur ista aromata sive balsama pretiosa, nisi divinorum librorum [Col. 0550D] sacratissima eloquia? Unde Sponsa in Canticis canticorum dicit: «Dilectus meus descendit ad areolam aromatum ut lilia colligat (Cant. VI) .» Quaenam est ergo areola aromatum, nisi Ecclesia catholica, in qua continetur ingens copia divinorum librorum? Pigmentarios vero nullos alios arbitror rectius posse intelligi, quam rectores et praedicatores Ecclesiae Dei, qui more aromatum Scripturas divinitus inspiratas exponendo conterunt et per minutias dividunt, et sicut balsama cum de vase in vas transfunduntur, suavissimum spirant odorem: sic ipsi rationabiles et gratos sensus proferunt, dum de historia ad allegoriam, et de allegoria transeunt ad moralitatem. 321 Si igitur, sicut diximus, aromata sunt sacra eloquia, et si eo amplius redolent quanto amplius [Col. 0551A] fuerint contrita, videamus quid redoleat vel quid fragrantiae in se contineat ista sententia. Introduxit me rex in cellaria sua. Cellaria siquidem secundum allegoriam istius regis sunt omnes libri generaliter divinae legis, in quibus tunc spiritualiter et mystice a Domino introducimur, cum ad intelligendos occultos et mysticos sensus ab ipso instruimur et docemur. Sic denique beati illi discipuli a Domino Jesu infra cellaria ista introducebantur de quibus in Evangelio dicitur: «Tunc aperuit illis sensum ut intelligerent Scripturas (Luc. XXIV) .» Cellarium nempe quoddam secretum, et omnibus divinis charismatibus et divitiis spiritualibus affluens est Evangelium. Unde Sponsa proclamat exsultans in Canticis canticorum: «Introduxit me rex in cellam [Col. 0551B] vinariam, et ordinavit in me charitatem (Cant. II) .» Evangelium quippe docendo declarat quomodo charitas inter Christianos haberi et possideri debeat, ut scilicet principaliter prae omnibus creaturis, et super omnes creaturas, et ante omnia diligatur Deus; deinde secundo loco, sincero charitatis affectu ametur proximus. Haec est namque beatissima et sacratissima purae charitatis ordinatio, quam reperire potest unusquisque fidelis in Evangelii Christi cellario. Sunt praeterea et alia cellaria istius magni et ditissimi regis: liber scilicet Genesis, Exodus, Leviticus, liber Numeri liberque Deuteronomii, Isaias, Jeremias, Ezechiel, Daniel, et duodecim prophetae aliique perplures divinae legis libri, cellaria sunt Christi; sed quid dicam de praecipuo et [Col. 0551C] eximio prophetarum David, qui cujus cellarium sit in prima parte sui libri luce clarius manifestat cum dicit: «Beatus vir qui non abiit in consilio impiorum, et in via peccatorum non stetit, et in cathedra pestilentiae non sedit?» (Psal. I.) Non itaque arbitramur modo tempus esse, quo per omnes libros sigillatim discurramus, et qualiter unusquisque liber cellarium sit istius summi regis exponamus, quia ad id peragendum nequaquam obtinemus sensus idoneos, et hoc plenius peregisse cognoscimus antiquitus sanctos Patres nostros. Verumtamen ne quis sub silentio lenti corporis velle latere nos autumet, ingrediamur illud cellarium de quo praefati sumus superius, et quid in se absconditum contineat [Col. 0551D] quidve redoleat, ipso largiente cujus est cellarium, in palam proferamus. «Beatus vir qui non abiit in consilio impiorum, etc.» In divina pagina, o spiritualis legis perscrutator, tria subjacent inquisitioni tuae, scilicet historia, allegoria, et moralitas, quae semper obambulat et inseparabiliter adhaeret nostrae conditioni. Sane in rerum natura sunt ista tria, et non facile reperiuntur, nisi a prudenti lectore sollicitius requirantur. Historica igitur intelligentia hujus versus, scilicet, «Beatus vir,» referatur ad personam terreni regis David, allegoria Domino Jesu Christo ascribatur, moralitas nostris actibus corrigendis assignetur. Sed quomodo possumus ad David historice istum versum videlicet, «Beatus vir,» etc., referre, quem cognoscimus cogitatione, locutione et [Col. 0552A] operatione peccasse? Certum est enim quia David cogitando peccavit, quando de stratu suo incaute respiciens Bethsabee uxorem Uriae Ethei vidit lavantem et concupivit. Verum quia cogitationem illicitam in se minime repressit, usque ad locutionis reatum descendit, cum per internuntios quaenam esset illa mulier inquisivit. Et quis nesciat illum miserabili lapsu in opere corruisse, quando cum eadem Bethsabee adulterium perpetravit (II Reg. II) , et postea virum ejus ne adulterium omnibus pateret gladiis filiorum Ammon occidendum tradidit? Qua ergo beatitudine David donabitur, qui in cogitatione, locutione et opere reus esse comprobatur? Et quis audebit David beatum virum dicere, qui adulterium tam leviter commisit, et eidem adulterio, [Col. 0552B] quod pejus est, homicidium copulavit? Sed secundum apostoli Pauli (I Cor. VI) vocem ablutus est, justificatus est, sanctificatus est in nomine Domini nostri et in Spiritu Dei nostri. Justificatus est, inquam, per confessionem quando ait ad Nathan prophetam: «Peccavi Domino, ora pro me;» et Nathan propheta ad eum: «Noli, inquit, timere, nequaquam morte morieris, quia Dominus transtulit peccatum tuum a te (II Reg. XII) . Ecce quam velociter iste homo per confessionem ablutus est, justificatus est, sanctificatus est. Praeterea audiamus quid Dominus de eo: «Inveni, inquit, David servum meum filium Jesse, qui facit omnes voluntates meas (Act. XIII) .» Et in alio loco: «Inveni David servum meum, oleo sancto meo unxi eum (Psal. LXXXVIII) .» [Col. 0552C] Mea, inquit, manus auxiliabitur ei (ibid.) », et caetera quae sequuntur in eodem psalmo, quae ad laudem ipsius David dicta manifesta comprobat oratio. Quis igitur istum condemnare audeat quem Deus verbis hujuscemodi abluit, justificat et sanctificat? Sed certe quaeramus si forte nobis occurrerit, quod alicubi David in consilio impiorum non abierit, et in via peccatorum non steterit, et in cathedra iniquitatis non sederit. Neque enim decet Dei majestatem, ut impium justificet, sicut nec hoc ut justum condemnet. Nequaquam vero Deus justum David justificaret, vel laudaret, nisi aliquod bonum opus in eo inveniretur quod ipsi Deo placeret. Nota est siquidem historia libri Regum, quae refert quod aliquando Saul, impiissimus rex, David injuste persequeretur, [Col. 0552D] et accidit quadam die ut idem 322 Saul quamdam speluncam ad requisita naturae ingrederetur, et ecce in eadem spelunca David cum sociis suis a facie ipsius Saul fugiens, latitabat. Dixerunt ergo socii ejus ad eum: «Ecce dies de qua locutus est Dominus ad te, dicens: Ego tradam tibi inimicum tuum, ut facias in eum quidquid volueris. Surge igitur et interfice eum. Et confregit David verba virorum qui cum eo erant, et non permisit ut interficerent eum, sed dixit: Vivit Dominus, quia nisi Dominus percusserit eum, aut dies ejus venerit ut moriatur, aut descendens in praelio perierit, non mittam manum meam in christum Domini (I Reg. XXIV) .» Ecce quomodo David non abiit in consilio impiorum. [Col. 0553A] Quamvis enim lex diceret: «Diliges amicum tuum, et odio habebis inimicum tuum (Levit. XIX) ;» tamen iste despiciens antiquae legis instituta, jam transitum faciebat ad novae legis sacramenta. In nova enim lege dicitur: «Diligite inimicos vestros, benefacite his qui oderunt vos (Matth. V) .» Postquam autem, Deo adjuvante, ostendimus quomodo David in consilio impiorum non abiit, restat ut ipso opitulante demonstremus qualiter in via peccatorum non steterit. In eodem namque libro Regum similiter reperitur, quoniam quidem alia vice idem rex flagitiosissimus Saul sanctum David invidia stimulante persequebatur. Et factum est dum sol ad occasum tenderet, et vespera superveniens diei terminum jam imponere vellet, Saul in loco in quo erat expansis [Col. 0553B] tentoriis et papilionibus suis requiescere disponebat. Cumque omnium membra quietus sopor obtineret, David notato loco in quo Saul dormiebat ait ad socios suos: «Quis descendet mecum ad Saul in castra?» (I Reg. XXVI.) Et descenderunt cum eo nonnulli ex sociis illius. Cum autem venisset ad locum in quo Saul dormiebat, dixit unus quispiam ex his qui cum eo erant: «Ecce dedit Dominus inimicum tuum in manu tua. Nunc ergo dimitte me, et perfodiam eum lancea semel in terra, et secundo opus non erit. Et ait David: Non facias ei quidquam mali, nec extendas manum tuam in eum. Quis enim mittens manum suam in christum Domini innocens erit?» (Ibid.) Hoc sciat Dominus quia nisi ipse Dominus percusserit eum, aut dies ejus venerit [Col. 0553C] ut moriatur, aut descendens in praelio perierit, «non mittam manum meam in christum Domini (ibid.) .» Ecce quomodo David in via peccatorum non stetit, quia consilium eorum qui ei homicidium persuadebant audire recusavit. Ostensis igitur quibusdam argumentis ex operibus sancti David, quibus illum manifesta auctoritate comprobavimus aliquando, nec in consilio impiorum abiisse, nec in via peccatorum stetisse; incumbit nobis adhuc vigilanti animo illum ostendere in cathedra pestilentiae non sedisse. Postquam autem Saul vitam istam temporalem cum filiis Israel sub sorte praelii in monte Gelboae finivit (I Reg. XXXI) , scriptum est quia domus Juda in Ebron David sibi in regem unxerit, et eum more regio in cathedra regali collocaverit. [Col. 0553D] Ecce, inquit historia, venerunt quidam, et annuntiaverunt David quod viri Jabes Galaath honorifice sepelissent Saul inimicum ejus, et mandavit eis, dicens: «Benedicti vos a Domino, qui fecistis hanc misericordiam cum Saule domino vestro. Sed et ego reddam vobis gratiam pro opere quod fecistis in eo (II Reg. II) .» Praeterea in sequentibus libri Regum dicitur, quia tulit David ossa Saul et Jonathae, et sepelivit ea valde honorabiliter in terra Benjamin (II Reg. XXI) . Sane quibus verbis possimus digne explicare quomodo David fleverit audita morte ejusdem inimici sui Saulis de cujus utique interitu debuisses gaudere exsultantibus animis sicut scriptum est: «Planxit David planctum hujuscemodi [Col. 0554A] super Saul, et super Jonathan filium ejus: Filiae Israel, super Saul flete, qui praebebat ornamenta aurea cultui vestro, et vestiebat vos in deliciis. O Saul et Jonatha, quam amabiles et decori fuistis in vita vestra! aquilis eratis velociores, et leonibus fortiores. Montes Gelboe, nec ros nec pluvia veniant super vos, nec sint agri primitiarum in vobis, quia ibi abjectus est clypeus fortium, clypeus Saul quasi non esset unctus oleo. Sagitta Jonathae nunquam abiit retrorsum, et gladius Saul non est reversus inanis. O quomodo ceciderunt robusti et nobiles et egregii viri, et perierunt arma bellica!» (II Reg. I.) Sed et hoc quod David illum interfici jussit qui annuntiabat ei, dicens: «Ego interfeci Saul in montem Gelboe,» valde congruit [Col. 0554B] operibus pietatis et misericordiae. Ecce sicut diximus, David in cathedra pestilentiae et iniquitatis non sedit, qui pro morte inimici sui non solum planctus lamentabiles effudit, sed etiam alios ad hoc ut secum plangerent, piissimis verbis incitavit. Superius igitur praefati sumus, quod historia istius versus, scilicet «Beatus vir,» debeat referri ad David, allegoria ad Christum, moralitas ad unumquemque nostrum. Verumtamen facile allegoria istius versus potest Domino Jesu cooptari, quoniam quidem qui peccatum non fecit, ipse quidem in consilio impiorum non abiit, et in via peccatorum non stetit, et in cathedra pestilentiae et iniquitatis nullatenus resedit. Consideremus ergo subtili indagatione qualiter ad unumquemque nostrum moralitas hujus versus [Col. 0554C] pertineat, et quomodo in interiori actione nos undique circumveniat. Tria quippe genera lapsuum humanae fragilitatis, o tu amator vel auditor divini verbi, in hoc versu, videlicet «Beatus vir,» te oportet 323 considerare et diligenti intuitu quibus modis peccato subjaceat nostra natura perpendite. Sicut enim in hoc versu ista tria, videlicet deambulatio, statio, sessio denotantur, sic omne peccatum cui obnoxii sumus tribus modis a nobis perpetratur. Sed certe qui sunt isti tres modi plus experimento quotidiano, quod sine gravi moerore dicere non possumus, quam alicujus sententiae tractatu indicante cognoscimus. Cogitatione quippe, aut locutione, seu operatione difficile est, ut non labatur humana conditio. Quasi enim in consilio impiorum deambulare [Col. 0554D] videtur, quando vanis cogitationibus malignorum spirituum mens nostra dedita huc atque illuc evagatur; stat namque in via peccatorum, quando illa quae Deo sunt contraria loquitur. Sedet vero in cathedra pestilentiae, quando retrorsum abjecto Dei timore male operatur.

Omnes artes humanae scientiae inter docendum, id est quando docentur vel exercentur, praebent auditoribus suis extra seipsas quaedam delectabilia refugia, ut verbi gratia sunt politores, vel lignorum [Col. 0555A] caesores, seu hi qui in lapidiciniis versantur, aut aurifices vel structores, seu etiam cujuslibet alterius artis, quae ad humanam pertinere sententiam dignoscitur. Isti enim omnes habent infra operationem suam quasdam vanas consolationes. Dum vero politores marmora poliunt, loquuntur, fabulantur, rident, jucundantur; aliquando etiam quaedam quae ad eamdem artem nihil prorsus pertinere comprobantur. Nostra autem ars, videlicet spiritualium litterarum, in discendo seu docendo totum vult hominem habere sibi intentum. Aut enim homo totum seipsum nostrae arti intentum praebebit, aut ejusdem artis peritiam nullatenus ad liquidum obtinebit. Quis enim unquam dimidiato corde, vel sensibus aversis seu vaga et instabili mente bonus clericus [Col. 0555B] esse potuit? Necesse est ergo ut, non solum ea quae hujus mundi sunt, sed etiam seipsum maxima ex parte, si dici fas est, tradat oblivioni, qui perfecte adipisci praeoptat illa quae in divinis libris humanae subjacent intentioni. Sopitis ergo terrenis voluptatibus, contemptis pravis operibus, quae solent incautos homines persaepe dimergere in voraginis profundum, accedamus non dimidio corde, sed mente integra, affectione sincera ad Sponsum, et deprecemur illum humilibus verbis cum charissima ejus Sponsa quatenus dignetur nos sibi devotos introducere in sua cellaria. Superius ergo me fateor dixisse quoniam quidem cellaria istius Sponsi et regis essent allegorice omnes libri divinae legis. Nunc autem similiter dico quod ejusdem Sponsi et regis moraliter [Col. 0555C] sunt cellaria omnes virtutes quae reperiri queunt ubique sparsim per sacra eloquia. Verumtamen quia sermonem de virtutibus ordiri desideramus, consequens est ut ad caput seu principium omnium virtutum stylum nostrum dirigamus. Caput nempe seu principium de quo omnes virtutes egrediuntur, charitas sine dubio esse dignoscitur. Unde beatus Gregorius dicit: «Sicut ex uno arboris stipite multi rami egrediuntur, sic ex una charitate multae virtutes generantur, nec habet quidquam viriditatis ramus boni operis si non manserit in radice charitatis.» Ipsa ergo charitas ipsa sit exordium nostrae narrationis, quia ipsa cellarium esse creditur istius magni Sponsi et regis. Sed qua praesumptione audebimus de charitate [Col. 0555D] loqui, qui eamdem charitatem perfecte, sicut deceret, non amamus, nec possidemus; et cum fratribus vestris nullatenus charitativi apparemus? Verumtamen ista praesumptio prosilit ex amore charitatis, quae ad hoc nos incitat ut libenter disputemus de operibus charitatis. «Deus, inquit Joannes, est charitas (I Joan. IV) .» Non potuit ista virtus majori rei comparari, quam ut aequipararetur omnipotenti Creatori. Quamvis enim dici liceat Deus est obedientia, humilitas, castitas, pax, patientia et sic de caeteris virtutibus; tamen de nulla tam specialiter quemadmodum de charitate dicitur Deus est illa, vel illa virtus. Deus ergo est charitas. Merito ergo Deus charitas esse dicitur, et juste Deus charitatem habere perhibetur, quia cum solus esset in sua gloria, [Col. 0556A] in sua divinitate, in sua majestate, noluit solus regnum coelestis beatitudinis obtinere, sed ad felicia et immortalia gaudia perennis jucunditatis secum possidenda socios quaesivit, angelos videlicet et homines, quos ad laudem et gloriam nominis sui creavit. De cujus adhuc charitate inaestimabili, pietate incomparabili, misericordia ineffabili, beatus Augustinus sic loquitur dicens: «O inaestimabilis dilectio charitatis quam habuisti! ut servum redimeres Filium tradidisti.» Considerabat enim quam pia charitate, et quam charitativa pietate, Deus omnipotens homini miserabiliter lapso condoluit, pro cujus erectione Filium suum sibi Spirituique sancto consubstantialem et coaeternum servile carnis cinctorium induere, et mortis suspendia sustinere fecit. Sed et propheta [Col. 0556B] (Isa. LXIII) Dominum Jesum 324 in spiritu prophetiae vidit pallio zeli amictum et solum calcantem in torculari et de gentibus non esse cum illo aliquem virum. Hoc autem neminem lateat, quia quod est servili cinctorio carnis indui, hoc est pallio zeli amiciri, et quod designat dispendia necis immeritae perpeti, hoc nimirum significat calcare solum in torculari. Valde enim Dominus Jesus Christus nos amavit, qui pro nobis in torculari, id est in cruce, sanguinem suum fundens interiit. Unde et Isaias ait: «Ipse autem vulneratus propter iniquitates nostras, attritus est propter scelera nostra, et ejus morte nos salvati sumus (Isa. LIII) .» Hinc namque Joannes dicit: «Qui dilexit nos, inquit, et lavit sanguine suo (Apoc. I) .» Praeterea ista Domini [Col. 0556C] Jesu Christi incomparabilis charitas, amor inaestimabilis, compassio inexplicabilis, bene quidem olim praefigurata est in sancto David. Refert enim de illo historia libri Regum, quod aliquando illum Absalon filius ejus, cupidus paterni regni, crudeliter persequebatur, et ei, nisi difficultas obsisteret, immeritam mortem inferre moliebatur (II Reg. XVIII) . Cum autem secundum Dei dispositionem reverteretur, ipsa mors super illatorem suum et quercus densissima inter coelum et terram Absalon detineret suspensum, (neque enim dignus erat, non dicam ut coelum moriens aspiceret, sed nec talis erat quidem quem terra digne sustineret; quippe qui contra universa jura naturae, paternae dulcedini mortis discrimina [Col. 0556D] nitebatur inferre) ipse David aeque ut piissimus pater, audita nece filii sui et persecutoris sui, si tamen filius dici possit, qui nefandissimus persecutor exstitit, ipse, inquam, David, inconsolabiliter lacrymas fudit. Sic nempe de illo scriptum est: «Rex autem David cooperto capite incedens lugebat filium, dicens: Absalon fili mi, fili mi Absalon, quis mihi det ut ego moriar pro te, fili mi Absalon?» (Ibid.) Ecce quomodo David fuerat introductus in cellaria charitatis, qui lacrymis irremediabilibus flebat pro morte sui persecutoris. Sed potest aliquis dicere: Quia tu vim facis divinae Scripturae; unde igitur tu scis quod luctus ille quem habuit David super interitu filii sui, figura exstiterit passionis et mortis quam sustinuit Dominus Jesus Christus pro salute [Col. 0557A] generis humani? Audi apostolum Paulum (I Cor. X) , non me, dicentem quia omnia in figura contingebant patribus nostris et scripta sunt ad correptionem nostram. Si ergo David figura exstitit, sine dubio apud Dominum Jesum Christum veritas intemerata permansit. Verumtamen ad liquidum perscrutemur utrum lamentatio David passioni et morti Christi congruat, et hoc perscrutato non relinquetur objectori nostro quid juste nobis objiciat. In Evangelio namque legitur Dominus Jesus Christus in duobus locis flevisse, et postea mortem pro nobis sustinuisse: «Videns quippe Hierusalem civitatem, flevit super illam, dicens: Quia si cognovisses et tu (Luc. XIX) ,» subauditur quae ventura sunt tibi, fleres; quae quia modo ignoras, ad modicum temporis inepta laetitia [Col. 0557B] dissolveris et gaudes. Simili quoque modo ad sepulturam Lazari (Joan. XI) utpote verus homo flere dignatus et Dominus Jesus Christus. De quo nimirum fletu dicit sanctus Augustinus, quia non mortuum flebat, quem ipse suscitavit, sed mortem, quam sibi genus humanum peccando acquisivit. Considerabat enim in quanta gloria genus humanum a suo Creatore conditum fuerat, et ad quantam miseriam inobediendo devenerat. Post vero istam binam lacrymationem, accessit Dominus Jesus ut indebitum mortis debitum solveret, quia ideo a Patre missus fuerat in mundum, quatenus moriendo genus humanum redimeret. Videamus ergo qualiter ploratus David bino fletu et simplici morti Domini nostri Jesu Christi decenter conveniat. «Rex, inquit, David [Col. 0557C] cooperto capite incedens (II Reg. XIX) .» Quid vero arbitramur posse significari quod David cooperto capite incedebat, nisi quia assumens divinitas in assumpta humanitate latebat? Caput quippe Christi secundum apostolum Paulum» Deus est (I Cor. XI) . Et quasi nimirum David cooperto capite incessit, quando Deus in assumpto homine latuit. Annon tibi videtur quasi cooperto capite Dominus Jesus incessisse, cum humana opinio aestimabat illum, aut Eliam, aut Jeremiam, aut unum ex antiquis prophetis esse? Sed Petrus apostolus caput Domini Jesu discooperuit, quando ad illum veridica voce dixit: «Tu es Christus Filius Dei vivi (Matth. XVI) .» Cum ergo Dominus Jesus per virtutem divinitatis [Col. 0557D] miracula perpetrabat, tunc David cooperto capite incedebat, quia Deus in homine latens manifestis indiciis apparebat. Cum vero per agrum hujus mundi pergens, humana solummodo pro nobis patiebatur, et faciebat, tunc David quasi cooperto capite incedens filium suum lugebat, dicens: «Absalon fili mi, fili mi Absalon (II Reg. XVIII) .» Idcirco denique Dominus Jesus nostrae naturae injurias sustinuit, ut genus humanum quod per Absalon designatur, salvaret, quod ipse ad laudem nominis sui et gloriam creavit. Unde bene et Absalon patris pax, sive diabolus interpretatur, quia ille antiquus hostis, genus nostrum per inobedientiam se substravisse gloriabatur, et quia Dominus Jesus Christus per carnem quam de humano genere assumpsit, idem genus [Col. 0558A] humanum Patri suo reconciliavit et repacicavit. Quod autem David incedens et plorans nomen filii sui lacrymabiliter ingeminat, dicens: «Absalon fili mi, fili mi Absalon,» hoc utique significat 325 quod Dominus Jesus bis in Evangelio lacrymas fudit, et mortem veraciter subiit pro salute generis humani. Potest per duplicem et lacrymabilem repetitionem istius nominis compassio et mors intelligi nostri Salvatoris, quam pertulit pro salute animae nostrae simul et corporis; quia, quidquid in primo parente nostro periit, totum secundus parens assumpsit et salvavit. Per mortem quippe suam genus humanum redemit. Mentiamur et velut falsi interpretes divinae legis de mendacio redarguamur, si non hoc ipsum quod dicimus historia [Col. 0558B] sequens indicat, cum manifesta voce proclamat dicens: «Quis mihi det ut ego moriar pro te, fili mi Absalon?» (Ibid.) Si ergo sicut superius praefati sumus, per David intelligimus Dominum nostrum Jesum Christum, et per Absalon accipimus genus humanum, constat pro certo, quia mors quam desideravit David pro perditione filii sui, mortem nobis insinuat, quam sustinuit Dominus Jesus pro redemptione generis humani. Obsecro te, o auditor hujus lectionis, ut mihi parcas, nec contra me indigneris pro eo quod per Absalon metaphorice dixi debere intelligi genus humanum, per David quoque piissimum et charitativum regem, Dominum nostrum Jesum Christum. Ista enim consuetudo in divinis litteris persaepe reperitur, ut videlicet una persona sub [Col. 0558C] allegorico sensu pro variis intelligentiis accipiatur. Sic denique beatus Gregorius metaphorice per Saul regem impiissimum, Dominum nostrum Jesum Christum; per montes vero Gelboe in quibus idem peremptus est, intelligit Judaicum populum. Ecce autem dum charitatem David et Christi figurative pro capacitate sensus nostri discussimus, in cellaria charitatis paululum longius immorati sumus. Sed contemplemur adhuc subtilius si aliquis antiquorum patrum in haec cellaria charitatis habitaverit, praeter solum David, qui pro persecutoribus suis, videlicet Absalone et Saule, clementer exoravit. O Moyses inquiline, dic nobis quid fecisti, et qualiter cellarium charitatis in persecutione positus introiisti. Aliquando enim filii Israel vitulum aureum ad adorandum [Col. 0558D] fecerunt, pro quo piaculo Deum majestatis, qui tot beneficia eis contulerat ad iracundiam provocaverunt. Quo facinore comperto, Moyses, qui erat mitissimus super omnes homines qui morabantur in terra, ait ad Dominum: «Obsecro, Domine, peccavit populus iste peccatum maximum, feceruntque sibi deos aureos; aut dimitte eis hanc noxam, aut si non facis, dele me de libro tuo quem scripsisti. Cui respondit Dominus: Qui peccaverit mihi, delebo eum de libro meo. Tu autem vade, et educ populum istum (Exod. XXXII) .» Et in sequentibus scriptum est quia volebat populus Moysen lapidare. Et ait idem Moyses ad Dominum: «Obsecro, Domine Deus, dimitte peccatum hujus populi secundum multitudinem [Col. 0559A] misericordiae tuae. Dixitque Dominus ad Moysen: Dimisi secundum verbum tuum (Num. XIV) .» Ecce quemadmodum iste introductus erat in cellaria charitatis; ecce qualiter sanctus Moyses abundabat visceribus charitatis, qui tanto affectu pro idolatris et pro persecutoribus suis, Dei majestatem deprecabatur, ut etiam deleri se posceret de libro vitae aeternae, cui jam ascriptus tenebatur, si non eis haec offensa a Deo remitteretur. Sed ecce dum sermonem facio de charitate sancti Moysis, charitatem David non possum tradere oblivioni. Refert enim historiae Regum liber secundus, quod olim Deus populo Israelitico, cui praeerat David, admodum fuerat iratus: misitque angelum suum, et interfecit de populo Judaeorum usque ad septuaginta millia virorum. Cum autem [Col. 0559B] David angelum Domini vidisset caedentem populum motus pietate ait ad Dominum: «Ego sum qui peccavi: ego inique egi; isti qui oves sunt, quid fecerunt? vertatur, oro, manus tua contra me, et contra domum patris mei (II Reg. XXIV) .» Videns Deus igitur charitatem David quam habebat, qui pro populo sibi commisso mori exoptabat, dixit angelo percutienti: «Sufficit nunc (ibid.) .» Et cohibita est plaga desaeviens ab Israele, et repropitiatus est Dominus terrae suae. Praeterea Samuel propheta quasi reprobus dudum a populo eodem de principatu suo ejiciebatur, et idem tamen populus eumdem prophetam quem de sede sua propellebat, ut pro ipsis Dominum exoraret, deprecabatur. Quid dixerit, quidve responderit, vel quid locutus fuerit inimicis [Col. 0559C] suis audiant illi qui vix aut fortasse nunquam sincero corde orant pro amicis suis. «Absit hoc peccatum a me in Domino, quo minus cessem orare pro vobis, et ostendam vobis viam bonam per quam incedere debeatis (I Reg. XII) .» Item idem propheta in eodem libro invenitur luxisse pro Saule rege impiissimo, ob cujus causam ipse etiam ejectus fuerat de principatu suo. Eapropter dicebat et Dominus ad illum. «Usquequo tu luges Saul, cum ego abjecerim eum?» (I Reg. XVI.) Ecce quomodo isti tres viri ex eo tempore jam tunc observabant illud quod Dominus dicturus erat: «Diligite inimicos vestros, benefacite iis qui oderunt vos (Matth. V) .» Eam majorem quippe charitatem nemo habet, quam ut pro persecutoribus [Col. 0559D] suis exoret, et animam suam pro eis ad mortem tradat (Joan. XV) . Vix tandem poterimus egredi de cellariis charitatis, tot et tanta opera et exempla occurrunt nobis ejusdem charitatis. Sunt adhuc et alia cellaria istius magni et praeclari Sponsi gloriosique Regis, scilicet omnes virtutes, sicut jam praefati sumus, quae inveniuntur in libris divinae legis. De quibus 326 hic aliquas nominatim exprimere curabimus, ne eas illibatas sub negligentia pertransiisse videamur. Charitas semper erit principalis, et prima scilicet quam sequetur humilitas, fides, spes, parcimonia, sobrietas, virginitas, continentia, castitas, misericordia, obedientia, pax, patientia, longanimitas, perseverantia, peccatorum poenitentia, et pura confessio. Mandatorum Dei ex vera dilectione [Col. 0560A] observatio, bonitas, concordia, benignitas, mansuetudo, fraternus amor, spiritualis in Deo societas, eleemosynarum largitio, rationabilis morum compositio, contemptus sui, despectus mundi, abjectio gloriae saecularis, abrenuntiatio propriae voluntatis, amor spiritualis, paupertatis, jejunia, vigiliae, orationes, lacrymae, carnis maceratio, in lege Dei assidua meditatio, animae nostrae semper infatigabilis in coelestibus contemplatio, gaudium, exsultatio, jubilatio: non in terrenis rebus, sed in Spiritu sancto, temperantia in prosperis, fortitudo in adversariis. Ecce Deo aspirante quadraginta duas virtutes in hoc catalogo composui, in quibus iter usque ad coelum volentibus ascendere sine obstaculo praeparavi. Per has enim virtutes si quis voluerit gradatim [Col. 0560B] conscendere, poterit absque dubio usque ad coeli fastigia penetrare. Denique hoc notandum quia principalis virtus ipsa est charitas in hoc catalogo, et ultima ipsa est indeficiens fortitudo, quoniam quidem sicut Salomon in Canticis canticorum dicit: «Fortis est ut mors charitas, sive dilectio (Cant. VIII) .» Et nequaquam valet custodiri charitas sine spirituali fortitudine, nec fortitudo absque vera charitate. Si igitur vere credimus quod et nos et sermones nostri in manu Dei sumus, tunc profecto nunc abs re factum esse creditur, quoniam quidem quadraginta duae virtutes in serie hujus catalogi positae inveniuntur. Quadraginta quippe mansiones et duae exstiterunt, per quas filii Israel de Aegypto egredientes ad terram repromissionis venerunt. [Col. 0560C] Porro Dominus Jesus Christus quando ad imperium Dei Patris pro salute generis humani de coelo ad terras descendit, per quadraginta duas generationes usque ad uterum beatae et perpetuae semperque Virginis Mariae pervenit. O si quis esset scriba doctus in regno Dei! O si quis posset nova et vetera proferre de thesauro cordis sui! O, inquam, si quis esset ita eruditus in lege divina, ut sciret digne et eleganter aptare et assignare singulis singula, qualiter scilicet singulae virtutes quas jam praelibavimus rationabili ordine conveniant singulis generationibus et mansionibus. Et rursum quomodo singulae generationes congruant singulis virtutibus et mansionibus; et iterum quam seriatim singulae mansiones aptari queant singulis virtutibus et generationibus. [Col. 0560D] Enim vero quis est tantus ac talis qui audeat dicere: «Os meum aperui, et attraxi Spiritum sanctum (Psal. CXVIII) ,» vel cui Deus in secreto cordis sui loquatur, et dicat: «Aperi os tuum, et implebo illud?» (Psal. LXXX.) Ille nimirum posset explicare vel enodare profunditatem tantorum sacramentorum, quae latet infra continentiam harum virtutum, generationum simul et mansionum. Sed, licet istud opus excedat nostri ingenioli paupertatem, tamen confisi in eo qui ait discipulis suis: «Non enim vos estis qui loquimini, sed Spiritus Patris vestri qui loquitur in vobis (Matth. X) ,» tentabimus praelibare duntaxat harum virtutum generationumque et mansionum principia, et sub ipso intellectu [Col. 0561A] quem proferemus illa quae supererunt nostris auditoribus relinquemus intelligenda. Prima namque mansio filiorum Israel Ramasse dicitur, in exordio vero generationis Jesu Christi, Abraham patriarcha ponitur; in catalogo autem virtutum quem composuimus charitas antefertur. Abraham interpretatur pater multarum gentium, Ramasse commotio tineae, et Deus est charitas secundum Joannem apostolum (I Joan. IV) . Quid ergo intelligimus per multas gentes quarum pater dicitur esse Abraham, nisi diversarum virtutum ingentem multitudinem? Quid vero debemus accipere per tineae commotionem, nisi peccatorum et vitiorum insolentem infestationem? Deus igitur qui est charitas ipse dat cui vult per gratiam suam ut possit esse pater multarum virtutum, et ipse [Col. 0561B] eliminat et exstirpat et removet ab eo, cujus miseretur, omnes commotiones et infestationes, et insolentias omnium vitiorum et peccatorum. Sub isto itaque sensu, et sub meliori, si cui Deus revelaverit, intelligi oportet secundam filiorum Israel mansionem secundamque generationem Jesu Christi et secundam nostri catalogi virtutem. Sic namque scriptum est: «Profecti sunt filii Israel de Ramesse in Sochoth, qui locus interpretatur tabernacula (Exod. XII) .» In serie quoque generationis Domini nostri Jesu Christi, [Col. 0562A] Isaac filius Abrahae fuisse dignoscitur, et in catalogo supra memorato post charitatem humilitas in ordine subsequitur: Mira res valde, et in aevum digna admirabili et multimoda laude! Ecce jam satis considerare libet qualiter tabernacula conveniunt generationi et generatio virtuti. Isaac namque, sicut dicit sanctus Paulus (Hebr. XI) , cum cohaeredibus coelestis regni habitavit in tabernaculis, et in eo resplenduerunt utique insignia incomparabilis humilitatis. Quis digne siquidem explicare valeat quam admirabilem humilitatem Isaac habuit (Gen. XXII) , qui patri quando volebat eum Deo immolare nequaquam contradixit? Praeterea idem Isaac interpretatur risus vel gaudium, quia vox 327 exsultationis et salutis est in tabernaculis justorum (Psal. CVII) . Porro vera [Col. 0562B] salus non nisi in humilitate sacra acquiritur, quoniam, sicut divina Scriptura dicit, «Humilis tantummodo spiritu salvabitur (Psal. XXXIII) .» Si quis igitur bene sciret discurrere exponendo per reliquas mansiones generationes et virtutes, fateor veritatem rei, maxima pars temporis illum desereret potius quam copia dicendi. Praebebimus igitur nostris auditoribus materiam cogitandi, quia si omnia exponeremus ipsi remanerent taedio torpentes et otiosi.

Ista sententia, scilicet Nigra sum, sed formosa, potest rationabiliter a bono intellectu referri ad carnem Christi in cruce 329 pendentis, et quasi dicentis: O vos, filiae Jerusalem, id est, o vos, fideles animae, nigra quidem sum propter imminentis passionis dolorem et districtissimam [Col. 0565B] mortem, sed formosa et decora post paululum futura sum, propter gloriosam resurrectionem et admirabilem ascensionem. Unde Paulus dicit: «Videmus Jesum propter passionem mortis gloria et honore coronatum (Hebr. II) .» Sicut tabernacula Cedar, id est quemadmodum quondam Cedar vicini sui persecuti sunt, ita et Judaei amici mei et proximi mei adversum me steterunt, et vocem suam clamantes: «Crucifige illum (Luc. XXIII; Joan. XIX) ,» contra me levaverunt. Quod etiam Jeremias propheta longe ante prophetaverat in persona Christi ita dicens: «Facta est mihi haereditas mea quasi leo in silva, dedit contra me vocem suam (Jer. XII) .» De leone refertur quia silvam vociferando circuit [Col. 0565C] in qua commoratur, et hoc ideo facit, ne animalibus intra silvam manentibus egrediendi facultas pateat, ut postea facilius animali, cui voluerit, mortem inferat. Quod satis decenter et convenienter valet Judaico populo aptari, qui quasi leo totam silvam saeculi hujus circuiens dicit: «Videtis quia nihil proficimus, ecce totus mundus post ipsum vadit. Si dimittimus eum sic, omnes credent in eum (Joan. XII) .» Qui etiam Judaicus populus contra Christum vocem suam dedit, quando ad Pilatum clamavit: «Si hunc dimittis, non es amicus Caesaris (Joan. XIX) ,» et quare hoc diceret illico subjunxit: «Nos legem habemus, et secundum legem debet mori. (ibid.) .» Per Cedar ergo qui tenebrae interpretatur, tenebras mortis; per pellem vero Salomonis debemus [Col. 0565D] intelligere gloriam resurrectionis. Dicat ergo caro Christi pendens in cruce: Nigra sum sicut tabernacula Cedar, sed formosa sum sicut pellis Salomonis, id est tenebras mortis possunt mihi videri inferre, sed gloriam resurrectionis non valent auferre. Nolite me considerare quod fusca sum, quia decoloravit me sol, hoc est: Nolite me aspicere in ea calamitate et miseria qua modo pro vobis pendeo in cruce, sed aspicite me jam resurrectione clarificatam, et ad judicium in mea majestate venientem. Quia decoloravit me sol, id est quia sol justitiae, qui in me inhabitat, et per mortem sic me decolorari voluit, et post resurrectionem incomparabili gloria me clarificabit. Unde idem Filius dicit in Evangelio: «Clarifica me, Pater, apud temetipsum claritate quam [Col. 0566A] habui antequam mundus fieret (Joan. XVII) .» Filii matris meae pugnaverunt contra me. Mater Christi, secundum carnem, Synagoga fuit, quia et ipsa per patriarchas et reges, et per beatam Mariam originem duxit. Qualiter autem Judaei qui sunt matris ejus, scilicet Synagogae filii, contra ipsum in passione pugnaverunt, Psalmista testatur, dicens: «Filii hominum dentes eorum arma et sagittae, et lingua eorum gladius acutus (Psal. LVI) .» Posuerunt me custodem in vineis, vineam meam non custodivi. Manifestum est quia perfidi Judaei et viventem et mortuum persecuti sunt Christum, in tantum ut etiam vana sollicitudine illius custodirent sepulcrum, et quanto magis illum a se per incrudelitatem ejecerunt, tanto magis illum ad gentes, quae erant crediturae [Col. 0566B] transmiserunt. «Vinea autem Domini exercituum, sicut dicit Isaias, domus Israel est (Isa. V) .» Posuerunt ergo Judaei Christum custodem in vineis gentium, quando nolentes credere in eum, a cordibus suis expulerunt illum. Et tunc Christus vineam suam non custodivit, quando eos exigente perfidia sua dereliquit. Unde et ipse in Evangelio dicit: «Ecce relinquetur vobis domus vestra deserta (Luc. XIII) .»

Puto ergo quod nihil delinquimus, si istam sententiam: Nigra sum, sed formosa, ad nostram naturam [Col. 0566C] allegorice referimus. Spiritualis enim spiritualiter intelligit omnia. Dicat ergo nostra natura, non in eo statu existens in quo a summo Creatore est condita, sed in eo potius in quo remansit a diabolo seducta: Nigra sum propter inobedientiam et peccatum primi Adae patris mei, sed formosa futura sum propter obedientiam et justificationem secundi Adae, scilicet Christi redemptoris mei. Unde Paulus dicit: «Sicut per inobedientiam unius hominis peccatores constituti sunt multi, sic per obedientiam unius justi constituentur multi (Rom. V) .» Sicut tabernacula Cedar, hoc est sicut Cedar quondam factus est instabilis propter persecutionem quam patiebatur a vicinis suis, sic ego amodo instabilis ero et nunquam in eodem statu permanebo propter [Col. 0566D] superbam spem inanis gloriae quam mihi diabolus falso spopondit, quando ad credendum sibi mihi persuasit, dicens: «Si de fructu vetito comederitis, aperientur oculi vestri, et eritis sicut dii (Gen. III) .» Sicut pellis Salomonis. Ecclesia catholica pro certo tenet et credit, quia beata Maria, quae semper virgo inviolata permansit, de nostra corrupta natura et peccatrice massa originem traxit. Quae beata Virgo non solum pellis, sed etiam tabernaculum Salomonis, id est veri pacifici Christi facta est, quando idem Christus pro 330 salute generis humani de ea nasci dignatus est. Dicat ergo natura nostra; Per primum Adam peccatorem nigra facta sum, sed per secundum Adam meum redemptorem formosa [Col. 0567A] futura sum. Nigra sum, quia diabolo magis quam Deo credidi, sed formosa futura sum, quia de me carnem accipiet Filius Dei, et me reducet ad contemplandam divinae majestatis gloriam, ad quam de eo statu in quo creata eram, sine mortis dolore transiissem, nisi a diabolo spe seducta inani miserabiliter cecidissem. Nolite me considerare quod fusca sum, id est nolite me contemplari talem, qualis suadente antiquo hoste effecta sum, sed potius talem contemplamini, qualis a summo Creatore creata sum. Quia decoloravit me sol. Si per solem tentationem accipimus, verum et probatissimum sensum habemus. Dicit enim Dominus in Evangelio de seminibus supra petram seminatis, id est de infidelibus Christianis et perversis haereticis, quia: [Col. 0567B] «Sole orto aruerunt (Luc. VIII) ,» hoc est orta tentatione in fide et operatione defecerunt. Denique in libro Psalmorum scriptum reperitur: «Per diem sol non uret te (Psal. CXX) ,» id est in prosperitate tentatio nulla decipiet te. Dicat ergo nostra natura: quia sol me decoloravit, hoc est tentatio illata a diabolo colorem immortalitatis et innocentiae mihi abstulit, et colore mortis, et nigredine peccati me decoloravit. Filii matris meae pugnaverunt contra me. Mater nostrae et angelicae naturae clementissima gratia est Creatoris Dei, a qua mirabiliter sunt creati homines et angeli, sicut dicitur in Genesi. «In principio creavit Deus coelum et terram (Gen. I) ,» id est in seipso qui est principium omnium creaturarum creavit Deus angelicam et terrenam [Col. 0567C] naturam. A qua videlicet angelica natura illi angeli per superbiam recedentes apostataverunt, qui postea daemones effecti contra nostram naturam in paradiso mediante serpente pugnaverunt. De quibus in hoc loco eadem natura nostra merito conqueritur dicens: Filii matris meae pugnaverunt contra me, ac si dicat: Illi qui mecum a summo Creatore misericorditer creati sunt, ipsi me de paradiso, in quo posita eram, per serpentis suggestionem crudeliter expulerunt. Posuerunt me custodem in vineis; vineam meam non custodivi. Possumus istam sententiam secundum illum sermonem interpretari de quo scribitur in Genesi: «Plantaverat autem Dominus paradisum voluptatis a principio, in quo posuit hominem quem [Col. 0567D] formaverat, ut operaretur et custodiret illud (Gen. II) .» Quasi enim in vineis nostra natura custos posita fuit, quando Deus in paradiso diversi generis arboribus consito primum hominem misit, ut videlicet cogitando et loquendo quod Deo placitum esset, operaretur, et seipsam custodiret, ne a diabolo deciperetur. Quasi vero vineis paradisi nostra natura praelata fuit, quando a Domino audivit: «Ex omni ligno paradisi comede, de ligno vero scientiae boni et mali noli comedere (ibid.) ,» verumtamen quia natura nostra hanc obedientiam minime servavit sed diabolo per inobedientiam se substravit, idcirco et vineas paradisi quibus praelata fuerat, perdidit, et seipsam, hoc est vineam suam, male custodivit.

[Col. 0573B] Inter duodecim lapides pretiosos, topazium caeteris lapidibus pretiosiorem qui reperire desiderat, necesse est ut omnium lapidum quantitates et colores naturaliter agnoscat, ne forte errore ductus alterum pro altero indifferenter accipiat. Sunt enim inter duodecim, duo lapides aliqua ex parte topazio similes, videlicet chrysolithus et chrysophrasus, qui videntur esse aurei coloris sicuti est topazius. Sed in hoc tamen topazius ab aliis lapidibus differt, quia rarior inventione est, et, ut dicitur, omni colore refulget. Idem vero lapis reperitur in Aethiopia et in regione Thebaida, unde et in eadem provincia 334 insula esse refertur, quae Topazion appellatur, ubi idem lapis topazius invenitur. Quod autem de Aethiopia topazius veniat, Dominus, ad beatum Job loquens, manifestat. [Col. 0573C] Cum enim ad eumdem Job Dominus loqueretur de sapientia: «Non adaequabitur, inquit, ei topazius de Aethiopia (Job XXVI) .» Qui sunt ergo duodecim lapides pretiosi, nisi duodecim apostoli supra fundamentum, quod est Christus, fundati? Quem vero alium significat topazius rarior et pretiosior caeteris lapidibus, nisi Dominum nostrum Jesum Christum, qui est «speciosus forma prae filiis hominum (Psal. XLIV) ,» et est humilior omnibus hominibus? Inde etiam discipulis suis ipse in Evangelio fertur dixisse: «Discite a me quia mitis sum et humilis corde (Matth. XI) .» Unde bene dicitur quod topazius omni resplendeat colore, quia «in ipso omnis plenitudo divinitatis inhabitat (Coloss. II) ,» et ipse decoratus [Col. 0573D] est ornatu omnis spiritualis virtutis, quia secundum Joannem, «Vidimus eum quasi unigenitum a Patre, plenum gratiae et veritatis (Joan. I) .» Praeterea quod idem lapis topazius a seipso nomen insulae donavit in qua reperitur, ut videlicet a topazio insula Topazion appelletur, nullatenus absque ingenti sacramento factum esse creditur. Sicut enim per topazium Christum, sic et per hanc insulam, intelligimus sanctam Ecclesiam. Et quemadmodum haec [Col. 0574B] insula a topazio lapide nomen est sortita, ut ab ipso Topazion appellata, ita et sancta Ecclesia a Christo angulari lapide Christiana est nuncupata, et omnes fideles Christiani delectantur nomine Christi insigniri. Sane quod nos sanctam Ecclesiam insulae comparavimus, secundum Isaiam prophetam locuti sumus, qui omnes Ecclesias per prophetiae spiritum appellat insulas dicens: «Audite, insulae, et attendite, populi de longe (Isa. XLIX) .» Merito ergo Ecclesiae gentium insulis comparantur, quia sicut insulae ventorum flatibus verberantur et undarum irruentium tumultibus saepe concutiuntur, sic Ecclesiae per diversas mundi partes diffusae, magnis persecutionibus deprimuntur, et innumerabilibus tentationibus agitantur. Sed et hoc quod topazius secundum sententiam [Col. 0574C] Domini alloquentis, in Aethiopia reperiri dicitur, et quod sapientiae idem topazius nullatenus coaequetur, satis convenienter Domino Jesu coaptetur. Per sapientiam enim, Christi divinitas, per topazium vero digne intelligitur ejus humanitas, qui topazius de Aethiopica terra tollitur, quia humanitas ejus de nostra peccatrice et tenebrosa natura assumitur, et nequaquam ejus divinitati comparare possumus ipsius humanitatem, quia aequalis est Patri secundum divinitatem, minor vero Patre secundum humanitatem ⁜ (101) . Hoc denique idem Filius manifestat in Evangelio dicens: «Ego et Pater unum sumus (Joan. X) ,» quod pertinet ad ejus divinitatem; et alio loco: «Pater major me est (Joan. XIV) ,» [Col. 0574D] quod pertinet ad ejus humanitatem. Unde et David propheta testatur in Psalmis: «Minuisti eum paulo minus ab angelis (Psal. VIII) .» Paululum minus quam angeli Filius Dei est minoratus, quia cum esset Deus immortalis et invisibilis, pro nobis homo mortalis et visibilis est factus. Et quoniam pro salute generis humani jussu Patris sui tantum se humiliavit; idcirco ab eodem Patre suo nomen quod est super omne nomen, accepit, ut in nomine ejus [Col. 0575A] omne genu flectatur, et ab omni creatura coeli et terrae (Philip. II) , cum Patre et Spiritu sancto unus Deus adoretur. Et hoc est quod in isto versu sequitur: «Gloria et honore coronasti eum, Domine, et constituisti eum super opera manuum tuarum (Psal. VIII) .»

Igitur post hanc parvam discretionem quam fecimus, jam redeamus ad id unde longius evagati sumus, et intenta cordis aure audiamus quid est quod dicit Sponsa ad Sponsum, Ecclesia ad Christum: Indica mihi quem diligit anima mea, ubi pascas, ubi cubes in meridie, etc. Ac si dicat: Topazius es, lapis pretiosus es; te quaero, te desidero, te super omnia diligo. Indica mihi te ipsum, quia inter tot lapides pretiosos te reperire non possum, et hoc est quod [Col. 0575B] sequitur: Ne forte vagari incipiam per greges sodalium tuorum, quaerendo te sic, ut quondam illi vagabantur et errabant, de quibus in Evangelio Dominus dicebat: «Quem dicunt homines esse hominis Filium? Responderunt discipuli: Alii Eliam, alii Jeremiam, aut unum ex prophetis (Matth. XVI) .» Isti ergo omnes incipiebant vagari post gregem sodalium, hoc est inter lapides pretiosos errabant, quaerentes topazium, et volebant accipere pro topazio chrysolithum, vel chrysophrasum, qui parte ex aliqua similes sunt ei, quia sunt sicuti ipse est coloris aurei. Audierant enim prophetas miracula fecisse sicut Christum, quod est coloris aurei esse sicut topazium. Sed Petrus Spiritu sancto revelante aliis lapidibus [Col. 0575C] relictis, verum topazium agnovit quando dixit: «Tu es Christus Filius Dei vivi (ibid.) .» Ac si diceret: Equidem prophetae inter homines magnae auctoritatis tempore suo exstiterunt, id est quasi lapides pretiosi miraculorum gloria refulserunt, sed tamen quemadmodum tu es Filius Dei, nullatenus fuerunt. Audiamus ergo, remoto saecularium causarum tumultu, orationem qua sancta Ecclesia Christum deprecatur, ut seipsum certis indiciis ei manifestare dignetur, ne forte aliquem sanctorum (quod absit!) pro eo adoret et colat, et suae simplicitatis errore seducta in idololatriam incidat. Consideremus denique quid sanctae Ecclesiae Christus respondeat, et qualiter 335 cultum solius divinitatis ab omnibus sanctis removeat, et eam soli Deo, cui jure debetur, attribuat. Sanctos [Col. 0575D] quippe honorare debemus, non adorare. Deus autem solus est adorandus et honorandus; sancti vero pro amore ipsius sunt tantummodo honorandi, non adorandi. Dicat ergo Christus ad sanctam Ecclesiam: Tu me deprecaris quamvis remota omni ambiguitate te certificem ubi, id est in quo loco pascam vel accubem, et ego respondebo tibi quia in meridie pascor et accubo, id est in Patre meo requiesco et maneo, in quo mansi aequalis ei per omnia ab aeterno. Quod autem Filius in Patre et Pater in Filio ineffabiliter ab aeterno maneat, omnis auctoritas tam Novi quam Veteris Testamenti consona voce praedicat. Unde est illud quod Dominus loquitur ad Patrem de discipulis suis: «Pater, volo ut sicut tu es in me, et ego in te, ita et ipsi unum sint in [Col. 0576A] nobis (Joan. XVII) .» Et alio in loco dicit Dominus ad Philippum: «Philippe, qui videt me, videt et Patrem meum, non credis quia ego in Patre et Pater est in me (Joan. XIV) .» Alioquin propter ipsa opera credite, quia ergo auctoritate divinarum Scripturarum satis ostendimus quomodo in Patre manet Filius, id est in meridie accubet et pascat Christus: nunc restat ut a nobis ostendatur, ubi in divinis eloquiis Deus Pater meridies appelletur, quia hoc raro imo rarissime reperitur, et quanto rarius tanto pretiosius. Deus omnipotens «Pater misericordiarum, et Deus totius consolationis, qui consolatur nos in omni tribulatione nostra (II Cor. I) ,» cui displicent mala quae facimus, et cui placent bona quae agimus, ipse loquitur in Isaia propheta, [Col. 0576B] dicens: «Quiescam in loco meo, et considerabo quasi meridiana lux (Isa. XVIII) .» Quid est ergo quod dicit in loco meo quiescam? Quando laboravit ipse, ut modo quaerat requiem? Et quare se comparat meridianae luci plus quam aurae vel alteri horae diei? Quid vero est quod dicit considerabo, cum considerare illius sit qui rem aut nescit, aut non intelligit? Ipse enim scit et intelligit omnia antequam fiant. Quae est ergo requies Dei, nisi pax in corde fidelis Christiani et religiosi? Sic enim scriptum est: «In pace in idipsum dormiam et requiescam (Psal. IV) .» Et in Isaia invenimus dicentem Dominum: «Haec est requies mea, refice lapsum (Isa. XXVIII) .» Magnam igitur requiem Deo nostro damus, quando peccatorem lapsum ut a peccato [Col. 0576C] suo convertatur, exhortamur. Et alibi dicit Scriptura: «Super quem requiescam, nisi super humilem et quietum, et trementem verba mea?» (Isa. LXVI.) Quis autem est locus Dei, nisi pax et justitia, pietas et misericordia, et omnium virtutum mater obedientia? Inde dicit David propheta: «In pace factus est locus ejus, et habitatio ejus in Sion (Psal. LXXV) .» Sion quippe interpretatur specula. Specula vero res est alta, in qua si homo positus fuerit, longe valde a se respicere poterit. Per Sion ergo quae interpretatur specula, intelligitur omnium virtutum obedientia genitrix. In qua si quis usque ad ultimum diem vitae suae meruerit perseverare, sine dubio usque ad contemplandum [Col. 0576D] divinae majestatis claritatem poterit pervenire. Sic enim dicit divina Scriptura de obedientia: «Per obedientiam pervenitur usque ad occultorum Dei notitiam.» Quid autem est quod Deus Pater considerat, nisi hoc quod ipse secundum Job prophetam (cap. XXXI) omnes gressus, id est opera nostra dinumerat, ut videlicet post mortem unicuique nostrum secundum quod egerit reddat. Sic enim dicit Paulus apostolus: «Omnes nos oportet manifestari ante tribunal Christi, ut recipiat unusquisque prout gessit sive bonum, sive malum (II Cor. V) ,» Inde etiam dicit beatus Augustinus: Sicut in Ecclesia modo stamus, et nos invicem praesentes aspicimus, sic in die judicii ante tribunal Dei astituri sumus. Hanc enim animam quam modo [Col. 0577A] habemus, tunc habebimus, et in hoc ipso quo nunc induimur corpore, suscitandi sumus. Non enim sicut equi et boves facti sumus, ut aeterna morte pereamus, sed postquam hic vixerimus, alibi judicabimur, ut aut pro bonis operibus praemia consequamur aeterna, aut pro peccatis nostris supplicia perpetua consequamur. Unde et Propheta ait: «Semel locutus est Deus (Psal. LXI) ,» id est ab aeterno immobiliter statuit et praedestinavit. Quid? «Duo haec quae audivi (ibid.) .» Quae sunt? Omnis «potestas Dei (ibid.) » Patris omnipotentis est. Ecce habes unum. Et tibi, Domine Jesu Christe, misericordia. Ecce habes alterum. Quia tu reddes in die judicii unicuique secundum opera sua (Apoc. XXII) . Quod autem ad Filium, et non ad Patrem pertineat judicium, [Col. 0577B] audi ipsum in Evangelio dicentem: «Pater non judicat quemquam, sed omne judicium dedit Filio (Joan. V) .» Considerat ergo Deus Pater omnipotens in loco suo quasi meridiana lux omnia quae in hoc saeculo facimus, ut per Filium suum nobis reddat in die judicii secundum quod meruimus. Unde scriptum est: «Deus altissimus patiens redditor est (Eccle. V) .» Et merito Deus dicitur Altissimus, quia nulla res ejus sublimitati comparatur. Patientem vero redditorem Deum divina Scriptura ideo appellat, quoniam qui peccatores ut convertantur patienter exspectat, non conversos tandem durius damnat. Sed jam intueamur cur Deus omnipotens meridianae claritati se comparavit, et quare [Col. 0577C] ipse qui est Creator omnium creaturarum, suae creaturae, id est claritati solis se aequiparavit. Neque enim inter omnes creaturas creaturam aliquam sole clariorem potuit quantum ad nos reperire. Sicut ergo sol prae omnibus elementis et luminaribus 336 hujus mundi ob dignitatem et claritatem sui eminet et refulget; sic Deus omnipotens omnibus rebus, quas ad laudem et gloriam nominis sui creavit, dignior et eminentior apparet. Et sicut sol fervente meridiano tempore diffusis ubique radiis admirabilis suae claritatis totum mundum illuminat, sic Deum omnipotentem considerata ejus omnipotentia et misericordia omnis creatura contremiscit et adorat. De qua misericordia dicit Psalmista: «Misericordia Domini plena est terra (Psal. XXXII) ;» et iterum: [Col. 0577D] «Misericordias Domini in aeternum cantabo (Psal. LXXXVIII) .» Vere terra plena est Domini misericordia, quia omnis creatura quae in ea vivit, non hoc ex suo merito, sed de misericordia Dei, ut subsistat, accepit. Et bene idem Psalmista dicit, quod misericordias Domini in aeternum cantabit, quia et hoc quod hic bene operamur, et quod post mortem ad gaudia paradisi introducimur, hoc totum de misericordia Dei procedit, qui nos cum non essemus condidit, et diabolo suadente deceptos et perditos pietate sua salvavit. Qui etiam secundum Paulum apostolum (I Cor. II) neminem vult perire, sed omnes ad agnitionem sui vult venire. Sed si hoc constat quod Deus neminem perire vult, sed [Col. 0578A] omnes ad cognitionem suae divinitatis pertingere, quare pereunt illi qui pereunt? Ideo utique pereunt, quia mandatis Dei obedire contemnunt. Ecce Deo largiente quantum potuimus ex verbis evangelicis ostendimus quod Filius ab aeterno in Patre maneat. Et ex Isaiae prophetae oraculis sententiam protulimus, in qua Deus Pater meridianam lucem se per comparationem appellat.

Qui aeternos montes de superioribus rigat suis, qui terram inferius jacentem de fructu operum suorum satiat et inebriat (Psal. X) , ipse potens est nobis dare spiritum spiritualis sapientiae, quo repleti valeamus intelligere occulta sacramenta in Scripturis divinae legis quae desideramus. Sicut enim quondam Moyses egregius propheta (Exod. XIX) prius montem ascendit, et postea cum Domino familiare colloquium de arcanis rebus habuit, sic necesse est ut sancta Ecclesia modo faciat. Quasi enim montem magnum et [Col. 0578C] excelsum conscendit, quando transitoria cuncta despiciens et seipsam transcendens, ad collocutionem Sponsi sui, id est Filii Dei accessit, et ab eo quaesivit dicens: Indica mihi, quem diligit anima mea, ubi pascas, ubi cubes, etc. Ascenso igitur altissimo monte, hoc est postquam perfruita est Filii Dei Patris dulcissima allocutione, necesse est ut ad ipsum Deum Patrem humiliter accedat, et ab eo supplici devotione ubi pascat, ubi cubet requirat. Ad exordium ergo nostrae orationis redeamus, et quid sint aeterni montes, vel quae sint supernae rorationes, quaeve sit terra inferius jacens vel satietas et ebrietas fructuum Dei subtiliter requiramus. Aeternos montes illos arbitror debere intelligi, de quibus Psalmista ad Dominum [Col. 0578D] dicit: «Illuminans tu mirabiliter a montibus aeternis (Psal. LXXV) .» Montes ergo aeterni, patriarchae sunt et prophetae et apostoli, a quibus nos sumus mirabiliter illuminati, quia per exempla patriarcharum, per eloquia prophetarum, per doctrinam apostolorum Christianae religionis fidem agnovimus, qui prius remoti longe a cognitione Dei in tenebris et in umbra mortis sedebamus, unde Isaias propheta ait: «Populus gentium qui ambulabat in tenebris, vidit lucem magnam, habitantibus in regione umbrae mortis, lux orta est eis (Isai. IX) .» Vere lux magna et admirabilis populis gentium est orta, quando fides Christi per praedicationem apostolorum in cordibus eorum est plantata et radicata, et sicut coeperunt in se Christum habere habitatorem, qui prius in cordis [Col. 0579A] hospitio recipiebant diabolum pessimum seductorem, et animarum suarum crudelissimum interfectorem. Unde et Paulus dicit: «Per fidem Christum habitare in cordibus nostris (Ephes. III) .» Denique et beatus Augustinus ⁜ (102) : «Fides, inquit, in corde tuo, Christus est in corde tuo.» Luce ergo clarius constat quia, nisi lumen fidei in cordibus nostris resplendeat, in tenebris infidelitatis sedebimus, et Christum habitatorem nullatenus habebimus. De his montibus Psalmista dicit: «Montes excelsi cervis, petra refugium herinaciis (Psal. CIII) .» Quod petra Christum significet Paulus apostolus edocet, dicens: «Petra autem erat Christus (I Cor. X) .» Montes vero excelsi ipsi sunt, qui superius 337 apellati sunt montes sancti, videlicet prophetae et [Col. 0579B] apostoli. Consuetudo cervorum talis esse dicitur, ut ad montes fugiant quando a venatoribus fugantur. Omnibus liquet quod herinacii aculeis et spinis sunt pleni. Per haec duo animalia duo genera hominum peccatorum designantur, quae in gremio sanctae Ecclesiae continentur. Unum genus est, quod pro peccatis suis poenitentiam agit et plorat, et de actibus propriis diffidens, per suffragia et orationes sanctorum ad misericordiam Dei pervenire se sperat. Quod genus hominum merito cervis comparatur, qui ad montes fugiunt ut a morte liberentur. Aliud vero genus hominum est quod occultis et publicis peccatis subjacet, et quanto amplius desperans diversis criminibus se ipsum subdit, tanto longius a Deo recedit; dumque abjecto Dei timore, coram [Col. 0579C] hominibus peccare non formidat, quasi in morem herinacii plenum spinis et aculeis se esse manifestat. Sane aliquando hoc genus hominum in articulo mortis compungitur, et considerata peccatorum suorum mole in interiori homine suo valde cruciatur, dumque ad poenas aeterni cruciatus iturum se non dubitat, divina aspiratione tactus ad Christum, qui est vera petra, redire festinat, qui sinum clementiae, et fontem pietatis et misericordiae mortalibus aperiens, per prophetam suum clamat: «Nolo mortem peccatoris, sed ut convertatur et vivat (Ezech. XVIII) .» Montes igitur excelsi refugium sunt cervis, et petra refugium est herinaciis, quia sicut peccatores poenitentes et bene operantes, per suffragia [Col. 0579D] et orationes salvantur, sic miseri, desperati et peccatorum suorum spinis circumdati, a Christo recipiuntur, si tamen ad extremam vitae suae horam ad ipsum convertantur. Sic enim divina Scriptura ait: «Peccator quacunque hora ingemuerit, salvus erit (ibid.) .» Ecce ostendimus Deo adjuvante quantum potuimus, quid sint aeterni montes; nunc restat ut demonstremus quid sint supernae rigationes. Moyses namque dicit: «Concrescat ut pluvia doctrina mea, et fluat ut ros eloquium meum (Deut. XXXII) . Isaias quoque ait ad Dominum: «Quia ros lucis, ros tuus (Isa. XXVI) .» Manifestum est ergo quod divinae Scripturae appellentur rigationes supernae, [Col. 0580A] quibus rigati sunt prophetae et apostoli, et velut ore coelesti fecundati. De ista rigatione Paulus apostolus loquitur dicens: «Terra bibens desuper venientem imbrem, et fructificans opportunam, ab his, a quibus colitur, accipit benedictionem (Heb. VI) .» De hac iterum roratione coelesti David loquitur dicens: «Fluminis impetus laetificat civitatem Dei (Psal. XLV) .» Civitas vero Dei est corpus vel anima viri justi, quae plenius tunc laetificatur, quando fluentis divinorum eloquiorum delectabiliter irroratur. Hinc iterum David dicit: «Inebriabuntur ab ubertate domus tuae, et torrente voluptatis tuae potabis eos (Psal. XXXV) .» Domus namque Dei est sancta Ecclesia, ubertas ejusdem domus est divina Scriptura, qua sobrie et religiose fidelis anima debriatur, [Col. 0580B] quando omnia quae sunt hujus mundi, spirituali excessu sopita, obliviscitur, et soli Deo puritate mentis conjungitur. Torrens autem voluptatis Dei est abrenuntiatio hujus saeculi, quia sicut torrens omnia ante se posita obruit et praecipitat, sic qui perfecte saeculo renuntiat, prospera et adversa despicit, carnem suam cum vitiis et concupiscentiis libenter crucifigit, nihil est quod propositum mentis ejus retardare valeat, donec ad ipsum pervenire possit, quem super omnia et supra seipsum diligit. Cum ergo constet quia abrenuntiatio hujus mundi sit voluptas magna et delectatio Dei, manifestum est quod qui nec sibi ipsis, nec mundi desideriis vel concupiscentiis renuntiant, nullam in cordibus suis acceptabilem delectationem prorsus Deo praeparant. [Col. 0580C] Eant ergo impii et affluant divitiis hujus saeculi, et sciant procul dubio quia quanto amplius huic mundo et suae carni male vivendo serviunt, tanto longius a Deo recedunt, et diabolo crudeli dominatori se conjungunt. Sic enim ait Joannes apostolus: «Filioli, nolite diligere mundum, neque ea quae in mundo sunt, quia si quis dilexerit mundum, non est charitas Patris in eo (I Joan. II) .» Ex quibus verbis liquido apparet quia dilectio hujus mundi ab humanis cordibus charitatem Dei removet, et quoniam Deus charitas esse dicitur, remota charitate a corde nostro, sine dubio et Deus removetur.