202

In primitiva Ecclesia prohibitum erat ne quis loqueretur, nisi esset qui interpretaretur. Quid enim, obsecro, prodesset loqui, si non intelligeretur? [Col. 0014A] Certe nihil. Hinc illa laudabilis inolevit consuetudo in quibusdam Ecclesiae partibus, ut pronuntiato secundum litteram Evangelio, statim vulgari illud populo exponeretur. Quid vero de nostris temporibus dicemus, si vix ac ne vix quidem inveniatur [Col. 0015A] qui quae legerit vel audierit intelligat, quique satis animadvertat quae viderit, aut egerit? Unde profecto illud vere dicere possumus, quod olim propheta conquestus est: Perit sacerdos quasi e populo unus. Videtur ergo tacendum potius esse quam psallendum, silendum omnino quam tripudiandum, si in hanc temporum infelicitatem incidimus. Verum enimvero ne aliquando ora canentium ad te, Domine Deus, turpiter claudantur, ad hoc damnum evitandum triplex adhibebimus remedium, si primo de ecclesiasticis institutionibus, deinde de expositionibus divinorum sermonum, ac tandem etiam de dierum ratiocinationibus, quam fieri potest brevissime, dixerimus. Ac primum quidem ad eos pertinere poterit qui modo incipiunt, secundum [Col. 0015B] vero ad eos qui jam profectum aliquem sentiunt, tertium denique ad illos qui ad perfectionem quamdam pervenerunt. De his igitur breviter et compendiose deinceps dicamus ut per nos aliqua ex parte eorum consulatur ignorantiae, qui quemadmodum de his rebus sentiendum sit, vere nesciunt.

Tametsi quidem rerum hanc universitatem Deus, ad nostrum maxime commodum, ex nihilo creaverit, ut hinc merito, et sic vocetur omnium Dominus juxta illud: Domini est terra et plenitudo ejus (Psal. XXIII) ; ab illa tamen universitate quaedam sibi specialiter [Col. 0015C] retinuit. Quemadmodum enim illa in quatuor partes secari potest, ita hic a qualibet parte aliquid sibi proprie vindicavit: a locis, loca veneranda; a temporibus, dies festos; a rebus, decimas, primitias, oblationes, et si quae sunt alia quae donari solent; a personis denique, quas velut sibi dicatas habet, ut sunt ministri altaris, monachi et moniales. De quibus sane omnibus, videlicet de locis, temporibus, rebus, personis ac earumdem multifariis officiis, deinceps ordine dicemus. Et primo quidem de locis.

Locorum itaque venerabilium alia sunt orationi dicata, alia vero necessitati humanae deputata. Loca [Col. 0015D] humanae necessitati deputata sunt haec: Xenodochium, nosocomium, gerotocomium, orphanotrophium, prototrophium, brephotrophium. Sic cum Patres et religiosi imperatores loca quaedam instituerunt, quo se reciperent peregrini, orphani, senes, emeriti, infirmi, imbecilles et saucii. Loca autem quae orationi dicata sunt, quaedam sacra sunt, quaedam sancta, quaedam religiosa. Sacra loca sunt, quae per pontificem Deo rite sunt consecrata, et quasi sanctificata, quae diversis appellantur nominibus, praecipue tamen his: Ecclesia, sacrarium, sanctuarium, sacellum, templum, oratorium, Dei tabernaculum, monasterium, coenobium, κυριακὴ Dominicalis, domus orationis, basilica, capella. Sed ignorandum non est, quin oratorium pro ipsa [Col. 0016A] ecclesia interdum accipiatur, atque etiam quivis locus alius ad orandum constitutus, vocetur oratorium: cujusmodi in suis coenobiis sibi statuerunt monachi. Sancta vero, sunt loca immunitatis circa monasteria, sub certae poenae interminatione confirmata; quemadmodum apud nostram Lutetiam cernitur velut claustrum quoddam, in quo sunt aedes canonicorum. Nam cujuscunque sceleris reus sit, si illuc tanquam ad asylum perfugerit, maxima ei praestatur securitas. Sic muri etiam et portae civitatis, ac theatra ut sancta essent, sancitum est legibus. Postremo locus religiosus ille dicitur, in quo integrum hominis cadaver sepultum est, vel tantum etiam caput. Corpus enim obtruncatum, nisi et caput adsit, locum religiosum facere [Col. 0016B] non potest. Quare, cum hactenus de locis dictum sit, illud unum adjici oportet, ut quemadmodum ecclesia sit aedificanda paucis declaremus. Facto enim loco fundamenti necesse est ut episcopus eum primo aqua lustrali, quam benedictam vocant, aspergat, ac tum denique primum fundamenti lapidem, qui crucem sibi impressam habere debet ipse jaciat, vel jussum ejus sacerdos alius, si ipse adesse nequeat. Et omnino quoque necessarium est, ut aedificetur versus orientem, hoc est versus solis ortum aequinoctialem; nec vero contra aestivale solstitium, ut nonnulli et volunt et faciunt.

[Col. 0016C] His igitur de locis ita breviter expositis, dicendum est de temporibus. Accipimus autem hic tempora, pro diebus, quorum alii sunt festi, alii solemnes, alii vero profesti. Ac profesti quidem sunt, quia nulla spirituali celebritate fulciuntur. At vero aliter Judaei suos vocant dies, aliter ethnici, eorumque philosophi, aliter demum Christiani. Hebraei primum diem appellant Sabbatum, qui praecipuus apud eos habetur. Reliqui omnes ab hoc denominati sunt. Vocant enim sequentem diem post Sabbatum, primam sive alteram Sabbati, et qui deinde sequitur secundam Sabbati, et sic de aliis, usque ad diem septimum, qui illis vel septima Sabbati, vel Sabbatum sabbatorum dicitur. Apud ethnicos vero, tam vulgus quam philosophi, iisdem utebantur [Col. 0016D] nominibus, nisi quod in iis diversam inter se habuerint rationem. Utrique enim primum diem Solis appellabant; secundum, Lunae; tertium, Martis; quartum, Mercurii; quintum, Jovis; sextum, Veneris; septimum, Saturni. Sed ideo hos vulgus ita nominabat, quia solem, Martem, Mercurium et alios deos esse arbitrabatur; philosophi vero ob hanc causam, quod planetarum horum motibus humanae vitae natura constituatur. Proinde nomina haec sacra Scriptura haud quaquam recipit, quanquam passim in usu habeantur. Christiani denique ab his longe aliter dies nominant, propriis nimirum appellationibus. Nam Sabbatum Judaeorum usque adeo non objecerunt quin cum iis illud libenter habere velint, partim ob Hebraici sermonis [Col. 0017A] auctoritatem, partim etiam ob interpretationis significationem. Sequentem vero diem vocant diem Dominicum, tum propter Christi resurrectionem, tum propter Spiritus sancti e coelis missionem, vel quia Joannes evangelista in sua Apocalypsi sic ipsum nominavit. Ait enim ibi hoc pacto: Fui in spiritu in die Dominica (Apoc. I) . Sed diem qui proxime Dominicam sequitur, feriam vocant secundam, itemque et alios dies ad Sabbatum usque. Dicuntur autem feriae a feriando, non quod a necessariis vitae operibus sit feriandum et abstinendum, sed quoniam toto vitae nostrae tempore a vitiis feriari debeamus. Dies festi porro sunt dies solemnes, qui, ut soli servarentur, quasi praescripto et quodam instituto recepti sunt. A sole enim vel a [Col. 0017B] solito solemne dictum est. Unde solemnia festu vocat Ecclesia, quae certa sunt observatione constituta. Atque hinc etiam venit solemnitas, quae quadripartita esse potest, videlicet festivitatum, stationum, litaniarum, et jejuniorum.

Primo igitur de festivitatum solemnitate agendum est, quae pluribus nominibus vulgo exprimi solet, nimirum his: festivitas, festum, celebritas, exitus, transitus, obitus, assumptio, depositio, dormitio, passio, dedicatio, nativitas, natalis, vel natale et natalitium. Festivitas dicitur, quasi festi sancti alicujus nativitas. Nativitas vero proprie appellatur [Col. 0017C] festum illius nativitatis, quae est in carne et in mundo, ita ut hinc solum dicatur nativitas Christi, B. Mariae et Joannis Baptistae, quod horum nativitates duntaxat ab Ecclesia celebrentur. Natalis vel natale et natalitium vocatur sanctorum ex hoc saeculo commigratio, quia ut saeculo et mundo moriuntur, ita tunc coelo nascuntur. Indifferenter autem tria haec vocabula usurpantur. Dicitur porro transitus festum, quod est de morte beatorum, cum eorum animae e corporibus exeuntes per varia loca sibi incognita transire debeant, nempe, si dicere liceat, per coelum aerium, aethereum, crystallinum, donec pervenerint ad coelum empyreum. Obitus appellatur, quasi tum animis angeli veniant obviam, cujusmodi de B. Martino legitur. Passio autem [Col. 0017D] nuncupatur, quasi tum maxime corpus patiebatur, cum inde anima excederet. Quapropter fieri etiam potest ut uniuscujusque obitus appelletur passio, cum ille discessus animae ac distractio a corpore, non sine magno dolore fiat. Nec enim sine causa est, quod D. Hieronymus in Vitis Patrum de quodam viro sancto narrat, qui Dominum rogaverat ut sibi vellet ostendere quemadmodum e corpore excederet anima absque dolore et angustia aliqua. Nam cum hic quodam die forte fortuna ab suo veniret tuguriolo, vidit juxta viam pauperem quemdam ante se misere prostratum, ac jam animam agentem, cui aliquot, ut perspicue videbat, astabant angeli, qui ejus exspectabant animam, ut eam ad superos deportarent. Verum hi, posteaquam illic [Col. 0018A] multum diuque exspectassent, vox missa e coelis ad angelos illico audita est: «Ad quid tandem moramini?» Ad quam illi responderunt Dominum praecepisse ut animam illius sine corporis anxietate educerent, quod certe facere non poterant. Haud injuria ergo cujusque obitus et passio dici potest. Assumptio vero proprie dicitur transitus B. Mariae, et depositio S. Joannis evangelistae, qui vivus sepulcrum ingressus est, et se quasi in illud deposuit. Tandem etiam dormitio mors appellatur sanctorum, quae illis est velut optatissima quies. Sicut enim a somno validiores atque integriores surgere omnes soleamus, ita et sancti sine difficultate resurgent in corporibus glorificatis quasi e somno fuissent experrecti. Unde illud est quod Dominus [Col. 0018B] de Lazaro dixit: Lazarus amicus noster dormit (Joan. XI) .

Festorum quaedam sunt generalia, quaedam particularia. Generalia sunt quae generatim ab omnibus celebrantur, ut festa Trinitatis, B. Mariae, Nativitatis Domini, Paschae, Pentecostes, sanctae crucis, apostolorum, evangelistarum, S. Joannis Baptistae et evangelistae, Laurentii, Nicolai, Sylvestri, Martini, etc. Festa autem particularia sunt, quae tantum in una coluntur provincia, ut festum B. Hilarii, quod in Aquitania duntaxat observatur. Vel etiam quae in uno fiunt episcopatu, vel in una villa aut [Col. 0018C] parochia, dicuntur festa particularia. Notandum interim obiter hic est, in colendis festis dignitatem quamdam et ordinem esse attendendum. Festa etenim Trinitatis digniori cultu sunt celebranda, deinde festa B. Mariae, praecipue tamen Assumptionis, ac tandem quoque festa S. crucis, quae duo sunt. De aliis ante intelligenti facile est judicare. Quot sunt festa Trinitatis, tot B. Mariae esse sciendum est. Causae vero festorum quae sint, et cur quaedam non suo tempore, sed alieno celebrentur, sequentia commodius declarabunt.

De litaniis quidem modo non incommode dicendum foret, nisi de iis tum paulo opportunius essemus [Col. 0018D] dicturi, cum de festis juxta temporum varietates tractabimus. Operae pretium igitur est, ut hoc tempore his supersedeamus, ac modo de stationibus agamus ubi sex sunt consideranda. Primo, quid sit statio, et quam ob rem sic appellata; secundo, unde initium sumpserit; tertio, quot sint earum species; quarto, quare hujusmodi solemnitas stationum sit instituta; quinto, cujusmodi sint perficiendae; ultimo denique, quae sit differentia inter stationes, processiones et litanias. Et quidem statio, prout hoc in loco accipitur, est processio quae fit ad aliam ecclesiam, ut Deo persolvantur gratiae. Dicitur autem statio, quod stantes Deo agimus gratias, non flexis genibus sicut in litaniis, nec in eis supplicationis utimur vocibus, sed laudem Deo [Col. 0019A] cantamus. Videntur tamen stationes a veteri lege ad nos fluxisse. Tum enim populus Judaicus, atque etiam complures ethnici Jerosolymam conveniebant in maximis solemnitatibus, veluti in Paschate et Pentecoste, ut in templo adorarent, ibique et munera offerrent, ac Deo tandem gratias pro innumeris beneficiis agerent. Ab hac ergo est consuetudine, quod etiamnum nostra Ecclesia observat, ut omnes pariter ab oppidis, villis aliisque locis suburbiis in septimana Paschali et Pentecostes ad episcopalem ecclesiam convenirent. Sunt item aliae stationes, quae a Romanis originem traxerunt, qui in ejusmodi frequenter admodum versabantur. Si quando enim diversis temporibus se ab hostibus undique obsessos animadvertebant, aut graviora [Col. 0019B] sibi imminere pericula, sanctorum intercessiones implorabant, ut quidquid esset periculi tandem cessaret. Quo quidem facto processionibus ad ejus sancti ecclesiam conveniebant, cujus patrocinio fuerant liberati, ut tanto beneficio dignas gratias Deo agere possent. Atque ita sane fiebat statio ad S. Paulum illo die, quo per ejus subsidii invocationem eos liberaverat Dominus. Et sic de aliis. Stationum autem duae sunt species: Aliae enim sunt generales, aliae particulares. Generales sunt, quae in iis duabus septimanis, quas modo diximus, ad majorem semper ecclesiam fieri solent; particulares vero sunt, quae in diversis ecclesiis ex causa quam statim attulimus fiunt. Quandoque etiam fiunt stationes causa venerationis, nulla alia causa interveniente, ut cum [Col. 0019C] in alicujus sancti festo ad aliam ecclesiam itur processione a majori. Rursus interdum stationes fieri dicuntur, cum ob eamdem venerationis causam diebus festis ad diversa progredimur altaria. Quare ex iis quae diximus, satis constare arbitror quae sit stationum institutio. Quibus illud tamen addendum est, quod quemadmodum Romani in sua civitate ad pericula evitanda stationes annuatim fieri statuerunt, sic quoque in aliis civitatibus ob similem causam suas instituerunt stationes. Non est profecto, quod multum anxii simus circa vestes, quibus in stationibus uti oportet, cum ejusmodi esse debeant, quales in choro quotidie haberi licet, hoc semper observato, ut illi tempori maxime conveniant, quo fiunt stationes. Non hic jejunatur sicut in litaniis. [Col. 0019D] Non hic flectuntur, ut dictum est, genua, sed laetitiae voces cantantur, nimirum responsoria, ut dicimus, et antiphonae, vel his quidpiam simile. Fit nonnunquam ut, dum peraguntur stationes, in ea ecclesia, ad quam itur, missa celebretur, et interdum non. Ut ut tamen haec sunt, absoluta stationis oratione semper unde exierant reditur. Inter stationes vero, litanias et processiones hoc interest, quod stationes ex causis supra dictis, eo, quo expositum est, modo fiant litaniae quae supplicationes ac rogationes significant; ad vitanda quidem fiunt pericula, atque omne effugiendum infortunium, sed non sine jejunio et veste humili aut habitu lugubri, vocibus in modum supplicatis. Unde profecto litaniae [Col. 0020A] dicuntur supplicationes. Sed evidentius haec omnia patebunt, cum eadem plenius paulo post simus tractaturi.

Processiones denique duae sunt: una est, quam singulis annis observamus in Ramis Palmarum. Sic enim illam vocamus Dominicam, quae proxime praecedit Pascha. Atque haec quidem illam repraesentat processionem, quae Domino fuit exhibita a turbis Judaeorum, et pueris cum ramis palmarum, cum insidens asinae Jerosolymam veniret. Altera vero est, quam Dominicis diebus celebramus in ejus memoriam, quam discipuli Christo exhibuerunt ipso die Ascensionis, postquam cum eo simul ad [Col. 0020B] montem Oliveti congrediebantur, unde illis videntibus assumptus est. Non quod illud die Dominico factum sit, sed processio et omnis istius diei celebratio in diem Dominicum translata est, ut a populo tunc maxime ad ecclesiam confugiente et simul et solemnius coli possit.

Nunc videndum est quid sit jejunium, unde dicatur, de auctoritate et laude, sive commendatione jejunii, atque ejus multiplici distinctione. Primum sane pertinet ad definitionem, alterum ad interpretationem sive originem, tertium ad confirmationem, quartum ad amorem, quintum denique ad cognitionem. Jejunium est communis omnium membrorum [Col. 0020C] satisfactio, ut scilicet membra satisfaciant pro peccatis, quae admiserunt, ut si gula peccavit, jejunet ac sufficit. Qui solus est in culpa, solus sit in poena. Si oculus similiter. Unde Jeremias: Oculus depraedatus est animam meam (Thren. III) . Et: Per fenestras oculorum meorum mors intravit in animam meam (Jer. IX) . Sic Augustinus: «Oculo nihil nequius.» Potest autem dici jejunium a jejunio, quod est intestinum quoddam, ut inquiunt anatomici, quod in homine mortuo prorsus vacuum reperitur. Nam et nos itidem cum jejunamus a vitiis omnino vacui esse debemus, idque tam in animo, quam in corpore. Unde plenius profecto Augustinus super Joannem jejunium definit hoc modo: «Magnum et generale est jejunium ab iniquitatibus et carnalibus [Col. 0020D] voluptatibus abstinere.» Hoc enim jejunium omnibus numeris est perfectum et absolutum. Cui non absimile est quod Paulus ait: Sobrie, et pie, et juste vivamus in hoc saeculo (Tit. II) .

Nam quod, ut sobrie vivamus, inquit, ad nos plane pertinet; quod pie, ad Dominum; quod juste, ad proximum. Hinc pietas est cultus Deo exhibitus, cum quo velut ex adverso pugnat impietas sive idololatria. Quare multi in hoc vocabulo pietatis errant, dum in eo vulgo assentiuntur, quod ille dicatur pius, qui e suis bonis libens pauperibus quidpiam partiatur; contra ille impius, qui quae pauperum sunt, ad se rapit. Verum ne diutius quadam similitudine labamur, et vitia impietati confinia, et virtutes, [Col. 0021A] quae pietatis nomini non obscure videntur respondere, breviter describemus. Multum sane interest inter flagitium, facinus atque impietatem. Nam flagitium in nobismetipsis est; facinus vero committitur in proximum, et impietas in Deum. Sic quoque magnum statuitur discrimen inter misericordiam, clementiam et pietatem. Ut enim misericordia maxime versatur circa naturam, sic clementiam esse dicimus erga justitiam, pietatem erga Deum. Verbi gratia, misericordia est, si quis ad supplicium aliquem juste damnatum duci videat, cui ita natura inclinatione compatitur ac commovetur, ut ipsum a supplicio liberet. Quemadmodum etiam dicitur misericordia, si quod pauperi est suffuratum, ipsi restituimus. At vero clementia est, si [Col. 0021B] quem injuste punitum viderimus, et nos periculis objecerimus, ut per vim illum eripiamus. Pietas demum est colere Deum, idque ex mero amore, quam Graeci vocant λατρείαν vel Θεοσεβείαν ; nos autem Dei cultum recte appellare possumus.

Auctoritas jejunii triplex est. Habet enim auctoritatem partim ab antiquitate temporis, partim a loci qualitate, partim denique a praeceptorum institutione et majestate. Ab antiquitate temporis, quod statim post orbem conditum in ipsa hominis creatione esse coeperit, cum dicebatur: De ligno scientiae boni et mali ne comedas (Gen. II) . A loci vero qualitate, quia in paradiso fuit institutum. A praeceptore, [Col. 0021C] quod non ab homine, sed a Deo ordinatum fuerit. Rursus commendatur a temporibus et personis. Et a temporibus quidem, quod in tempore ante legem, in tempore sub lege, et in tempore gratiae jejunium semper fuerit observatum. Ante legem a Mose; sub lege ab Elia; in tempore gratiae a Christo. Ejus autem commendatio plena est exemplis. Eva, quandiu abstinuit, virgo fuit incorrupta, mansitque in paradiso. Sed cum praeceptum jejunii violasset, extemplo carnis sensit corruptionem, et sub viro est constituta, ac paulo post e paradiso turpiter ejecta. Ad eumdem sane modum Adam, simul atque jejunium fregisset, ex deliciis paradisi in hanc mortalitatis miseriam detrusus est (Gen. III) . Moyses [Col. 0021D] post jejunium cum Deo locutus est. Elias similiter post jejunium igneo curru in coelum subvectus est (IV Reg. II) . Jerosolyma a Sennacherib tempore Ezechiae regis et Isaiae, centum octoginta quinque millibus coelitus una nocte interfectis, fuit liberata, et ne inter cineratos feterent, solus Sennacherib cum decem tantum aufugit in Ninivem, ubi sexagesimo die post a propriis suis filiis fuit interemptus (II Paral. XXXII) . Item, Jona iram Dei concionante, Ninivitae in sacco et cinere jejunium poenitentiae agentes consecuti sunt veniam (Jonas III) . Sic quoque Josue filius Nave jejunio, dum illud per integrum diem agebat ad Gabaon, solis et lunae cursum cohibuit, et hostes suos superavit. Ab his itaque personis jejunium commendatur; a loco vero, quod [Col. 0022A] in paradiso natum sit. Sequitur jejunii distinctio.

Jejunium sic primo dividi potest, quod aliud sit carnis, aliud mentis. Carnis est, cum quis abstinet a cibis; mentis vero quando quis jejunat a vitiis. Vel etiam carnis jejunium dici potest, si quando quispiam ob nimiam pinguendinem jejunat, ne corpore supra modum pinguescat. Verum illud nullius virtutis est, adeoque dicendum est potius esse attenuationis. Qua ratione et mentis jejunium esse volumus contra luxuriam, ne similiter plus aequo pinguescat, ac in multis luxurietur. Secundo jejunium et hoc modo distinguitur, aliud videlicet esse institutionis, aliud devotionis, aliud paritatis, et aliud [Col. 0022B] dispensationis. Jejunium institutionis est Quadragesima a sanctis Patribus olim instituta. Quemadmodum enim in lege veteri sancti Patres rerum suarum omnium decimas et primitias Deo reddere consueverunt; ita nos quoque debemus ei decimas et primitias offerre, non solum ex rebus nostris, nempe ex frugibus, et aliis quae possidemus, verum etiam ex nobismetipsis scilicet jejunando, idque corpore quidem a cibis, mente vero a vitiis. Est enim, ut statim diximus, carnis pariter et mentis jejunium. Offerimus autem Deo ex nobis primitias et decimas, si quando bene operamur.

[Col. 0022C] Instituta igitur fuit Quadragesima, pro dierum decima. Sed cur potius quadragenario numero, quam alio appelletur, evidens ratio est; cum quadraginta dies in anno pro decima liquido possimus invenire. Sicut Levitae ex decimis quae eis offerebantur, summo sacerdoti partem reddebant decimam; ita et nos decimam damus Christo vero pontifici ex triginta sex diebus, qui sunt in decima trecentorum et quadraginta dierum, et ex sex horis cum quadrante, quae sunt ultra dies trecentos et quadraginta. Cum ergo summatim sint dies quadraginta unus et quadrans, ex quadraginta habemus pro decima quatuor, quibus cum aliis triginta et sex computatis, exsurgunt quadraginta. Restat adhuc unus dies et quadrans, quae sunt horae triginta, [Col. 0022D] quarum pars decima tres sunt horae, pro quibus in Sabbato Paschae jejunamus usque ad noctem. Sunt autem in anno dies trecenti et quadraginta sex, quorum decima pars triginta sex dies sunt, accepta decima quadrantis, pro qua voluit Augustinus ut in vigilia Paschae, ejus diei missa nocte celebraretur. Unde est, quod in oratione, quam collectam dicimus, illo die legimus: Deus qui hanc sacratissimam noctem, etc. Dicitur ergo Quadragesima, quasi cum decima quatuor. Diebus enim triginta et sex adduntur quatuor, qui sunt ex decima. Primus est sanctificationis, hoc est mundificationis, si sic dicere liceat. Quia tunc homo mundatur et lavatur, tam anima quam corpore. Reliqui tres [Col. 0023A] sunt primitiarum. Primus dierum quadraginta est quarta Quadragesimae. Tres alii sunt, ut dictum est, primitiarum. Et certe ignorandum non est tres dies jejuniorum in unoquoque tempore celebrari, qui appellantur primitiae, quod ita de iis sit dispensatum. Proinde jejunium dispensationis est, quod in magnarum solemnitatum vigiliis fieri dicitur. Solebant enim majores nostri illa nocte, quae proxime festum praecedebat, vigilare, unde et vigilias appellabant dies festa proxime praecedentes, ad quas conveniebant juvenes et puellae, cantores et lusores, sicut adhuc fit in plerisque regionibus, ut in Pictavia, praecipue in festis patronorum ecclesiarum. Sed quoniam multa inde nascebantur incommoda, institutum fuit ut in locum vigiliarum succederent [Col. 0023B] jejunia, ut eo demum modo comessationes superfluae et ebrietates quae crebro contingebant, tollerentur e medio. Quod in ea forma ab Ecclesia ita dispensatum accepimus. Si quis tamen jejunaret et vigilaret, his utique haud male faceret. Nihil enim vetat bonum duplicare. Dicitur autem hujusmodi institutio, dispensatio, quasi in diversis, ut sic loquar, pensatio. Nam jejunium hoc fuit introductum in compensationem vigiliarum, quae idcirco fuerunt abrogatae, ne crebrae illae comessationes atque ebrietates posthac fierent. Aliquando tamen et canonici rigoris est dispensatio justa de causa ab eo cujus interest facta relaxatio, quemadmodum etiam in hoc loco. Viderunt enim quod melius erat jejunare [Col. 0023C] quam vigilare. Jejunium porro devotionis est, si quando quis sua sponte jejunat, ut in vigilia B. Martini, et B. Nicolai. Jejunium paritatis est, cum in vigilia S. Jacobi, Bartholomaei, et aliorum apostolorum jejunamus, quibus ut jejunaretur, statutum non est. Facimus tamen ex eo, quod omnes apostoli in meritis ac praemiis pares sint. Quorum enim merita aequalia sunt, necessarium plane est ut eorum animae in coelis sint aequales.

Ob quam sane causam Ecclesia consideravit dignum esse ut pariter omnes jejunia haberent. Ex apostolis autem sex tantum jejunium habent institutionis, quorum item quatuor cum conjunctim jejunamus, quatuor duntaxat in universum existunt apostolorum jejunia. Nam Petrus et Paulus unum [Col. 0023D] communiter obtinent, quoniam eodem die passi sunt. Sic Simon et Judas, qui ita simul duo jejunia efficiunt; tertium habet Matthaeus, et quartum Andreas.

Cur vero his, et non etiam aliis jejunamus, ratio in promptu est. Ut hoc enim fieret in eorum vigiliis, ideo sancta Ecclesia statuit, quo sicut illi pro Christi nomine passi sunt, et nos quoque aliquo saltem modo cum eis patiamur, si beate cum eis vivere optemus. Eadem ratione etiam de aliis apostolis instituisset, nisi aliud quidpiam impedimento fuisset. Impedimenta autem sunt haec: Festum Philippi et Jacobi quod ipsis Kalen. Maii habemus, quae semper sunt inter Pascha et Pentecosten, quod sit tempus laetitiae, et gaudii, jejunandum non [Col. 0024A] est. Nec obstant jejunia, quae in diebus Litaniarum sive Rogationum occurrunt, cum ea ob aliam fiant necessitatem, ut patebit dilucidius in sequentibus. Nam et tum jejunatur ab aliquibus propter Spiritus sancti exspectationem. Jacobus Zebedaei ab Herode obtruncatus est in diebus azymorum, ita ut neque jejunium habeat, neque illi festum celebrari possit. Festum namque ejus, quod septimo Kalendas Augusti observatur, non fit respectui illius passionis aut mortis, sed translationis. Tunc enim illi primo dedicata est ecclesia in Hispania, ut plenius ostendetur eo in loco quo ejus festum attingemus. Quod autem non jejunatur Bartholomaeo, cujus festum est octavo Kalend. Septembris, aliud est impedimentum. Fertur enim uno die fuisse excoriatus, [Col. 0024B] et altero obiisse, quanquam in legenda seu Vita ejus illud minime habeatur. Quod si ergo ita sit, necessarium foret, ut ejus vigilia secundo die ante festum coleretur, quod esset contra normam aliorum jejuniorum festivorum. Ut de beato Thomae jejunetur, non oportet, quia festum ejus est in Adventu Domini, in quo quasi continuum jejunium debemus observare. Barnabas propterea non habet jejunium, quod non sit ex numero apostolorum. Nec profecto dicitur apostolus, nisi quod, cum erat Pauli socius, ut caeteri ad praedicandum missus sit. Unde illud: Segregate Barnabam et Paulum (Act. XIII) . Mathiae ideo non est institutum jejunium, quia festum ejus in Quadragesima frequentius solet contingere, [Col. 0024C] quando alioqui semper jejunatur. Vel etiam ob eam rem, quod ex primitivis apostolis non fuerit, sed post Christi passionem per aliorum electionem loco Judae substitutus (Act. I) . De quo dicitur: Et episcopatum ejus accipiat alter (Psal. CVIII) . Festum denique B. Joannis evangelistae semper celebratur tertio die post Nativitatem Christi, quo jejunare non licet propter dies festos. Nihil interim vetat, quominus omnium apostolorum jejunia possint celebrari. Optime enim fecerit, qui jejunaverit, sicut in vigilia beati Jacobi septimo Kalend. Augusti jejunant hi, qui ipsum colunt. Sed istiusmodi jejunium vocatur paritatis, quod secundum merita suscipitur, non institutionis.

Et rursus jejunium aliud inspirationis, aliud [Col. 0024D] circumspectionis. Inspirationis jejunium est, quale fuit in B. Nicolao, qui etiamnum infans in cunabulis bis in hebdomada ab uberibus matris abstinuit, ac tantum semel papillas quarta et sexta feria suxit. Jejunium circumspectionis est, quando prae imminente aliqua tempestate, vel hostium periculo, vel simili aliquo infortunio jejunamus. Deinceps vero jejunium aliud est rationabile, aliud irrationabile. Rationabile appellatur quod ipsa ratio facile admittit, cum moderate cibum et potum sumimus, ne inde corpus debilitetur. Unde inquit Apostolus: Rationabile sit obsequium vestrum (Rom. XII) : Non in commessationibus et ebrietatibus, etc. (Rom. XIII) . Irrationabile est, si quis velit jejunare duobus aut tribus diebus continuis, aut integra etiam septimana: [Col. 0025A] cujusmodi Deus non approbat, qui ut vitia mori cogantur, non autem ut natura dissolvatur vult esse jejunandum. Hinc illud jejunium posse prohiberi, quod nonnulli continuant a Coena Domini usque ad Pascha, satis manifestum est.

Sunt item aliae jejuniorum formae, quas eadem brevitate perstringemus. Nam aliud reperitur qualitatis, aliud quantitatis, aliud numeri, aliud summae exactionis, aliud alteritatis, ut sic dicam, aliud xerophagiae. Qualitatis jejunium vocamus, cum carnis esum nobis in posterum indicimus; quantitatis, cum quis ad certam mensuram sibi victum subtrahit, et omnino quantum quoque die comedat, quasi ponderatum habet. Jejunium numeri est, si quando quis ita secum statuat, ut quolibet die non nisi semel [Col. 0025B] posthac cibum caperet, vel bis, idque ex eo quod qui idem saepius faciunt, sic ipsi se abjiciant ac prosternant ut nihil inter eos atque inter bruta animantia plane intersit. Haec enim ut ad pastum nata sunt potissimum, ita saepius unoquoque die ventrem saturant. Bis sese reficere humanum est, semel autem, ut fertur, angelorum. Quare cum sint, quibus semel duntaxat cum angelis quoque die vesci decretum est, hujusmodi jejunium habere putantur. Sed tolerabilius hoc est, illud vero strictius, quod summae dicitur exactionis, cujusmodi habent hi, qui radicibus et herbis vescuntur, ut in deserto Joannes Baptista, et in eremo Maria Aegyptiaca, quae cum duobus tantum panibus trajecit Jordanem, vitamque [Col. 0025C] austeram et solitariam egit annis quinque. Alternationis esse dicitur jejunium, cum quis alternatim jejunat, nimirum si cum hoc die abstinuerit, sequenti comedat Xerophagiae adeo jejunium, et si quando quis cibum comedit aridum. Dicitur enim xerophagia a ξηρὸς siccus, et φάγω, quod est comedo, quasi dicamus siccam comestionem, quale esse potest in pomis, piris, castaneis, prunis, et id genus aliis. Quidam tamen siccam comestionem esse arbitrantur legumina cruda sive cocta, si modo absque jure comedantur. Postremo invenitur quoddam jejunium vanitatis seu simulationis, ut in hypocritis, qui ob fictam sanctimoniam jejunant, ut ab omnibus suspiciantur; quoddam necessitatis, ut in mendicis, et quoddam virtutis, ut in iis qui veram corpori [Col. 0025D] inducunt abstinentiam, cum a culpa animis abstinent, cum sese victu defraudantes, cibum egenis benigne partiuntur, quem suis ventribus detrahunt, cum denique sese esurientibus velint alios suis satiari epulis. De jejunio igitur ejusque multiplici distinctione hactenus.

Postquam de temporibus Deo spiritualiter dicatis hunc usque a nobis dictum sit, res ipsa postulat ut eodem modo de personis divinis officiis addictis, hoc est ecclesiasticis, deinceps dicamus. Ad cujus rei majorem declarationem sciendum est in primis tres esse sectas, quae hominibus maxime probantur, quarum una est ethnicorum seu paganorum, altera Hebraeorum, [Col. 0026A] tertia Christianorum. Prima est erroris, secunda veritatis, tertia salutis. In prima naufragium patimur, in secunda a periculo quidem eripimur, sed in tertia salvamur. Prima rursum nos a Deo secat et separat, secunda illuminat, tertia autem penitus salvat et liberat. Verum mos paganorum conversus est in ritum Christianorum. Quae Dei Opt. Max. mutatio sane pulcherrima est. Christianorum enim personae, tam saeculares quam ecclesiasticae, ab aliis duabus sectis, nimirum ab Hebraea atque ethnica, desumptae sunt. Quemadmodum enim apud nos duo sunt personarum genera, laicales videlicet sive populares ( λαικὸς enim populus est) et ecclesiasticae: sic apud ethnicos et Hebraeos, a quibus nostrae habuerunt initium. Apud ethnicos personae saeculares [Col. 0026B] erant hae: monarcha, scilicet Romanus imperator, patricii, qui et senatores dicebantur, quorum arbitrio universa ordinabantur; reges, duces, praesides, praefecti, tribuni plebis, tribuni militum, praetores, centuriones, decuriones, quaterniones, tribuni, quaestores, aediles, aulae janitores. In ritu vero templorum erant archiflamines, flamines, sacerdotes in utroque sexu. Namque apud illos non aliter, atque modo apud nos, erant et mulierum et virorum religiosi conventus. Inter poetas erant carminum judices, comoedi, tragoedi, historiographi. Apud Hebraeos porro eadem fuit personarum diversitas. Erant enim quaedam saeculares, quaedam vero cultui divino in templis perpetuo addictae. Et personae [Col. 0026C] quidem in templis erant hae: summus sacerdos, et minores sacerdotes, levitae, nathinaei, luminum emunctores, exorcistae, janitores vel aeditui, et cantores. Inter saeculares vero in primis dux populi erat ad regendum Moses, et sub eo, quos ipse ad consilium soceri sui Jethro constituerat, nempe erant hi: chiliarchi, hecatotarchi, pentecontarchi seu pentecosiarchi, et decarchi, hoc est, millenarii, centenarii, sive centuriones, quintagenarii, decani; χιλία enim millenarium numerum exprimit, άρχὼν principem, unde χιλίαρχος dicitur qui praeest mille. Sic έκατὸν significat centum, unde hecatoncarchus est cui centum parent, et pentacontarchus cui quinquaginta. Nam πεντήκοντα quinquaginta sonat. Qui autem decem in potestate habent, recte appellantur decani a [Col. 0026D] δέκα decem, quod sint supra denos. Apud Christianos quoque personae sunt partim populares, partim clericales. Populares non sunt diversae ab iis quas apud ethnicos esse dicimus, quamvis non ubique clericales sunt, quae administrant ecclesiam, dicunturque ἀπὸ του κλῆρου, quod sors interpretatur, quasi sorte sint electae. In veteri namque testamento sacerdotes sorte eligebantur. Quemadmodum etiam ethnici sortitione unum ex liberis suis ad clericatum eligebant. Possunt nihilominus dici clericales, quia ipsi accipiunt haereditatem Domini, nimirum decimas et oblationes, Nam κλῆρος Graecis non solum est quod nobis sors, sed et haereditas. Est enim iis aequivocum, unoquoque nomine duo haec significat. Personae autem clericales dividuntur in monachos, [Col. 0027A] quasi sint soli viventes a μόνος solus, et ἔχω habeo, quod ab aliis seorsim soli habitare debeant, et ecclesiasticos. Quae sit porro personarum diversitas inter monachos equidem satis notum esse existimo. Totum enim illud ab ordinum varietate petendum est, quam alii albi sive candidi, alii nigri appellantur.

Ecclesiasticarum personarum genera duo sunt. Aliae namque sunt dignitatis, aliae ordinis. Dignitatis sunt, ut papa, patriarcha, cardinalis, primas, archiepiscopus sive metropolitanus, quod ejusdem est significationis, episcopus, archidiaconus, archipresbyter. In choro sunt decanus, hypodecanus, cantor, [Col. 0027B] subcantor, thesaurarius, scholaster. Ordinis personae sunt sacerdos, diaconus, hypodiaconus, acolythus, exorcista, lector, ostiarius. Sunt autem in ordine septem gradus, ad designandam septiformem gratiam Spiritus sancti, cujus munere illorum ordinum officia exsequuntur. Sed quoniam de ecclesiasticis personis juxta nostrum tempus tractare proposuimus, videamus quemadmodum a veteri consuetudine tam ethnicorum quam Judaeorum ad praesentis Ecclesiae cultum facta sit personarum translatio, tum secundum ordinem, tum secundum dignitatem. Ac primo quidem secundum ordinem, in veteri testamento erant sacerdotes, quales fuerunt filii Aaron, qui pro populo sacrificia offerebant. [Col. 0027C] Erant praeterea aliqui in populo magistri, ut fuit Nicodemus. In horum locum nostri successerunt sacerdotes, qui sacrificium altaris Deo pro nobis offerunt, quique ad hoc obligati sunt, ut verbum Dei populum sibi commissum doceant. Vocantur autem sacerdotes, quasi sacra dantes, et presbyteri, quasi seniores, non quidem aetate, sed eruditione et moribus. Ordo diaconorum, id est ministrorum (tantum enim sonat) vicem explent levitarum. Ut enim in veteri lege levitae in sacrificiis inserviebant sacerdotibus testamenti veteris, ita hi in sacramento altaris ministrant sacerdotibus novi testamenti. Hypodiaconi in locum nathinaeorum sunt substituti, qui sic dicebantur, quod in humilitate serviebant. Quemadmodum enim hi sub levitis sacra administrabant, [Col. 0027D] sic illi sub diaconis, unde et hypodiaconi sunt appellati. In templo erant emunctores luminum, qui candelas et accendebant et exstinguebant. Hi sunt in nostra Ecclesia quos acolytos et ceroferarios dicimus, qui cereas candelas, thuribulum portant ac praeparant. In tempore veteris legis exorcistae, id est adjuratores, ex doctrina Salomonis daemones ab hominibus abigebant: sed et nos similiter exorcistas habemus qui illos exorcizant qui efficiendi sunt catechumeni, nimirum cum ab iis adjurando expellunt daemones. In templo erant cantores; apud nos sunt lectores sive anagnostes. Ostiarii in nostra Ecclesia vicem supplent templi janitorum. Officium enim janitorum erat templum claudere et aperire, mundos recipere, immundos excludere. Ostiariorum [Col. 0028A] autem officium est catechumenos baptizandos, et poenitentes per episcopos jam reconciliatos in ecclesiam introducere

Videndum modo est quemadmodum dignitatum personae a veteribus ad nostram Ecclesiam pervenerint. Et dominus quidem papa, id est Pater patrum vel custos patrum, summi pontificis qui in lege fuit personam gerit, veluti Romanus imperator, monarchae, senatoria potestas, et patriciorum dignitas, quae forsitan apud Judaeos observabantur, etiamnum in nostra Ecclesia permanet in tribus patriarchis, scilicet Antiocheno, Alexandrino et Constantinopolitano. [Col. 0028B] Primates, qui tribus archiepiscopis praesunt, vel praeesse possunt, regem exprimunt, cujus potestas ad tres se extendit ducatus. Metropolitani sive archiepiscopi comparantur ducibus, qui pluribus praesunt comitibus. Nam et archiepiscopi pluribus episcopis praeesse dicuntur. Episcopi habent similitudinem comitum. Coepiscopi, quorum jam abolita est dignitas, praefectis adaequantur. Abbates imitantur tribunos militum, cancellarii praetores, archidiaconi centuriones, decani decuriones. Archipresbyteri loco sunt advocatorum, presbyteri aedilium, diaconi quaternionum, hypodiaconi tribunorum. Denique exorcistae quaestores repraesentant; ostiarii, aulae janitores; lectores, carminum recitatores; acolythi, carminum scriptores.

Nunc autem quod quarto a nobis fuit propositum aggrediamur, ut videlicet quae res Deo spiritualiter debeantur, breviter exponamus; quod abunde satis pateant. Sunt etenim decimae, primitiae, vota, sacrificia, oblationes et donationes. Primitiae e primis hominibus initium habuerunt. Legimus enim Caina et Abelem e frugibus suorum laborum primitias Deo obtulisse, sed Abelem agnos et Caina segetum manipulos. Horum tamen alter, quia et juste et laeta fronte optimum quodque obtulit, Dei gratiam abunde demeritus est, ejusque grex in fetura maximae fecunditatis abundavit, ob quam rem innocens [Col. 0028D] sub Christi figura primus martyr exstitit. Alter vero, quoniam juste primitias non solvebat, cum pessima quaeque daret, Deo displicuit, primusque in peccatum parricidii aut homicidii incurrit, quod laboris sui proventum non habebat exspectatum (Gen. IV) . Eodem modo et populum Israeliticum ex omni suo labore Deo primitias dedisse, ex Dei praecepto accepimus. Quare ipsa ratio exigit ut et nos Christiani similiter faciamus. Quid autem et quomodo dandum sit, satis cumulate docet nos eventus Abeli Caino.

Profecto non possumus ejus non meminisse, quod a Deo omnia accepimus, et quidquid habemus, quod ab ipso sit profectum, ita ut vel ob id aequum sit, ei primitias offerre, et quodammodo de acceptis [Col. 0029A] beneficiis referre gratias. Sed si quaeratur cui dandae sint primitiae, et in qua etiam quantitate, facile respondemus eas sacerdotibus esse largiendas. Quod ita tamen accipiendum non est, quasi necesse sit eas his solis dandas esse, ac non etiam aliis. Nam eremitis et iis, qui in terrarum abditis latent et inclusi sunt, aliisque religiosis, si placuerit, dare possumus. Nec vero certa et determinata in his quantitas est, adeo ut quantum visum fuerit, et non ultra largiri liceat, si modo ex affectu charitatis proficiscatur. In veteri lege praeceptum est ut ex omnibus bonis darent decimas, quod ex omnibus Deus sibi decimam voluit, quam tribui Levi in celebratione sui officii appropriavit. Sic nos utique similiter facere debemus. Quod si vero a laicis injuste [Col. 0029B] possideantur, nihilo tamen minus eas tenemur solvere. Nec sane licitum est iis connivere, aut de his dispensare, sed illos tantisper reddere, donec Deus injustam eorum possessionem in melius emendaverit. Proinde si quis decimam retinere praesumpserit, certe ille transgressor et praevaricator praecepti divini jam factus est, et mortaliter peccavit. Atque etiam qui hoc fecerit, sciat se non solum decimam retinere, sed quod et novem alias partes injuste non dubitet possidere. Tantum est non reddere quod ad Deum pertinet!

Vota nostra Deo debemus. Unde illud: Vovete et reddite. etc. (Psal. LXXV) . Sed votorum aliqua sunt [Col. 0029C] necessitatis, aliqua spontaneae voluntatis. Necessitatis sunt, quae sunt fidei annexa, cujusmodi in baptismo facimus, dum nos fidem Christi observaturos, et Satanae operibus plane abrenuntiaturos vovemus. Sic necessitatis voto astringimur ad observationem decem praeceptorum. Atque haec quidem vota omnino mutari non possunt, sed perpetuo sunt observanda. Vota spontanea, nonnulla sunt discreta, nonnulla indiscreta. Indiscreta sunt vota puerorum, dum necdum suae sint potestatis, sed parentum. Atque hujusmodi licite omitti possunt, si videatur expedire, vel parentibus, in quorum potestate sunt constituti, placuerit contraire. Sic vota mulierum indiscreta appellantur, cum sunt in potestate virorum. [Col. 0029D] Verbi causa: Si aliqua puella, quae nondum esset nubilis, et ad annos suae pubertatis adhuc non pervenisset, perpetuam vovisset castitatem, et paulo post parentes eam ut matrimonium contraheret cogere vellent, et posset utique nubere, nec teneretur voto satisfacere. Sic eodem modo, si alicujus uxor, marito ignorante, votum fecisset de Hierosolymitana profectione, posset maritus eam, si vellet, revocare, quod sub ejus manu sit constituta. Sed contra uxor in eo casu maritum non revocaret, nisi ipse vovisset castitatem. Illud enim neutri illorum permissum est, nisi quatenus in hoc utrique consentiant. Alter igitur sine altero castitatem vovere non potest, nec debet, cum alter alteri debitum persolvere obligetur. Verum non in hujusmodi [Col. 0030A] solum personis votorum indiscretio intelligitur, sed quandoque etiam in provectioribus, et quae omnino liberae sunt, vota fiunt indiscreta, quae poena potius digna sunt, quam ut ad effectum producerentur. Quale esse potest, si quis illud se facere voveat quod perficere nullo pacto possit, vel ex quo ita debilem suam efficeret naturam, ut periculum sit, ne oneri succumbat, et sui ipsius occisor habeatur. Certe quaecunque vota cum consilio et animi ratione facimus, ea perpetuo sunt observanda, nec ullo mutanda tempore. Cum autem in lege veteri multiplex ageretur sacrificium, ut in Levitico habetur, in Christianorum seu fidelium Ecclesia unum duntaxat celebratur sacrificium, scilicet corporis et sanguinis Domini, de quo quoniam [Col. 0030B] in sequentibus latius dicturi sumus, cum officium missae exsequemur, modo supersedeamus.

Nunc de oblationibus. Sicut in lege veteri populus Hierosolymam ad magnas quasdam solemnitates conveniebat, nimirum ad Paschatis, Pentecostes et Scenopegiarum festa, ut orarent in templo, ubi etiam ex debito universi offerre obligabantur, ita omnes Christiani, ex institutione sanctorum Patrum, tenentur offerre, juxta modum suarum facultatum, in quatuor principalibus solemnitatibus, nempe Natali Domini, Paschate, Pentecoste, et in festo Omnium Sanctorum, ut inde sibi victum habeant sacerdotes. Praeterea offerre debent, quo [Col. 0030C] paschalis illa candela cerea ematur, quoque cum oleum, tum cera ad ecclesiae illuminationem comparetur. Alias autem nemo ad oblationes compellendus est. Si tamen fiant, spontaneae sunt, quemadmodum et illae, quae post confessiones dari consueverunt. Quod vero in quibusdam Ecclesiis vendantur sepulturae, et pro campanarum pulsatione donationes exigantur, perinde est ac si Ecclesiae sacramenta venderentur.

Cum ergo hactenus, ut propositum erat, de locis, temporibus, personis et rebus Deo spiritualiter dedicatis, expositum sit, sequitur ut de eo, quod [Col. 0030D] quintum et ultimum in propositione fuit, nimirum de ecclesiasticis officiis deinceps dicamus. Et primo quidem videndum est quid sit officium, secundo unde dicatur, tertio quemadmodum de eo agendum sit. Officium est, ut ab Isidoro definitur, proprius vel conveniens uniuscujusque actus, secundum leges et mores civitatis vel instituta professionis. Alia enim officia habent monachi, alia canonici, alia solitarii atque eremitae, et sic de aliis. Dicitur autem officium, ut in libro Officiorum, inquit Hieronymus, quasi officium. Consentaneum enim est ut suum officium unusquisque efficiat. De officiis agendum hic est partim generaliter, partim vero particulariter. Sunt enim quaedam generalia officia et uniformia, quae toto anno observantur, ut sunt [Col. 0031A] horarum preces, vesperae, completoria, ac nonnullae missae et matutinae. Sunt autem, quaedam specialia, quae pro varietate temporum et solemnitatum distantia variantur. Pro varietate temporum, quoniam alia paschali tempore celebrantur, alia in Quadragesima, alia in aestate, alia denique in Adventu; pro diastemate seu distantia solemnitatum cum aliter fiat in hac solemnitate, aliter in alia. Nam in ipso Paschate tres tantum lectiones recitantur, in Natali vero novem.

De generali officio primo dicendum est, idque hoc ordine, ut primo quid canendum et psallendum sit videamus; deinde a quo fuerit institutum officium [Col. 0031B] ecclesiasticum; tertio ad quid conducat, quamobrem et quando sit ordinatum; quarto denique a quo fuerit canonizatum et confirmatum. Et in primis quidem dicimus generaliter nihil esse cantandum aut psallendum, aut etiam legendum quod a summo pontifice non fuerit approbatum. In primitiva Ecclesia diversi diversa cantabant, quisque pro suo libitu, ita tamen si illud quod canebant ad divinam laudem pertineret. Pleraque tamen officia observabant quae ab initio erant constituta, vel a Christo, ut Oratio Dominica, vel ab apostolis, ut Symbolum. Postea Ecclesia velut scissa est per varias haereses et schismata. Quod quidem cum vidisset Theodosius imperator, qui suo [Col. 0031C] tempore omnes haereses exstirpavit, negotium dedit Damaso pontifici, ut aliquem sapientem et Catholicum ad se accerseret, qui ecclesiasticum officium ordinaret. Praecepit igitur Damasus Hieronymo, viro trium linguarum peritissimo, ut qui ad eam rem tum erat idoneus, ut quaedam officia ecclesiastica in certum ordinem redigeret. Habitabat autem tum temporis Hieronymus Beethlemiae cum Paula et Eustochio atque aliis virginibus religiosis, posteaquam jam antea Romae sub septem apostolicis viris habitaverat. Ordinavit ergo hic quantum ad psalmos attinet, qui quibus diebus canerentur. Sed et evangelia et epistolas atque alia officia in ordinem quemdam redegit, ut quid quoque die cantandum esset, semel constaret. Nam omnes fere cantus [Col. 0031D] composuit, iis exceptis quos alii Ecclesiae doctores postea adjecerunt. Hieronymus itaque cum opus istiusmodi absolvisset, misit Romam, ubi a Damaso papa fuit approbatum, et in communi concilio canonizatum. Postremo papa Damasus eam dedit operi auctoritatem, ut postea semper in omnibus Ecclesiis observaretur, quemadmodum in eo erat ordinatum. Quare ostensum modo est a quo officia ecclesiastica fuerint instituta, qua de causa, quando, in quem finem et quis ea canonizaverit.

His ita consideratis operae pretium est ut ipsum officium persequamur, ordientes ab officio noctis. [Col. 0032A] Hic enim ordo aptus et conveniens est, ne a luce ad tenebras veniamus, sed potius a tenebris prodeamus ad lucem. Sciendum igitur est olim tempore primitivae Ecclesiae usu receptum fuisse ut nocte ter surgeretur ad divinum officium celebrandum: primo circa primum somnum habita ratione ejus temporis, quo vulgus se quieti dare consuevit; secundo circiter mediam noctem; tertio paulo ante diem, hoc nimirum ordine, ut cum nocturni finiti essent, et lectiones cum suis responsoriis perlectae, priusquam lucesceret aurora apparente, cum pulsu campanarum decantarent Te Deum laudamus, et sic deinceps laudes matutinas. Ad primam nocturnam surgebant tantum ministri Ecclesiae, qui cum tempestivius ivissent cubitum, jam [Col. 0032B] dormierant. Sed quoniam frequenter hoc nocturnae vocabulo utimur, non incommode fecerimus, si quid per illud significetur exposuerimus. Accipitur ergo nocturna nocturnae pro hora, et nocturna nocturnorum pro ipsis officiis. Vel nocturna nocturnae psalmi appellantur, qui Dominicis diebus dicuntur, antequam recitantur lectiones. Similiter etiam illi, qui diebus profestis dicuntur, ut in secunda feria: Dominus illuminatio (Psal. XXVI) , atque ita de reliquis. Nocturnae nocturnarum, dicuntur tempora quibus psalmi cantantur. Nocturni nocturnorum, vocantur novem psalmi, et novem lectiones cum suis responsis.

Nunc igitur pergamus. In solemnitatibus ad secundam [Col. 0032C] nocturnam pariter surgebant ministri et conjugati, tam viri quam mulieres. Ad tertiam tandem nocturnam communiter surgebant omnes. Sed postea charitate erga Deum algescente, cum fervor ille cultus divini in hominibus tepesceret, ita ut jam pigriores essent, quam ut statis illis horis ad officium nocturnum surgerent tam ministri Ecclesiae quam caeteri, consultum est, ut media saltem nocte omnes surgerent, juxta illud Prophetae: Media nocte surgebam, etc. (Psal. CXXIII) , atque ita tum continuo integrum noctis officium absolverent. Quod quidem etiam nunc plerique religiosorum conventus observant. Verum et haec institutio brevi abiit in desuetudinem, cum jam conviviis et luxui magis vacabant, quam Dei servitio. [Col. 0032D] Quapropter iterum aliter statutum fuit, ut vel tempore nocturnae ultimae universi circa diei crepusculum surgerent. Nunc autem eo divini cultus ratio demersa est, ut citius surgant pueri quam ministri Ecclesiae, et prius cantent passeres quam sacerdotes. Adeo amor ille Dei in hominibus penitus refrixit. In memoriam et recordationem primae illius tam laudabilis consuetudinis, etiamnum ecclesia aestivali tempore nocturnum officium celebrat, tempore nimirum primae nocturnae, quod nos vigilias vocamus, tametsi vero aliquando tempestivius. Fit autem illud duplici nomine, vel ad veterum commendationem, vel ad nostram ipsius exhortationem, ut videlicet sciamus quam illi essent sobrii in officiis nocturnis tempore hiemali, quos [Col. 0033A] cum ter quaque nocte surgerent, brevitas noctis aestivalis, haudquaquam tardabat. Quotus autem quisque nostrum est, qui jam sole radiante ad illud officium alacriter surgere queat? Usque adeo hic sponsi videmur Penelopes, nati in medios dormire dies. Sed quid dico de officio nocturno? Quot sunt numero, qui diurnum recte curent officium? Certe, si quod res est, loqui liceat, admodum pauci. Verum ne quis dubitet quibus festis vetus illa observetur consuetudo, sciendum est in tribus illis vigiliis, scilicet Joannis Baptistae, Petri et Pauli, et Assumptionis B. Mariae. Quoniam hae sunt praecipuae solemnitates, quas in aestate habemus.

[Col. 0033B] Causa vero et ratio quare ter nocte surgerent hujusmodi afferri potest, quod quadam similitudine majores nostri ad hoc moti fuerint. Quemadmodum enim ii, quorum civitas ab hostibus obsessa est, facile ab incursione interdiu, cum communes vires conferunt sese defendere possunt, et non vero noctu, ob id noctem ternis dividere solent excubiis, ut in prima quiete vigilent omnes, quod illud tempus sit periculosissimum, ac paulo post tantum ii circa muros permanent, quorum primo sic vigilare usque ad canticinium; deinde vero ut illi surgant, quorum est secundo loco excubias agere, et pernoctare ad galli cantum usque; atque ita demum et tertii vigiles surgant, donec jam dies sit. Sic sancti Patres [Col. 0033C] similem excubandi vicissim consuetudinem sumpserunt ad tutandam sacrosanctam Ecclesiam, quae una est omnium fidelium civitas, quam diabolus impugnat quotidie, quamque ut semel subvertat conatur modis omnibus, idque praecipue noctibus, quando nobis maxime insidiatur. Nox enim peccatis turpibus apta est, furtis, adulteriis, et compluribus aliis, cum homines sperant fore clam, et minus habent pudoris. Hinc est: Qui male agit, odit lucem (Joan. III) . Nam sicut aperta est lux, ita nihil opertum relinquit; sed contra, nox ut est obscura, sic erubescere nescit. Quare profecto nocte accuratius excubare debemus contra inimici latentis insidias, ne iis ad turpia impellamur.

Illud quoque notandum est quod in his trium nocturnarum officiis, tria tempora repraesentamus, tempus scilicet ante legem, tempus sub lege, et tempus gratiae, quorum quodlibet tribus variatur distinctionibus. Temporis ante legem prima fuit distinctio ab Adam usque ad Noe; secunda, a Noe usque ad Abraham; tertia, ab Abraham usque ad Mosen. Tempus vero sub lege has habuit distinctiones: a Mose usque ad Davidem, a David usque ad transmigrationem Babylonis, a transmigratione usque ad Christum. Denique prima distinctio temporis gratiae, fuit tempus apostolicae et evangelicae praedicationis; secunda, tempus impugnationis, quod [Col. 0034A] omnes peperit haereses; tertia, tempus pacis, quando omnis est haeresis penitus exstincta. His distinctionibus ita semel connumeratis, inveniemus novem fuisse temporum diversitates, quas non obscure in numero psalmorum quos in officio nocturno cantamus, invenimus. Diebus enim festis usurpamus novem psalmos, novem lectiones, novem responsiones, cum novem versibus. In unoquoque nocturno tres sunt psalmi, tres lectiones, tres responsiones, tres versus. Interim tamen sciendum est novenarium psalmorum, novenarium lectionum, novenarium responsorum, cum totidem versibus, pro uno eodemque accipi, quantum ad mundi figuram attinet. In his temporum diversitatibus, quas modo enumeravimus, optime vigilarunt sancti Patres, bonis [Col. 0034B] operibus sedulo incumbentes. Quod quidem nos, ut eorum meritis quadam ratione similes efficiamur, in officio nocturno sub novenario numero psalmorum, lectionum, etc., in laudem Dei exprimimus, excitando nos mutuo ab insidiis diaboli. Atque ideo sane in tribus nocturnis novem dicimus psalmos et lectiones cum caeteris, ut Trinitati in primis placeamus ac novem ordinibus angelorum queamus associari. Nec vero ab re est quod haec nocte potissimum facimus, cum praesens haec nostra civitas. Ecclesia nimirum, velut umbra quaedam sit coelestis istius Ecclesiae ad quam divina gratia perveniemus. Celebratur autem officium hoc trium nocturnorum diebus maxime Dominicis, in solemnitatibus Trinitatis et in festis sanctorum; ideo quoniam certo credimus [Col. 0034C] illos Dominicae resurrectionis, quam dies Dominica significat, gaudia jam eos esse consecutos. Simili ratione in eorum festis novem psalmos cum totidem lectionibus ac responsoriis proferimus, quo eos novem ordinibus angelorum associatos esse ostendamus. In noctibus vero istorum dierum qui solemnes non sunt, psalmi duodecim, quos vulgus dietam vocat, cum sex antiphonis canuntur, ac tres lectiones totidemque responsiones recitantur ea ratione, quod horae duodecim diei ascribantur et totidem nocti. Quo quidem fit, ut pro unaquaque noctis hora psalmum Deo offeramus, quo a nocte erroris et a mentis nostrae caecitate, ad quam nos per peccatum primi parentis detrusit diabolus, per innumeram [Col. 0034D] Dei misericordiam liberemur. Sex antiphonae designant sex opera misericordiae, quae si recte observaverimus, ab hujus noctis tenebris ad veram lucem, id est Christum, haud dubie perveniemus. Ob id autem hic duos psalmos conjungimus, ut per eos ostendantur laudes et opera nostra sine charitate nihil valere, quae consistit in dilectione Dei et proximi, inter quos nullum est medium. Verum duos psalmos ita connexos propterea una absolvimus Gloria, quia laudes nostrae tunc sunt Deo acceptae, quando in charitate persistimus. Tres postremo lectiones tres connotant aetates, videlicet pueritiam, juventutem et senectutem. In his enim, ne a diabolo seducamur, optime vigilando Dominum laudare tenemur.

Beatus Benedictus multo aliter noctis officium instituit, non quod a superiori Ecclesiae institutione dissentiat, sed ob aliam causam, quemadmodum statim dicemus. Nec sane in quoquam ei est contradictum, sed quidquid fecisset, fuit approbatum et corroboratum a B. Gregorio. Cum enim hic vir sanctissimus, et qui Spiritu sancto illuminatus esset vere habebatur, creditum fuit quod alio pacto officium non instituisset, nisi idem a Spiritu sancto accepisset. Beatus itaque Benedictus ad perfectioris vitae culmen aspirans, sex psalmos in nocturno primo cantari, et quatuor lectiones cum quatuor responsoriis instituit, totidemque in secundo, [Col. 0035B] ut per hoc nobis duplicem vitam, contemplativam et activam aperte innueret. Nam senarius numerus psalmorum vitam nobis indicat activam, in qua sane conveniens est sex opera misericordiae exercere, si ad perfectionem vitae contemplativae feliciter pervenire velimus, quae itidem ut per quatuor evangelistas, ita hic per quatuor exprimitur lectiones. In tertio porro nocturno tria cantica in laude Trinitatis cantari instituit, a qua nobis omnem vitae perfectionem dari certe credimus et speramus. Finiuntur autem illa cantica per Alleluia, quod est coelestis laetitiae canticum, ut per hoc evidenter notetur Trinitatem dignam esse coelesti laude, nec ad eam plene perfecteque laudandam satis sufficere laudem humanam. [Col. 0035C] Quae vero quatuor sequuntur evangelicae lectiones, significant laudatores Dei debere per doctrinam quatuor Evangeliorum, quatuor insigniri virtutibus, adeo ut hinc per quatuor responsiones designetur laudantium alacritas. Sed ne, dum hoc agunt, totum illud bonum sibi ascribant, verum ut potius laudi divinae omne attribuant, et se servos Dei in omnibus esse agnoscant, commode subjungitur Te Deum laudamus. Postea legitur evangelium, quod denarium connotat, id est vitam aeternam, quae videlicet laudantibus digne reddetur. Per hymnum qui sequitur, nimirum, Te decet laus, etc., gaudium, quod post laborem in denarii remunerationem habebunt sancti, denotatur. Sed quoniam officium monachorum nihil ad nos pertinere videtur, tantum de [Col. 0035D] eo hactenus dixisse sufficiat, et nostrum propositum persequamur.

Cum Ecclesiae ministri ad nocturnum officium surgunt, quemadmodum in castris vigiles sese tubis excitant, ita hi primo pulsant campanas, in signum fidelibus ut pernoctent, et sese adversus insidiantem diabolum muniant, ac suum Creatorem laudibus extollant, per quem a peccatorum tenebris et ab iniquitate daemonum se fore liberandos certissime sperant. Quemadmodum vero pulsandum sit in magnis solemnitatibus, diebus Dominicis, festis minoribus, et aliis diebus privatis, opportunius dicetur alias. Dum igitur pulsantur campanae, ecclesia [Col. 0036A] aperta est, quam simul atque ministri Ecclesiae ingressi sunt, debent se ante omnia ad sanctorum altaria conferre, ibique pressa voce prostrati eos implorare, quatenus et se et suum gregem eorum auxiliis bene vigilando a principe tenebrarum valeant custodire et perpetuo in divinis laudibus perseverare. Sed quoniam campanarum mentionem fecimus, facile illud nobis concedetur, si quod mysterium hic lateat, detracto velut cortice aperiamus. Campana enim significat concionatores, qui perinde nos ad divinas orationes adhortantur. Lignum vero quod ultra campanae caput protenditur, crucem declarat Domini, et cavilla (sic enim ferrum illud pensile vocant, quod Graeci rectius ρόπαλον nominant, cujus pulsu campana sonum reddit) mentem concionatoris. [Col. 0036B] Nam ut campana pulsari non potest nisi mediante cavilla, ita quoque inutilis ille est concionator, qui mente non sit praeditus. Caeterum chorda quae campanae appenditur, sacram exprimit Scripturam, quia sicut chorda ex tribus potissimum conficitur funiculis, sic triplex omnino esse dicitur Scriptura, nempe historica, allegorica atque ethica. Quod autem campana elevetur ac deprimatur indicio nobis est sacram Scripturam loqui aliquando alte et aliquando submisse. Jam ergo redeamus, unde diverti coepimus.

Pulsatis campanis, hebdomadarius (ita eum appellamus cujus est tota hebdomada in choro administrare officium) alta voce incipit: Domine, labia mea aperies (Psal. L) , id est aperi, ut sit enallage [Col. 0036C] temporis. Domine, inquam, aperi, et os meum annuntiabit laudem tuam (Ibid.) At non et antea apertum os habuit, cum orabat? Habuit quidem, sed is est loquendi modus; non enim dicitur apertum os habuisse, quandiu submissa voce orabat, sed tunc aperuisse, quando illius vox aperte incoepit audiri. Vel necdum os aperierat ad laudandum Dominum, licet aperuisset ad orandum. Vel etiam tangit religionem sacerdotum primitivae Ecclesiae, qui cum irent cubitum signaculo crucis se muniebant vocem comprimentes ad tempus usque matutinum, et tunc demum vocibus in laudem Dei prorumpebant. Sed quia hoc habet homo a Deo, quod ipsum laudet, ideo ab ipso petit, ut sibi os aperiatur, inquiens: [Col. 0036D] Domine, labia mea aperies. Verumenimvero cum diabolus semper odio habeat laudem Dei, et hominem, tunc acerrime impugnet, quando se Dominum laudare promittit, ne laudator Dei a diabolo superetur, cui haud facile est resistere, divinum implorat auxilium, cum ait: Deus, in adjutorium meum intende (Psal. LXIX) . Unde profecto etiam nunc moris est, ut tunc crucis fiat signaculum. Tum divino fretus auxilio, quod semper praesto adest cum illud invocabimus, feliciter auspicatur promissam laudem non solum Patri, vel Filio, vel Spiritui sancto, sed toti Trinitati, cum inquit: Gloria Patri et Filio et Spiritui sancto. Inchoata ad eum modum Dei laude, cantor, qui est quasi praeco Ecclesiae, vel ejus vicarius, alios adhuc ante altare suis orationibus insistentes [Col. 0037A] ad laudandum Dominum hortatur, cum ait: Venite, exsultemus Domino, etc., (Psal. XCIV) . In quo psalmo etiam quaedam causae, quamobrem Domino exsultandum sit, continentur.

Finita exhortatione, quae ob id appellatur invitatorium, quod caeteros ad laudem Dei invitet, sequitur ipsa laus, videlicet hymnus, qui ideo stando canitur, ut in erectione corporum ostendamus quam in laudando Dominum corda sursum erigere debeamus.

Quia nisi mens linguae consonet, certum est vocem, quantumvis clamosam, Deo non placere. Antiphona, [Col. 0037B] quae sequitur, quaeque suaviter modulando canitur, mentis devotionem, quam in laudando Dominum habemus, designat. Verum ideo illa primo incipitur, et finito psalmo, qui ei modeste accinitur, tota cantatur, quia tunc recte laudem nostram modulamur, si ex bona mentis devotione incoepta, simili devotione absolvatur. Antiphonae autem sunt quasi quaedam cantilenae ad animorum recreationem divinis laudibus insertae. Versiculus, qui postea cantatur, significat quod tunc ab officio psalmorum nos ad officium lectionum vertimus. A pueris hic canitur, ut tum demum intelligamus nostrum Deo placere servitium, si cum innocentia hoc agamus. Postea dicitur Dominica Oratio, quae inter alias orationes habetur maxima auctoritatis privilegio. [Col. 0037C] Atque haec ideo dicitur, ut per eam tentationes diaboli reprimantur. Cum enim diabolus sentit nos velle legere lectiones, in quibus sanctorum victoriae ab iis contra ipsum obtentae recitantur, vel quae ad morum instructionem et virtutum informationem maxime leguntur, tunc acrius impugnat nos. Quare ne ab ipsius impugnatione devincamur, orationi magis quam voci incumbimus. Ultima autem pars orationis aperta voce recitatur, scilicet: Et ne nos inducas in tentationem, ut pateat ad quid illa dicatur oratio, ne videlicet qui lecturus est, id elationis gloria faciat, atque ita per diabolum seducatur et auditorum mentes lectionis intellectu ac profectu per ipsius phantasticas tentationes defraudentur. [Col. 0037D] Tunc itaque lector ad librum accedit, ac, priusquam legere incipiat, benedictionem tanquam legendi licentiam petit a sacerdote, inquiens: Jube, domne, benedicere. Per quod innuitur neminem debere in ecclesia legere, nisi petita venia, ut jussus sit, vel ad hoc ante concessus. Sed animadvertendum est, eum, qui lecturus est, hic domne dicere, non Domine, quoniam ad hominem loquitur, qui ut est semiplenus et imperfectus respectu nostri Domini, ita syncopato utitur vocabulo. In fine vero lectionis plene inquit Domine, hoc modo: Tu autem, Domine. Quod praeter caeteros maxime observant monachi, cum dicunt domnus abbas, non dominus abbas. Hinc etiam est, quod famuli dominis suis inservientes, si quando illis pocula porrigunt, non [Col. 0038A] debeant utrumque genu flectere, sed duntaxat alterum, nempe sinistrum, per quam partem significatur corporalis servitus, quae tantum debetur hominibus, et non spiritualis. Nec est acclinandum principi saeculari recta facie, sed ab aure sinistra capite flexo. Finita igitur lectione adjungit lector: Tu autem, Domine, non domne, ut qui perfectum alloquitur dominum, et omnino talem qui perfecto et pleno vocabulo dignus est. Nec illud sane ad lectionem pertinet, aut praemissae lectioni continuatur, sed lector absoluta lectione dirigens sermonem ad Dominum et sese excusans inquit: Tu, Domine, miserere nostri. Quorum verborum sententia haec est: Domine, forsitan ego peccavi in legendo modulate pronuntians humanae laudis cupiditate, et fortassis [Col. 0038B] etiam peccaverunt auditores, quod variis cogitationibus fuerint intenti et lectioni debitum non tribuerint auditum, sed, o tu Domine, miserere nostri. Quod autem a cunctis generaliter respondetur: Deo gratias, pertinet ad lectionem, et vox est Ecclesiae gratias Deo persolventis. Ac si dicerent: Deus pavit nos verbis salutis, quae sunt animae cibus, de quo beneficio vicissim nos Deo agimus gratias.

In tertia nocturna similiter recitantur lectiones, sed de homilia Evangelii. Quare autem hoc fiat, haec est ratio: quod tertia nocturna declaret tempus gratiae, ut praedictum est superius, quo tractabantur evangelica. Notandum interim hic est fuisse [Col. 0038C] quoddam tempus, quo veritas Trinitatis ab haereticis maxime impugnaretur; sed tantem haeresi confutata atque ejecta, ac populo ad veritatis cognitionem reducto, ordinaverunt S. Patres ut nona lectio de Trinitate legeretur cum suo responsorio. Quod quidem aliquandiu fuit observatum, sed postea tamen neglectum. Cum enim Ecclesiae lectionem de Trinitate legere non fuerat necesse, universis jam Christianis sane credentibus, eam legere omisit, sed ejus responsorium retinuit. Inde est, quod in aestate Dominicis diebus novum semper responsorium de Trinitate cantamus. Quanquam tunc proprie responsorium non dicitur, quod praemissae lectioni non respondeat. Nam responsoria lectionibus, [Col. 0038D] quibus subjunguntur, semper debent respondere, ita ut inde sic sint nominata. Quemadmodum et versus appellantur, quasi iis finitis vertuntur responsoria, id est revertantur et iterum cantentur, vel saltem eorum particula aliqua. Atque ita solvitur quaestio illa musicae quae fit de versibus secundi toni, qui terminantur in c, cum secundus tonus semper in d, finiatur. Dicimus enim quod istic non est finis, sed in repetitione responsorii. Potest tamen dici quod commune appelletur responsorium, non quod praemissa respondeat lectioni, sed illi, quae de Trinitate legi solebat. Absolutis nocturnis, ecclesiae lumina accenduntur, et pulsantur campanae, atque alta voce canitur Te Deum laudamus. Quo quidem significatur laetitia et gaudium ejus mulieris, quae [Col. 0039A] incensa lucerna, drachmam quam perdiderat, invenit. Quod aut istius cantici finis, videlicet, Per singulos dies, et alii versus qui sequuntur, paulo altius canantur, designat vicinarum congratulationem, qua mulieri ob repertam drachmam congratulabantur. Nam et compulsatio earumdem repraesentat convocationem.

Post noctis officium, agendum est de diurno, quod in septem partitur distinctiones, videlicet in laudes matutinas, horam primam, tertiam, sextam, nonam, vesperas, et completorium. Missa etenim ad officium tertiae vel nonae spectat. Nam his duabus horis missa regulariter celebratur. Quod autem [Col. 0039B] diei officium septem horis distinctum agimus, a Propheta habemus, qui ait: Septies in die laudem dixi tibi (Psal. CXXIII) . Sed cur, quaeso, septies? Quia cum nocturnum officium misericordiae tempus exprimat, quo genus humanum a diabolo obsessum misere servabatur, optime sequitur, ut diei officium tempus designet nostrae redemptionis, aut nostrae liberationis factae per Christum solem justitiae, qui claritate suae divinitatis tenebras nostras illuminavit, atque ex diaboli servitute nos extraxit, ita ut inde septies quoque die laudes Deo cantemus, quoniam nos tantum boni munere septiformis gratiae sancti Spiritus accepimus. Quandoquidem vero à tenebris peccatorum per viam poenitentiae ad vitae libertatem [Col. 0039C] pervenitur, hinc natum est ut diebus profestis seu feriis ad laudes matutinas caneretur psalmus ille poenitentialis, nimirum, Miserere mei, Deus (Psal. L) . Diebus autem festis, excepto Quadragesimae tempore: Dominus regnavit, decorem (Psal. XCII) . De quo ut de psalmis aliis, dicetur postea.

Est et alia ratio quamobrem septies in die laudemus Dominum, quod quilibet dies uniuscujusque repraesentet aetatem. Non quod eam omnis homo habeat, sed quam haberet, nisi peccaret. Haec autem septem habet varietates, infantis, pueri, adolescentis, juvenis, viri, senis et decrepiti. Per matutinas laudes repraesentatur infantia, per primam pueritia, [Col. 0039D] per tertiam adolescentia, per sextam juventus, per nonam aetas virilis, per vesperas senectus, per completorium aetas decrepita ac finis humanae vitae. In his profecto omnibus aetatibus Creatorem laudare tenemur. Quod autem infantiae nostrae tempore Dominum laudare possimus, evidens nobis facit argumentum B. Nicolaus, qui quarta et sexta feria matris ubera virtute abstinentiae non sugebat. De aliis aetatibus satis est manifestum. Sunt item quamplurimae rationes, quare istarum horarum temporibus Dominum praecipue laudamus. Rubescente diei aurora cantamus laudes matutinas, quae matutinae nuncupantur, a mane quod bonum est, si lumen est bonum, atque nihil esse melius luce videtur: bonum [Col. 0040A] igitur est mane, cum eo tempore nobis lumen redditur. Appellantur vero laudes, quod officium laudem potissimum sonet divinam, quam ei damus, quoniam a tenebris erroris nos ad lucem veritatis reduxit. Hoc igitur tempore laudes Deo canimus, quia ejusmodi hora mundum creavit, et angelos, qui statim atque conditi sunt, suavi cantu ac modulamine Creatori suo laudes jubilarunt. Eodem quoque tempore populum Israeliticum per mare Rubrum transduxit incolumem ac Aegyptios submersit. Rursus eadem hac hora Christus victor a morte surrexit.

Sequitur de aliis sex horis, sub quibus item sex aliae comprehenduntur. Diei itaque duodecim horae [Col. 0040B] attribuuntur, et totidem nocti. Sub prima hora duas complectimur, ipsam videlicet primam et secundam; sub tertia tres, ipsam tertiam, et quartam et quintam; sub sexta itidem tres, ipsam sextam, septimam et octavam; sub nona duas, ipsam nonam et decimam; vesperae repraesentant undecimam; completorium duodecimam. At roget aliquis cur potius hisce diei horis diurnum celebretur officium, scilicet prima quam secunda, tertia quam quarta vel quinta, sexta quam septima aut octava, nona quam decima. Quoniam istae horae quibusdam insigniuntur privilegiis. Prima enim hora Christus Pilato a Judaeis traditus fuit, et a morte resurgens prima hora Mariae Magdalenae apparuit. Prima hora [Col. 0040C] visus est in littore septem discipulis piscantibus, quibus dixit: Pueri, habetis aliquid pulmenti? (Joan. XXI) Hora vero tertia crucifixus est linguis Judaeorum et flagellatus, eademque hora Spiritus sanctus ipso die Pentecostes discipulis fuit datus; sexta hora Christus pro nobis ligno crucis clavis affixus est, atque eadem quoque hora, ipso die ascensionis, cum discipulis discubuit. Nona hora exclamans spiritum emisit, et lanceatus e latere corporis sui duo nobis eduxit sacramenta, aquam videlicet baptismatis et sanguinem redemptionis ac salvationis nostrae. Vespere de cruce depositus est, qua item hora in ultima coena cum discipulis suis coenavit, ubi illis sacramentum corporis et sanguinis sui tradidit, quod nobis saluberrimum testamentum [Col. 0040D] hinc discedens reliquit. Eadem rursus hora duobus suis discipulis proficiscentibus in Emmaus in fractione panis fuit agnitus.

Postremo in completorio Patrem pro suis discipulis oravit, qua etiam hora in sepulcrum positus est.

Qui psalmi hisce horis et quae cantica debeant usurpari, equidem satis notum esse puto. Quia vero ad aliam spectent editionem, ac nos de generali officio hoc tempore tractare proposuerimus, paucis quae hic sunt praecipienda tradamus. Sciendum ergo est generaliter in matutinis laudibus sex psalmos [Col. 0041A] semper cantari, atque in aliis horis similiter, per quos sex opera misericordiae designantur, quibus operarii in vinea Domini laborantes intenti necessario esse debent, quaeque si pie ac mundo corpore exerceamus, a servitute diaboli liberati ad vitae libertatem procul dubio perveniemus, et pro mercede fidelissimi laboris denarium divinum, hoc est sempiternam vitam recipiemus. Sane notandum hic venit quod in laudibus matutinis duos conjungimus psalmos, scilicet Deus, Deus meus, ad te de luce vigilo (Psal. LXII) , et Deus misereatur nostri (Psal. LXVI) , quos una tantum Gloria finimus. Sed quare hoc fiat, hujusmodi potest ratio adduci: Quoniam alter horum Dei significat dilectionem, alter vero proximi, quae duae dilectiones usque adeo inter se sunt annexae, [Col. 0041B] ut una sine altera in Christiana perfectione intelligi nequeat. Ad hymnum autem trium puerorum, scilicet Benedicite, omnia, etc. (Dan. III) , Gloria Patri non adjungimus, quod propter ejusmodi fidei confessionem in caminum ignis sint conjecti. Quo quidem facto maxime derogatum est Trinitati. Vel quod ejus hymni postremus versiculus idem significat cum Gloria Patri, ne quid in sacris Scripturis supervacaneum reperiatur. In matutinis vero laudibus non jubilamus, nisi in ultima tantum antiphona. Nam cum per laudes Domini intelligamus resurrectionem, in qua nil penitus desideravit, beatitudine et immortalitate jam consecuta, certe nullo hic opus est jubilo, qui rei alicujus significat desiderium. [Col. 0041C] Nec etiam in completorio, quod octavam connotat resurrectionem. Non quod post resurrectionem jubilus esse desinat, quando verius cum ipsis angelis Creatori nostro jubilum simus cantaturi, sed quod tum suam amittet significationem, qua alicujus rei dicitur esse desiderium. Tum enim nihil desiderabimus, ut inquit Dominus: In die illa me non rogabitis quidquam (Joan. XVI) . Dictis itaque ad eum modum psalmis cum antiphona, legit sacerdos lectionem, quam alio nomine appellamus capitulum, quoniam ex capite epistolae istius diei sumitur. Legitur autem absque Jube, domne, benedicere, et absque sacerdotali benedictione, quod praelatis Ecclesiae ac sacerdotibus proprium sit eam semper legere, qui legendi veniam non petunt, cum eam aliis dare [Col. 0041D] debeant. Nec est quod quis nobis objiciat, si in nocturnis (quod fere fit) sacerdos lectionem legerit, an etiam sit necessarium veniam postulare ac dicere: Jube, domne, benedicere, quod ejus sit benedictionem et licentiam dare? Dicimus enim quod si hoc pacto lectionem legerit sacerdos, eum praeter officium suum facere, cum sit lectoris. Verum si hic non adsit, tum facile permittitur ut vel sacerdos, vel clericus sacerdotis, vel etiam quispiam alius ordinis minoris tanquam lecturus dicat: Jube, domne, atque ei benedictio a sacerdote reddatur.

Absoluto capitulo non subjungit, Tu autem Domine, quia ratio postulat ut sacerdos sit perfectus, et qui suggestionibus diaboli haud facile succumbat. Sacerdos igitur in persona Domini per capitulum [Col. 0042A] nos sensu admonet, atque hortatur ore, ut in fide perseveremus, et operibus misericordiae perpetuo incumbamus.

Deinde canitur hymnus, per quem laetitia quam ob assecutam habemus libertatem, exprimitur. Sed quia Christus nobis hanc laetitiam acquisivit, ne ingrati de beneficio accepto videamur, in laudem illius finito hymno prorumpimus, et quia nos liberavit, gratias ei referimus alta voce cantando, Benedictus Dominus Deus Israel (Luc. I) . Et quare, obsecro: Quia nos visitavit existentes in miseria, et fecit redemptionem plebis suae (ibid.) . Hoc absoluto cantico [Col. 0042B] cum antiphona, quae notat dilectionem quam in laudando Dominum habemus, ait ad populum sacerdos: Dominus vobiscum. Quod sane sumptum est ex libro Ruth; sic enim legitur Boos et Obed suos salutasse messores (Ruth. II) . Ac statim a populo respondetur: Et cum spiritu tuo. Quod ex Epistolis Pauli sumptum est (Gal. VI; Philipp. IV) . Ac si sacerdos diceret: Laus nostra sit acceptabilis Deo, et gratam sibi accipiat, ac nos praemio vitae remuneret. Cum autem populus respondet, Et cum spiritu tuo, idem est ac si diceret: Tu pro nobis preces ad Dominum effundes, sed quia illas preces tantum approbat Deus et exaudit, quae ex bono animo procedunt, ipse, sine quo nullum bonum est, sit et cum spiritu tuo. Tum sacerdos quasi suae bonitati diffidens, inquit [Col. 0042C] ad populum: Oremus. Quod humilitatis et evitandae arrogantiae gratia dicitur, quasi dicat: Orate simul mecum, ut quod postulamus citius impetremus. Tunc dicit orationem, eaque dicta respondet chorus: Amen; quasi dicat: Ita nobis fiat, quemadmodum orasti; vel, feliciter tua sit oratio peracta Sumptum autem est Amen ex Apocalypsi Joannis (Apoc. I, V, VII, etc.) . Atque ad eumdem modum rursus populum salutat sacerdos, repetitque quod antea dixerat: Dominus vobiscum; quasi dicat: Si gratiam Dei impetrastis, in ea perseverate. Et iterum respondet populus: Et cum spiritu tuo; quasi polliceatur: Orasti pro nobis, et nos vicissim pro te oramus. Tum pueri canunt: Benedicamus Domino. [Col. 0042D] Quod ex psalmo tertio acceptum habemus. Quibus rursum chorus respondet: Deo gratias, quod Apostolo acceptum referimus (Rom. VI) . Eo autem significatur, quod usque ad finem vitae in innocentia Deo inservire debeamus, ac illi benedicere, pro beneficiis gratias persolvendo. Ultimo sequuntur suffragia sanctorum. Nam quandiu quidem vivimus, tanquam in lubrico solo et fragili glacie sumus constituti, in diesque cum daemonibus vehementissime confligimus, ita ut sanctorum suffragiis non possimus non indigere. Post suffragia repetitur: Benedicamus Domino, non a pueris, sed a sacerdote, quemadmodum etiam in completorio et magnis solemnitatibus in quibusdam ecclesiis a majoribus. Quo quidem significatur nos fore in aeterna beatitudine [Col. 0043A] cum Domino perfectos laudatores. In hac enim vita perfecti esse non possumus.

Nunc de officio altaris dicamus. Et primo quidem de sacerdotum indumentis, eorumdemque significatione, ac deinde quid officium missae, quid introitus, quidve tropi nominentur occurrit exponendum. Caetera vero breviter ordine veluti in summa quadam perstringemus. Res enim ardua est, et quae ingenii nostri vires facile excedit. Sacerdos ergo tanquam advocatus et pugil cum antiquo hoste pugnaturus, vestibus sacris quasi armis induitur. Sandalia enim pro ocreis assumit, ne quid maculae vel pulveris affectioni etiam inhaereat. Sic amictu pro [Col. 0043B] galea caput contegit, pro lorica totum corpus cooperit alba, cingulum assumens pro arcu, et subcingulum pro pharetra. Vocatur autem subcingulum quiddam in stola, quod ligatur cum cingulo. Cum stola collum circumdat, quasi hastam contra retinentem vibrat. Manipulo pro clava utitur, casula quasi clypeo protegitur; manus armatur libro pro gladio. Atque ita instructus, ad postremum per confessionem diaboli renuntiat dominio.

Sacerdos enim priusquam cantet missam, confessionem pronuntiet oportet. Nam, ut inquit Salomon, vir sapiens in principio sermonis accusator est sui [Col. 0043C] (Prov. XVIII) . Debet autem peccata confiteri generaliter, nec mensuram excedere. Sic itaque ad certamen munitus contra spiritualia nequitiae in coelestibus (Ephes. VI) , et pro sedanda judicis ira in subditos ad altare procedit, et populus, quasi pro suo pugile oraturus diebus profestis, terrae prosternitur. Cum vero cantat orationes, et reliqua recitat, tum quasi totis viribus adversus diabolum pugnat. Nam cum et casulam in humero plicat, velut gladium contra hostem praeparat, ita ut, cum Evangelium legitur, diabolus tanquam gladio percutiatur. Sub finem autem pax datur, quo quies populo hoste devicto ac prostrato nuntietur. Exinde redeundi data licentia, populus Deo agit gratias, ac quisque ad sua revertitur.

Officium missae, sive missa, appellatur totum illud quod ad principio usque ad finem dicitur, nempe ab introitu usque ad Ite, missa est, cujus mens et sententia haec est: Ite ad Christum et ipsum sequimini, quia missa est pro vobis hostia ad Dominum placandum. Quandoque tamen restrictius et quasi specialius pars, quae prima canitur, nimirum introitus, officium missae appellatur, quae sic dicta est, quod isthuc mittatur angelus. Distribuitur autem missa in quatuor omnino partes, in obsecrationes, orationes, postulationes et gratiarum actiones. Est enim missa omnis obsecrationis, postulationis et gratiarum actionis. Prima pars extenditur usque ad offertorium, [Col. 0044A] altera usque ad finem Dominicae Orationis, cum Amen respondetur; tertia usque ad communionem, quarta usque ad finem. Ac prima quidem est catechumenorum, vel neophytorum, quod fere idem est, cum catechumenus appelletur noviter instructus, sive baptizatus, sive nondum etiam; et neophytus quoque noviter instructus, sive baptizatus, sive non. Amplius enim aut diutius eis interesse non licet, non aliter atque Judaeis aut ethnicis, quod necdum sint membra Ecclesiae. Ob quam sane causam diaconus e pulpito alta voce dicere debet: Exeant catechumeni foras.

Hinc est quod pars ista nominetur missa, ab emittendo, quoniam tunc foras mittuntur. Cepit autem illud originem ab eo quod de Domino dicitur: Jesus autem [Col. 0044B] non credebat semetipsum eis, sciens quid esset in homine (Joan. II) . Nam per catechumenos illi significantur, de quibus hoc dictum est. Vocatur itaque missa totum illud officium, quod est ab introitu, usque ad Ite, missa est, quanquam et interdum missam appellamus ea verba, quibus corpus Domini conficitur.

Introitus vero dicitur, quod sacerdos missam auspicaturus primo ad altare debeat intrare, sicut episcopus qui extra chorum quandoque diebus festis Dei armis induitur. Dum enim canitur introitus, intrat ad altare. Quamobrem etiam diebus profestis bis cani solet, in solemnitatibus vero ter. Quandoque [Col. 0044C] intermiscentur tropi. Dicitur autem tropus a Graecis, quod nobis est conversio, quoniam isthic quaedam fieri solent conversiones. Animadvertendum hic est tribus linguis missam celebrari, Hebraica, Graeca et Latina, quod titulus Christi jam in cruce pendentis scriptus fuerit Graece, Hebraice et Latine. Unde est quod in unaquaque missa harum trium linguarum aliquid apponatur. Et ab Hebraea quidem, quod sit praestantissima: Alleluia, Amen, Sabaoth, Hosanna. Alleluia, quoniam a diversis multis modis exponitur, quos et alibi sufficienter diximus, nunc praeterire volumus. Juxta interpretationem tamen Hieronymi, quae omnium est optima, interpretatur, Laudate invisibilem. Quid Amen sit, [Col. 0044D] satis constat. Sabaoth est exercituum sive militiarum, virtutum et victoriarum. Hosanna denique est, Salva, obsecro. Et ubi, quaeso? In excelsis. Hosi, id est obsecro, anna, id est salva. Inde Hosanna, quasi Hosianna, ex corrupto et integro.

Sequitur Kyrie, eleison, et Christe, eleison, etc. quod ideo Graece canitur, ut ostendatur Ecclesiam primo in Graecia coepisse, ac inde Romam postea delatam fuisse, unde reliqua sunt Latina. Cantatur autem ter propter Patrem et Filium et Spiritum sanctum continuo, idque ternis vicibus ut simul dicatur novies, propter novem ordines angelorum quibus associari petimus. In quibusdam Ecclesiis additur [Col. 0045A] ἠμᾶς, quasi dicant, o Domine, miserere nostri. Solemnibus diebus sequitur hymnus de Evangelio, sive evangelicus, Gloria in excelsis Deo (Luc. II) : quod antea solum ad missam dicebatur. Reliqua vero B. Hilarius Pictaviensis episcopus apposuit, scilicet, Laudamus te, et caetera, quae sequuntur, quae etiam ad missam cantari instituit. Verum enimvero tum illud consuetum est, cum festum agitur apostolorum, martyrum, confessorum et eorum quorum in honorem ecclesia est dedicata, quaecunque etiam illa sit. Eo autem finito sacerdos salutat populum, inquiens Dominus vobiscum. Quae salutatio ex veteri sumpta est Testamento nimirum, ut dictum est, ex libro Ruth (Ruth. II) , pertinetque ad minores sacerdotes. Est enim et alia, videlicet [Col. 0045B] Pax vobis, quae ut est sumpta ex Evangelio (Joan. XX) , ita solum spectat ad episcopos, et qui iis sunt superiores. Quo sane illud expresse innuitur quod novum Testamentum dignius sit Testamento veteri. Responsio vero populi: Et cum spiritu tuo, ex apostolo in Epistola ad Titum desumpta est (Tit. III) . Cum denique ait, Oremus, universalem ad se colligit Ecclesiam, quasi esset syndicus aliquis in persona multorum loquens. Hoc enim syndicus significat. Longa vetustate comprobatum est, quod Oremus dicimus. Antiqui enim, praemisso Oremus, extemplo orationem communiter subjungebant: omissa ratione, illud tantum, videlicet Oremus, reservavimus.

Oratio sive collecta statim subsequitur, quantumvis collecta proprie vocetur oratio illa quae fit in processione, cum populus et universus clerus ab una ecclesia procedit ad alteram. Tum enim sacerdos aut episcopus, collecta omni multitudine, istiusmodi oratione super populum uti solebat quae proprie dicebatur collecta. Nunc autem oratione illa praetermissa tantum, ut diximus, Oremus retinuimus. Notandum obiter hic est sacerdotem in qualibet missa se quinquies convertere et septies populum salutare. Primo in ipso exordio; secundo in evangelio, quod non in altari, sed in assere vel aliquo lectorio versus aquilonem legi oportet, plicata [Col. 0045D] in humero casula, quod diaconi tum fungatur officio, tertio cum ad dextrum cornu altaris revertitur, unde venerat, dicto symbolo, si fuerit solemnitas: tum enim se convertit ad populum; quarto post offertorium, cum inquit: Per omnia saecula saeculorum, et consequenter: Dominus vobiscum, sed non vertit se: nam, ut dici solet, nemo qui ad aratrum manum applicuerit, retrorsum respectare debet (Luc. IX) ; quinto cum ait: Pax Domini sit semper vobiscum, nec tum se convertit; sexto post communionem, et ultimo in fine. Quod autem ad orationem attinet, sciendum est nunc unam legi oportere, nunc tres, nunc quinque, [Col. 0046A] nunc septem, sed non ultra. Et unam quidem propterea quod una sit epistola atque unum evangelium, vel propter Dei unitatem. Tres vero propter Trinitatem; nam et Deus numero gaudet impare, vel quia Dominus ter in passione oravit. Sic quinque legi possunt propter quinquepartitam Christi passionem, vel quinque ejus vulnera. Verum septem ideo, quod septem in Oratione nostra Dominica habeamus petitiones, vel etiam propter septem dona Spiritus sancti, quae apud Isaiam numerantur (Isa. XI) . Septenarium enim numerum nullus excedere debet.

[Col. 0046B] Deinde legitur epistola, quae est sermo absentis missus ad absentem, a Graeco verbo ἐπιστέλλειν, quod mittere significat, sic appellata. Tales sunt Petri, Pauli, Jacobi et Joannis ad varios missae, quae hoc in loco ut plurimum leguntur. Sed si contingat (contingit autem saepe) ut vel ex Apocalypsi vel ex prophetis aliquid hic legatur, nihilominus dicetur epistola, idque ob eam causam, quod tum evangelium quodammodo mittatur. Summopere autem cavendum est ne quis epistolam legere praesumat, nisi sit hypodiaconus, aut diaconus, aut etiam sacerdos. Melius enim est ut sacerdos legat, etiam si cantet missam, quam acolythus. Post epistolam vero cantatur responsorium cum suo versu, sive graduale, ut vocant. Appellatum autem est graduale, [Col. 0046C] quod a minoribus in gradibus ante altare vel a majoribus, etiam diebus profestis cani soleat. In solemnitatibus vero in altioribus, hoc est in pulpito etiam a pueris. Vel quia gradatim cantatur, vel quia de gradu ad gradum procedere debemus, hoc est de virtute in virtutem ascendere. Dictum est idem responsorium, quod versui respondeat, qui item a vertendo nominatus est, quoniam nos ad orientem vertimus, vel quoniam versu ad responsum sit regressio, aut ad officium aliud, ut in matutinis. Postea sequitur Alleluia, cujus interpretatio modo exposita est secundum Hieronymum. In hujus fine pneumatizamus, hoc est jubilamus, dum finem protrahimus, et ei velut caudam accinimus. [Col. 0046D] Est enim differentia inter neuma neumae et pneuma pneumatis. Neuma feminei generis est jubilus sicut in fine antiphonarum; pneuma vero neutrius generis est Spiritus sanctus. Postea versus dicitur, unde similiter conversio fit ad Alleluia. Sequitur deinceps sequentia quam nos prosam appellamus. Fertur Notgerus ⁜ (1) abbas apud Sanctum Gallum, natione Teutonus, primo sequentias composuisse, atque eas postea in ecclesia cantari institutum fuisse per Nicolaum summum pontificem. Post hunc autem dicitur Hermannus Contractus inventor astrolabii fecisse duas has: Rex omnipotens, dic hodierna, et, Sancti Spiritus adsit nobis gratia, etc.

Finita sequentia legitur evangelium, quod triplicem habet inchoationem; vel per Initium sancti Evangelii, sicut in principio quatuor Evangeliorum; vel per In illo tempore; vel per aliam determinationem regiae aut alterius alicujus magnae potestatis, ut, Fuit in diebus Herodis (Luc. I) , et, Anno decimo quinto imperii Tiberii Caesaris (Luc. III) . Dicitur autem Evangelium ab εὔ bene, ἄγγελος nuntius, quasi dicatur bonum et laetum nuntium. Proinde vero Evangelium aliquando esse dicitur secundum historiam, quandoque secundum allegoriam, quandoque secundum personam, quandoque secundum partem, et quandoque etiam secundum [Col. 0047B] totum. Secundum historiam, ut illud: Maria Magdalena et Maria Jacobi et Salome, etc. (Marc. XVI) , atque illud etiam quod cantatur in natali Domini ad secundam missam de pastoribus. Secundum allegoriam cujusmodi illud quod in assumptione B. Mariae legi consuetum est de Maria Magdalena et ejus sorore, Martha, nimirum: Intravit Jesus in quoddam castellum, etc. (Luc. X) , quia cum per Mariam Magdalenam vita significetur contemplativa, per Martham vero, quae administrabat, vita activa; hoc evangelio docetur in B. Maria Virgine utriusque vitae fuisse consummationem, contemplativae scilicet et activae. Secundum personam Evangelium canitur, ut in festo B. Thomae apostoli, ubi dicitur Thomas unus de duodecim, etc. (Joan. XX) . [Col. 0047C] Secundum partem, quemadmodum est in festo S. Crucis. Tum enim illud recitatur evangelium, quod est de Nicodemo propter ejus extremam particulam, quae ejusmodi esi: Sicut Moyses exaltavit serpentem in deserto, ita exaltari oportet Filium hominis (Joan. III) . In hoc autem verbo Christus suam indicavit passionem, et sui corporis in cruce exaltationem. Quocirca evangelium hoc in quo haec continetur particula, legitur in festo Sanctae Crucis. Secundum totum denique, cujusmodi est exiguum illud quod in circumcisione Domini observatur: Postquam consummati sunt dies octo (Luc. II) . Animadvertendum ergo hic est quod diebus profestis una duntaxat candela cerea praecedat diaconum, [Col. 0047D] cum ad legendum evangelium accedit. Nec id quidem injuria, cum per illud primus Christi significetur adventus, qui humilis fuit et occultus, et quem praevenit unus tantum praecursor, videlicet Joannes Baptista, qui fuit verbi lucerna. Festis vero diebus candelae duae praecedunt cereae, quod in secundo adventu, qui solemnis erit et manifestus, duo sint praemittendi praecursores, Elias scilicet et Enoch. Vel ideo etiam quoniam Dominus ante faciem suam binos conjunctim misit discipulos ad praedicandum. Illud quoque diligenter notandum est, quod simul atque evangelium inchoatur, universus populus, tam clerici quam laici, tam qui illud profert quam qui audit, crucis signum imprimere debeat in fronte, in ore et in pectore. In [Col. 0048A] fronte, quod locus sit pudoris et verecundiae: unde impudicos homines effrontes dicimus, quasi sine fronte. Per hoc ergo quod fronti signum crucis imponimus, evidenter ostendimus nos non erubescere, quod credamus in Crucifixum, et eum habemus Deum et Dominum qui a Judaeis atque ethnicis nobis exprobatur. Unde mehercle Apostolus: Nos autem praedicamus Christum crucifixum, Judaeis quidem scandalum, gentibus vero stultitiam (I Cor. I) . In ore autem ideo, ut significemus nos audacter crucem Domini praedicare. Denique in pectore, ob eam causam quo nos paratos esse pro Christi nomine pati ingenue ostendamus. Rursus in hoc quod os et pectus cruce signamus, aperte innuimus nos audacter ore fateri et corde credere [Col. 0048B] Christum crucifixum, cujus liber legitur, Deum et Dominum nostrum esse.

Sacerdos itaque, vel diaconus, evangelium lecturus signat se in ore, fronte et pectore, quasi dicat: Non erubesco crucem Domini, sed eam ore praedico et corde credo. Libro quoque crucem imprimit, tanquam si dixerit: hic est liber Crucifixi. Posset autem hoc loco quaeri quemadmodum crucis signum fieri debeat, a dextrane in sinistram, an vero a sinistra in dextram. Ac nonnulli quidem sunt qui crucem a sinistra in dextram fieri velint, atque ex hujusmodi versu sumpserunt auctoritatem: Egressus est a Patre, etc. (Joan. XVI) . A Patre venit Filius in mundum, et ideo crucem inchoamus a parte superiori, per quam designatur [Col. 0048C] Pater. Sed quod a parte absque ulla intercapedine in mundum venit, per quem sinistram partem intelligimus, ideo postquam a superiori parte descendimus, statim a sinistra in dextram pergimus; nam et postea ad partem ascendit, quod designat dextera. Alii vero putant quod a dextra in sinistram fieri debeat, quia Christus a dextra in sinistram, id est a Patre veniens, diabolum per crucem repulit, qui per sinistram significatur.

Dicto igitur evangelii titulo, respondetur ab omnibus: Gloria tibi, Domine. Proposito namque evangelio ad legendum, in quo agitur de gloria partim Dei, partim nostra, quatenus videlicet Christus diabolum vicit, ac nos redemit, et victor ad Patris [Col. 0048D] gloriam ascendit; auditores Evangelii laetantes ad laudem sui Creatoris inquiunt atque exclamant, Gloria tibi, Domine; quasi dicant: Gloria tua, quae nobis in hoc evangelio praedicatur, in aevum nobis sine fine permaneat, semperque crescat et augeatur. Lecto jam evangelio, quisque dicere debet, Amen. Vel ut alii volunt, recitato evangelio, statim dicamus oportet, Deo gratias, quemadmodum post quamlibet lectionem sive capitulum. Sed melius est ut dicatur, Amen, ac nos cruce contra diabolum muniamus, ne ipse sermones Domini ex pectore nostro rapiat. Necessarium etiam plane est, ut, dum legitur evangelium, velamina capitum deponantur. Evangelica enim praedicatio omnia legis velamina dimovit, atque homines, qui prius Dominum [Col. 0049A] in aenigmate quodammodo et quasi per transennam videbant, modo ipsam veritatem aperta legis cognitione videre et intelligere fecit. Viri itaque aperto capite evangelium audire debent, ut quinque sensus ad audiendum magis fiant idonei. Inde est quod clerici non nutriant longos capillos, sed alte tonsos, ut rectius ac perfectius possint audire. Verum enimvero propterea coronam habent, ut demonstretur inter eos et Dominum nullum esse medium. Non ergo longos habeant capillos clerici, si per longitudinem capillorum significetur multitudo peccatorum. Mulieres vero debent audire evangelium tecto ac velato capite, etiamsi sit virgo, propter pomum vetitum. Et si eveniat ut virgo capite sit aperto, aut velamen non habeat, necesse [Col. 0049B] est ut mater aut quaevis alia mulier capiti ejus pannum vel simile quidpiam imponat. Itemque erecti stare debemus, donec evangelium pronuntietur, aut capite inclinato, si modo non sedeamus, nisi cogente necessitate. In lege quidem praecipiebatur ut, dum comederent agnum paschalem, baculos in manibus tenerent (Exod. XII) ; nos vero, diacono legente evangelium, baculos deponimus, quod Christo praedicante legales observantiae sint depositae.

Post evangelium statim debet subjungi symbolum [Col. 0049C] fidei, scilicet: Credo in unum Deum Patrem, etc., si solemnitas fuerit. Nec tamen in omni solemnitate, sed eorum tantummodo festis, quorum in symbolo fit mentio, ut in festo Trinitatis, in Natali, Circumcisione, Epiphania, Paschate, Ascensione, Pentecoste, in festo Omnium Sanctorum, Transfigurationis Domini, B. Mariae, et omnium Apostolorum, S. Crucis, et omnibus diebus Dominicis. In aliis autem solemnitatibus dici non debet. Nec vero in solemnitate angelorum cantari solet, quia illi non credunt, imo jam sciunt, cum plenam et perfectam habeant scientiam. Nec praeterea cani consuetum est in solemnitate duorum evangelistarum, qui non fuerunt apostoli, scilicet Lucae et Marci. Sunt qui dicunt symbolum dici debere in festo B. Joannis [Col. 0049D] Baptistae, quia tum fuit commemorata Christi nativitas. Sed eadem ratione qualibet die fit mentio B. Mariae, adeoque omni die canendum foret. Nonnulli etiam putant quod in eorum festivitatibus cantari debeat qui illud composuerunt, atque ejus rei gratia huc illud afferunt quod in Evangelio Joannis invenitur quod nimirum in dies fides apostolorum crescebat propter miracula quae fiebant (Joan. II) , quanquam alibi auctoritas habeat, fidem non habere meritum, cui humana ratio praebet experimentum. Pronuntiato symbolo sub finem ipsius debet fieri signum crucis, quoniam verbum est evangelicum non secus atque ipsum evangelium, nisi quod sit verbum abbreviatum. Unde dictum est de eo: Verbum abbreviatum faciet Dominus super terram (Rom. IX) . Et hoc modo: Veniet verbum abbreviatum super filios Dei (Isa. X) . Similiter quoque in omnibus verbis evangelicis signum crucis fieri oportet, quemadmodum sub finem Orationis Dominicae, Gloria in excelsis, Benedictus, Magnificat, et Nunc dimittis, quae omnia perinde atque evangelium stando audiri debent. Notandum est quatuor esse symbola, minimum quod a cunctis communiter in quotidiana oratione dicitur, et quod apostoli simul composuerunt; secundum est quod in prima recitatur: Quicunque vult salvus esse, quod ab Athanasio patriarcha Alexandrino contra Arianos haereticos compositum est, licet plerique eum Anastasium fuisse falso arbitrentur; tertium est quod Constantinopolitana synodus edidit, videlicet quod in missa hactenus [Col. 0050B] cani consuetum est; quartum est quod ex Nicaeno concilio prodiit. Scripsit vero B. Hilarius Pictaviensis episcopus librum De synodis, in quo et illud composuit, ac legi oportet in omni synodo, vel totum vel saltem ejus aliqua particula. Ex quo sane liquido apparet quam illi errent qui aliam ibi legunt lectionem.

Dicto symbolo cantatur offertorium sive offerenda, ut aliqui dicunt. Appellatur autem offertorium ab offerendo, quia tunc offerimus. Sed necessario hic considerandum est tria omnino esse quae offerre debemus: primo, nosmetipsos, ac deinde ea [Col. 0050C] quae sacrificio sunt necessaria, scilicet panem, vinum et aquam, et si qua sunt alia sacrificio apta. Obiter tamen hic dicere possumus panem hunc quasi nominatum esse a Graeco vocabulo πὰν, παντὸς, quod omne vel totum significat. Quoniam cum hic, tum in futuro saeculo panis iste tota vita nostra est. Vinum autem a vite simili fere modo deducere licebit, cui Dominus in Evangelio se comparat, hoc pacto inquiens: Ego sum vitis vera (Joan. XV) . Nec denique ignotum esse puto aquam ab aequalitate dictam esse, quia per hoc sacramentum nos angelis aequales fore certo et credimus et speramus, quanquam vero interdum aqua significet populum. Unde: Aquae multae, populi multi (Apoc. XVII) . Quia nec [Col. 0050D] sanguis sine salute populi, nec salus populi potuit esse sine sanguine. Tum vero aqua benedicitur, quando admiscetur vino: sed haudquaquam vinum, quoniam peculiarem suam exspectat benedictionem. In quibusdam Ecclesiis in magnis solemnitatibus pretiosa offeruntur ecclesiae utensilia, et in altari ponuntur vel in locis competentibus. Tertio demum sequuntur manuales laicorum oblationes. Clerici enim non offerunt, nisi in exsequiis mortuorum et in nova celebratione sacerdotis. Nam inhumanum videretur, si ii offerre tenerentur, qui ex oblationibus vivunt aliorum. In offertorio nulla ratione permittitur sacerdoti, ut pyxidem aut aliud hujusmodi manu teneat, quo omnem avaritiae effugiat suspicionem.

Sacrificium dicitur quasi quo sacrum efficitur, ubi cognoscendum est quod olim sacrificium ab apostolis et viris apostolicis in primitiva Ecclesia vasis ligneis ac vulgaribus vestibus celebrabatur. Tum enim erant, ut dici solitum est, lignei calices et aurei sacerdotes. Nunc vero est econtra. Paulo tamen post, Severinus papa instituit idem vitreis fieri vasis. Sed quia erant fragilia, Urbanus papa voluit ut argenteis vel aureis sacrificaretur, vel etiam ob paupertatem stanneis, quae tamen non facile aeruginantur. Hostia secundum Hebraeos ab ostio nuncupata est, quia ad ostium tabernaculi offerebatur. Secundum ethnicos vero ab hoste derivata [Col. 0051B] est. Nam ab hostibus domitis, ut ille ait, hostia nomen habet. Dicta est etiam victima a vincendo; et immolatio, quod isthic Christus sacramentaliter immoletur, quod in veritate semel pro peccatis nostris in cruce est immolatus. Appellata autem est immolatio a mola, qua in sacrificiis conteri solebat genus quoddam frumenti, quod far vel ador dicitur. Unde:

Jam vero secunda pars missae quae proprie missa appellata est, proxime sequitur, nimirum quam orationis esse diximus. Nam prima pars, de qua hactenus dictum est, vocatur obsecrationis. Haec ergo pars missae, ut missam appellemus totum officium ab introitu usque ad Ite, missa est, si strictim accipiatur, proprio nomine missa appellata est. Habet autem ea quatuor distinctiones. Prima dicitur secreta, altera praefatio, tertia canon, quarta oratio Dominica cum sua praefatione. Atque haec quidem pars extenditur usque ad Dominicae orationis finem, [Col. 0051D] Sed libera nos a malo, Amen, quod tacite a sacerdote proferri debet. Hic itaque considerandum est tot debere dici collectas, eodemque ordine, ac de eisdem in secreta post communionem, quot praecesserunt in obsecratione ante epistolam in exordio missae, nec plures, nec etiam pauciores, hoc semper observato, ne ultra septenarium numerum progrediatur. Summopere item cavendum est quod si forte collecta pro defunctis intermisceatur, ne finalis, sed penultima vel antepenultima dicatur. Quoniam finis ad suum debet retorqueri principium. Ad postremum generaliter cognoscendum est quod in missa pro defunctis nulla debeat pro vivis oratio intermisceri, hac tamen communi excepta, Deus, qui vivorum dominaris simul et mortuorum.

Secreta dicitur, quia secrete pronuntiatur, cum tamen olim alta voce diceretur, ita ut omnibus facile laicis teneretur. Contigit ergo ut quodam tempore pastores panem super lapidem quemdam ponerent, qui, dum hujus secretae verba proferrent, in carnem conversus est, et forsitan transsubstantiatus, ut sic loquar, in corpus Christi. In quos divinitus facta est acerrima vindicta. Nam ad unum omnes percussi sunt divino judicio coelitus misso. Ex quo quidem facto statutum fuit, ut posthac tacite ac submisse diceretur, aut ideo sane occulte et quasi sub silentio dicitur, ne scilicet vilescat, sicut ob eamdem causam sacrae litterae dicuntur esse obscurae; [Col. 0052B] aut tandem ne a laicis cognoscatur, ita ut hinc triplex silentii sit ratio. Cum autem ait sacerdos: Orate, fratres, statim incipit orare; et nos similiter hoc audientes secreto orare debemus, ac duos psalmos canere, nempe: Exaudiat te Dominus, et sequentem. Sed quando interim dicit, Orate, fratres, perinde est ac si diceret: Dominus vobiscum tacite, cum sese vertat ad populum. Quare meminerimus sacerdotem se quinquies ad populum convertere dicendo Dominus vobiscum, propter quinque apparitiones quae fuere ipso die Paschatis. Et quia una apparitio fuit non manifesta, quando apparuit B. Mariae Magdalenae, ut plerique sentiunt, ideo occulte et quasi sub silentio ait, Dominus vobiscum tunc, cum aperte satis dicit: Orate, fratres. Per [Col. 0052C] omnia saecula saeculorum, id est per saecula sibi mutuo succedentia. Vel dicuntur saecula per antonomasiam, sicut Cantica canticorum. Quaesitum est cur secreto dicantur orationes quae sequuntur post oblationes. Sed nos ideo hoc fieri respondemus, quod Judaei post suscitationem Lazari, statim Jesum voluerunt occidere, qui sese occultavit in civitate Ephrem in solitudine (Joan. XI) , et a praedicatione ac miraculorum operatione penitus quievit et tacuit in Sabbatum usque, quod est ante Dominicam in Ramis palmarum, quo venit in domum Simonis leprosi, et aperte praedicavit (Matth. XXVI) . Atque hoc quidem expresse indicat sacerdotis illa vocis exsultatio, qua inquit, Per omnia saecula saeculorum. [Col. 0052D] Cui subditur, Amen, propterea, ut quae a sacerdote dicta sint, liquido confirmemus, quia per Christum saeculum creatum est. Amen namque nomen Dei est. Unde in Apocalypsi: Ego sum Amen, testis fidelis (Apoc. III) . Subjungitur porro, Dominus vobiscum, ac deinde, Sursum corda, quae scilicet sursum habere debemus ad Dominum in coelestibus, non in terrenis, ut non quaeramus benedictionem Esau, quae ut caduca ac debilis est, ita in terrenis plane sita est. Idem prorsus nobis manifeste significant episcopi sandalia, quae cum superius sint aperta, iis admonemur, ut semper corda hactenus erecta ad Dominum, cumque inferius sint solida, volunt ut habeamus in terrenis mentem omnino obtusam, quasi non debeamus quaerere benedictionem quae in [Col. 0053A] terrenis est, sed benedictionem Jacob, quae est in coelis. Postea sequitur: Gratias agamus Domino Deo nostro. Quia pro omnibus beneficiis, quae ille in nos benigne contulit, gratias ei merito rependere debemus. Invenitur autem ibi quaedam figura ⁜ (2) ad similitudinem nostrorum delta, D scilicet undique clausum, quod in parte praecedenti V nostrum complectitur, quod in summitate apertum est, in quorum parte media tractulus per transversum ducitur, utramque in modum crucis partem copulans. Quod quidem non sine causa factum est. Per delta enim circulariter clausum, divina figuratur natura, quae nec principium nec finem habuit. Per V exprimitur humana Christi natura, quae principium in Virgine habuit, sed fine carebit. At vero tractulus [Col. 0053B] in medio utramque partem conjungens, crux est per quam humana sociantur divinis.

Praefatio dicitur quasi praelocutio, quae est ad ministerium praeparatio. Notantur enim isthic novem ordines angelorum, quos ibi praesentes esse certo credimus. Majestas quoque de qua hic fit mentio, appellata est quasi major stans, vel major potestas. Sciendum vero est in missa decem esse in universum praefationes, primam de Trinitate ⁜ (3) , alteram de Natali, tertiam de Epiphania, quartam de Quadragesima sive jejunio, quintam de Cruce Domini, sextam de Resurrectione, septimam de Ascensione, [Col. 0053C] octavam de Adventu Spiritus sancti, nonam de Apostolis, decimam et ultimam de B. Maria Virgine. Post canitur ter, Sanctus, sanctus, sanctus, quod sumptum ex Veteri Testamento. Ait enim Isaias se vidisse Dominum super solium excelsum, et Seraphim clamantia: Sanctus, sanctus, sanctus (Isa. VI) . Sed quod sequitur: Benedictus qui venit in nomine Domini! Hosanna in excelsis! acceptum est ab Evangelio (Matth. XXI) , ita ut, cum illud cantatur, signum crucis fieri debeat. Postremo hic cantica angelorum canimus, quia per hoc sacrificium terrena jungi coelestibus non dubitamus, et ideo cum eis in excelsis salvari clamamus.

[Col. 0053D] Deinceps vero sequitur canon; ita enim Graecis dicitur, nobis autem regula, quod per eam regulariter sacramenti hujus fit confectio. Nuncupatur etiam actio, quia tunc cum Deo nostra agitur causa. Quamobrem et in festis stantes oramus, in profestis vel jejuniis prostrati. Sub silentio tribus de causis dicitur: primo, quoniam Deus non oris, sed cordis clamorem intendit; unde et Mosi dixit: Quid clamas ad me (Exod. XIV) ? cum tamen ipse taceret. Nihilominus tamen proferimus verba, ne quae petimus, aut quae petere debemus, penitus ignorare aestimemur; secundo, ob id submisse canon dici [Col. 0054A] oportet, ne, si alta voce esset proferendus, longo clamore deficiamus; vel tertio ob hanc rationem, ne tanti mysterii per usum quotidianum verba vilescant, et in locis competentibus passim indiscrete pronuntientur, atque ita tandem exstinguantur ac pereant, quemadmodum paulo ante de pastoribus narratum est. Prohibitum enim est per decretum, et sub anathemate datum, ut nullus nisi haec sacris vestibus, ex libro in altari consecrato, haec verba proferat. Dicit ergo sacerdos: Te igitur, clementissime Pater, etc. Alloquitur Dominum, tanquam praesentem. Incipit autem a littera thau, T, quae in modum crucis effecta est. Quoniam per Christi passionem haec omnia in cruce sunt completa, habentque suam efficaciam. Unde profecto est quod isthic Crucifixi [Col. 0054B] imago adpingi debeat. Sequuntur postea multa, ut sunt nomina apostolorum, martyrum, pontificum, virginum, qui omnes pro Christo nostro se sacrificio exposuerunt. Atque item alia quaedam sequuntur, quae nobis explicare non licet, nisi forte solis sacerdotibus, et ideo de illis tacebimus. Unum hoc tamen addemus, nulli hic concessum esse aliquid vel detrahere vel addere, nisi quandoque nomen illorum pro quibus specialiter aut nominatim offertur sacrificium.

Nunc dicendum est de Oratione Dominica, in qua continentur septem petitiones. Quod autem praemittitur, [Col. 0054C] est quasi benevolentiae captatio. Tres priores ad futuram vitam pertinent; quatuor posteriores quae sequuntur, ad praesentem. Media autem, ut nonnulli volunt, a communi sumi potest, ita ut ad utramque referatur, quam videlicet dicimus: Panem nostrum quotidianum, quem ἐπιοὺσιον Graeci, segola Hebraei, nos appellamus aut superessentialem, aut egregium, aut etiam familiarem. Sed animadvertere oportet, cum sacerdos ait: Oremus, Praeceptis, etc. nos debere prostratos orare usque ad finem Orationis Dominicae, si dies fuerint profesti. Si vero festum sit, aut dies paschalis, certe non prostrati, sed stantes orare debemus, ac respondere: Sed libera nos a malo. Amen. Quod autem Dominicam hanc Orationem non tacite aut sub silentio dicat sacerdos, [Col. 0054D] ratio est quoniam ex Evangelio petitum est.

Postea inquit sacerdos: Pax Domini sit semper vobiscum; quod spectat ad tertiam partem missae. Notandum tamen est quod tacite hic sacerdotem quamdam orationem dicere oporteat, quae in Ambrosiana Ecclesia aperte pronuntiatur. Accepto itaque pacis osculo ab ipsa eucharistia, ut quibusdam placet, vel ut censent alii, ab ipso sepulcro et altari, impartit illud diacono aut subdiacono, ut per eos descendat ad alios. Sed cavendum est ne ab ipsis viris tradatur mulieribus, ne forsitan lasciviae quidpiam [Col. 0055A] in animum, aut carnalitatis clanculum subrepat. Agnus Dei ter canitur. Hic est ille verus Agnus declaratus et adumbratus in paschali, de quo sic habetur in Evangelio: Ecce Agnus Dei, qui tollit peccata mundi (Joan. I) . Ter autem ideo canitur, ut ejus corpus triforme intelligatur, illud videlicet quod in coelo est glorificatum; mysticum, quod etiamnum in terra ambulat, et quod in sepulcris usque ad extremum judicii examen quiescit. Bis dicitur cum Miserere nobis, tertio cum Dona nobis pacem. In coena vero Domini ter debet dici, cum Miserere nobis. Sed horum neutrum adjungitur in missa pro defunctis, verum ter cum Dona eis requiem. Ubique observandum est, ut non continuo, sed interpolate ac sejunctim cum oratione interposita dicatur. A γνὸς [Col. 0055B] vero Graece dicitur purus et pius, quia sola pietate ut pura hostia nos redemit. Vel ab agnoscendo, quod sicut agnus solo balatu matrem cognoscit, ita Christus in passione matrem suam cognoverit, ac Virginem virgini commendaverit. Atque hinc quoque esse potest, quod ter cantatur Agnus Dei: quoniam Christus pendens in cruce Patrem suum cognovit, ei ad mortem usque obediendo, et eadem cruce suffixus agnovit matrem suam, eamque virgini commendavit, ac tandem etiam ibidem humanum genus redimendo agnovit. Quod autem hic bis repetitur, Miserere nobis, et tertio variatur per Dona nobis pacem, totum illud ex veteri Testamento depromptum est, ubi cum clamarent ad Dominum, dicere soliti erant: [Col. 0055C] Parce, Domine, parce populo tuo (Joel II) , ac subjungere tertio: Ne dederis haereditatem tuam in opprobrium (ibid.) . Cum igitur dicimus, Agnus Dei qui tollit peccata, expresse Joannem Baptistam imitamur, qui ait: Ecce Agnus Dei, ecce qui tollit peccata mundi (Joan. I) . Illud certe ignorari non debet, olim in primitiva Ecclesia singulis diebus qui canoni missae intererant solitos fuisse communicare. Sed postea, crescente multitudine fidelium, fuit institutum ut tantum Dominicis diebus communicaretur. Quod etiam paulo post, cum observari non potuit, abiit in desuetudinem, ac tertia subsecuta est institutio, ut saltem ter quoque anno, in Natali, Paschate et Pentecoste omnes Christiani eucharistiam sumerent. Invento tamen triplici remedio, ut singulis nimirum [Col. 0055D] diebus osculum pacis daretur, ac Dominicis diebus eulogia, id est panis benedictus et consecratus, quod in Quadragesima et temporibus abstinentiae deputatis salvo jejunio observari non potuit. Quare tunc hujusmodi fuit promulgata institutio, ut collecta diceretur super populum sub finem missae, dicendo: Inclinate capita vestra Deo, cum videlicet minor aliquis sacerdos celebrat. Sed si episcopus, inquiet: Humiliate vos ad benedictionem.

Ultima pars missae modo sequitur, quae dicitur gratiarum actio, atque incipit a communione. Vocatur autem communio, quasi participatio, quam ideo [Col. 0056A] canimus, ut per eam cum sanctis divinae gratiae participes efficiamur. Appellatur etiam completio, quoniam per illam missa, ut sic dicam, completur. Tribus vero modis finitur missa, primo per Ite, missa est in solemnitatibus, quod est quasi abeundi licentia, ac sumptum est ab Exodo (Exod. XII) . Non quidem secundum verba, sed juxta mentem et rei intelligentiam, quando Israeliticus populus ex Aegypto permissu Pharaonis egressus est. Vel etiam quando e Babylonica captivitate, permittente Cyro, ad propria regressus est, Deo referens gratias. Sic et nos accepta benedictione ultima, ad coelestem patriam remeare debemus, ubi in gratiarum actione semper feliciter vivemus. Dicitur autem, Ite, missa est, quoties cantatur, Te Deum laudamus, Gloria in [Col. 0056B] excelsis, et Alleluia. Pronuntiato Ite, missa est, oportet nos respondere Deo gratias, quae vox est gratulantis. Secundo vero diebus profestis, dicitur, Benedicamus Domino, ac petitum est ab Apostolo (Ephes. I) . Tertio denique in missa pro defunctis Requiescant in pace, quod ex sola consuetudine generali natum est. Cum ergo dicitur, Ite, missa est, debet sacerdos vultum dirigere ad populum; quando autem Benedicamus Domino, vel Requiescant in pace, versus orientem. Necesse tamen est ut haec tria a sacerdote vel diacono tantum proferantur. Sed in prima missa Natalis Domini, non debet dici Ite, missa est, ne videatur populus licentiam habere redeundi.

Tribus horis tantummodo regulariter missa poterit celebrari, tertia nimirum, sexta et nona. Et quidem tertia, ideo quod tum linguis Judaeorum sit crucifixus, dum instanter clamarent: Crucifige, crucifige eum (Joan. XIX) , pertuleritque ludibria, maledicta, convicia, alapas, flagra, insultantium sputa, et coronam spineam. Sexta vero ob eam causam, quod tum in crucem actus sit, ac tolerare debuerit clavos rigidissimos et pocula felle tincta, ut sic tandem pro nobis immolaretur. Nona demum, quia tunc animum exhalavit ac spiritum Patri commendavit. Poterit tamen fieri ut ante primam in Dominicae resurrectionis memoriam missa celebretur, [Col. 0056D] quod vicarii faciunt, et post primam ante tertiam in ejus rei commendationem, quod Christus inter primam et tertiam traditus fuerit Pontio Pilato Judaeis vociferantibus: Crucifige eum, ipso tacente. Cantatur ergo missa diebus festis hora tertia, profestis sexta, et nona in quadragesima ac aliis diebus jejuniorum. Nec tamen omnium, quia in Sabbatis jejuniorum Quatuor Temporum valde sero celebrari et potest et debet propter sacros ordines: quod etiam ad sequentem spectet Dominicam. In Sabbato Paschae et Pentecostes sero canitur propter cereae candelae, quam cereum nominamus, consecrationem, quod ex eo facile perpendi aut colligi potest, ubi dicitur: Haec nox est, atque ex ista oratione: Deus, qui hanc sacratissimam noctem, etc. Ipso vero die Natalis Domini [Col. 0057A] prima missa cantatur nocte. Potest tamen licite cantari summo mane, sed tamen prima et tertia prius absolutis. Sic itaque ab illis horis excipitur dies qui Domini nativitati sacer est, cum noctu prima canatur. Nec id quidem sine causa, ut postea dicemus. Atque etiam Sabbatum Paschae et Pentecostes, quoniam tum temporis expresse dicimus: Haec nox est; et: Deus, qui hanc sacratissimam noctem. Excipiuntur denique dies jejuniorum propter sacros ordines.

Nunc dicendum est quae missae, quibus diebus debeant celebrari. Fuit enim quoddam tempus quo Dominicum officium necdum erat ordinatum, ac [Col. 0057B] variae passim haereses pullulabant. Quo quidem factum est ut prima feria, ne divinum officium periret, de Trinitate, secunda de Charitate, tertia de Sapientia, quarta de Spiritu sancto, quinta de Angelis, sexta de Cruce, septima de B. Maria Virgine cantaretur. Sed postea sancitum est ut cessante causa et illud cessaret quod urgente necessitate factum fuerat. Quapropter sane Dominico officio ordinato statutum est ut prima feria suum peculiare haberet officium de Trinitate, et secunda de Angelis, quod tum creati in bonis gratuitis fuerint, ac lux divisa a tenebris, hoc est boni angeli a malis. Nam eo tempore mali cecidere, et boni fuerunt confirmati; sed prima feria fuerunt angeli creati et [Col. 0057C] in bonis naturalibus constituti. Cantatur autem alia de causa pro defunctis, ut nimirum iis adhibeamus suffragium angelorum; eodem quoque die missa pro defunctis celebratur, quoniam, ut plerique aiunt, feria prima refrigerium habent ii qui sunt in purgatorio, statimque altero die post ad poenas solitas et ad laborem redeunt, ita ut eo die, quo eorum laboribus aliquo modo subveniatur, missa pro illis cantetur. Tertia autem feria oportet repeti introitum missae diei Dominici. Praeterea institutum quoque fuit ut quarta feria jejunaretur, ideoque Dominici diei missa tum caneretur. Sed et quinta feria similiter dicere convenit officium diei Dominicae, videlicet introitum, epistolam atque evangelium, quod dies Jovis maxime cognata sit diei Dominicae. Ejusmodi [Col. 0057D] enim die fieri solebat processio in memoriam ascensionis Domini, quae postea in diem Dominicam, ut supra dictum est, fuit translata. Porro autem sexta feria agitur de Cruce, et septima de B. Maria Virgine, quod non temere ita constitutum accepimus; miraculosum enim habet initium. Nam cum olim Constantinopoli in quadam ecclesia imago B. Virginis habebatur, ante quam velum quoddam dependebat quo tota ea cooperiebatur, contigit ut sexta semper feria velum hoc a vesperis ab imagine nullo movente decideret, et divino miraculo quasi deferretur in coelum, ita ut jam plene ac perfecte ab omnibus conspici posset, ac deinde rursus in [Col. 0058A] Sabbato vesperis absolutis ad eamdem imaginem descenderet, ibique permaneret usque in proximum diem Veneris. Hoc ergo miraculo saepius viso, sancitum est ut semper illo die de B. Maria in ecclesia caneretur. Potest tamen et aliam habere rationem, cur Sabbato die officium cantetur de B. Maria. Nam cum ipsa nobis sit porta regni coelorum, quod per diem Dominicam commodissime figuratur, certe ideo de illa solemnizamus eo die qui Dominicam proxime praecedit. Hactenus igitur officium missae explicuisse satis sit, si intellexerimus neminem debere uno eodemque die duas celebrare missas cum uno sacrificio, vel cum duobus, sed unam cum sacrificio, et aliam siccam. Quare huic rei finem imponemus ⁜ (4) si duas adhuc quaestiones paucis enodaverim, [Col. 0058B] quarum una est, an si sacerdos ante vesperas comedat, nec postea possit dormire, die postero debeat aut possit missam celebrare? Nam ipsum non debere aperte respondemus. Sic altera est, possitne celebrare secundam missam in eo casu quo in praecedenti, dum manus ablueret, aliquantulum aquae degustavit? Certe enim et illud vetitum esse sciendum est. Nunc ergo ad alia.

In vesperis a nobis cantantur quinque psalmi, qui sumus imperfecti, propter quinque sensus, videlicet quod per quinque sensus corporeos commissum est, per quinque psalmorum cantionem penitus demittatur. Hinc notandum est nos eadem ratione [Col. 0058C] quinque digitis pectus tundere, quam quinque canimus psalmos. Monachi vero, in quo se perfectiores esse ostendunt, tantum quatuor dicunt. Quidquid enim quadratum est, in quamcunque partem vertatur, manet semper idem, firmum ac solidum. Ad eumdem sane modum profectus, quocunque loco aut quocunque tempore, semper idem atque immobilis permanet. Finitis psalmis parva sequitur lectio sine Jube, domne, et sine Tu autem, domine, hoc est capitulum, ac deinde responsorium vel ejus loco versus, cum hymnis et antiphona, ac deinceps Magnificat. Plerumque tamen hymnus beatae Mariae, videlicet Magnificat, loco hymni ponitur, ut praeterea nullus alius canatur. Sequitur tandem collecta, [Col. 0058D] quam orationem diximus. Volumus autem, ut huc usque a nobis factum est, consuetis et ecclesiasticis, ut qui officiatradamus ecclesiastica, deinceps uti vocabulis. Sciendum ergo est quod de eodem die eodemque festo parva debeat cantari lectio. Verbi gratia: Si de praecedenti Dominica unum, et reliquum; si de sequenti unum, et reliquum. Animadvertendum praeterea est quod, quando fuerit solemnitas novem lectionum, illius vesperae totae debent celebrari, ut in festo B. Stephani et B. Joannis evangelistae. Post vesperas necessario dicitur collecta de sancto cujus est festum sequens, vel antiphona cum Magnificat. Unum tamen excipitur, [Col. 0059A] festum videlicet S. Sylvestri, quod etiamsi novem habeat lectiones ejus, tamen vesperae sunt festi sequentis.

Quatuor psalmi cantantur in completorio, ad significandam perfectionem: cum enim quodammodo ostendimus peccata, quae per quinque sensus corporeos perniciosissimos satellites admiserimus, jam esse quinque psalmis praecedentibus remissa. Alia ratio est, quod diabolus semper nostro insidietur calcaneo, ita ut postea nec loqui cum aliis debeamus, nec aliud dicere nisi orationes. Quod monachi diligenter observant, qui postea non bibunt. Putat enim diabolus se vicisse, si tunc vicerit. [Col. 0059B] Quare ut breviter quae hic restare videntur, percurramus, post psalmos sequitur capitulum et versus, et deinde hymnus, eoque finito, antiphona ac Nunc dimittis. Postea vero Dominica legitur Oratio, ac fidei nostrae symbolum, quibus posteaquam nos collectam annexuimus, statim subjungi oportet Benedicamus. Atque hoc quidem in vesperis, ut a puero canatur omnino consentaneum est, ut per hoc demonstretur nos esse pueros, nimirum ad laudes Deo referendas.

Ut autem evidens habeatur et plena cognitio quemadmodum orationes, quas collectas vocamus, [Col. 0059C] sint terminandae, prius nosse oportet quod in eis sermo interdum ad Patrem dirigitur, interdum ad Filium, interdum ad Spiritum sanctum, et interdum etiam ad totam Trinitatem. Quando ad Patrem, rursus considerandum est, num ita ad eum sermo sit institutus, ut fiat mentio ad Patrem de Filio, vel Spiritu sancto, an vero non. Et quidem si in oratione, quae dirigitur ad Patrem, fiat mentio Filii, multum interest scire illane fiant ante partem finalem, an ipso fine. Quae ideo diximus, quod secundum has diversitates, diversimode orationis finis existat. Si ergo dirigatur sermo omnino ad Patrem absque mentione Filii et Spiritus sancti, finietur hoc modo: Per Dominum nostrum Jesum Christum Filium tuum, qui vivit et regnat in unitate Spiritus sancti, [Col. 0059D] Deus, per omnia saecula saeculorum, Amen. Si de Spiritu sancto mentio ibi fiat, dices: In unitate ejusdem Spiritus sancti, Deus, caeteris remanentibus. Si vero fiat mentio Filii, ante finalem partem dicetur: Per eumdem Dominum, etc., ut supra. Si contra in ipso fine dicemus tantum: Qui tecum vivit et regnat, etc., quemadmodum videri potest in hac collecta B. Stephani: Omnipotens sempiterne Deus, qui primitias martyrum in beati levitae Stephani sanguine dedicasti, tribue, quaesumus, ut ipse pro nobis perpetuus intercessor existat, qui pro suis etiam persecutoribus exoravit Dominum nostrum Jesum Christum, qui tecum vivit et regnat in unitate Spiritus sancti, Deus, per omnia saecula saeculorum. Amen. Si ad Filium oratio instituatur, ut in hac: [Col. 0060A] Excita, Domine, potentiam tuam et veni; ac in aliis de Adventu Domini, finietur hoc pacto: Qui vivis et regnas cum Deo Patre, etc. Si autem ad Spiritum sanctum, dicemus sic: Qui cum Patre et Filio vivis et regnas unus Deus, etc.; et ad Trinitatem ita: Qui in Trinitate perfecta vivis et regnas, etc. At vero in exorcismis, et quae fiunt ad pueros efficiendos catechumenos, ac fontes consecrandos, quandoque fit aqua benedicta, et in id genus multis aliis, dicetur sane hoc modo: Per eum qui venturus est judicare vivos et mortuos, et saeculum per ignem. Hoc autem ideo fit, quia nulla vox ita terret diabolum, atque haec, qui venturus est, etc., usque adeo ut statim fugere cogatur simul atque vocem hanc audierit. Maxime enim praeter caetera judicium ignis extimescit, [Col. 0060B] quod certus sit se post diem judicii aeterno igne punitum iri. Quare ob eamdem causam voluit D. Gilbertus ut simili modo finirentur orationes in officio mortuorum. Verum ei contradicit vulgare nostrum Collectarium, affirmans dici oportere: Per Dominum nostrum, etc.

Jam ergo dictum est hactenus de ecclesiasticis officiis generaliter, ita reliquum modo sit eorumdem explicationem latius per totius anni saeculum aggredi. Nam pro temporum varietate ipsa variantur officia. Sed operae pretium me facturum existimo, si priusquam ad ipsam expositionem veniam, distinctio [Col. 0060C] quatuor temporum praemittatur. Ut ergo solaris noster annus quatuor temporum potissimum successione dilabitur, scilicet hiemis, in qua semina jaciuntur; veris, in quo semina prodeunt; aestatis, in qua ad messem albescunt, et falce succiduntur; autumni, in quo per ventilationem grana a se mutuo separantur, et in horrea reponuntur, paleae autem comburuntur: ita quoque magnus vitae praesentis annus durans ab initio usque ad finem saeculi, quatuor temporum varietate mensurantur. Fuit enim tempus quoddam deviationis in humano genere, ab Adamo videlicet usque ad Mosen, quo declinaverunt homines a cultu divino ad idololatriam. Tunc enim homo reliquit Dominum suum Creatorem, ac lapidibus et manuum suarum operibus [Col. 0060D] dixit: Tu es Deus meus. Hoc tempus haud male convenit nocti et hiemi. Quia sicut nox aut hiems nihil lucis habet, nisi contingenter et ex accidenti, ut ex igne vel candela, sic tempus istud plane erat caecitatis et ignorantiae. Alterum item tempus fuit revocationis, nimirum a Mose usque ad nativitatem Christi, quo edocti fuere homines per leges et prophetas de adventu Christi, de evitatione peccati, et unius Dei dilectione. Tum dixit Deus Israeli: Audi, Israel: Deus tuus, Deus unus est, illum solum adorabis, et illi soli servies (Deut. II, VI.) Tertium vero tempus fuit regressionis, sive reconciliationis, vel justificationis, quod fuit a nativitate Domini usque ad ascensionem ejusdem, per quem facta est gratia hominibus, et praedicatio Evangelii. [Col. 0061A] Quartum denique tempus est peregrinationis, quod ab ascensione Domini fuit, et duraturum est usque ad finem judicii, ubi erit consummatio saeculi. Haec eadem tempora solent aliis nominibus appellari. Tempus enim deviationis dictum est tempus culpae et poenae. Nam propter deviationem homo subjectus est culpae, et propter culpam poenae. Tempus revocationis nuncupatum est tempus doctrinae et prophetiae. Et quidem doctrinae propter Decalogum, per quem Deus humanum genus docuit, inquiens: Audi, Israel: Deus tuus, Deus unus est. Prophetiae vero, quoniam tum hujusmodi salutare accepimus vaticinium: Ecce virgo concipiet (Isa. VII) . Tempus proinde reconciliationis appellatur gaudii et laetitiae, ac denique peregrinationis, tempus luctus et pugnae. [Col. 0061B] Unde profecto necessarium est ut pugnemus adversus carnem nostram, mundum atque aereas potestates. Maxime vero contra carnem, utpote quod multa cum nobis sit familiaritas, ae nulla sit pestis saevior quam hostem habere domesticum.

Praeterea tempora haec possunt considerari secundum principales partes diei, ut sunt, nox quae ad tempus spectat deviationis, mane ad tempus revocationis, meridies ad tempus reconciliationis, vel regressionis, vesperum ad tempus peregrinationis. Atque horum quodque proprium modo perpende epitheton, ut nox est obscura, et qui a veri Dei cultu aberrabant erant caeci. Eleganter sane quadripartita haec temporum divisio in homine notari potest. Ante siquidem baptismum nascitur homo [Col. 0061C] et fit filius irae; in baptismo renascitur, ac filius gratiae; dehinc bene operatur, et justitiae efficitur proles, cum fervore quodam charitatis Deum diligit in primis, et proximum; tandem cum Christo simul regnabit per mortem transiens ad vitam aeternam, factus modo haeres aeternitatis et gloriae. Atque in qualibet praemissarum partium expositione possunt intelligi hiems, ver, aestas, et autumnus. Eadem quoque tempora designantur per quatuor principales Christi actiones, quae sunt hujusmodi nativitas, passio, resurrectio, adventus ad judicium, cum omnium horum appendicibus; adeo haec humano generi conveniunt. Christi igitur vita nostra est doctrina, Christi actio nostra est lectio; universa [Col. 0061D] denique Christi conversatio nostra et instrutio. Dixi autem cum suis appendicibus, quia ad nativitatem pertinent circumcisio, apparitio, baptismus, purificatio; ad passionem referuntur jejunium, tentatio; ad resurrectionem, in coelum ascensio, et S. Spiritus missio; ad adventum tandem judicii spectant transfigurari et miraculorum operatio. Efficacior enim fuit ac plus potuit post mortem quam ante transfigurationem, quod tunc demum nobis ostendit quid simus futuri. Passio comparatur hiemi, nativitas veri, resurrectio aestati, judicium autumno quando sedebit Vetustus ille dierum tenens ventilabrum in manu sua, permundabit aream, etc. (Matth., III.) Item rursus Christi nativitas comparatur et concordat tempori revocationis, [Col. 0062A] propter prophetas, qui eam multis modis praedixerunt; passio tempori deviationis; resurrectio tempori regressionis propter laetitiam; adventus judicii tempori peregrinationis, quia hujusmodi tempus durabit usque ad extremum diem judicii. Unde Propheta: Ego miser et peregrinus, sicut omnes patres mei (Ps. XXXVIII) .

Haec ergo tempora magni istius anni considerans Ecclesia in servitium Dei transformavit, pro qualitate eorum et varietate singulis annis laudabili utens officiorum diversitate. Sed cum ita faciat Ecclesia, maluit incipere a tempore revocationis, quam a tempore delationis. Quare incipit: Ad te levavi animam meam (Psal. XXIV) , aspiciens a longe, etc. Quandoquidem nos etiamnum quasi per speculum et cancellos aspicimus. Et durat usque ad nativitatem [Col. 0062B] Domini. Toto igitur tempore Adventuum usque ad Natale Domini, Ecclesia reminiscitur temporis revocationis, quae facta est per legem et prophetas, malagma vulneri apponens. Atque ideo tunc legit Isaiam, qui cum incurabile vulnus vidisset, dixit: Omne caput languidum est, et omne cor maerens, etc. (Isa. I.) Et rursus non est malagma apponere, etc. Malagma autem est genus emplastri, quod epithema appellatum est. Tum ergo inchoatur graduale: Ad te levavi, ac si diceret: Tempore deviationis homines levabant manus et corda ad opus manuum suarum, atque agebant lapidi et ligno; tu es Deus meus, ego vero ad te levavi animam meam, Deus meus, etc. Atque ita sane a tempore revocationis militiae suae auspicatur officia, non a tempore deviationis, ne [Col. 0062C] videatur incipere ab errore. Bene itaque rem ipsam observat, sed ordinem non sequitur, quod frequenter etiam faciunt evangelistae. Quare si bonam quaerat valetudinem, optetque quam optime curari, omnino fuit necessarium ut a medicis inciperet.

Tempore vero Septuagesimae, quae est a Dominica vulgo appellata, Circumdederunt me, usque ac octavam Paschae, recolit Ecclesia tempus deviationis. Unde est quod tum legitur liber Geneseos usque ad Regum, ubi de excessu agitur primorum parentum, et multorum aliorum, qui omnes cataclismate aut diluvio sunt submersi. Breviter [Col. 0062D] ergo tum temporis Ecclesia orat, flectit genua, ac jejunat. Tempore autem paschali, quod est Pascha, vel potius ab octavis Paschae usque ad octavas Pentecotes, tempus gaudii meminit, et reconciliationis, quippe in quo legatur Apocalypsis, ubi fit mentio de nova civitate Jerusalem, et epistolae canonicae cum Actibus apostolorum. Hinc pauca sibi Ecclesia indicit. Non jejunat, a genuflexione cessat, albis utitur vestibus, ternario numero psalmorum et lectionum contenta est, cum tribus responsoriis ac totidem versiculis. Ab octavis demum Pentecostes usque ad adventum Domini, recolit tempus peregrinationis. In hoc est nobis perpetua pugna et lucta adversus tres, ut dictum est, infestissimos hostes, mundum videlicet, carnem [Col. 0063A] et diabolum. Mundus est hostis sophisticus, caro hostis domesticus, diabolus hostis antiquus. Nullus tamen istorum hostis est efficacior ad nocendum, quam inimicus noster familiaris, scilicet caro, quam fovemus indumentis, et reficimus alimentis, cui tanquam jumento tria debentur: cibus ne deficiat, onus ut mansuescat, virga ut non indirecte, sed directe incedat. Propter hujusmodi pugnam significandam, legit tunc Ecclesia librum Regum, in quo agitur de pugna. Et quia in pugna maxime opus est sapientia, ideo continuatur liber Salomonis. Sed quoniam cum pugna nihil tantopere habere debeamus, atque patientiam, apposite profecto Jobi liber subjungitur. Deinde porro et Tobiae liber sequitur, propter singularem misericordiam quam in hoc [Col. 0063B] certamine requirimus. Cui deinceps quoque subjungimus librum Judith, Ruth, Esther, propter fortitudinem, justitiam et temperantiam. Verum enimvero cum adhuc frequens sit lucta, necessario annectitur liber Machabaeorum, in quo crebra est adversus superbiam conflictatio. Nam devictis omnibus vitiis, restat etiam vincenda superbia. Roget ergo modo aliquis, sub quo illorum temporum contineatur illud quod est a Natali usque ad Septuagesimam? Verum facile istiusmodi quaestioni occurremus. Nam et ei non ineleganter per quosdam satisfactum esse accepimus. Ejus itaque pars una continetur sub tempore regressionis, quod est tempus gaudii, ut dictum est, a Natali usque ad [Col. 0063C] octavam Epiphaniae. Unde in quibusdam Ecclesiis albis tam diu utuntur vestimentis, sicut tempore Paschali, et neque tunc jejunatur, neque flectuntur genua. Pars vero altera, quae est ab octava Epiphaniae usque ad Septuagesimam, complectitur sub tempore peregrinationis, et leguntur duodecim epistolae Pauli, ubi agitur de labore ejus, quem luctando ac pugnando pertulit. Nec vero quantumvis ipso die Nativitatis Domini Isaias legi soleat, credas diem illum pertinere ad tempus revocationis. Fit enim hoc alia consideratione, et ante evangelium in nocturnis et ante epistolam in missa, quod videlicet velut basis columnae supponatur, ut per utrumque Testamentum nativitas Christi perhibeatur.

Haec autem ecclesiastica officia, ut dictum est, instituit B. Hieronymus rogatu Damasi papae, et quaecunque etiam alia ex Veteri et Novo Testamento leguntur in Ecclesia. Gregorius tamen quosdam cantus apposuit, Gelasius quosdam hymnos, et alii alia. Tempore siquidem Theodosii imperatoris inordinate psallebant, qui rogavit Damasum papam, ut curaret sapienter ordinare officium ecclesiasticum. Quod diligenter ille effecit, ut supra diximus. Sunt autem in praedictis temporibus dies quidam duplices, ut pote si quando simul festa concurrant, in quibus illud observandum est quod in morali philosophia dici solet: «Cede majori, et locum da melioribus.» Hoc est, ut excellentius [Col. 0064A] celebretur officium, ac duntaxat de minori fiat commemoratio ipso die, et suum officium reservetur in crastinum; ut de Petro et Paulo in quibusdam Ecclesiis diebus Dominicis. Nam primo quidem celebratur de Petro, quod princeps fuerit apostolorum; sequenti vero die de Paulo. Sic de quibusdam aliis in diebus Dominicis, ita ut Dominica debeat quiescere, ac postea in hebdomada peragi. Quemadmodum sane factum videmus in Testamento Veteri. Cum enim Salomon templum dedicasset duodecimo die mensi, quo occurrebat scenopegia, celebravit dedicationem templi septem diebus continuis, et post dedicationem distulit scenopegiam. Sunt propterea in supra dictis temporibus quaedam principales Dominicae, quibus caetera cedunt festa praeter Pascha [Col. 0064B] et Pentecosten, quae praeter resurrectionem et S. Spiritus missionem sunt aliis longe superiores. Atque earum quidem aliquae ut sunt praestantiores et solemniores, ita in iis mutantur officia, cujusmodi sunt Dominica in principio Adventus et Septuagesima, ac illa quae est in octava Paschae. Aliquae vero non sunt ita praestantes, quales duae hae sunt, videlicet quam vulgari nomine appellamus: Laetare, Jerusalem, et Dominica in Ramis palmarum. Nam si contingat dies Annuntiationis in Ramis palmarum, aut ipso die Resurrectionis, de eo penitus tacebitur, ac die sabbato, qui praecedit Dominicam, quam in Ramis palmarum vocatam diximus, universum Annuntiationis fiet mysterium. Ipsum enim [Col. 0064C] sabbatum jus suum majori facile cedit. Ad eumdem sane modum si eveniat ut ipsa Domini passione fit festum dedicationis, certe omni jure ejus mysterium celebratur in bebdomada sequenti, ut in Ascensione, si idem festum fuerit. Necesse enim est ut in aliud tempus differatur.

Ut igitur ab Adventu incipiamus, atque ita de ecclesiasticis officiis per totius anni circulum tractare pergamus, duo in universum nobis sunt diligenter in iis praecavenda, ne videlicet coacte fiant et indiscrete. Coacta esse non debent, juxta Prophetam qui ait: Voluntarie sacrificabo tibi, etc. (Psal. LIII.) Sic [Col. 0064D] Obal qui et Berseleel appellatus est, dicitur spontanee aedificasse templum Domino. Quanquam vero sint qui putant duos fuisse Obal et Berseleel, et utrumque spontaneum in tempore indiscrete prohibentur esse, quia immundum est pecus quod ruminat et non findit ungulam. Fissio autem ungulae accipitur pro discretione. Qui ergo spontanea sacrificia facit et discreta, eum diligit Dominus. Hinc statutum est a sanctis majoribus quemadmodum Deo serviremus discrete. Statuerunt enim in unaquaque hora lectionem, verbi gratia, in matutinis et in missa instituerunt epistolas et evangelia, in aliis horis parvas lectiones, quae dicuntur capitula. Sed quoniam in lectione et cantu universum fere versetur officium ecclesiasticum, operae pretium est scire quinque esse libros lectionum in Ecclesia, ac tres cantus, scilicet [Col. 0065A] Graduarium, Antiphonarium et Trophonarium: Antiphonarius a digniori nomen sumpsit, hoc est ab antiphonis, cum in eodem libro contineantur responsa et versus. Legitur enim in Tripartita historia Ignatium patriarcham Antiochenum audivisse angelos cantantes antiphonas in monte, qui exinde quasdam antiphonas in Ecclesia cantari instituit, et psalmos juxta antiphonas tonizari. Unde etiam antiphonae sunt appellatae, respectu psalmodiae sicut responsum, historiae. Et cum antea confuse et quasi chorea cantarentur psalmi et antiphonae, statutum est a majoribus, ut seorsum chorus sederet, et alternatim caneret, id est ut una pars chori unum psalmi versum caneret, atque alia alium. Incipit ergo antiphonarius hoc modo: Aspiciens a longe. Tametsi [Col. 0065B] vero non sit Gregorianum, hoc est, a Gregorio compositum, sed solummodo ab alio quodam mona ho appositum: quamobrem quidem non deberet merito procedere ea quae Gregorius composuit. Usu tamen receptum est ut ab omni Ecclesia diceretur. Nec facile profecto est quae longo usu inoleverint emendare aut mutare. Caetera vero sunt S. Gregorii.

Secundus liber est Graduarius, ita a gradibus appellatus, eo quod diebus festis in gradus ascendi debeat, atque isthic cantari in ambone. Dicitur autem ambonis ab ambio, ambis, eo quod locus ille ambitur gradibus, vel ab ambo, ambae, ambo, quod nimirum [Col. 0065C] duae sint viae isthic, hoc est in pulpito, quod situm est ante eum locum, ubi recitatur evangelium. Oportet itaque sint ibi duo paria graduum, unum a sinistris, quo fiat ascensus; alterum a dextris, quo descensus fiat, juxta illud: Per aliam viam regressi sunt in regionem suam (Matth. II) . Diebus autem profestis canitur in medio chori ante gradus altaris. Ejus libri principium est: Ad te levavi. Tertius liber dicitur Trophonarius, a Graeco nomine τρόπος quod est conversio. Nam a fine regredimur ad principium cantus, unde et trophium zona nominatur, quod ab uno latere vertatur in aliud, circumeundo usque ad umbilicum. Est autem Trophonarius liber, in quo continentur ii cantus, qui cum introitu [Col. 0065D] missae cantari solent, et maxime quidem a monachis, cujusmodi sunt tropi, sequentiae, Kyrie eleison et neumae. Tropi dicuntur, quia prius canitur versus, ac postea eleison, et iterum versus, et eleison deinde. Hic etiam notandum, quod semel diximus neumam feminei generis absque p, accipi pro jubilo; pro Spiritu autem sancto dicitur Graece hoc pneuma, pneumatis, Hebraice Ruath, Latine spiritus. Unde quidem in prosa: Descendet in te sanctum Pneuma. Postremo Trophonarius non habet certum principium, quod ad placitum canatur. Nemo enim tenetur potius hoc vel illud Kyrie eleison in aliquo festo dicere, quam aliud. Contra vero Antiphonarius certum habet initium, nimirum hoc: Aspiciens a longe, quemadmodum graduarii principium est: Ad te levavi. Ab Adventu enim incipit Ecclesia.

Nunc de quinque libris lectionum videamus. Et primus quidem est bibliotheca a βίβλιος quod liber est, et θήκη positio. In eo enim totum continetur utrumque Testamentum. Atque hinc propter excellentiam, tanquam si dignior et major esset, solus omnium librorum materiae nomen retinuit. Fiebant enim omnes libri ex biblio: unde bibliopolae venditores librorum appellantur. Vel rectius ideo liber hic dictus est bibliotheca, quod instar cujusdam bibliothecae multos et varios libros complectatur. Secundus vero liber est passionarius, qui tamen plures sunt. Tertius est legendarius. Quartus homeliarius. Quintus denique sermologus, sive liber sermonum. [Col. 0066B] Redeamus igitur ad primum, et singulos paulo accuratius examinemus.

Bibliotheca vox est ambigua et homonyma, sive, ut nunc loquuntur, aequivoca. Uno namque nomine et locum ubi libri reponuntur, nempe armarium significat, et volumen aliquod magnum compactum ex omnibus libris Novi et Veteris Testamenti. Sunt autem viginti duo volumina Veteris Testamenti, quae ibi continentur, et octo Novi, scilicet evangelistae quatuor, Epistolae Pauli, Apocalypsis, Epistolae canonicae, et Actus apostolorum. Volumina Veteris Testamenti sunt quinque libri Mosis, videlicet Pentateuchus, qui proprie apud Judaeos dicitur Thoral, id est lex, vel libri legis, super quos jurant illi, ut nos super Evangelia tanquam sanctiora [Col. 0066C] in novo Testamento. Sunt praeterea qui hoc pacto enumerantur, Josue scilicet, Judicum, cujus extrema pericope pars est libri, Ruth, Samuel, Malachim, quae duo volumina unum reputamus, videlicet Regum, quod tamen quatuor habeat partitiones vel distinctiones. Postea in uno volumine sequuntur alii quatuor: Isaias, Jeremias, Ezechiel et David. Sub uno volumine comprehenduntur duodecim prophetae minores propter nimiam brevitatem. Novem quae deinceps sequuntur reputantur hagiographa, ita tamen ut sint authenthica, nimirum liber Psalmorum, liber Jobi, tres libri Salomonis, scilicet Parabolae, sive mavis dicere Proverbia, Ecclesiastes et Cantica canticorum, liber Paralipomenon, Judith et [Col. 0066D] Esther. Quatuor tandem enumerant apocrypha, librum videlicet Tobiae, Machabaeorum, Philonis, cujus principium est, Diligite justitiam, et Jesu filii Sirach, qui sic incipit: Omnis sapientia a Domino, etc., appellaturque etiam Ecclesiasticus. Verum hos quatuor quidam non recipiunt, Ecclesia tamen eos approbat, quod argumentum fere habeant librorum Salomonis, etiamsi eorum auctores pro certo ac vere non sciat. Alios duos credimus Esdram composuisse, qui totam bibliothecam Veteris Testamenti restituit, cum a Babyloniis esset combusta. Nos itaque bibliothecam nostram, scilicet Vetus et Novum Testamentum diversis temporibus legimus juxta varias historias singulis mensibus, ut sic tandem cum totius anni circulo universa absolvatur. Unde equdem non ignoro, quin illud in adventu [Col. 0067A] Domini primo sit assignandum et declarandum, sed facilius et dilucidius apparebit, si ab alio tempore incipiat assignatio.

In Septuagesima ergo legimus totum Pentateuchum, quoad dies isti sint, videlicet quindecim ante Pascha. Atque ita quatuor omnino cantantur historiae, nimirum ex libris Geneseos, et quartus de Exodo. Primus liber Mosis est Genesis, in quo agitur de origine mundi; secundus Exodus, in quo de exitu agitur populi Israelitici ex Aegypto; tertius Leviticus; Quartus est Numeri; quintus Deuteronomius, hoc est lex altera, cujus velut quamdam tradit anacephaleosin, sive recapitulationem. Per illos [Col. 0067B] autem dies quindecim usque ad Pascha legitur Jeremias et liber Baruch notarii ejus, ut quidam testantur, sub eodem volumine. Et quidem Jeremiae Threni, sive Lamentationes, recitantur per triduum illud ante Pascha, quod appellamus Tenebras. Dicuntur autem Threni, eo quod tripliciter exponantur a Paschasio, scilicet historice, allegorice et tropologice. Vel a monte Threnaro, ubi primo auditae sunt animarum lamentationes. Vel ideo etiam Threni appellati sunt quod in iis post tertium quemque versum littera sit alphabeti. Scriptum enim est opus illud quadruplici alphabeto, hoc est in eo quater ipsum alphabetum de integro repetitur. Vel denique, quod verius esse puto, hae lectiones propterea dictae sunt Threni, quod lamentationes contineant. [Col. 0067C] Apud Graecos namque θρἥνος planctus est. Sic itaque historia, quae quindecim illis diebus narratur, sumpta est partim ex libro Jeremiae, partim ex passione Domini in Evangelio. Nunc transeamus ad octavam Pentecostes, ut ordinem Veteris Testamenti simili ratione persequamur.

Tunc ergo usque ad Kalendas Augusti legitur Samuel, Malachim, id est Liber Regum et Paralipomenon cum historia: Deus omnium. Solet tamen in octava Pentecostes cantari et legi de Trinitate, quantumvis Alexander papa interrogatus an etiam [Col. 0067D] fieri debeat, dixerit se nescire diem peculiarem de Trinitate, nec de unitate. Sed officium ejus praecipue propter haereticos institutum fuisse credimus. Quare hic usque ad Kalendas Augusti meminerimus, quod paulo ante cavendum esse praecepimus. Si enim festum erit die Dominica, secure mutabimus historiam. Similiter si secunda feria, si tertia, si quarta Kalendae fuerint mensis Augusti, praecedenti Dominica historiam libere mutabimus. Si vero quinta, sexta aut septima, idem facere poterimus Dominica sequenti. Atque hanc tanquam generalem habemus regulam. Quod si denique mensis Kalendae fuerint die profesto, illa Dominica mutabimus historiam, quae Kalendis sit proximior, sive ea praecedat, sive subsequatur. A Kalendis igitur Augusti [Col. 0068A] usque ad Septembrem leguntur tres libri Salomonis et duo Sapientiae, qui sunt apocryphi, ut ita media pars Cantici canticorum reservetur usque ad Nativitatem B. Mariae in Septembri, atque altera legatur in ejusdem Assumptione. Nam sermones qui ibi sunt, ut: Cogitis me, o Paula et Eustochium, et: Approbatae consuetudinis est, etc., potius in triclinio, seu refectorio legi debent. Tunc cantatur historia: In principio Deus (Gen. I) , antequam terra, etc., quod ad creationem pertinet. Nam istud aliud in principio, quod est in Sexagesima spectat ad creationem. Proinde a Kalendis Septembris legitur Jobus per quindecim dies, et per quindecim alios dies Tobias, Esdras, Judith et Esther cum historia, Peto, Domine. In Octobri legitur liber Machabaeorum cum [Col. 0068B] historia: O Adonai, Domine Deus, et: Adaperiat Dominus. In Novembri Ezechiel, Daniel, duodecim prophetae, cum historia, Vidi Dominum. Denique in Decembri Isaias totus usque ad Natalem Domini, nisi quod transire debeat idem lector id quod ipso Natali legitur, ut: Populus gentium, Consolamini, Consurge, et quod recitatur in Epiphania, ut: Surge, illuminare, Jerusalem. Haec namque pertinent ad Christum jam natum; caetera vero quae in Adventu leguntur, ad Christum nasciturum. Atque hinc est quod illa oporteat praetermitti usque ad Natale, quoniam tunc nova audiri debent. In jejuniis tamen Quatuor Temporum, quae sunt in Adventu, et in vigilia Nativitatis Domini nihil Isaiae legitur, quoniam proprias habent lectiones, et propria officia. Unde [Col. 0068C] et alia jejunia ab his tanquam magis solemnibus officia petere soleant.

Quare autem haec habent et non illa, ratio est quod olim pontifex Romanus hisce jejuniis ordines conferre consuevit. Sed si festum Thomae evenerit in ipsis jejuniis, dicet Ecclesia lectiones de sancto et non de jejunio. Ita enim usus inolevit. Hoc ipsum tamen Romana Ecclesia non observat, ut quae sex recitet lectiones de jejunio, et tres ultimas de homilia Evangelii ipsius festi. In Adventu aliquando tres sunt historiae, aliquando quatuor si ipse fuerit quatuor hebdomadarum, quod raro fit. Et tantum quidem habemus de Veteri Testamento, modo videamus de Novo. Ab octava Paschae usque [Col. 0068D] ad Pentecosten legitur Joannis Apocalypsis tribus septimanis, et Epistolae canonicae duabus sequentibus usque ad Ascensionem, quae numero sunt septem. Prima est Jacobi Alphaei, tres sequentes Joannis evangelistae, quinta et sexta Petri principis apostolorum, septima denique Thadaei, qui et Judas appellatus est, frater Simonis. Ab Ascensione Domini usque ad Pentecosten leguntur Actus apostolorum: Primum quidem, etc. Historia est, Dignus est, Domine, ad omnia praemissa. Ab octava Epiphaniae, usque ad Septuagesimam leguntur quatuordecim Epistolae Pauli, tam quae sunt missae ad personas quatuor, quam quae ad decem Ecclesias, ut ad Titum, Corinthios. De Evangeliis et Psalmis dicetur suo loco. Ad hunc ergo modum de utroque Testamento [Col. 0069A] dispositum ab Ecclesia habemus. Notandum interim obiter hic est, quatuor modis finiri lectiones, videlicet per: Tu autem, Domine; Haec dicit Dominus: Convertimini ad me et salvi eritis; et in Threnis Jeremiae per Jerusalem, Jerusalem, convertere ad Dominum Deum tuum: atque ultimo in lectionibus mortuorum, per Beati mortui, qui in Domino moriuntur. Cujus tamen rei usus in Ecclesia admodum rarus est. Sed nos dicimus non quid fiat, sed quid fieri debeat. Caeterum homiliarius, quem quartum librum esse diximus, legitur in natali et in festis eorum, qui propria habent evangelia, ut in festo B. Thomae, in Paschate, Pentecoste cum suis feriis, ac tandem etiam recitatur diebus Dominicis. Octo vero dies Paschae computantur cum Septuagesima, [Col. 0069B] quod illa septima sit septimana a Quadragesima, per quam idem designatur, quod per Septuagesimam in cujus septima decade filii Israel acceperunt redeundi licentiam, et jam quasi liberi erant, ideoque diebus illis cantica laetitiae inclamantur. In sabbato autem in Albis, geminatur Alleluia, quoniam finitur Septuagesima. Quo quidem significatur absoluto praesentis hujus vitae cursu nos duplicem accepturos stolam, cum ad nostram illam Jerosolymam pervenerimus. Vocatur autem Sabbatum istud in Albis, quod in paschali Sabbato baptizati tunc albas vestes deponebant, quas octavo die sumpserant. Proinde vero libri passionarii leguntur in ipsis diebus martyrum. Sed horum aliqui, teste Gelasio, [Col. 0069C] apocryphi sunt, ut de B. Gregorio, de Quirico et Julita martyribus, ac qui omnino ejusmodi sunt, ut eos composuisse ferantur haeretici, ob quorum infamiam ab Ecclesia interdicuntur. Quod autem sint canonizati, suo loco dicetur. Nec quidem omnes homiliae sunt approbatae, ut quaedam sunt Origenis, qui ad haeresin declinavit. Quaedam tamen ejus leguntur ab Hieronymo castigatae, sed in iis subticetur nomen auctoris propter infamiam haeresis. Quemadmodum etiam Salomonis nomen in lectionibus supprimitur ob notam idololatriae, et Moysis propter haesitationem, quam habuit ad Aquas Contradictionis, quia Dominum exacerbavit. Non enim dicitur. Lectio libri Genesis Mosis legislatoris, sicut dicimus: Lectio libri Apocalypsis Joannis [Col. 0069D] apostoli. Nonnulli tamen hoc pacto in principio homiliarum dicendum esse existimant: Homilia Origenis ab Hieronymo castigata. Atque in sequentibus quasi hoc modo: Homilia ejusdem. Sunt autem fere hi qui Homilias posteris reliquerunt: Augustinus, Gregorius, Beda et Origenes.

Breviter ergo passiones legi debent in festis martyrum: legendae in festis qui propria habent evangelia, ut in B. Thomae, tres ultimae lectiones ex homiliis sint oportet, atque aliae ex passionibus. At vero legendarius appellatur liber, qui vitas et obitus tradit confessorum, cujusmodi sunt Hilarii, Martini et aliorum quos sacrosancta Ecclesia confirmavit, ita ut in eorum festis istiusmodi liber necessario legatur, ultimo tandem liber sermonum, qui et sermologus [Col. 0070A] nominatur, legi convenit ab Natali usque ad octavam Epiphaniae, quos Leo papa et complures alii composuerunt. Sed idem liber legitur in Purificatione B. Mariae Virginis, et praeter festa alia, etiam ipso die Omnium Sanctorum. Proinde praecipuas homilias composuerunt Gregorius et Beda, qui tamen nullas, praeterquam eas, quas ante Augustinus ediderat, composuit. Namque ille hoc unum de suo addidit, quod eas suis verbis quodammodo vestivit, usque adeo, ut cum in Augustino verba duntaxat essent disputationis, in Beda sint verba sermonis et lectionis.

Nunc redeamus ad libros cantuum, idque juxta [Col. 0070B] dies adventuum. Primum itaque responsum sequitur tres versus, quod si per universum annum vagemur, non amplius fieri liquido comperiemus. Fit enim illud propter tria tempora antiquorum Patrum adventum Christi exspectantium. Ac primum quidem tempus fuit ab Adamo usque ad Noe, nempe ad diluvium, secundum vero usque ad Moysen, et tertium usque ad Christum. Et quod terna fiat in eodem responso repetitio, prima videlicet ab altiori, secunda a minus remoto, et tertia rursum a minus remoto et minori, causam habet hujusmodi: Eo namque modo ostendimus Patres primi temporis remotius ab adventu Christi abfuisse, quam partes secundi vel tertii, atque iterum longius fuisse [Col. 0070C] partes secundi quam tertii. Sic quoque tria sunt tempora patrum novitiorum secundum Christi adventum exspectantium. Nam horum primum fuit Ecclesiae primitivae de Judaeis ad fidem conversis, et secundum modo praesto est, simul atque gentium sive ethnicorum facta est introductio. Sed tertium erit, cum omnis Israel salvabitur. Magis ergo remoti sunt, aut potius fuerunt primi quam ultimi, ut hoc pacto ad utrumque adventum allegoria haec accommodari possit. Gloria Patri tribus versibus tandem subjungitur, quod omne nostrum desiderium et servitium ad trinum Dominum sit referendum. Non enim isthic fit repetitio alicujus partis, sed totius responsorii, quoniam post hoc hanc praesentem vitam omnia tempora consummabuntur. Tunc Deus [Col. 0070D] erit omnia in omnibus (I Cor. XV) , hoc est consummatio omnium et sufficientia. Verum enim vero de qualitate officii videamus, deque temporis reverentia, continentia et abstinentia. Ad qualitatem pertinet quid tenendum sit vel omittendum. Et quidem quid tenendum seu observandum sit jam aliqua ex parte docuimus, addimusque sub finem Adventuum cani debere septem antiphonas secundi toni, et unamquamque juxta ordinem suo die usque ad Natale. Quae quidem omnes vel ob id secundi toni sunt, quod geminam nobis significent dilectionem, Dei videlicet et proximi, vel etiam propter duas naturas in Christo. Sunt autem septem, propter Spiritum septiformem, quo illuminati erant ii qui Christum exspectabant. Sciendum tamen est his septem antiphonis [Col. 0071A] quae sunt de Sacramento, additas esse duas alias, unam videlicet de beato Thoma, aliam vero de B. Maria Virgine.

Omittenda sunt in Adventu, ut in Septuagesima, quaedam cantica laetitiae, quemadmodum Te Deum laudamus, Gloria in excelsis, Ite, missa est. Verum enimvero cum tempus istud partim sit laetitiae, non subticetur Alleluia, sicut in Septuagesima, quod tempus totum moeroris est. Quare considerare poterimus tria ista sese mutuo sequi quidem, sed non semper. Quaedam enim Ecclesiae in cathedra B. Petri, etiamsi sit in Quadragesima festum istud, dicunt Te Deum laudamus, caeteris vero laudibus tacitis, [Col. 0071B] quia hoc cantico solemus uti ad inthronizandos aliquos in suas sedes. Nam et eodem die Petrus in cathedra Antiochena fuit constitutus. Rursus Gloria in excelsis, et Ite, missa est dicitur ipso die solemni Coenae si episcopus praesens sit, et celebret officium de tribus Oleis, sed Te Deum laudamus non dicitur, quoniam surgitur ad Tenebras. Ob quam etiam causam subticetur in psalmis et in responsoriis hisce diebus Gloria Patri, quia tunc multum dehonestata est Trinitas, maximeque illo triduo. Item in prima missa Natalis Domini canitur Gloria in excelsis, nec tamen dicimus, Ite, missa est, donec et tertia missa sit absoluta. Alioquin enim recederet populus, et non audiret matutinas. Unde nonnulli sacerdotes reservant collectam sive orationem finalem primae [Col. 0071C] missae donec cantentur matutinae, ac postea dicunt et concludunt missam cum Benedicamus Domino. Deinde vero incipitur missa secunda, et pari modo finitur, vel per Ecce completa sunt, in quibusdam Ecclesiis, ne populo licentia abeundi detur, sciatque se adhuc debere tertiam audire missam, sub cujus finem exprimitur. Ite, missa est, quae laus pertinet ad Resurrectionem, sicut Gloria in excelsis ad Nativitatem. Atque haec quidem est ratio, quamobrem utrumque in Adventu subticeatur, quod tunc utrumque avide exspectetur, sed Te Deum laudamus ideo tacetur, ut cum majori ardore resumatur ipso die festo, vel, quia nondum praesens est quem exspectamus, cum ad praesentes hoc cantico uti soleamus. [Col. 0071D] Sic et pro Dominus regnavit (Psal. XCVI) , dicitur Miserere mei, Deus (Psal. L) , et cantica illa, quae sunt Annae, Moysis, Habacuc, atque alia quae isthic sunt, ut: Ego dixi (Isa. XXXVIII) ; et: Audite, coeli (Deut. XXXII) , quae per singulas hebdomadas dicuntur. Horae vero B. Virginis idcirco subticentur, quod totum illius temporis officium ad ejus laudem sit.

Hinc etiam animadvertendum est quod in festis novem lectionum, si quae sunt, in Adventu, ad tertiam debeat celebrari missa solemnis, cum Gloria in excelsis, et, Ite, missa est. Unde etiam in plerisque ecclesiis nigras cappas deponunt ad missam illam tanquam in paschali tempore, nec genua tunc flecti debent. Missa vero absoluta cappae resumuntur, et sexta ac nona cantata, auspicatur missa de jejunio [Col. 0072A] atque tum diaconus pronuntiare debet ad hujusmodi missam, et in omni tempore jejuniorum, Flectamus genua, exceptis feriis iis quae Pentecosten proxime sequuntur, in quibus propter reverentiam festi cantica laetitiae non subticentur, scilicet Alleluia, Te Deum laudamus, atque Ite, missa est. Proinde vero neque hic ullius sancti commemoria fieri oportet, sive Christi Adventum praecesserit (cum ejus temporis omnes ad inferos descenderint, unde et pro eis non solemnizat Ecclesia), sive secutus fuerit Christi Adventum cum eorum singulis diebus hic commemoratio fieri debeat. Ecce Dominus veniet, etc. (Isa. LXVI) , antiphona est, quae canitur post Benedicamus Domino, et sequitur oratio hujusmodi, Conscientias nostras, quaesumus, Domine, [Col. 0072B] visitando purifica, ut veniens Dominus noster Jesus Christus, cum omnibus sanctis paratam sibi in nobis inveniat mansionem, qui tecum, etc. In antiphona ponitur, omnes sancti ejus cum eo, et in oratione, cum omnibus sanctis, ita ut hinc necessarium non sit fieri speciatim aliquorum sanctorum commemorationem. Sed oportet intelligamus hanc orationem pertinere ad secundum adventum, qui efficitur in mente hominis, cum videlicet legitur: Ut veniens Dominus Jesus Christus paratam sibi in nobis mansionem inveniat. Verum tunc addi non debet cum omnibus sanctis. Nam si illud adjiciatur, jam ad tertium adventum videbitur pertinere. Est enim adventus Christi triplex: in carne, in mente, qui singulis diebus in humanis animis [Col. 0072C] contingit per Spiritum sanctum, et tertius in majestate, qui adventus erit in die judicii. De secundo adventu, qui fit in humana mente, inquit Salomon; Domine, mitte sapientiam tuam, ut mecum sit, et mecum laboret (Sap. IX) . Est rursus et alia ratio, quae ejusmodi est, ut duos nobis significet adventus, nimirum: Excita, Domine, potentiam tuam, et veni, ut ab imminentibus peccatorum nostrorum periculis, etc. Ad primum adventum pertinet, cum dicitur: Te protegente mereamur eripi; ad secundum vero, cum legimus: Te liberante salvari

In Adventu non debent celebrari nuptiae, sicut [Col. 0072D] nec in Septuagesima, quod hujusmodi tempora orationi potissimum sint deputata, ac tunc potius ab uxorio lecto quilibet debeat abstinere, quam eidem adjungi. Pari modo faciendum est in sacris solemnitatibus, cum earumdem feriis, sicut in Pascha et Pentecoste. Et certe quidem diebus quoque Dominicis, ac in festis apostolorum praecipue continendum est. Solemnitates namque institutae sunt, ut liberius vacari possit orationi. Verum enimvero rustici contra libentius illis diebus conveniunt, ut vacent potationi. Sed in omnibus his cautum oportet esse sacerdotem. Saepenumero enim accidit ut mutum pecus doceat animal divinum, hoc est laicus clericum. Ac generatim quidem observandum est quod quocunque tempore abstinetur a nuptiis, abstinendum [Col. 0073A] sit ab amplexu conjugis, si nisi quando ob fragilitatem incontinentiae poscat debitum ab uxore, vel illa a viro. Illud enim exigenti persolvendum est, quia vir, ut inquit Apostolus, non habet potestatem suae carnis, sed mulier (I Cor. VII) , et contra. Secundum has ergo rationes, non debent nuptiae celebrari, etiam tribus illis septimanis, quae festum S. Joannis Baptistae praecedunt. Verum hoc in quibusdam Ecclesiis jam pridem in dissuetudinem abiit. Fuit tamen ratio, quare Ecclesia constituerat jejunandam esse Quadragesimam ante festum S. Joannis, sicut ante Natale. Sed propter fragilitatem humanam, duae illae Quadragesimae redactae sunt in unam, atque illa tunc bipartita fuit in tres septimanas praecedentes Natalem, et tres praecedentes [Col. 0073B] festum S. Joannis. Quoniam igitur tempora haec orationi sint maxime dedicata, quam ideo instituimus, ut ad coelos perveniamus, quod tamen efficere non possumus sine duobus aliis, scilicet jejunio et eleemosyna, quae ad coelos hominem facile deferunt, ideo ordinatum est jejunium, ut quod nobis remanserit propter jejunium pauperibus erogetur, ideoque et sponsus debet abstinere a lecto uxoris, ut liberius ac commodius vacet orationi. Atque ita non fiunt nuptiae a prima Dominica Adventus, usque ad Epiphaniam, nec etiam fierent nisi ad octavam usque Epiphaniae, nisi Dominus nuptias, tum sui praesentia, tum miraculo decorasset. Praeterea in Adventu sciendum est quemlibet versum dici posse, [Col. 0073C] si sit de Adventu, ut: Egredietur Dominus de loco sancto suo in majestate sua, et veniet ad judicandum (Isa. XXVI) . Et: Veni, Domine, ad liberandum nos (Isa. XXXVI) , quod potest dici de quolibet adventu. Adventus enim qui fuit in carne liberavit animas nostras a servitute diaboli; adventus vero in mente liberat animas a peccato; adventus denique in majestate, liberat corpora. Postremo obiter notandum est festum B. Luciae hic adjunctum habere Italice charthar: quia tunc maxime carnes solent deponi, quemadmodum secunda Dominica Septuagesimae dicitur vulgo carnisprivium.

Deinceps modo videamus de iis quae accidunt [Col. 0073D] Adventui, ut de ejus festis et jejuniis. Et in primis quidem hic cognoscamus, si festum S. Andreae contigerit prima Dominica, id persequendum esse II feria. Idem observari volumus, de quolibet festo tam apostolorum quam martyrum, si contingant Dominicis privilegiatis, quos paulo post commemorabimus. Sic quoque si festum ejusmodi ipso Dominico contigerit, quod vigiliam habeat, ejus secunda feria celebrabitur officium eritque jejunium in Sabbato, si videlicet inofficiata sit vigilia, id est, si proprium habeat officium. Item si qualibet alia Dominica ex privilegiatis, festum apostoli, vel praecipue alicujus martyris, vel alterius sancti, qui proprium habeat officium evenerit, restat videre an septimana sequens sit inofficiata, hoc est, an proprium singuli [Col. 0074A] ejus septimanae dies habeant officium. Quod si non habeant, illius Dominicae officio supersedebimus, atque ejus loco festum hospitis, id est sancti advenientis ad Dominicam celebrabimus; si vero habeat, manente officio Dominicae festum transferetur ad secundam feriam, atque hoc pacto dies Dominica interdum cedit festo, interdum vero non. Et quidem quare? Quoniam ibi officium renovatur. Proinde jejunia Quatuor Temporum, in tertia septimana adventuum oportet celebrari. Adventus autem debent viginti et unum diem, id est tres septimanas integras habere, praeter vigiliam Natalis Domini. Cum ergo adventus semper incipiant a die Dominica, si etiam simili die videlicet, Dominica Natalis Domni contigerit, necessarium est, ut adventus [Col. 0074B] protrahantur quatuor hebdomadis. Alioqui vigilias Natalis Domni, et jejunia Quatuor Temporum concurrerent quorum utrumque peculiare habet officium, et ad diversa pertinent tempora. Nam vigilia spectat ad tempus gaudii, cum non sit de adventu, sed de Nativitate, quare ad eumdem modum non haberet adventus viginti et unum dies, excepta, ut dicimus, vigilia. Si autem contigerit Natalis Domini in II feria, vel deinceps usque ad Dominicam, tunc praeter dies viginti et unum, facile habebimus diem, quo faciamus vigiliam, quia ipso die Dominico, qui proprium officium non habet, celebrabitur vigilia et alleluia canetur propter Dominicam. Sed jejunabitur Sabbato praecedenti, tam [Col. 0074C] pro jejunio Quatuor Temporum quam pro vigilia Natalis Domini. Quantum vero attinet generaliter ad jejunia, cognoscendum est cum jejunia vernalia primo instituta sint in prima septimana veris, aestivalia in secunda Junii, autumnalia in tertia Septembris, hiemalia in quarta Decembris: id omne propter multas confusiones, quae inde nascebantur abrogatum esse et regulariter definitum quo tempore eorum quodque fieri debeat. Et de hiemalibus quidem dictum est, quod semper in tertia septimana Adventus fiant. Sed de aliis regulariter sciendum est quod in prima septimana Quadragesimae semper incipiant vernalia, in septimana Pentecostes semper aestivalia, autumnalia veterem servent institutionem, cum semper in tertia septimana Septembris [Col. 0074D] fiant. Cavendum interim diligenter est ne in computatione illarum septimanarum fallamur. Nam si Kalendae illius mensis, hoc est ipse mensis incipiat prima feria, vel secunda vel tertia, vel etiam quarta, tum illa ejus mensis septimana computabitur, et in ea quae est ab illa tertia, fient jejunia. Si vero mensis inceperit quinta, vel sexta, vel septima feria, tres illas septimanas numerare ordiemur a sequenti Dominica, et eodem modo in tertia fient jejunia. Atque ita sane dies praecedentes quoad computationem septimanarum plane erunt inutiles. Sic igitur hujusmodi habemus regulam, ut ab illa Dominica, quae propinquior fuerit Kalendis Septembris, id est pridie mensis semper numeranda sit prima septimana, sive subsequatur, sive praecesserit.

De anniversariis vero mortuorum dicemus, quod si contigerit Dominica die, vel alia quamvis celebri solemnitate, non debeant mutari, et in sequentem diem differri, quemadmodum de festis sanctorum diximus, sed potius fiant die praecedenti, ut citius succurratur eorum poenis, quas igne purgatorio sufferunt. Ut enim sancti non indigent nostro auxilio et beneficio, ita caeteris defunctis omnino est necessarium. Omni tempore potest celebrari missa pro defunctis praesente cadavere, nisi Parasceve. Tunc enim non debet corpus Christi immolari, nec missa cantari, sed die crastino, id est Sabbato poterit missa pro eo cani, et corpus sepeliri. Pari [Col. 0075B] modo etiam faciendum est ipso die Paschae. Si enim quis tunc moriatur, postero die missa est celebranda, servato corpore tantisper super terram. Nam fieri non debet ut sepeliatur absque missa. Porro autem de vigiliis sanctorum generaliter dicimus, quod si propriam habeant collectam in missa, eam debere dici ad vesperas. Et si Dominica sit in vigilia, dicemus vesperas de Dominica, et post alias de sancto, vel cum Magnificat legimus duntaxat collectam, ut Moguntina facit Ecclesia, et monachi; vel cum sola antiphona dicemus orationem sive collectam de festo, si propriam et peculiarem non habeat vigiliam, cui ad postremum subjungemus: Benedicamus Domino.

Sequitur vigilia Natalis Domini, quae propriam habet missam, et propriam in ea collectam, quae item in vesperis dici debet, quod item observatur in aliis vigiliis. Sin contra fuerit, hoc est, si vigilia peculiare officium non habuerit, collecta in vesperis de sequenti festo dici oportet. Cantantur ergo in vigilia Natalis Domini hi Psalmi: Laudate, pueri, Dominum (Psal. CXII) , Laudate Dominum, omnes gentes (Psal. CXVI) , Lauda, anima mea, Dominum (Psal. CXLV) , Laudate Dominum, quoniam bonus (Psal. CXLVI) , Lauda, Jerusalem, Dominum (Psal. CXLVII) , sed in completorio cani debet hymnus Veni, Redemptor gentium.

Nunc de ipso die Nativitatis agamus, quo ante primos nocturnos tres pannos super altare poni consuetum est, ad declarationem trium temporum singulisque nocturnis unum auferri. Et primus quidem niger erat, pro tempore ante legem; secundus subcandidus, pro tempore revelationis; et tertius ruber, pro tempore gratiae: propter dilectum sponsum candidum et rubicundum. Poteris alibi facile invenire quemadmodum veteres interpolate et diversis vicibus ad nocturnos surgere solebant, videlicet in conticinio, nocte media, et in antelucano. Post tertium nocturnum incenduntur lumina ecclesiae, et recitato Evangelio, Liber generationis (Matth. I) , cantatur Te Deum laudamus, ad consignandam congratulationem, quae facta fuit ob inventam drachmam quam mulier perdiderat, in cujus inveniendae gratiam ea lucernam incendit totamque domum evertit, hoc est, Ecclesia triumphans ex inferno per Christum omnino extrahitur. Quatuor autem illo die leguntur Evangelia, unum Matthaei, alterum et tertium Lucae, quartum Joannis, ut de Nativitate Christi quatuor testes perhibeant testimonium. Quanquam sane duo, vel ad summum tres sufficere possunt, cum in ore duorum vel trium testium stet omne verbum (Deut. XVII) . Quamobrem vero Isaias legatur in primo nocturno, supra a nobis ostensum est. Verum diligenter hic animadvertere debemus, trium praecipue Scripturas hoc tempore in Ecclesia [Col. 0076B] frequentari magis, quam aliorum. In primis nimirum Davidis prophetae qui fuit homicida, proditor et adulter; deinde Matthaei apostoli, qui et publicanus dictus est, et hoc ipso nomine infamis, postremo Pauli apostoli, qui persecutus est Ecclesiam. Quod quidem non abs re ita institutum fuit, ne videlicet desperent alii, quantumlibet peccatores, propter facta praecedentia, eleemosynas vel orationes Deo displicere, quin si poeniteant, certo sciant se veniam facile consequi posse, quantumvis gravi noxa perplexi sint. Post Te Deum laudamus, dici oportet a sacerdote jam e vestiario egresso, Confiteor, atque inchoari prima missa, ubi de aeterna Christi generatione obscura et ignota agitur. Quo quidem fit ut illa etiam nocte cani debeat. Absoluta vero [Col. 0076C] illa dicuntur laudes, et finiuntur eadem oratione cum missa, ut hanc atque illas idem plane officium innuere exprimamus. Apparente aurora, statim incipitur secunda missa, in qua agitur de completione sive impletione promissorum de Christo nascituro. Unde profecto sic illam auspicamur: Lux fulgebit, cum illucente die, ac matutino apparente inchoetur. At dixerit hic semidoctus aliquis grammaticus: Ergo deberet ibi esse lux fulgens; quod verum non est, quia tunc rubet. Sed intelligendum est, ut diximus, de impletione promissorum, quasi dicamus tum, lux fulgebit, cum Christus advenerit, qui vera et aeterna lux est, cumque omnia quae de ejus adventu jam multo tempore dicta sunt, complebuntur. Proinde haec missa, ut et ante dictum est, finitur [Col. 0076D] hoc modo: Ecce completa sunt, etc. Prima ergo pertinet ad generationem ex Patre sine matre, videlicet aeternam; secunda ad eam quae fuit ex matre sine patre, ut temporalem; tertia autem quasi compacta et conjuncta est, tradit enim utramque. Nam quod in ejus exordio dicitur: Puer natus est nobis (Isa. IX) , ad temporalem spectat generationem; ad aeternam vero Evangelium Joannis: In principio erat Verbum (Joan. I) . Pars tamen illius Evangelii, postrema nimirum: Verbum caro factum est, etc., ad temporalem nativitatem referenda est. Dicitur autem hujusmodi duplex nativitas, ut nos haud obscure intelligamus nativitatem Christi terrestrem nobis procul dubio contulisse nativitatem [Col. 0077A] coelestem. Unde illud est quod in festo B. Stephani dicitur: Heri natus est Christus in terris, ut hodie Stephanus nasceretur in coelis. Denique neumae quae fiunt in missa, gaudium repraesentant, quae potius per e, ut Kyrie, vel per a, ut alleluia fieri solent, quam per alias vocales, ut per has significemus gaudium spirituale quod restitutum est nobis in partu Virginis, cum facta est immutatio hujus vocabuli Eva, salutante angelo et dicente: Ave, Maria (Luc. I) . Ejus enim nominis, scilicet Evae significatio manserat usque ad salutationem angeli. Hanc autem significationem, nempe luctus Adae et Evae, nascentes exprimunt pueri, si nimirum puella nascatur profert, ut vulgus quidem existimat e, cum masculus a. Ille igitur neumae repraesentant dolorem, quem nobis [Col. 0077B] contulit transgressio Adami et Evae. Sed gaudium plane restitutum est in B. Virgine cui non dictum est Eva, sed Ave.

Deinceps sequitur ordine convenienti, ut de iis festivitatibus modo tractemus, quae Christi Nativitatem proxime sequuntur. Debent ergo vesperae Natalis primo integre celebrari, ac postea conveniunt diaconi quasi in tripudio, cantantque Magnificat cum antiphona de S. Stephano, sed sacerdos recitat collectam. Nocturnos et universum officium crastinum celebrant diaconi, quod Stephanus fuerit diaconus, [Col. 0077C] et ad lectiones concedunt benedictiones, ita tamen, ut ejus diei missam celebret hebdomadarius, hoc est ille cujus tum vices fuerint eam exsequi. Sic eodem modo omne officium perficient sacerdotes ipso die B. Joannis, quod hic sacerdos fuerit, et pueri in ipso festo Innocentium, quia innocentes pro Christo occisi sunt. Sed ignorandum non est passionem beati Stephani factam fuisse in Augusto, illo die, quo ejus celebratur inventio; econtra inventionem ejusdem fuisse postero die nativitatis Domini. Verum enimvero cum dignius et praestantius sit festum Passionis inventione, idcirco translatum est ad tempus Natalis Domini. Vel etiam ob hanc rem, quod ei eodem hoc die dedicata sit basilica. Poterit tamen et alia esse ratio, quoniam Stephanus [Col. 0077D] post Domini passionem pro Christo primus martyrium perpessus est, quod nasci dicitur in coelis, cujusmodi natalem nobis Christi nativitas in carne contulit. Consentaneum ergo fuit ut Nativitati Christi continuaretur Natale S. Stephani, quo per hoc notaretur, nativitatem unam sequi ex alia. Unde etiam est, quod in ipsius Vita legitur: Heri Christus natus est in terris, ut Stephanus hodie nasceretur in coelis. Eodem fere modo de festo S. Joannis Evangelistae censendum est, quod cum ille dies quo se deposuit in foveam post celebrationem sacrorum, Natalis fuerit sancto Joanni Baptistae, hic tamen eum illi cessit, de quo dictum erat a Domino: Inter natos mulierum non surrexit major, etc. (Luc. 7) , atque festum hujus translatum est ad tertium diem [Col. 0078A] Natalis Domini, ut omnes suos comites haberet sponsus, qui rubicundus est et candidus. Vel ob id etiam, quod eo die ipsi dedicata sit basilica, vel tandem quia eo die insulatus est: Fuit enim patriarcha Ephesinus. Tunc autem scripsit Evangelium de quo Beda inquit: «Quod si paulo altius intonasset, universus mundus vix capere potuisset.» Ita ut hinc quoque Hieronymus eum vocitet vocem aquilae. Simili ratione Innocentes non statim quidem quarto die post passi sunt, sed quarto die anno revoluto, quandoquidem, cum Herodes a filiis suis accusatus erat, debuit Romam proficisci, ibique coram Augusto Caesare causam suam defendere, ita ut simulatque causam obtinuisset, ac jam rediisset, immane istud facinus perpetraverit, omnes interimens [Col. 0078B] pueros a bimatu et infra (Matth. II) . Credebat enim puerum natum magnum fore, cui astra famulabantur, et timebat ne per illum regnum suum amitteret, de quo plenius in Matthaeo legitur. In festo itaque Innocentium penitus subticentur cantica laetitiae, quoniam ii ad inferos descenderunt. Si vero contingat eorum festum die Dominica, tunc nullum subticetur, propter diem resurrectionis. Nec etiam in illorum octavis aliqua cantica laetitiae supprimuntur, ut significemus gaudium, quod accepturi sunt in octava, id est in resurrectione.

In Circumcisione duo simul facta concurrunt, parientis [Col. 0078C] scilicet et partus, propter octavas. Unde sane est quod eo die duas missas celebrare debeamus: prima de Beata Virgine, scilicet, Vultum tuum; aliam de Octavis, nimirum Puer natus est nobis, et dicitur illo die evangelium Lucae: Postquam impleti sunt dies octo (Luc. II) , etc. Sunt nonnulli alii, qui tria huc festa concurrere arbitrentur, de B. Virgine, de octavis, et de Circumcisione. Nam etiamsi tum circumcisus non fuisset, nihilominus tamen fierent octavae. Sed quoniam modo de octavis mentionem fecimus non incommodum erit, si eas paulo plenius persequamur. Sunt enim nonnullae octavae institutionis, ut sunt eorum qui habent vigilias, nonnullae devotionis, cujusmodi fieri possunt in honorem cujuslibet [Col. 0078D] sancti; nonnullae etiam venerationis, ut sunt eae quae solius Dei esse dicuntur. Nam octavae Nativitatis, Paschae et Pentecostes sunt venerationis Christi. Sunt item et octavae significationis, ut Innocentium, per quas nostra significatur resurrectio, quo quidem fit ut tunc laetitiae sive laudis canantur cantica. Nam tametsi quidem ad inferos descenderint, resurgent tamen nobiscum in gloria. Quanquam nihilominus et de quibusvis aliis sanctis octavae significationis dici possunt. Totum interim tempus, quod est ad purificationem usque tractat infantiam Salvatoris, ita ut hinc aliorum sanctorum commemorationes fieri non debeant, et quidem maxime sanctae crucis, juxta illud vulgare dictum: Non coques hoedum in lacte matris (Exod. XXXIV) .

Festum hypodiaconorum, quod vocamus stultorum, a quibusdam perficitur in Circumcisione, a quibusdam vero in Epiphania, vel in ejus octavis ⁜ (5) . Fiunt autem quatuor tripudia post Nativitatem Domini in Ecclesia, levitarum scilicet, sacerdotum, puerorum, id est minorum aetate et ordine, et hypodiaconorum, qui ordo incertus est. Unde fit ut ille quandoque annumeretur, inter sacros ordines, quandoque non, quod expresse ex eo intelligitur quod certum tempus non habeat, et officio celebretur confuso.

[Col. 0079B] Post haec sequitur dies apparitionum, sive epiphaniarum, quae plures leguntur fuisse eodem die, annis tamen diversis. Quarum quidem una effecta est per stellam decimo tertio die a nativitate Christi. Atque haec proprie dicitur Epiphania, a Graeco verbo ἐπιφαίνομαι, quod est appareo. Altera vero facta est per vocem Patris, eodem die anno trigesimo, et appellatur θεοφανία, a Θεὸς, quod nobis est Deus. Tertia denique nominata est Bethania, nomine conflato ab Hebraeo et Graeco, videlicet a beth, quod domus est, quae item alio anno eodem die contigit. Apparuit enim in domo per transformationem aquae in vinum. Atque hae quidem tres epiphaniae leguntur in Evangelio tanquam eodem die factae. Quartam addidit Beda in Commentariis in Lucam eodem die fuisse factam [Col. 0079C] anno revoluto, videlicet quae fuit de refectione panum, diciturque phagiphania a φάγω, quod est comedo. His omnibus manifestatus est Christus esse Deus. Quatuor ergo festa sunt uno die. Si quaeratur qua ratione tam cito reges venire potuerint, cum ipso die nativitatis primo eis stella visa sit, ita ut difficile fuerit ab exteris regionibus spatio dierum tredecim itinere terrestri venire Jerosolymam. Sed huic nos bifariam respondere possumus, quod nimirum ut plerique affirmant eis ante nativitatem stella apparuerit, vel quod, ut alii putant, dromedariis venerint. Est autem dromedarius animal paulo minoris staturae quam camelus, cum tamen cursu sit multo velocior. Potest enim uno die tantum [Col. 0079D] itineris conficere, quantum equus diebus tribus. Si rursum roget quis quonam stella illa evanuerit, respondebimus iterum duobus modis, quod vel ceciderit, ut quibusdam placet in puteum, ubi etiamnum facile sit conspicua iis tantum qui sunt virgines; vel quod, ut alii opinantur, in priorem materiam sit dissoluta. Caeterum ipso festo Epiphaniae ad primum nocturnum non dicimus: Venite, idque duplici de causa, tum quia reges ad adorandum Christum non invitati venerunt, tum ne videamur Herodem imitari. Ipse enim omnes regni sui sapientes ad consilium convocavit, non ut Christum adoraret, quemadmodum falso dicebat, sed magis [Col. 0080A] ut ipsum perderet. Ab eadem profecto ratione et proditori hoc profectum est, quod triduo ante Pascha osculum pacis non damus, ut prodito Judae nos dissimiles esse ostendamus. In secundo autem nocturno ad sextam antiphoniam canimus: Venite, exsultemus (Psal. XCIV) , quia in sexta mundi aetate gentes ad Christi fidem pervenerunt, quarum primi fuerunt tres illi reges, qui ad Christum adorandum e regnis suis profecti sunt. In tertio denique nocturno cantamus antiphonam: Fluminis impetus laetificat civitatem Dei (Psal. XLV) ; et psalmum, Deus noster refugium (ibid.) , ordine psalmorum retrogrado, quod amplius in toto anno non fit, nisi in festo Omnium Sanctorum. Sed quare tunc fiat, dicetur alibi. Ideo tertio nocturno, quia tertio tempore, id est, tempore [Col. 0080B] gratiae fluminis, baptismatis scilicet, impetus, civitatem Dei, nempe sanctam militantem Ecclesiam, laetificat, hanc mundando et ab omni labe purgando, ut ad septimam aetatem quiescentium feliciter pervenire possit, ubi tum plenius ac cumulatius laetificabitur. Et quoniam quidem Dei civitas in aetate septima quiescentium quasi plenum recipiet statum, cum ab omni poenalitate eximetur et sui Conditoris gratissimo fruetur aspectu, ideo istiusmodi antiphona septimo loco cantatur. In tertio nocturno Alleluia propterea frequentamus, ut in tertio tempore per baptisma laetitiam advenisse monstremus. Ad hunc ergo modum incipi debent matutinae: Domine, labia mea aperies (Psal. L) . Deinde sequitur hymnus si sit monachalis Ecclesia. Si vero non, [Col. 0080C] exemplo subjungitur: Afferte Domino, filii (Psal. XXVIII) ; et: Deus noster refugium (Psal. XLV) . Ad postremum igitur, ut progrediamur ad caetera, facile suspicandum est reges non venisse solos, sed eos secum magnum advexisse principum comitatum.

Sunt autem tria Evangelia hujus festivitatis, unum de baptismo, scilicet Factum est, cum baptizaretur (Luc. III) , secundum de magis, nempe Cum natus esset Jesus (Matth. II) ; tertium de nuptiis (Joan. II) , atque hoc quidem legitur Dominica sequenti. Caeterum illud nos latere non debet duo [Col. 0080D] evangelia de Christi generatione legi nocte, alterum videlicet in Nativitate, alterum vero in Epiphania. Quoniam utraque Christi generatio erat nocte, hoc est, obscura et quae primorum Patrum sensibus percipi non poterat. Una generatio fit descendendo, altera ascendendo, quod una sit carnalis, altera spiritualis. In una ponitur, Genuit (Matth. I) , ut carnalis et temporalis generationis exprimatur successio: in altera ponitur, Qui fuit (Luc. III) : ut donetur spiritualis generationis adoptio. Prima terminata est in Virginis partu, secunda inchoata est per baptismum. Inter octavas Epiphaniae et Septuagesimam, legunt quidam responsoria de psalmis quae [Col. 0081A] sic dicuntur, quoniam lectionibus debent respondere et convenire, cum tamen psalmi non debeant legi nisi illo triduo ante Pascha.

Nunc ergo ad festa proxime sequentia breviter transcurramus. Ac de B. Agnete quidem, cujus Vitam composuisse dicitur Ambrosius, hoc solum scire sufficiat quod octavas non habet institutionis. Caetero quin octavas habet alterius significationis causa. Ejus autem solemnitas celebrari coepta est propter quoddam miraculum, quod octavo die suis contigit parentibus, ad ejus tumulum lamentantibus. In festo B. Pauli cantantur quidam versus cum antiphonis, quemadmodum etiam fit in festo B. Laurentii [Col. 0081B] et B. Stephani. Paulus enim plus omnibus laboravit in concionando et praedicando. Laurentius gravius caeteris passus est, et Stephanus pro fide Christi primus martyr exstitit. Idem etiam fieri oportet de B. Maria, quod privilegiata sit in virginitate, quia Virgo virginum et fuit et dicta est.

Dominica post octavas Epiphaniae canitur: Omnis terra adoret te (Psal. LXV) . Quare autem hoc fiat, rationem tradunt hujusmodi: Cum enim Augustus universo orbi imperaret ad gloriam Romani imperii, hujusmodi edictum proposuit et promulgavit ut quoque anno e singulis mundi civitatibus Romam [Col. 0081C] aliquis veniret, tantum terrae secum afferens quantum complexu pugni comprehendere posset. Quod quidem ideo factum est, ut per hoc certo atque evidenter constaret omnes subjectos esse Romano imperio. Sed postea cum ex illa terra factus esset quasi monticulus quidam, in hoc a Romanis ad fidem conversis, Ecclesia in honorem Dei fundata est illa Dominica. Ad cujus dedicationem Christiani ex diversis regionibus convenerunt. Quia ergo ex omni terra factus est monticulus ille in quo hujusmodi Ecclesia sit collata, ideo in dedicationibus illius diei cantatur officium, Omnis terra adoret te, etc.

Postquam dictum sit de illo tempore, quod est inter Natalem Domini et Septuagesimam interjectum, ordo postulat ut deinceps de ipsa Septuagesima et ejus gratia, de Sexagesima, Quinquagesima et Quadragesima dicamus, idque hoc potissimum ordine: Primo quid significent, secundo ubi incipiant et ubi finiantur, tertio de earum institutione et quarto de officiis. Septuagesima igitur repraesentat tempus deviationis, sive poenae et culpae. Unde statim ipsa prima Dominica incipit legi historia libri Geneseos, et legitur usque ad Dominicam, quae praecedit eam Dominicam, quae in Ramis palmarum appellata est, ubi agitur de deviatione et errore primorum parentum. Deponimus hic etiam Alleluia, in quo sciendum [Col. 0082A] est illud nonnullos facere Sabbato, eo quod praecedit ad horam sextam, nonnullos ad nonam, nonnullos ad vesperas, nonnullos etiam nocte ad nocturnos, nonnullos denique ipso die Dominico ad primam; quae quidem varietas nata est ex varia dierum inchoatione. Sunt enim quaedam nationes, quae diem auspicantur a meridie, eumque finiunt meridie diei sequentis; alii vero ad nonam, et terminant in sequentem nonam; alii rursus a vesperis, et eum deducunt in alias vesperas, qui rectius faciunt; alii denique inchoant a media nocte, et sequenti nocte media eumdem finiunt, quod etiamnum observatur, secundum decreta Romanorum. Si enim quis alteri pactum fecerit ad certum diem, non videtur pactum fregisse ante mediam noctem sequentem, si [Col. 0082B] ei tum satisfecerit. Sunt nonnullae Ecclesiae, quae cum magno tripudio deponunt Alleluia. Inchoatur autem Septuagesima a Dominica qua cantatur Circumdederunt me (Psal. XVII) , et finitur Sabbato in Albis, quod est post Pascha.

Et, ut nos simul de omnibus expediamus, Sexagesima incipit sequenti die Dominica post Circumderunt me, et terminatur in quarta feria post Pascha. Quinquagesima quoque inchoatur tertia Dominica post Circumdederunt me, et ipso Paschate finitur. Quadragesimam vero auspicamur Dominica qua canitur in Ecclesia: Invocavit me, atque eamdem finimus in Coena Domini. Septuagesima autem dicitur, quod septies decem habeat dies. Verum enimvero haec Septuagesima dierum, quam praesens observat [Col. 0082C] Ecclesia, indicat nobis septuaginta illos annos quibus Israel fuit in servitute Babylonica. Nam quemadmodum illi deposuerunt sua organa, dicentes: Quomodo cantabimus canticum Domini in terra aliena (Psal. CXXXVI) ? ita et nos quoque deponimus cantica laudis. At vero postea sibi data a Cyro sexagesimo anno redeundi facultate, coeperunt laetari, quemadmodum et nos in Sabbato Paschae resumimus et cantamus Alleluia, eorum innuendo laetitiam, quam ipsi habuerunt ob redeundi licentiam sibi praestitam. Sed quemadmodum illi in apparatu reditus, suas colligendo sarcinulas multum laboraverunt, sic nos quoque post Alleluia hujusmodi statim tractum subjungimus: Laudate Dominum, [Col. 0082D] quo laborem significamus. Illi rursus quemadmodum cum laetitia redeuntes, itineris tamen labore vexabantur, ita nos per totam paschalem septimanam graduale cum Alleluia cantamus. Per graduale enim laborem exprimimus, per Alleluia laetitiam. Praeterea ut illi patriam ingredientes plenam acceperunt laetitiam, sic nos Sabbato quo Septuagesima terminatur, Domino canimus Alleluia. Et profecto tam nostra dierum Septuagesima, quam illorum Septuagesima annorum quasi quaedam historia est, qua totum humani generis exsilium ab Adamo usque ad finem mundi quodammodo figuratur, quod revolutione septem dierum peragitur, et sub septem annorum millibus concluditur, ut per septuaginta dies vel septuaginta annos intelligamus septuaginta annorum [Col. 0083A] centenas. Ab initio enim usque ad Ascensionem septem millia annorum computamus. Exinde vero quidquid temporis sequitur usque ad finem mundi sub septeno millenario comprehendimus, cujus terminum solus Deus novit. Quemadmodum ergo filii Israel septuagesimo anno per Cyrum a captivitate Babylonica fuerint liberati, sic nos per Christum in septima mundi aetate vel in septimo millenario a servitute diaboli sumus redempti, restituta nobis innocentiae stola per remissionem baptismi. Atque hinc est quod in Sabbato Paschae unum Alleluia cantamus jam spe aeternae quietis et recuperationem patriae gratulantes. Israel laborabat in apparando reditum, et in redeundo: nos quoque in Ecclesia praesenti pro satisfactione decem praeceptorum [Col. 0083B] legis laborare debemus. Sed cum finito tempore nostri exsilii ventum erit ad patriam, tum utraque stola decorabimur, cum videlicet corpus et anima simul glorificabuntur, quod significatur per duo Alleluia, quae sub finem Septuagesimae decantantur. Obiter ergo nota quod Septuagesima incipit a moerore, et finitur cum gaudio, sicut psalmi poenitentiales, ut vocant. Septuagesima vero sonat sexies decem, et significat tempus viduitatis Ecclesiae, ac moerorem ejus propter absentiam Sponsi. Licet enim Christus sit nobis praesens secundum divinitatem, juxta illud: Vobiscum sum usque ad consummationem saeculi (Matth. XXVIII) , tamen secundum quod est homo, in coelo est, et sedet ad dexteram Patris, id est Patri est [Col. 0083C] coaequalis. Unde ipse ait: Nondum enim ascendi ad Patrem meum (Joann. XX) , hoc est, nondum sum ei coaequalis, ut vos opinamini. Dantur hic tamen sponsae in remedium et consolationem sex opera misericordiae, quae sunt, pascere esurientem, potum dare sitienti, visitare infirmum, vestire nudum, hospitio pauperem excipere, et peregrinum: quibus septimum ex Tobia additur, nimirum mortuos sepelire (Tob. I) . Haec sunt data sponsae, ut in eis se exerceat, utque per eorum et Decalogi observationem sibi mereatur sui sponsi januam aperiri, et illius suavissimo amplexu frui. Sic Quinquagesima dicta est quasi quinquies decem, significatque tempus remissionis, quemadmodum in lege [Col. 0083D] veteri annus quinquagesimus dicebatur annus remissionis. Unde hoc tempore maxime cantatur psalmus quinquagesimus, scilicet: Miserere mei, Deus, qui est poenitentiae et remissionis. Hoc igitur tempore jejunamus, ut peccatorum remissionem obtineamus. Postremo Quadragesima commendatur potissimum a loco institutionis, ut dictum est, a tribus temporibus, et a personis quae in illis jejunarunt. Ab institutione, quoniam in paradiso fuit instituta, quando Deus Adamo prohibuit ne comederet de fructu ligni scientiae boni et mali; a temporibus vero et a personis, quoniam in tempore ante legem a Mose fuit jejunatum, in tempore legis ab Elia, in tempore gratiae a Christo.

Viso quid praedicta significent, de eorum institutionibus subsequenter agamus, et primo de Quadragesima. In primis ergo videndum est quare vocetur Quadragesima, cum potius dici deberet decima, quod sit dierum decima. Verum hoc ita factum est ex consuetudine ethnicorum sive gentilium. Quemadmodum enim Hebraei ex omnibus suis bonis decimam partem dabant, ita gentiles quadragesimam, et tales reditus vocabant quadragesimam, vel decimam. Juxta similitudinem igitur regii fisci vel telonei, aut Romanae exactionis dierum decimam, quam Deo persolvimus, quadragesimam appellamus. Tametsi quidem non habeat [Col. 0084B] nisi triginta et sex dies de decima, et incipiat quadragesima, ut dictum est, Dominica qua cantatur Invocavit me. Sed quia Christus jejunavit quadraginta diebus, et nos debemus esse illius imitatores, additi sunt quatuor dies, ut similiter quadraginta dies jejunemus. Atque etiam ideo quadraginta dies jejunamus, ut diebus illis quadraginta a Pascha usque ad Ascensionem quos in laetitia acturi sumus, non excedamus, quin Christum caput nostrum ad coelos consequi valeamus. Similiter sentiendum est de Quinquagesima. Cum enim clerici considerabant se praecedere populum ordine, rati sunt aequum esse, ut et sanctitate praeirent. Quare duos dies addiderunt et, a die Dominica ante Invocavit me, incipiunt jejunare. Atque ita instituta est [Col. 0084C] Quinquagesima. Vel ideo etiam quinquaginta dies in poenitentiam ducimus, ut peractis quinquaginta diebus laetitiae post Pascha, ipso die Pentecostes digni habeamur qui Spiritus sancti gratiam suscipiamus. Verum Septuagesimae institutio hujusmodi sumpsit initium: Melchiades papa et S. Sylvester statuerunt ut bis quoque Sabbato comederetur, ne propter abstinentiam et afflictionem carnis quam sustinuerant sexta feria, quae omni tempore jejunabatur, et adhuc debet ab omnibus jejunari, natura debilitaretur. In redemptionem ergo Sabbatorum illius temporis, addiderunt unam septimanam, et sic instituta est Sexagesima, quae tantum protenditur usque ad quartam feriam post Pascha. Sic [Col. 0084D] quoque aliam habet originem Septuagesima. Nam cum propter venerationem diei Ascensionis, in qua natura nostra coelos ascendit exaltata vel ultra choros angelorum, statutum est a sanctis Patribus, ut quinta feria semper celebris haberetur. Sed cum nos eadem die nostra melius procuramus, factum est ut illam diem secundum antiquam consuetudinem solemniter non observemus. Pro illis ergo rursus unam septimanam Sexagesimae addiderunt, incipientes jejunare a Circumdederunt me. Atque ita instituta est Septuagesima, quae, ut dictum est, usque ad Sabbatum post Pascha protenditur.

His ita breviter consideratis, videndum est de [Col. 0085A] officiis istorum temporum generaliter. Sciendum igitur est quod quaedam hoc tempore omnino intermittuntur, quaedam variantur, et quaedam pro aliis mutantur. Intermittuntur tria cantica laudis, scilicet, Alleluia, Gloria in excelsis, et Te Deum laudamus, excepto tamen quod in Cathedra beati Petri canimus: Te Deum laudamus, cum hymnus ille intronizandorum proprius sit, et ideo eum cantemus. Quemadmodum in die Coenae (quod etiam excipitur) Gloria in excelsis dicimus, et Ite, missa est, atque in ipso Sabbato Paschae similiter Gloria in excelsis Deo, sed non Ite, missa est, nec Te Deum laudamus. Alleluia a Septuagesima usque ad Pascha non proferimus, sed voces quasdam loco ejus usurpamus. In principiis enim precum horariarum, [Col. 0085B] Laus tibi, Domine, Rex aeternae gloriae; et in antiphonis, ac responsoriis pro Alleluia dicimus, In aeternum. In missa loco Alleluia cum suo versiculo, canimus tractum, ut nos dicimus. Quanquam vero vox haec: Laus tibi, Domine, etc., videtur aequipollere voci huic Alleluia, magnum tamen inter utramque statuitur discrimen, quod vox haec Alleluia angelica sit, illa humana; atque haec majorem habeat auctoritatem propter Hebraici sermonis dignitatem, illa vero minorem, ob Latinae linguae inopiam et paupertatem. Atque in his quidem generatim observandum illud est quod duo haec Flectamus genua; et, Inclinate capita, sese mutuo comitentur; neutrumque dici debeat die Dominica.

Variantur vero officia ut cum iste psalmus: Dominus regnavit (Psal. XCII) , qui est psalmus laetitiae, ac cani consuetus est primus in laudibus, hoc tempore non cantatur, sed loco ejus: Miserere mei, Deus (Psal. L) , qui psalmus est poenitentialis. Cantatur tamen diebus Dominicis ad primam, ut per hoc significetur nihil debere in psalterio praetermitti, quin totum per septimanam saltem legatur, quod antiqui uno die facere solebant. Ad primam quoque propter eamdem causam canitur: Confitemini Domino (Psal. CXXXV) , quo innuitur pueros debere instrui, ut in Ramis palmarum sciant Domino laudes decantare, quoniam hic psalmus ad illum [Col. 0085D] praecipue diem pertinet, idque potissimum ob hunc versiculum: O Domine, salvum me fac, etc. (ibid.) . Hoc tempore splendidas et ornatas vestes debemus omnes deponere, atque assumere vestes humilitatis. Tempore quoque Quadragesimae carnes deponi debent et intermitti, tam solidae quam liquidae. Sunt autem duo genera carnis liquidae: alia enim est artificio liquida, ut eliquata per frixuram nempe sagina, alia vero naturaliter, ut sunt casei et ova. Ait enim Hieronymus contra Jovinianum: Ovum et caseus nihil aliud est quam caro liquida. Sed quaeritur cur hoc tempore pisces comedere liceat, ac non itidem carnes? cur non in quovis jejunio perinde pisces, atque carnes nobis omnibusque religiosis sint interdicti? Atque ratio quidem haec [Col. 0086A] esse poterit, quia Deus aquis non maledixit. Sciebat enim per aquas baptismatis ablutionem fore peccatorum, ita ut elementum hoc merito sit praestantissimum, quod facile est animadvertere, quod abluat sordes, ac Spiritus Domini ante mundi constitutionem ferri solitus sit super aquas, quemadmodum nobis Scriptura recenset (Gen. I) . Sed terrae maledixit Deus in opere hominis: inde est quod omne genus carnis, quod in terra versatur, tam quadrupedia quam aves in jejuniis comedere non liceat. Quanquam enim aves quaedam versantur in aere, quaedam in aquis, quae vel in his, vel extra eas nascantur, magis tamen dicuntur morari in terra, et ad naturam terrae pertinere. Unde mehercle cum quidam pisces sint, qui ex una parte [Col. 0086B] habeant formam piscis, et ex alia formam animalis quadrupedis, ut porcus piscis, canis piscis, lupus piscis, qua parte piscis videtur posse in jejuniis comedi, qua vero non, haud quaquam.

Nunc dicendum est de duobus festis, quae in principio Septuagesimae quandoque contingunt celebrari, de festo videlicet B. Mariae et S. Blasii. Festum autem B. Mariae tribus nuncupatur nominibus. Dicitur enim vel Purificatio B. Mariae, vel Candelaria, vel ὑπαντὴ Domini. Purificatio B. Mariae appellatur, quoniam illo die, qui est quadragesimus a Natali Domini, venit ad templum virgo [Col. 0086C] Maria secundum consuetudinem legis, ut purificaretur. Non quod immunda esset, sed propter partum, more aliarum mulierum. Non enim erat obnoxia legi, quae hoc pacto praecipit: Mulier, si suscepto semine masculum pepererit, ab ingressu templi immunda erit diebus triginta tribus (Levit. XII) , a consortio hominum septem. Beata autem virgo Maria non pepererat ex suscepto semine, juxta illud, non ex viri semine, etc., voluit tamen legis consuetudinem observare, quoniam non venit Christus legem solvere, sed adimplere (Matth. V) . Quare autem Candelaria vocetur aliam auctoritatem non habet, sed potius fluxum est ab antiqua consuetudine ethnicorum sive gentilium. Erat enim antiquitus [Col. 0086D] Romae consuetudo, ut circa hoc tempus in principio Februarii urbem lustrarent, eam ambiendo cum suis processionibus gestantes singuli candelas ardentes, et vocabatur illud amburbale. Atque ita ab hujusmodi consuetudine illud quod fiebat ab ethnicis in usus indiscretos circiter initium Februarii, a Christianis modo fit in festo beatae Mariae ad laudem et venerationem ipsius. Vel ideo candelas portamus, ut per hoc imitemur sanctas virgines, quarum beata Virgo Maria caput est, ut nimirum accensa nobis lampade castitatis, cum ea templum gloriae ad verum sponsum ingredi mereamur. Vel etiam appellata est Candelaria, propter multitudinem candelarum, et significationem quae in eis est. In candela enim est cera, ignis et lignum. Cera [Col. 0087A] connotat carnem Christi et virginitatem; ignis, Spiritum sanctum; lignum, deitatem in carne latentem. Ὑπαντὴ Domini ideo dicitur hoc festum, quod Simeon atque Anna prophetissa Christo venerint obviam, cum a suis parentibus afferretur in templum ut praesentaretur. Ὑπαντὴ enim oblatio sive praesentatio dicta est.

Alterum hujus temporis festum est Blasii. Fuit autem hic sanctissimus medicus, qui multo tempore in rupe quadam latitans hominibus ad se venientibus medebatur, atque eos sanabat. Simili ratione, si quae sua animalia ad eum ducebant aegrota, ea illico curabat. Tandem cum factus esset [Col. 0087B] episcopus urbis Sebastae, captus fuit et in carcerem inclusus, in quem pia quaedam mulier cibum ei multo tempore cum candela attulit. Cum autem ille mortis suae diem jam imminere praesciret, dixit huic mulieri ut, quandiu viveret, singulis annis ipso die obitus sui candelam in ejus memoriam offerret, Deus ab infirmitatibus eam tutaretur, atque in magna prosperitate conservaret. Quod quidem ita factum est. Multi ergo similiter ita fecerunt si forte infirmarentur, et valetudinem receperunt. Inde apud omnes passim in consuetudinem abiit ut si forte ex dentibus laborat, vel ex aliqua alia sui parte, vel etiam si sua aegrotarent animalia, offerrent in ejus honorem candelas.

Hoc item tempore celebrari solet Cathedra S. Petri, tam quae Romae fuit, quaeque tempore posterior est quam illa quae fuit Antiochiae. ⁜ (6) Verum illa quae fuit Antiochiae, solemnior profecto est alia, ut vel hujus diei collecta quae est de incathedratione Antiochiae facta, abunde testatur, diciturque festum B. Petri epularum. Fuit enim consuetudo veterum ethnicorum ut singulis annis mense Februarii certo quopiam die epulas ad parentum suorum tumulos apponerent, quas nocte daemones consumebant, cum inde non minus falso quam ridicule animae refici credebantur. Putabant enim hujusmodi epulas ab animabus circa tumulos errantibus absumi. Haec [Col. 0087D] autem consuetudo atque hujusmodi falsae opinionis error a Christianis vix exstirpari potuit. Quod quidem cum viri sancti animadvertissent, ac penitus illam consuetudinem exstinguere voluissent, instituerunt festum de Cathedra S. Petri, tam de illa quae fuit Romae quam quae Antiochiae, idque illo eodem die quo abominanda illa ab ethnicis fiebant, ut solemni hoc festo parvae istius consuetudinis festum omnino exstingueretur. Unde etiam ab illis epulis festum hoc appellatum est beati Petri epularum. Atque hic obiter intelligamus veteres dicere solitos fuisse animas esse, quando etiamnum in humanis corporibus essent institutae; manes appellari, si [Col. 0088A] quando forent apud inferos; spiritus vero cum ad coelos ascendissent, atque umbras, quando adhuc recens erat sepultura, sive quando circa tumulos errabant

Ut autem de omnibus magnis solemnitatibus, quae infra Septuagesimam celebrantur, sive ipso passionis tempore, sive ante, nos simul expediamus, ut sunt tria illa festa praedicta beatae Agathae, S. Matthiae, Annuntiationis Domini, S. Gregorii, et si forte contingat festum ipsius patroni Ecclesiae vel ejus anniversarium vel Pascha alicujus annotinum, dicimus generaliter quod cantica laudis, scilicet Te [Col. 0088B] Deum laudamus, Gloria in excelsis, et Ite, missa est, et alia, quae si aliis temporibus contingerent, cantarentur, in iis cani debent, praeter Alleluia. Nam hujusmodi festa ad paschale tempus generatim videntur pertinere. Si vero hic objiciatur quod in Annuntiatione Domini, Gloria in excelsis, quod canticum est proprium Natalis Domini, et Ite, missa est, quod proprium est resurrectionis, et Te Deum laudamus, quod gaudium drachmae inventae designat, cantari non debeant, quoniam haec in Annuntiatione Domini illa tempora non habebant, dicimus breviter quod, etiam si Natalis Domini, vel passio, vel drachmae inventio, necdum revera erant, tamen jam certo fore sperabantur. Nam hoc festum est quasi fons et initium festorum Christi. Vocatur [Col. 0088C] autem Pascha annotinum, quando aliquis diem, quo baptisma suscepit, annuatim celebrat, atque eorum ipsius diei Paschae officium integre cantari debet, praeter Alleluia, si accidat tempore Quadragesimae. Sed certus interim sis Ecclesiam Lugdunensem et Mediolanensem ubi Ambrosius archipraesulatum obtinuit, tempore passionis nullam celebrare solemnitatem, verum duntaxat facere commemorationem.

Quoniam de officio Quadragesimae hucusque generaliter tractatum est, nunc deinceps de ejusdem officio pro tempore agendum est. A Dominica igitur, [Col. 0088D] quam dicimus, Isti sunt dies, usque ad Pascha, versiculus ille, videlicet Gloria Patri, qui ad laudem pertinet Trinitatis, in officiis plane subticetur, quoniam ab illa Dominica incipit passio Christi celebrari, in qua tota Trinitas a Judaeis quasi dehonestata videtur. Qua etiam ratione fit, ut in cantico trium puerorum, scilicet Benedicite, versiculus ille nunquam cantetur, quia tunc Deo magna facta est dehonestatio, quando tres pueri, qui ipsum maxime colebant, idola plurimum exsecrantes, conjecti sunt in caminum ignis. Maxime vero idem iste versiculus triduo illo ante Pascha subticetur, quod tum demum Trinitas maximo affecta sit dedecore. Nam [Col. 0089A] praeterquam quod in primis de nece Christi hic agitur, nunc verberatur, nunc foede conspuitur, alapis caeditur, nunc etiam crucifigitur. Unde Isaias: Vidimus, inquit, eum non habentem speciem neque decorem (Isa. LIII) . Horarum quoque initia, et lectionum tituli tunc plane supprimuntur, nempe Deus, in adjutorium, et Lectio libri, etc., quia Christus caput nostrum a nobis sustollitur juxta praesentiam carnis. Ad lectiones non petuntur benedictiones, neque dantur, quoniam pastor Christus, qui gregi suo benedicat, jam non adest. Vel ideo benedictio non petitur, nec Tu autem, Domine, dicitur, quod apostoli his diebus nec ad praedicandum missi sint, nec inde redierint. Ut ergo hoc significemus, nec Jube, Domine, dicimus, nec tu autem. Illud quoque [Col. 0089B] considerandum est quod in Quadragesima duae recitentur praefationes, una jejunii et altera passionis. Ea quae est jejunii a primo jejunio cantatur usque ad Dominicam in Ramis palmarum. Illa vero quae est passionis, ab eo die cani incipit usque ad Pascha. Sed absurde fortasse alicui factum videbitur, quod Dominica die istiusmodi cantetur praefatio, cum non sit dies jejunii. Verum dici potest, quod etiamsi illo die non jejunetur numero, qualitate tamen, hoc est cibo carnali jejunatur, quemadmodum etiam diebus aliis.

Sed quoniam ea quae a nobis dicta sunt, ad clericos maxime pertinere videntur, nunc pauca dicenda sunt de laicorum scriptura, quae in duobus [Col. 0089C] potissimum consistit, nempe in picturis et ornamentis. Nam ut ait Greg., quod clerico littera, id laico est pictura; picturarum igitur aliae sunt supra ecclesiam, ut gallus vel aquilae; alia extra ecclesiam, ut in fronte forium bos et leo; aliae intra ecclesiam, ut sunt icones, statuae, figurae, et diversa alia picturarum genera, quae in vestibus, vel in parietibus, vel etiam in vitris depinguntur. Verum de his omnibus postea suo loco dicetur, hoc uno tamen modo observato, ut sciamus Salvatoris nostri imaginem tribus hisce modis aptius et convenientius in ecclesia depingi, ut videlicet, aut in throno sedet, aut in crucis patibulo pendeat, aut etiam in matris suae gremio conquiescat. Ornamenta vero in tribus consistunt, in ornamento videlicet ecclesiae, chori et [Col. 0089D] altaris; et ornatus quidem ecclesiae consistit in cortinis, aulaeis, pallis, sericis, purpureis et consimilibus. Ornatus vero chori, in dorsalibus, ut vocant tapetis et sustratoriis. Ornatus denique altaris, versatur in velamentis, crucibus, capsis, textibus et philacteriis. Et etiam ornatus personarum, quae vel cantant in choro, vel altari inserviunt. Sed de his et similibus dicimus omnia illa quae ad ornatum pertinent tempore Quadragesimae debere abscondi, vel removeri, vel etiam contegi. Nec crux quoque illo tempore nisi cooperta in ecclesia portari debet. Duo tamen vela retinentur, quorum alterum ponitur per chori circuitum, alterum suspenditur inter altare et chorum, ut non appareant quae sunt intra sancta sanctorum. Quo quidem significatur [Col. 0090A] mentibus infidelium divinarum Scripturarum intelligentiam nondum esse apertam. Haec duo vela diebus Dominicis complicantur, quod hi dies ad tempus Paschatis pertineant. Sic quoque ad primas tenebras, quartae videlicet feriae ante Pascha, ubi de morte Domini agitur, omnino renoventur, quoniam eo mortuo velum templi scissum est, ita ut tunc quae intra sancta sanctorum delituerant, primo omnibus fuerint manifesta.

Nunc quemadmodum in ecclesia pulsandum sit, paucis etiam exponamus. Quod ut melius pateat, primo sciendum est sex esse instrumentorum genera, [Col. 0090B] quibus pulsatur: tintinnabulum, cymbalum, nola, nolula, campana, et signa. Tintinnabulum pulsatur in triclinio et in refectorio; cymbalum in choro, nola in monasterio, nolula in horologio, campana in turribus, cujus diminutivum Hieronymus ad Eustochium in coenobium esse ait: «Quousque campanula in claustro pulsabitur.» Signa autem pro quibus pulsandis instrumentis accipi possunt, ut quibus quidpiam significetur. Generaliter ergo cognoscendum est, quod non debeamus in tota Quadragesima diebus profestis compulsare, nec depulsare (liceat enim hic vulgaribus et consuetis uti vocabulis), sed simpulsare, id est, simpliciter pulsare ad horas vel matutinas. Atque in [Col. 0090C] bene constitutis ecclesiis ad primam pulsatur duabus campanis, una ad invocandum, altera ad inchoandum. In tertia autem pulsatur tribus juxta horarum numerum, quae sub illa cantantur, una ad mutandum, altera ad congregandum, tertia ad inchoandum. Pari modo fit in sexta et nona, sed et eodem ordine eaedem campanae pulsantur simpliciter ad matutinas. Ad missam vero et ad vesperas duabus pulsatur campanis. In minoribus autem ecclesiis solummodo pulsandum est simpliciter. Diebus vero Dominicis et in solemnitatibus, prout in aliis temporibus compulsatur. Sed de his in sequentibus latius dicturi sumus.

Solet autem quaeri cum in hac Quadragesima Christi jejunium imitemur, cur non eo tempore etiam jejunamus, quo Christus dicitur jejunasse. Tradit enim Scriptura quod jejunare statim coeperit simul atque esset baptizatus. Verum quadruplex est ratio, quamobrem Paschae jejunium nostrum continuamus. Prima est, ut si volumus cum eo resurgere, debeamus etiam nos pati cum eo, quod pro nobis ipse passus sit. Secunda causa est, ut per hoc Israeliticos filios imitemur, qui eo tempore primo ex Aegypto egressi sunt, et postea eodem tempore exierunt a servitute Babylonica. Quod inde profecto facile probatur, quia tam illi, quam hi statim celebrarant Pascha, atque egressi sunt. Tertia [Col. 0091A] est hujusmodi, quod quandoquidem fervor libidinis, tempore veris nos magis soleat incendere, tum temporis maxime jejunamus, ut corporis aestus refrenemus. Quarta est, quoniam post jejunium statim debemus Christi corpus accipere, ut mystice paschalia capiamus sacramenta. Hoc est quemadmodum filii Israel priusquam comederent agnum sese affligebant, et agrestibus lactucis vescebantur. Ita debemus nosmet prius per poenitentiam affligere, ut digni habeamur comedere Agnum vitae. Animadverte interim quod si in quadragesima concurrant duo officia, quos dies duplices vocamus, necessarium esse ut cantetur officium ad tertiam de festo: absque genuflexione, officium veri jejunii ad nonam, non sine curvatione genu.

Post haec vero tradendum est qui dies sint velut privilegiati, qui hoc potissimum tempore comprehenduntur. Sunt enim privilegiati dies quatuor quartae feriae, quatuor Sabbata, tres dies Dominici, una quinta feria, unaque sexta feria, atque una integra septimana. Quartae feriae sunt hae: Prima est qua nos incipimus jejunare in Quadragesima; secunda septimana, sequenti; tertia, in hebdomada post Laetare Jerusalem; quarta, in ultima septimana. Quatuor vero Sabbata haec sunt: Sabbatum primae septimanae, quando celebrantur ordines; Sabbatum quartae, Sabbatum quintae et Sabbatum in [Col. 0091C] vigilia Paschae. Sic Dominicae dies sunt hae tres; Invocavit me; Laetare, Jerusalem, et Dominica in Ramis palmarum. Sed quinta feria est in Parasceve. Septimo denique privilegiata est ultima septimana Quadragesimae, quae vel ob id major dicitur quod majus et prolixius habeat officium. Vel appellatur quoque poenosa, quia tum maxime corpora et vitia nostra punire debemus. De privilegiis ergo istorum dierum ordine prosequamur.

Prima quarta feria quatuor insignitur privilegiis. Primum est quod tunc incipiamus jejunare, idque ideo facimus, quia Christus quarta feria, ut legitur, suum auspicatus est jejunium, quod diligenter perscrutanti [Col. 0091D] verum esse satis aperte constabit. Natus enim est die Dominico, ita ut si quis diligenter exinde computet annos usque ad trigesimum, juxta rationes computi, facile inveniet eum tertia feria fuisse baptizatum, ac sequenti die desertum intrans jejunium inchoasse. Secundum privilegium ejusdem diei est quod confessiones illo die in ecclesia audiantur, et judicia confitentibus imponantur; tertium autem, quia tunc cineres in signum humilitatis capitibus imprimuntur; quartum denique est quod illa die ejusmodi fit processio, qualem per universum annum amplius fieri non contingit. Poenitentes enim tunc ab ecclesia cum processione et [Col. 0092A] cruce ejiciuntur, ut ipso die Coenae in eamdem recipiantur. Nam tunc poenitentes ab ecclesia ideo ejiciuntur et repelluntur, quo Adami et Evae exsulatus propter esum pomi repraesentetur.

Quarta feria sequens ob id privilegiata est quod tum ii qui Sabbato sequenti ordinandi sint, ex sacris litteris interrogentur atque examinentur, probenturque num idonei etiam satis sint ad suscipiendos ordines. Inde profecto est quod duae lectiones ad missam leguntur, una voce naturali vel nocturnali, hoc est gravi ac pressa, altera vero communi. Prior Vetus Testamentum significat, posterior Novum, ut per hoc declaretur eos qui suscepturi sunt [Col. 0092B] ordines, utriusque Testamenti peritos esse debere. Atque illud quidem tanquam generalem regulam habemus, quotiescunque quarta feria duae lectiones ad missam leguntur, sequenti Sabbato possint ordines celebrari. Caeterum tertia quarta feria in eo habet privilegium, quod illo die in ecclesia instructio et examen fiat eorum qui in Sabbato ante Pascha sint baptizandi. Fit autem instructio illa in hunc modum: Qui baptizari volunt conveniunt ad portas ecclesiae, feminae a sinistris, mares a dextris; atque a diacono, vel sacerdote interrogantur an velint baptizari; aut idem percontatur a susceptoribus. Exorcista tamen debet prius interrogare num etiam abrenuntient Satanae, et omnibus ejus pompis, [Col. 0092C] ita ut puer, si sit adultus, respondeat se abrenuntiare; si non adultus, pro eo susceptor. Verum nullus in susceptorem admitti debet, nisi Orationem sciat Dominicam, et minus symbolum calleat, quod tenetur suos docere filios. Nec vero Christianus censeri debet, nec ad testimonium aliquod admitti secundum decreta qui horum ignarus est. Quare omnino necesse est ut illud ex susceptoribus sacerdos inquirat. Alioqui enim si nesciant, recipi non debent, nisi forte promittant, quod quam fieri potest citissime illa addiscent ⁜ (7) . Tunc demum acolythus scribit eorum nomina, qui volunt baptizari: unde etiam hic notarius est appellatus, quod baptizandorum scribat nomina. Postquam igitur a sacerdote satis in fide sint instructi, atque exorcistae [Col. 0092D] super eos fecerint adjurationes, ab ostiario in ecclesiam introducuntur, et in navi ecclesiae constituuntur, masculi quidem a dextris, feminae vero a sinistris. Duo tamen intra sancta sanctorum deducuntur, masculus videlicet et femina, quo significatur aliquos ex baptizandis fore salvos. Atque tum denique leguntur Oratio Dominica, et minus symbolum, Graece et Latine, propter earum linguarum dignitatem. Sunt enim caeteris digniores: Graeca utique propter sapientiam, Latina autem propter potentiam Romanorum. Postea vero quatuor recitantur lectiones et quatuor Evangeliorum initia, tandemque inchoatur missa, cujus cantato offertorio, [Col. 0093A] archidiaconus vel diaconus pulpitum ascendit, et clamat alta voce: Si quis, inquiens, est hic cathechumenus, exeat foras. Isti enim connotant, ut supra expositum est illos de quibus dictum est: Jesus autem non credebat se illis. Ipse enim sciebat quidquid esset in homine (Joan. II) . Atque ita tum omnes catechumeni exeunt foras, quod septies eodem modo de illis agitur, antequam baptizentur.

Illa autem quarta feria, quae est post Dominicam, Laetare, Jerusalem, in eo est privilegiata, quod tunc divae legantur lectiones, quoniam Sabbato sequenti celebrantur ordines. Sic quarta feria ultimae septimanae, nimirum ea quae est ante Coenam, privilegium [Col. 0093B] obtinet, quia duae item lectiones tunc leguntur, idque ob eam causam quod illo die Christus triginta denariis fuerat divenditus, quemadmodum Joseph triginta argenteis. Non enim servus major Domino est, nec discipulus suo magistro (Matth. X) . Ab hac ergo quarta feria sumptum est quod omni quarta feria jejunare et abstinere a carnalibus semper debeamus. Ex quo quidem fit ut post sextam feriam hic dies poenitentibus in abstinentiam semper injungatur.

Sabbatum primae septimanae et quartae, ideo gaudent privilegio, quod in iis celebrentur ordines, [Col. 0093C] Verum hic scias in omnibus festis apostolorum et Dominicis diebus fieri posse ordines, videlicet minores; majores vero non utique, nisi in sex tantummodo Sabbatis. Et quidem in illorum primo plures leguntur lectiones, inter quas una est, quae quandiu canatur, nullus sedere debet. Haec nimirum est hymnus ille trium puerorum, qui pro fide Trinitatis ab eis jam in fornace constitutis cantabatur. Ad hunc ergo hymnum genua flectere non decet, quod isti sua flectere noluerunt coram Nabuchodonosoris statua, sicut multi fecerant principes alii. Similiter in Parasceve genua non flectimus ad orationem quae fit pro Judaeis, ob derisionem eorum, qui, dum Christum deridebant, inquiebant: Prophetiza [Col. 0093D] nobis, Christe, quis est qui te percussit (Matth. XXVI) . In Sabbato ante Laetare Jerusalem, recitatur epistola Susannae. Nam tum fit statio Romae in monasterio Beatae Susannae virginis. Atque ita etiam ob similitudinem quamdam Evangelium est de muliere deprehensa in adulterio, quam Dominus liberavit (Joan. VIII) . Ecce quomodo concordant Evangelium et Epistola, ut conveniunt et multa alia. Sabbatum vero, quod est ante Ramos palmarum, hinc suum accipit privilegium, quod eo tempore Dominus papa eleemosynas largiatur, hoc est suum faciat mandatum, quod deberet facere ipso die Coenae. Sed quia tunc non posset propter prolixum ejus diei officium, ideo illud hoc Sabbato commode facit. Aut certe hinc maxime privilegium habere [Col. 0094A] videtur, quoniam eo die Dominus in domo Simonis leprosi pransus est Martha ministrante, et quo Maria pedes ejus lacrymis suis lavit, ac propriis tersit capillis, unguentumque in capite ejus fudit (Luc. VII) . Meminerimus tamen ex omnibus mandatis Dei hoc solum antonomastice dici mandatum quod Christus majori exhibitione illud observari atque obsequii praeceperit, cum suis discipulis pedes lavaret, inquiens: Si ego lavi vobis pedes Dominus et Magister, et vos debetis alter alterius lavare pedes (Joan. XIII) . Et cum quadam interminatione, qua Petro interminatur: Si non, inquit, lavero tibi pedes, non habebis partem mecum (Ibid.) . Quare propter hujusmodi praeceptum vacat Sabbatum illud ab officio. Hinc nata est illa auctoritas, quod si quis fuerit [Col. 0094B] adeo negotiis intricatus atque oppressus, ut difficulter possit vacare orationi et eleemosynae simul, saltem mutet cum oratione eleemosynam, et contra. Sabbatum denique ante Pascha inde privilegiatum est, quod tum celebrentur ordines, catechumeni baptizentur, et candela illa cerea paschalis consecretur. Verum eadem missa communis esse oportet diei et ordinibus, pluresque tum recitantur lectiones.

Sequitur de diebus Dominicis: et quidem prima Dominica Quadragesimae in hoc est privilegiata, quoniam inde inchoatur ipsa Quadragesima, quae [Col. 0094C] repraesentat tempus illud, quo morati sint atque haeserint in deserto filii Israel. Sicut enim illi isthic morati sunt per quadraginta duas mansiones manna cibati, ita nos quoque ab hac Dominica usque ad Pascha per quadraginta duos dies a deliciis corporeis abstinentes verbo vitae reficimur, et orationi vacamus; ut per Christum in terram viventium introducamur, quemadmodum illi introducti per Jesum Nave filium, sive per Josue in terram promissionis. Tria notanda sunt in populo Israelitico, scilicet peregrinatio, quae fuit in Aegypto, quando Jacob et filii ejus profecti sunt in Aegyptum; captivitas quae in Babylone contigit: atque horum duorum nos meminimus. Tertium fuit dispersio, et adhuc est per [Col. 0094D] universum orbem. Cujus quidem nos mentionem non facimus, quia ab illa nunquam revocabuntur, quae facta fuit Tito et Vespasiano. Unde dictum est: Tradam eos in manu, de qua non poterunt surgere (Thren. I) . Dominica vero Laetare Jerusalem, quae septima est a prima Dominica Septuagesimae, ob id privilegio insignita est, quod libertatem nobis exprimat redeundi, quae fuit concessa filiis Israel in Babylonia anno sexagesimo, quanquam plene obtinuerunt anno septuagesimo. Ex quo sane totum ejus diei officium de laetitia est, ut partim illorum exprimamus laetitiam, partim etiam nostram, quam finitis septem aetatibus, a mundi exsilio liberati habebimus, cum coelestem paradisum, quae vere patria nostra est, intrabimus.

Dominica in Ramis palmarum ob triplicem rationem meruit privilegium. Primo quod eodem die filii Israel terram promissionis ingressi sint, et siccis pedibus Jordanem transierint. Sic enim contigit, quod eo anno tot fuerunt dies usque ad Pascham, quot sunt ab hac die Dominica. Secundo autem ideo, quoniam hoc die veniens Jesus a Bethania in Jerosolymam maximo honore exceptus sit, quo etiam die vendentes e templo potentissime ejecit, quod ejus diei privilegiis tertia est ratio. Hic dies tribus nuncupatur nominibus. Dicitur enim Dominica in Ramis palmarum, quod illo die rami palmarum in processionibus deportentur in significationem [Col. 0095B] illorum, quos filii Israel statuerunt in via Christo jam veniente. Vel quos etiam deferimus in figuram ramorum et florum virtutum, quos portare debemus, si quando ad Christum ibimus. Cum autem palmas non habemus, laurum vel buxum, quod perpetuo suo virore virtutes connotent, deportamus; vel flores etiam, qui simili ratione virtutem significant. Hoc ergo die magnam et insignem exhibemus processionem, ad designandum, quod Dominus veniet ad nos, et ducet nos ad aeterna tabernacula. Post processionem oportet veniamus ante crucifixum, ac dicamus: Benedictus: nec ideo alia processio cessare debet, sed fieri ante tertiam. Obiter itaque hic considera uxorem Lot in salis effigiem fuisse mutatam et transformatam, quod retro respexisset, [Col. 0095C] ut scilicet nos condiret atque instrueret, ne retro eamus. Nam, quemadmodum ait Scriptura, nullus qui ad aratrum manum adjecerit, retro debet respectare (Luc. IX) .

Feria quinta, quae Coena Domini appellata est, quatuor insignitur privilegiis, quorum primum est poenitentium jam in Ecclesiam redeuntium. Tunc enim Ecclesia ad se recipit poenitentes, quos ante primo die jejuniorum ejecerat. Recipiuntur autem poenitentes in Ecclesiam et separantur a malis poenitentibus: quinta potissimum feria, quod Deus volucres fecerit quinta feria ex aquis. Qua ratione [Col. 0095D] etiam fit, ut quod quasdam in aquam remiserit, significemus malos in carnalibus rebus sese oblectantes, et quod quasdam in aera sustulerit, intelligamus bonos atque eos, quos delectant coelestia. Secundum privilegium est, quia novum Testamentum tum incoepit, et vetus fuit terminatum. Tertium autem privilegium hujus diei est olei consecratio. Verum enimvero tres sunt potissimum in Ecclesia Dei sacrae unctionis species, chrisma, oleum infirmorum, et oleum quo ungantur baptizati. Chrisma conficitur ex balsamo mundissimo atque oleo purissimo. Namque oleum claritate alios liquores facile superat et balsamum odore. Quod autem oleum alio liquore sit clarius, hoc pacto ostendi potest: Nauta quandoque mittit anchoram in mare, et si forte illa [Col. 0096A] lapidi affigatur, ita ut extrahi non possit, tunc nauta illuc descendit, habens os suum plenum oleo in eum usum, ut si fortassis non possit lapidem illum videre, cui anchora adhaeret, ob turbulentam et tenebrosam aquam, effundit oleum. Quo facto tanta isthic nascitur claritas, redditurque aquarum perlucida propter oleum effusum, ut lapidem nauta facile videre queat. Chrisma initium traxit a Veteri Testamento, quando Dominus praecepit Mosi ut conficeret chrisma, quo ungeret tabernaculum in dedicatione, et arcam testamenti. Atque Aaron et sacerdotes illo similiter ungebantur, et reges. Moses tamen non legitur unctus fuisse, nisi unctione spirituali, quemadmodum et Christus. Voluit nihilominus Christus materiali nos inungi unctione, ut per [Col. 0096B] illam materialem consequamur spiritualem. Inungitur enim quilibet chrismate bis in vertice a communi sacerdote, et in fronte ab episcopo. Caeterum ideo bis, quia post resurrectionem duabus vicibus datus fuit Spiritus sanctus, tum etiam quando Christus insufflavit discipulis, inquiens: Accipite Spiritum sanctum (Joan. XXI) , tum etiam quando missus est eis idem e coelo in igneis videlicet linguis.

Cum igitur aliquis istiusmodi oleo sancto inungitur, necesse est ut illud fiat in scapulis, et in pectore potissimum. Ac in scapulis quidem ideo, ne laborem suum frustra expendat in vana, sed sit robustus ad legis onus fideliter portandum; in pectore vero, ut suscipiat intelligentiam mandatorum Dei. Proinde oleo, quod vocatur infirmorum, [Col. 0096C] inunguntur aegri atque infirmi. De qua sane unctione ait B. Jacobus in sua Epistola: Si quis infirmatur inducat sacerdotes et orent super eum, et inungant eum oleo sancto, et alleviabitur ejus infirmitas, si nimirum ei expediat et utile sit, et remittentur ei peccata (Jac. V) , videlicet venialia, vel si non fuerit in mortali peccato. Potest tamen fieri hujusmodi inunctio per unum sacerdotem; sed hoc fieri non debet, si plures possint adesse. Quartum demum hujus diei privilegium est mandatum. Est autem differentia inter hoc mandatum et illud quod fit Sabbato praecedenti. Illud enim fit a praelatis, et Ecclesiae magnatibus, repraesentatque illud, quod fecit Christus: hoc vero quilibet sacerdos facere [Col. 0096D] debet, idque hoc modo: Primo oportet ut reficiant pauperes, ac postea parum comedant, nec ultra tamen quam consuetum est. Deinde debent surgere a mensa, ac pauperum pedes lavare. Quo facto possunt sese ad mensam recipere, atque iterum comedere: quod jejunium non frangit, sed interrumpit. Non enim debet quispiam eo die bis comedere, ne jejunium frangatur, tam respectu unius horae, quam totius septimanae, quamvis tamen et in multis locis ita fiat. Est autem iste dies omni alia solemnitate solemnior, exceptis tamen solemnitatibus Trinitatis, usque adeo ut qui possint solemnes vestes induere, debeant non secus atque in aliis solemnitatibus. Quocirca etiam hoc die omnia laetitia cantica canuntur, quemadmodum in caeteris solemnitatibus, [Col. 0097A] praeter Alleluia. Nec dicitur vero Dona nobis pacem, ob eam rem quod nocte sequenti osculo Judas Christum tradiderit. Atque hic animadverte tempus recreationis incoepisse ab illa hora qua Adamus e paradiso ejectus fuit, et adhuc est, duratque usque ad uniuscujusque obitum. Quo quidem patet majus esse recreare quam creare, ita ut hinc etiam dictum sit gravius esse ac majus ex impio facere pium quam creare coelum et terram, ac majus fuisse paulum suscitare in mente quam Lazarum in corpore. Itemque et hoc animadvertas Natale Domini festum esse Patris, cum per eum Pater innotuit mundo. Quanquam vero, quod festum Patris est, festum etiam sit Filii, et Spiritus sancti. In hoc enim, quod dicitur Verbum intelligitur Pater Verbi. [Col. 0097B] Aut etiam hac alia ratione, quod Filius Patrem omnibus manifestaverit. Pascha autem est festum Filii, quia tunc a mortuis resurrexit, et verus Deus apparuit. Pentecoste vero festum est Spiritus sancti. Istarum tamen solemnitatem quaelibet festum dicitur totius Trinitatis. Indivisa enim sunt opera Trinitatis, sed ita tamen ut quaedam magis videantur propria esse uni quam alteri.

Sexta deinceps feria, quae et Parasceve appellata est, in eo gaudet privilegio, quod hoc die Christus passus sit. Quare etiam ab hac sexta feria omnes aliae sextae feriae suum habent privilegium, sicut a sequenti Dominica omnes aliae Dominicae. Parasceve [Col. 0097C] autem interpretatur praeparatio, quod tum Judaei cibos suos soliti sint praeparare, quibus vescebantur Sabbato, cum eis Sabbato quidquam praeparare interdictum sit. Porro autem ipso die Parasceves uno duntaxat ferculo vescimur, quoniam Christus illo die unum sibi solummodo comparavit, videlicet latronem. Unde ipse dixit: Singulariter sum ego donec transeam (Psal. CXXX) . At quaeritur cur istum diem celebremus in moerore, tristitia atque abstinentia, cum soleamus sanctorum passiones in gaudio celebrare. Verum hoc ideo fieri respondemus, quod sancti statim, simul atque perpessi sint martyrium, ad coelos ascenderint: Christus vero descenderit ad inferos. Sed cum jam tartara fregit, et [Col. 0097D] sanctorum animas inde reduxit dieque tertio resurrexit, ideo tum maxime laetamur. Hinc etiam est quod sanctorum Patrum passiones, qui ad inferos descenderunt, non celebramus. Solet hic etiam a nonnullis quaeri, cum asinae insidens Christus honorifice suscepturus sit, et in cruce videatur dehonestatus, cur potius adoremus crucem quam asinam. Verum facile illud discuti potest, cum honor iste quem in asina accepit, terrenus fuerit, nec curandum sit de terrenis, ita ut nec hinc quidquam de asina curandum sit. Per crucem vero ruptus fuit ac destructus murus ille peccatorum, qui erat inter nos et Dominum interjectus; Christus enim satisfecit pro nobis. Unde certe nullus recenter baptizatus, etiam adultus, si vel maxima commiserit peccata, [Col. 0098A] ullo eorum tenebitur, neque secundum poenam, neque secundum culpam; tenetur tamen habere contritionem. Quemadmodum ergo gladius Davidis, quo Goliam obtruncavit, multo tempore servatus fuerit et in honore habitus, ita etiam crux Domini, quae per illum gladium quodammodo figuratur.

Tandem quoque consideremus hujus diei officium carere capite, quod Christus caput nostrum tum e nobis sublatus fuerit. Caret enim invitatorio, ut non imitemur perversam illam imitationem quam fecerunt Judaei, quando consilium inierunt, quomodo Jesum caperent in sermone, eumque morti traderent. Inde etiam est quod non damus osculum pacis alicui, propter osculum Judae, nec aliquem salutamus, quia cum quadam salutatione Judas Christum [Col. 0098B] tradidit, inquiens: Ave, Rabbi (Marc. XIV) . Verum ideo signa dedit illis Judas, qui Christum ceperunt, ne Jacobum pro eo caperent, qui illi admodum erat similis, ut hinc etiam frater Domini dictus sit. Nota ergo Judam dixisse: Tenete eum (ibid.) , quasi dixerit: Fortiter eum ligate, et tenete, quia alioquin poterit manus vestras facile evadere. Credebat enim eum esse fortem propter illud quod ipse viderat, cum vendentes et ementes e templo ejecisset. Praeterea viderat, quemadmodum illorum manus evasisset qui ipsum volebant apprehendere, unde dicitur: Et transiens per medium illorum ibat (Luc. IV) . Causa autem quamobrem Judas vendidit Christum et tradidit, fuit hujusmodi: Odium recens susceperat in Jesum propter unguentum quod Magdalena in [Col. 0098C] caput ejus fuderat. Ipse enim erat Domino a loculis, quos portabat. Cum autem mortis esset apud veteres, ut qui hujusmodi fungeretur officio, pro mercede sua decimam partem haberet eorum, quae in dominorum loculos ponebantur, aestimavit Judas unguentum quod beata Maria Magdalena fuderat, trecentos valere denarios. Unde est quod ipse dixerit: Utquid perditio haec? potuit enim istud, etc. (Matth. XXVI) . Coepit ergo secum cogitare, quo pacto in Christo recuperaret quod amiserat in unguento, ita ut, cum trecentorum denariorum decima sint triginta denarii, ea summa ipsum vendiderit ac tradiderit. Non debet quoque officium mortuorum habere invitatorium, nisi corpore praesente, nec in [Col. 0098D] missa dici, Dona nobis pacem, neque per universum officium, Gloria Patri, quia sequitur et imitatur exsequias sui Salvatoris.

Sex itaque hujus diei sunt privilegia: Christi immolatio, inferni exspoliatio, mortis conculcatio, humani generis redemptio, paradisi apertio, et Scripturarum manifestatio. Ubi animadvertendum est quod Christus sua passione non tantum illos redemit, qui tum erant in lymbo inferni, qui locus dicebatur sinus Abrahae, verum etiam omnes homines futuros, qui sancta morte vitam erant finituri. Nec sane omnes homines, qui in inferno erant extraxit. Unde Osee propheta: O mors, ero mors tua; morsus tuus ero, inferne (Ose. XIII) . Scripturarum hodie facta est manifestatio, quia scripturae Veteris [Col. 0099A] Testamenti, quae prius erant obscurae, hodie sunt declaratae. Unde Dominus: Consummatum est (Joan. XIX) , inquit, quasi dicat: Omnia quae de me hucusque scripta sunt, modo sunt impleta, quod scandalum est Judaeis, stultitia gentibus. Crux igitur Domini multis modis in Veteri Testamento fuit praefigurata. Dictum est enim angelo percutienti Aegyptum: Quamcunque domum intraveris, in ea occide omnes primogenitos, tam parvulos quam senes; tam viros, quam mulieres. Sed sic ubi scriptum fuerit Thau, non intrabis (Ezech. IX) . Thau vero signum est crucis, ita ut omnes damnentur, nisi per signum crucis salvantur. Sic Moses in deserto serpentem aeneum erexit, et omnes qui eum intuebantur statim a morsu serpentum sanabantur (Num. XXII) . Serpens aeneus similitudinem habet serpentis nec est verus serpens. Similiter Christus habuit similitudinem carnis peccatricis, sed non verae peccatricis, utpote qui nunquam peccaverit. Dictum est item Danieli ab angelo: Duae erunt septimanae, et post septuaginta septem occidetur Christus dux noster (Daniel IX) . Ita aperte Moses: Die, inquit, ac nocte erit vita nostra pendens, et videbitis et non cognoscetis (Deut. XXVIII) . Verum profecto est quod nocte pependerit, quia tenebrae factae sunt a sexta hora, etc. (Matth. XXVII) . Quod autem die, certum est. Item Jeremias ait: Ponens filiam pharetrae in renibus meis (Thren. III) . Filiam, inquam, pharetrae, id est, lanceam. Itemque: Congregabo omnes gentes, et erit signum eis, Thau T. (Isa. LXVI) , quod crux est [Col. 0099C] Domini. Sic rursus: Ezechias convertit faciem suam ad parietem (IV Reg. XX) . Et David: Scribantur haec in generatione altera, et populus qui creabitur laudabit Dominum (Psal. CI) ; hoc est, novus populus, nimirum gentilis. Atque in alio loco alius: Plantavi, ait, vineam meam electam, et versa est in amaritudinem (Jer. II) . Et quare, quaeso? Quia dederunt in escam meam fel, et in siti mea potaverunt me aceto (Psal. LXVIII) . Quemadmodum etiam alibi inquit Davidi: Partiti sunt sibi vestimenta mea et super vestem meam miserunt sortem (Psal. XXI) . Quamquam hoc de tunica Domini inconsutili dictum videri potest. Sed eodem in loco idem expressius: Dinumeraverunt omnia ossa mea (ibid.) , quoniam [Col. 0099D] usque adeo eum in cruce extenderunt, ut omnia ejus ossa facile dinumerari potuissent. Sic postremo et Isaias ait: Et erit principatus ejus super humerum ejus (Isa. IX) . Nam Christus portavit crucem, in qua triumphavit, ita ut vulgo dici consuetum sit Cyrenaeum quidem crucem portasse, sed non sicut homo et Deus.

Corpus Christi non conficitur hoc die quatuor de causis: prima est quia Christus hoc die pro nobis revera immolatus est et, veritate veniente, debet cessare figura, ac ei dare locum; secunda, quod istiusmodi die reipsa Ecclesiae Sponsus sublatus [Col. 0100A] sit, descendit enim ad inferos; tertia est quoniam tum temporis velum templi disruptum est, et cornua altaris sunt transversa, ita ut nobis non esset ubi corpus Christi conficeretur; quarta, quia Moyses dixit in Exodo: Alius pugnabit pro vobis, et vos tacebitis (Exod. XIV) ; alius, id est Christus. Sequitur ut de ordine officii hujus diei dispiciamus. Nam primo leguntur duae lectiones ex Veteri Testamento, una ex rege, altera ex prophetis, scilicet ex Osee idque sine titulis. Deinde vero tractus quem vocant, canitur unus quatuor versuum; alius plurium, post quem legitur passio etiam sine titulo. Qua quidem absoluta fiunt orationes pro omni gradu Ecclesiae, hoc est pro gentilibus sive ethnicis, pro Judaeis, pro haereticis et pro schismaticis. Atque ita deinceps [Col. 0100B] crux extrahitur, ac cum ea ter in genua procedimus, cantando ter Graece ἄγιος, et Latine sanctus Deus, etc., cum tribus versibus. Postea vero Dominicum corpus, quod reservatum fuit ipso die Coenae, altari imponitur, et cantata Dominica Oratione cum praefatione praeposita, scilicet: Oremus, praeceptis salutaribus moniti, etc., communicatur, ac deinde vero psalmi vesperarum cantantur cum oratione: Respice, Domine. Atque ita tandem officium terminatur.

His itaque historice prosecutis, quid significent deinceps videamus. Quod enim duae lectiones legantur, declarat Christum passum fuisse pro duobus [Col. 0100C] potissimum populis, Hebraeo nimirum et gentili. Sed earum una ex lege sumpta est, videlicet ex Levitico, altera ex prophetis, nempe Oseae, quia Christi passio et a lege fuit ante praefigurata, et a prophetis praedicta, et a patriarchis sub velamine quodam nobis revelata. Abraham enim carnem Christi tectim immolavit, cum arietem sacrificaret; sic Abel quoque cum agnum in hostiam offerret. Quae ita fuerunt Christi figura tanquam velamine tecta, ut intelligi non potuissent, nisi explicarentur. Assimilatus est praeterea in prophetis, unde Dominus: Sicut fuit Jonas in ventre ceti tribus diebus et tribus noctibus, ita erit Filius hominis in corde terrae (Matth. XII) . Recitantur autem lectiones cum passione [Col. 0100D] sine titulo, quod caput nostrum videlicet Christus nobis auferatur. Per tractum quatuor versuum intelligimus hominem Christi passione fuisse redemptum, qui ex quatuor conflatus est elementis. Hinc est quod Christus non in coelo, neque in terra sit crucifixus, sed in medio, hoc est in aere. Fecit enim pacem inter coelestia et terrena, atque etiam inter ipsa terrestria pacem conciliavit, postea quam erant simultates et inimicitiae inter unum hominem atque alterum, sed majores tamen erant inter angelum et hominem. Ipse vero Christus in omnibus per crucem pacem composuit, quod quae inter se disjuncta ac discreta erant conjunxerit, et ex duobus unum fecerit. Est enim lapis angularis. Aut etiam quatuor illi versus tractus significant quatuor [Col. 0101A] partes crucis, quae similis est ultimae litterae alphabeti Hebraeorum, videlicet Thau, quae sonat, si interpretetur signum. Omnia volumina veteris legis significarunt crucem Domini.

Hoc ergo die quatuor in uno tractu versus dici debent, ad declarandas quatuor partes crucis, sicut et quinque dicuntur in quarta feria, quod quinquies Christus sanguinem suum effuderit: primo in circumcisione, secundo in oratione, tertio in flagellatione, quarto in crucifixione, quinto cum esset lanceatus. Tractus qui prolixior est, repraesentat magnum istud bellum Davidis contra Goliam. Nam et Christus noster David hodie magnum Goliam, id est diabolum, debellavit. Quaedam Ecclesiae tractum canunt, videlicet: Qui habitat, etc. (Psal. XCX) , quia [Col. 0101B] Christus a diabolo primum latenter fuit tentatus, velut a dracone quopiam latitante sub petra, sed postea in passione tanquam a forti leone acriter fuit vexatus, quod per hunc versum facile exprimitur: Super aspidem et basiliscum ambulabis, et conculcabis leonem et draconem (ibid.) . Passio legitur ideo, quia tum Christus reipsa patiebatur. Cum autem ventum est ad illum locum: Diviserunt sibi vestimenta mea, et super vestem meam miserunt sortem (Matth. XXVII) , tunc duo hypodiaconi duo mantilia, vel duos alios pannos altari impositos, auferunt. quod quatuor illi milites qui Christum crucifigebant ex duabus ejus vestibus sibi indumenta confecerunt, historiam ipsam repraesentantes. Aut certe [Col. 0101C] remotio pannorum fugam significat apostolorum, qui erant quasi vestes Christi. Petrus enim ad vocem unius ancillae ipsum negavit, et Joannes nudus aufugit. Tertia vestis, quae in altari relinquitur, designat vestem Domini inconsutilem non fuisse scissam, vel partitam, sed sortitione uni contigisse. Unitas enim Ecclesiae non potest, nec unquam potuit ab haereticis et schismaticis scindi, cum nulla sit sapientia adversus Dominum. Christus cum in cruce pateretur et maxima animi angustia affligeretur, prolixe oravit decantans decem psalmos, scilicet: Deus, Deus meus, respice in me (Psal. XXI) , usque ad, In te Domine, speravi (Psal. XXX) , donec pervenisset ad istum versum: In manus tuas, Domine, commendo spiritum meum (ibid.) , quo emisit [Col. 0101D] spiritum. Quare et nos quoque, postquam passionem recitavimus quae Christi anxietatem et dolorem exprimit, oramus, quantumvis sane mos iste orandi infrequens et insolitus sit. Usu enim jam pridem receptum est ut diebus aliis ante evangelium dicantur orationes. Verum hoc die contra fit ordine permutato: quod et in initio a nobis dictum est, quo quaedam officia in Quadragesima transmutari ostensum est. Oravit autem Christus pro tribus, pro se, inquiens: Pater, clarifica Filium tuum (Joan. XVII) ; pro suis, aiens: Pater, pro eis, quos dedisti mihi rogo (ibid.) , et pro illis etiam qui credituri erant in eum, dicens: Pater, non tantum pro eis rogo, sed pro omnibus illis qui credituri sunt in me (ibid.) .

[Col. 0102A] Ex quo sequi videtur quod non debeamus orare pro illis quos scimus non esse salvandos, veluti pro eis qui in inferno remanserunt, et pro Juda qui desperavit. Sed et nos similiter oramus, partim pro nobis, partim pro omni gradu Ecclesiae, scilicet pro neophytis, gentilibus, Judaeis, haereticis et schismaticis, ut eis Deus gratiam suam infundat, et ad fidem Catholicam convertat, flectentes quidem genua pro aliis, verum non pro Judaeis, quoniam illi illudentes Christo genua flexerunt. Obiter ergo hic animadverte id quod legitur ante genuflexionem non esse orationem, sed adhortationem quemadmodum est oremus et quasi quamdam ostensionem pro quibus simus oraturi. Quod vero postea dicitur, oratio est. Item rursus animadverte tres fuisse illusiones, [Col. 0102B] quas Judaei genibus flexis Christo exhibuerunt. Et quidem prima fuit, velata ejus facie in atrio pontificis, altera vero praetorio. Quoniam illo tradito Judaeis a Pilato ut ipsum crucifigerent, milites spineam plectentes coronam flexis genibus illudebeant ei. Quod quamvis a Judaeis factum non fuerit, ascribitur tamen illis, quod causam praestiterint. Tertia denique illusio fuit, cum praetereuntes illi jam in cruce pendenti dicebant: Vah, qui destruis, etc. (Matth. XXVII) . Contra illas tres illusiones nos ante crucis revelationem tres praemittimus adorationes cum dicimus ter Agios, etc., quasi ter honorantes illusum propter nos; idque duabus linguis, quia tertia adhuc silet. Hinc igitur et illud notandum [Col. 0102C] venit, quod, cum multa sint genera linguarum, tres tamen potissimum existant principales; prima Latina, propter nobilitatem et dominium Romani imperii; secunda Graeca, propter sapientiam; tertia Hebraea, utpote quod caeterarum linguarum mater sit. His autem tribus linguis descriptus fuit titulus Domini in cruce. Quare praeter reliquas linguas hae tres solum in missa usurpantur, dum in ea canimus Graece Kyrie eleison, Hebraice Alleluia, etc. Latine. Adversus tres Judaeorum accusationes in Christum, dicimus nos tres excusationes in persona Salvatoris, scilicet, Popule meus, ubi Christus exprobrat illis sua beneficia, liberationes videlicet ab Aegypto, regimen in deserto, introductionem in terram optimam. Quasi dicat Christus: Tu accusas me, quod [Col. 0102D] tributum dari negaverim, deberes potius gratias agere, quia te liberavi a servitute Aegypti. Tu accusas me, quod regem me fecerim, verum satius foret quod gratias ageres de eo quod splendide et regulariter te in deserto paverim. Tu denique me accusas, quod dixerim me Filium esse Dei, sed gratitudinis signum potius exhibe, quod tibi dederim terram lacte et melle manantem.

His ergo ita dictis, crux aperta ac nudo profertur ad significandum omnia quae fuerant obscura, tunc fuisse manifesta, et salutatur crux hisce verbis: Ecce lignum, etc., quoniam per crucem omnibus salus reformatur ac restituitur. Postea autem adoratur, id est cum reverentia osculatur; solus enim Deus adorandus est, et caetera illius causa veneranda. [Col. 0103A] Crux ergo adoratur ideo, ut ostendamus nos debere humiliter facere quod illi fecerunt superbe. Osculata cruce, Dominicum corpus altari apponitur, et tunc sacerdos cum praefatione praeposita, videlicet: Oremus, praeceptis, etc., quam addidit beatus Gregorius, cantat Orationem Dominicam. Quo quidem repraesentatur antiqua apostolorum consuetudo, qua in celebrandis missis utebantur. Olim enim apostoli haec tantum verba proferebant, quae dixit Dominus: Hoc est corpus meum, etc. (Matth. XXVI) ; et, Hic est sanguis novi testamenti, etc. (Ibid.) , quibus ipsi apostolici postea addiderunt Orationem Dominicam. Atque haec est consuetudo apostolorum quae hic representatur, eo modo quo antiquitus celebrabatur, sed Gelasius papa, Gregorius [Col. 0103B] et Coelestinus multa tandem addiderunt, ut supra dictum est. Facta autem communione, statim cantantur vesperae cum oratione, et tam missa quam vesperae una finiuntur collecta. Hoc ita peracto, crucifixus in suum locum reponi debet, ante quem necesse est, ut chorus psalmos psallat, etiam episcopus vel loco ipsius vicarius ejus, idque tantisper usque ad horam illam, qua Christus resurrexerit. Atque ita tum celebrare debet mysterium de resurrectione. Primo namque provenit labor, secundo clamor, tertio autem exauditio, unde Psaltes ille: Ad Dominum, inquit, cum tribularer, clamavi, et exaudivit me (Psal. CXIX.) Quare et nos oportet ejus esse imitatores.

Nunc dicendum est, quare una pars sacramenti, scilicet corpus, sub specie panis reservetur die Coenae, et altera pars, scilicet sanguis, sub specie vini non reservetur. Ac duae quidem sunt causae, quamobrem corpus reservetur. Prima est ne fortasse quispiam ex hac vita sine viatico discedat, quod evenire posset, ni reservaretur; atque institutum ita est ab Innocentio papa. Secunda est quod illis tribus diebus maxime omnes ii religiosi quibus necessitas est, debeant communicare. Quare oportet ut sacramentum illud reservetur, quoniam eo die consecrari non debet: ut supra ostensum est. Cur autem sacramentum vini non servetur, triplex est ratio: [Col. 0103D] Prima est quia, cum vinum liquidum sit, non posset tam bene reservari, quin quadam negligentia facile queat labi; secunda est quod duos sacrificiorum ritus suis temporibus approbaverit Deus, veterem legis, videlicet suo tempore, et novum hoc tempore. Hos duos ritus significant panis et vinum, licet utraque res sit novi sacramenti, panis nempe novum, et vinum veterem. Nec mirum videri debet, si per rem novi sacramenti vetus sacrificium significetur, cum et contra inveniatur, rem videlicet veteris Testamenti declarare novum. Nam quartis feriis septimanarum quando ordines celebrantur, duae lectiones ex veteri Testamento recitantur, quarum altera quae sub nocturnali tomo exprimitur, vetus significat Testamentum; altera vero quae sub [Col. 0104A] tono communi, Novum. Ex eo itaque, quod vinum non reservetur, ostenditur vetus sacrificium cessare debere. Tertia ratio est, quod idcirco non reservetur, quia Christus dixit in coena: Amen dico vobis, quod amodo non bibam de hoc genimine vitis, donec bibam illud vobiscum novum in regno Patris mei (Matth. XXVI) .

Si quis autem roget, num istud vinum, quod eo die in communione sumitur, ex Dominici corporis contactu consacretur, quamvis complurium scripta illud asserere videantur, nos tamen veritatem magis sequentes et ea quae sancti Patres tradiderunt, dicimus vinum illud omnino non esse consecratum ex illo contactu, sed sanctificatum. Est enim differentia inter consecratum et sanctificatum. Consecratum [Col. 0104B] dicitur quod in consecratione, ut ita dicam, transubstantiatur. Sanctificatum vero est quod per verborum significationem efficitur sanctum sine aliqua transubstantiatione, ut aqua lustralis, quam ideo benedictam dicimus. Rursus sanctificatum dicitur, quod a tractu rei sanctificatae magis efficitur referendum. Si autem diceretur, quod solo contactu vinum vel aqua consecraretur, magna profecto inde sequeretur rerum perturbatio et confusio. Sic enim contingeret calicem non posse lavari, indeque efficeretur, ut jam sexcenti panes unius hostiae contactu, sine verbo possent consecrari; et si una aliqua gutta aquae lustralis seu benedictae in stagnum vel puteum, qui ex lacunis scaturit, infunderetur, [Col. 0104C] aqua illa perpetuo benedicta maneret: atque ejusmodi infinita alia incommoda ex ea re nascerentur. Jam etiam praetereo, si Dominici corporis tactu vinum consecraretur, contra decretum fieri quod prohibet, ne hoc die consecratio fiat.

Quod autem hic quaeritur quamobrem Christus discipulis prius corpus suum dederit mysticum quam in veritate illud offerret, discussum satis apud alios est. Advertendum ergo hic est, et repetendum, quod paulo ante a nobis dictum est, utpote secundum triplicem Christi crucifixionem, quae hoc die re ipsa facta est, tribus horis, tertia videlicet sexta et nona per universum annum missas celebrandas esse. Hora enim tertia crucifixus est linguis Judaeorum aientium: Tolle, tolle, crucifige eum (Joan., XIX) . Hora sexta in cruce positus fuit, et nona exspiravit; quapropter hae horae ad celebrandas missas canonice sunt institutae, quae Christi immolationem mystice repraesentant. Diebus enim festis cum a libidine est abstinendum, missa debet tertia hora celebrari; pro festis, sexta, et in jejuniis nona, sin aliter fiat certe canonicum et regulare non est. Exceptis interim iis temporibus, quibus nocte missa celebrari debeat, ut in Natali Domini et in Sabbato Paschae. Missa enim quae tunc celebratur, non ad Sabbatum pertinet, sed ad diem Resurrectionis. Unde etiam nunc Romae et per universum Ravennensium archiepiscopatum, sub quo et Bononiensis Ecclesia continetur, tunc missam non celebrat usque ad noctem. Quod autem sic fieri debeat, satis [Col. 0105A] ipsa ostendit oratio, quae tum dicitur: Deus, qui hanc sacratissimam noctem, et illud quod in cerei, quem vocant, benedictione canitur: Haec nox est. Sic itidem quotiescunque ordines conficiuntur, nocte missa celebrari debet, quoniam officium majorum ordinum ad diem spectat Dominicam. Sed quia a jejunio incipere oporteat, ideo in Sabbato post vesperas illud inchoamus, et ad noctem usque protelamus.

Nunc vero considerandum est quamobrem tribus noctibus continuis officium quod tenebrae appellatur celebremus, quemadmodum ad illud officium pulsandum sit, quare et quot candelae accendantur, [Col. 0105B] et quomodo eae exstinguantur, et deinde etiam de officii qualitate. Posito itaque Christo in cruce tribus horis fuerunt tenebrae, a sexta usque ad nonam, ita ut complectamur sextam et nonam, dum sol patiebatur eclipsim, non quidem naturalem, sed miraculosam, quanquam eam infideles juxta naturam ita accidisse mentiebantur. Quamobrem sane propter tanti illius miraculi memoriam, per noctes tres illas horas repraesentamus. Ad officium tenebrarum non campanis pulsandum est, sed ligneis tabulis. Campanae enim significant, ut dictum est, concionatores. Atque ideo campanis non pulsatur, quia concionatores, hoc est discipuli Domini, non solum nomen ejus non praedicarunt, sed et negaverunt, ut Petrus et fugerunt. Scriptum est enim: Percutiam [Col. 0105C] pastorem, et dispergentur oves gregis (Matth. XXVI) . Unde Dominus videns eos ad fugam paratos ait: Quem quaeritis? (Joan. XVIII) . Quasi diceret: Si me quaeritis, sinite eos abire (ibid.) . Magnus tamen ex ligno editur sonus. Tabula lignea Christum significat qui in ligno clamabat, praedicabat et orabat, dicens: Pater, dimitte eis, quia nesciunt quid faciunt (Luc. XXIII) . Pulsatur igitur ligno, quod tum solus Christus exstitit concionator.

Dicendum modo est de candelis, atque hic quidem in numero diversitas est. Quidam enim septuaginta duas accendunt, quidam viginti quatuor, quidam [Col. 0105D] quindecim, quidam etiam duodecim, quidam novem, et quidam septem. Sed hi tamen omnes non absque mystica significatione hoc faciunt. Nam septuaginta duae candelae septuaginta duos discipulos significant, quorum praedicatio, sive concio, in morte Christi exstincta est; vel ad designandum quod Dominus septuaginta duabus horis in sepulcro quieverit per synecdochem, quemadmodum dicitur tribus diebus et tribus noctibus, in corde terrae latitasse; vel septuaginta duas nationes, et septuaginta duo genera linguarum. Viginti quatuor candelae quae prius accenduntur, et postea exstinguuntur, hunc versiculum: Gloria Patri et Filio, etc., significant, qui viginti quatuor vicibus in nocturnis festivitatum cantari soleat et in hoc officio omnino tacetur, quoniam [Col. 0106A] laus Trinitatis, ad quam pertinet versus ille in morte Christi videtur exstincta. Quindecim candelae duodecim apostolos et tres Marias significant, qui omnes laudem Dei tunc subticuerunt. Sed apostolis tamen fugientibus, tres Mariae, ut quae minus metuebant, circa eum, quoad poterant, versabantur. Unde legitur: Pelli meae consumptis carnibus adhaesit os meum, et derelicta sunt tantummodo labia circa dentes meos (Job XIX) , id est, mulieres quae sunt quasi pellicula quaedam. Duodecim candelae duodecim exprimunt apostolos. At vero novem humanum genus significant, quod propter peccatum suum a consortio novem ordinum angelorum semotum est, et a vera luce exclusum. Per septem candelas, septiformis Spiritus sancti declaratur gratia, [Col. 0106B] quae in cordibus discipulorum pene fuit exstincta.

Ut autem de numero candelarum sit, omnes manu cerea debent exstingui. Et quidem per manum ceream intelligitur manus illa quam vidit Balthasar rex Assyriorum, scribentem in pariete verba hujus modi: Mane, Thecel, Phares, quae sic exposuit Daniel: Mane, id est enumeravit, Thecel, appendit, et Phares divisit (Dan. V) . Hic ergo sensus est: Dicit Dominus: Numeravi tempus regni tui, et opera tua bona et mala, et appendi et inveni plus mali quam boni, atque ideo dividetur regnum tuum in Persas et Medos. Quod utique factum est per Cyrum et Darium. Quemadmodum igitur regnum illud propter mala opera regis exstinctum fuit, et divisum [Col. 0106C] in perpetuum, ita quoque regnum Judaeorum, propter peccatum in morte Christi commissum, divisum est et in posterum penitus deletum. Vel, quod melius est, manus cerea repraesentat manum Judae, quae fuit cerea, id est ad malum flexibilis, per quam Christus, rex noster et lucerna vera, traditus fuit et exstinctus, quantum in ipso fuit. Atque ita per manum ceream significatur illius manus, de quo Christus ait: Qui mecum intigit manum, etc. (Matth. XXVI) . Ut enim haec exstinguit lumen, ita illa verum lumen exstinxit, quantum in se fuit. Aliquando vero plures candelae sine certo numero incenduntur, nec observatur aliquis numerus, ita ut vel quaelibet mulier aut vir suam isthic sibi accendat. Per quas candelas significantur prophetae et alii sancti Patres, [Col. 0106D] qui propter Christum lumen mundi venturum annuntiantes, atque aliis verba salutis concionantes et praedicantes, variis vexati poenis mortui sunt et exstincti. Nec vero omnes candelae simul exstinguuntur, sed successive nunc haec, nunc illa, quoniam discipuli non simul ab eo recesserunt, sed paulatim, cum unus decessisset, abiit et alter. Una tamen quae in earum medio est collocata, non exstinguitur, sed absconditur et occultatur, posteaque in apertum profertur, ac ejus luce omnia ecclesiae lumina rursus accenduntur. Hic est Christus, qui licet videretur secundum corpus exstinctus, secundum divinitatem tamen vivebat, quae illis erat occulta. Hic enim paulo post resurgens cum luce clarissima se suis discipulis manifestavit, quando [Col. 0107A] in eorum mentibus charitatem jam propemodum exstinctam sua illustratione iterum inflammavit.

Nunc de ipso officio prosequamur, quod universam Christi sonat passionem. Primus ergo versus, a quo noctis officium alioqui incipi consuevit, nempe: Domine, labia mea aperies (Psal. L) , subticetur, quod Christus caput nostrum a nobis auferatur. Sic nec Deus in adjutorium dicimus, quia nostro pastore percusso nos illius oves, a quo petamus auxilium non habemus. Invitatorium autem ideo non exprimitur, ne per hoc pravum istud Judaeorum consilium contra Jesum factum quodammodo imitemur, sed potius ut ipsum per invitatorii silentium detestemur. Ad lectiones quoque benedictio neque petitur, neque datur, quod pastor qui gregi suo benedicat [Col. 0107B] modo non adsit. Vel quia per Jube, domne, significantur illi qui eunt concionatum, et per Tu autem, illi qui concionandi munus obierunt, et inde reversi sunt. Sed nec hi, nec illi tum aderant, siquidem aufugerant. Debent ergo dici lectiones etiam lamentando, et maxime illae quas Threnos appellamus Jeremiae, qui deflevit sanctum illum regem Josiam. Luget Ecclesia etiam tunc passionem, et mortem Domini. Sed quia propter peccata nostra ipsum amisimus, si eumdem volumus recuperare, certe ut ad poenitentiam convertamur, ideo sub finem lectionum per hunc versiculum, scilicet: Jerusalem, Jerusalem, convertere ad Dominum Deum tuum, eo admonemur. Leguntur Threni Jeremiae, hoc est lamentationes, si verbum verbo interpretemur, [Col. 0107C] quae ita a Trenaro monte sunt appellatae, ubi animarum lamentationes, quae isthic puniuntur, saepius audiuntur. Possunt tamen ideo vocari Threni, quod semper post tertium quemque versum sequatur littera ex Hebraico alphabeto, quod universum in illis lamentationibus quater ordine ponitur, Idcirco autem Jeremiae lamentationes legimus, quoniam sicut ille deploravit mortem Josiae et destructionem gentis suae futuram, ita nos deploramus mortem Christi.

Restant deinceps tria inquirenda: primo quamobrem in hoc officio noctis antiphona quae ad Benedictus [Col. 0107D] canitur, atque etiam totus psalmus tam alta voce, et quasi terribili cantetur; deinde vero quare quidam tropi hujus officii fine lamentabiliter dicantur. Postremo cur tribus hisce noctibus ipsum officium noctis alta voce, quasi terribili et manifesta decantetur, diurnum autem tacite ac voce omnino dimissa. Verum enimvero quod antiphona ad Benedictus, et ipse etiam psalmus exstinctis candelis, voce elevata et velut horribili canatur, significat tumultum cohortis, quam cum gladiis et fustibus secum Judas adduxit, quando Christum traderet. Per nocturnum autem officium tenebrarum declaratur prophetia prophetarum, et per diurnum, praedicatio sive concio apostolorum. Quapropter officium noctis alta voce canitur, quia prophetae aperte quae de [Col. 0108A] Christo erant ventura praedixerunt, et quod illis Spiritus sanctus dictabat omni semota formidine nuntiaverunt. Sed diurnum officium submissa voce cantatur, quod apostoli aut omnino tacuerint, aut certe occulte praedicaverint, et concionati fuerint. Continet autem cohors quinquaginta milites qui ob id tanto numero cum Juda missi sunt ad Christum capiendum, quoniam Judaei verebantur ne populus, qui eum libenter audiebat, si hanc proditionem sciret, suas interponeret partes ad ipsum liberandum. Aut certe ideo, quia facile opinabantur eum esse fortissimum, et omnino talem, ad quem capiendum pauci non sufficerent. Videbant namque Dominica praecedenti ipsum solum flagello ex funiculis confecto omnes vendentes et ementes potenter e [Col. 0108B] templo ejecisse, ac nummulariorum mensas fortiter evertisse. In quo quidem facto praeterea viderant fulgorem quemdam, quasi quosdam radios igneos, ex ipsius facie exire. Porro autem tropi, id est versus illi, qui tribus istis noctibus in fine officii cum Kyrie eleison, et Domine, miserere, velut lamentabiliter decantantur significant lamentationes et dolores mulierum, quae propter cognationem Jesum ab Galilaea fuerant secutae. Inter quas erant Maria Magdalenae, Maria Jacobi et Salome, plorantes juxta sepulcrum (Matth. XXVII) . Tropis cantatis, in quibusdam Ecclesiis ad terram procidentes dicunt: Miserere mei, Deus (Psal. L) , et collectam, videlicet Respice, quaesumus, Domine, super hanc familiam, etc.

Post haec dicendum est, cur Quinta feria ecclesiae pavimentum mundetur et altaria denudentur, ac deinde quamobrem eadem feria ipsa altaria vino et aqua laventur, atque asperis ramis, praesertim taxi aut buxi quasi frixentur. Ad primum quidem prompte intelligendum, oportet cognoscamus Ecclesiam esse corporalem, aliam spiritualem. Corporalis est domus in qua divinum officium perficitur; spiritualis vero est velut convocatio quaedam fidelium. Sicut enim ecclesia corporalis lapidibus ex diversis locis congregatis construitur, ita quoque spiritualis Ecclesia ex diversis convocatur hominibus, ita ut hinc Ecclesia ipsa appellata sit convocatio, quanquam nomen illud proprius ac verius spirituali Ecclesiae [Col. 0108D] conveniat quam corporali. Homines enim convocantur, non lapides. Saepenumero tamen fit ut nomen ejus, quod significatum est, significanti attribuatur. In Ecclesia igitur spirituali sunt pavimentum Christi pauperes, hoc est, pauperes spiritu, qui in omnibus sese humiliant, ut hinc propter humilitatem pavimento maxime assimilentur. Quare obiter notemus tria esse genera paupertatis, quorum primum paupertas dicitur necessitatis, quae est in egenis; alterum simulationis, quae in hypocritis est; tertium autem vocatur paupertas spiritualis, quae consistit in bonis. Prima paupertas tolerabilis est, secunda detestabilis, tertia laudabilis, ita ut omnibus iis benefaciendum sit propter Dominum. Nec sane ullus sit fortunae respectus quantum ad primam paupertatem, [Col. 0109A] vel causae quantum ad secundum, sed naturae hominis. Pavimentum ergo ecclesiae mundat ille, qui pauperibus propter Dominum pedes lavat caeteraque misericordiae opera exhibet.

Sequitur de nudatione altaris, quae pars est in ecclesia dignior, usque adeo, ut si altare removeatur, ac rursus aedificetur tota ecclesia, iterum sit consecranda. Verum contra, etiam si ecclesia removeatur, hoc est pars ejus aliqua aut plures, altari immoto, ecclesia non consecratur, sed alia sanctificatione mundatur. Altare enim Christum significat. Praecepit namque Deus in lege: Altare de terra facietis mihi (Exod. XX) . Altare de terra est Christus [Col. 0109B] natus de Virgine. Unde dicitur: Veritas de terra orta est (Psal. LXXXIV) . Haec est terra quae dedit fructum suum, fructum sublimem, Christum videlicet sublimatum super choros angelorum in coelis. Nudatio ergo altaris declarat quod Christus in passione sua denudatus visus sit, et despoliatus illis signis quibus ante in faciendis miraculis apparuerat gloriosus, cum solus vendentes atque ementes e templo ejecerat, facie ejus splendoris radios emittente. Qui enim prius tam potens tam gloriosus apparuerat, modo in passione visus est debilis et abjectus. Unde Isaias: Vidimus, inquit, eum non habentem speciem neque decorem (Isa. LIII) ; et Hilarius: «Ante, ait, passionem apparuit Deus et homo, in passione totus homo, post passionem totus Deus.» [Col. 0109C] Vel etiam altaris nudatio repraesentat ipsam ac veram Christi nudationem, quando milites eum spoliaverunt, et ejus vestimenta partim sunt partiti, partim sortitione abalienarunt. Aut certe vestem Christi apostolos esse dicimus, quibus Christus tanquam vestibus quibusdam ornabatur, et per quos nomen illius erat magnificatum. Altare igitur nudatur quoniam Christus a suis discipulis fugientibus, et nomen ejus tacentibus, relinquitur. Proinde vinum et aqua quibus altare lavatur significant sanguinem redemptionis nostrae et aquam regenerationis, quae ex latere Christi fluxerunt, quando latus ejus lancea fuit apertum. Altare ergo abluitur, quia corpus Christi verum altare, sanguine et aqua in [Col. 0109D] cruce aspersum fuisse creditur. Rami autem asperi quibus altare fricatur, significant spineam coronam, qua coronatus est Christus, aut flagella amara, et ictuum vibices, et graves dolores quos in morte sustinuit. Sunt ideo rami hispidi sicut rami taxi, quibus pavimentum mundatur, quod nos debeamus vitiis mundari, et in eleemosynis pauperibus providere, quatenus hi sint, qui nos in aeterna tabernacula recipiant. Ipsorum enim est regnum coelorum, quod intelligendum est de pauperibus bonae voluntatis, sive spiritus.

His ita de VI feria prosecutis, transeundum est ad Sabbatum, in quo dicendum prius est de ipsius [Col. 0110A] diei nomine, ac postea de ejusdem officio, servato ordine. Hoc ergo Sabbatum κατ` ἀντονομασίαν proprie Sabbatum sanctum appellatur. Sabbatum autem interpretatur requies, quoniam tempore creationis mundi quam Deus sex diebus absolvit et septimo die ab opere requievit. Quamobrem in lege Deus praecepit hunc diem ab omni servili opere observari, ita ut in veteri lege haberetur sanctus. Verum hoc Sabbatum κατ` ἐξοχὴν, seu per excellentiam ita est appellatum, quia significat requiem Christi ab opere recreationis in VII aetate. Quemadmodum enim Deus opere creationis mundi, sexto die completo, septimo conquievit; ita quoque in sexta aetate, recreationis opere absoluto, scilicet nativitate, passione et caeteris omnibus, quae de illo praedicta fuerant, VII aetate [Col. 0110B] requievit, quae secundum quorumdam opinionem ab ipsius passione fuit auspicata. Alii tamen dicunt eam incoepisse a morte Abeli Quando enim anima Christi mortalitatem et omnem patibilem corporis qualitatem exuisset, quasi in requie conquievit.

Nunc de ejusdem diei officio videndum est; et in principio quidem officii omnis ignis in ecclesia exstingui debet, posteaque e saxo calibe aut ferro alterum excuti: quod fieri debet ex sarmento, quoniam Christus de se dixit: Ego sum vitis vera (Joan. XV) ; deinde debet benedici cum cruce et aqua lustrali. Quo quidem facto cereus paschalis, ut vocant, [Col. 0110C] benedicetur, atque incenditur cum duobus parvis aliis cereis, qui ab illo accenduntur. Unus enim ab una parte consistit, alter ab alia; inter quos maximus statuitur cereus. Duo igitur minores cerei declarant sanctos veteris et novi testamenti. qui, tam videlicet hi quam illi, omnes per Christum sunt illuminati. Vel duo cerei significant doctrinam apostolorum et prophetarum, qui cum Christo in doctrina concordant et conveniunt. Tandem vero viginti quatuor in quibusdam Ecclesiis leguntur lectiones. Ac Romae quidem hoc pacto fieri solet, ut duodecim recitentur Graece, et totidem Latine. In nonnullis autem Ecclesiis legunt tantum duodecim, et in nonnullis duntaxat septem. Atqui viginti quatuor [Col. 0110D] legunt, duodecim ob id Graece recitant propter auctoritatem septuaginta Interpretum, quorum auctoritas quondam in Graecia maxime floruit, atque etiam in illa parte Italiae, quae magna olim dicebatur Graecia. Verum duodecim ideo dicuntur Latine, propter auctoritatem translationis Hieronymi. In minimis tamen Ecclesiis non habent, nisi sex ob senarium numerum qui quodammodo perfectus est. Qui vero duodecim servant, illud faciunt propter numerum apostolorum. Lectis ergo lectionibus itur ad fontem cum litania, atque aqua benedicitur et consecratur. Sed peracto eorum baptismo qui fuerant baptizandi, reditur pari ratione cum litania. Qua quidem finita ipsam missam auspicamur a Kyrie eleison. Nam in ea missa introitus, graduale, offertorium et communio [Col. 0111A] praeter solitum subticentur. Eodem modo et Agnus Dei a quibusdam quidem dicitur, a quibusdam vero non. Suscepta hostia, statim vesperae cantantur, idque cum duobus tantum psalmis, nimirum: Laudate Dominum, omnes gentes, etc. (Psal. CXVI) , cum Magnificat (Luc. I) . Atque ad eum modum una adjecta oratione totum ejus diei officium absolvitur.

His itaque sic breviter, et quasi historice enarratis, rationes quare haec omnia fiant prosequamur, et quid significent suo ordine videamus. Ignis, qui antequam novus excuteretur erat in Ecclesia, veterem connotat legem. Quod ergo vetus ignis exstinguitur, [Col. 0111B] significat omnia legalia Veteris Testamenti Christi passione fuisse completa, et exinde debere illa cessare. Saxum, ex quo ignis excitatur, Christus est, super quem tanquam solidam ac firmam petram ecclesia est aedificata, a qua Spiritus sancti ignis procedit. Elicitur tamen aliquando ignis ex crystallo. Nam si crystallus supponatur orificio phialae aqua plenae ad solem, sine mora ignis e crystallo illico excutietur, si igni fomentum, quod apponi solet, adjunctum fuerit. Crystallus significat puram et pellucidam Christi carnem, quae sine labe fuit. Cereus et renovatus et illuminatus significat quod Christus resurgens a mortuis, in carne gloriosa verus Deus apparuerit. Atque ita cereus illuminatus exprimit Christum, divinitatis splendore illuminatum. [Col. 0111C] Quod autem ex igne maximi cerei duo minores ac caetera Ecclesiae lumina incenduntur, declarat non solum prophetas et apostolos, qui per minores duos cereos, ut paulo ante dictum est, intelliguntur, igne sancti Spiritus illuminatos, sed quod omnes etiam Ecclesiae fideles eodem igne illustrentur. Simili ratione declaratur divinitatis plenitudinem in Christo fuisse, quod a quibusdam in principio benedictionis cereus accendatur, quanquam profecto melius et commodius tum primum accendi debere videatur, cum in benedictione agitur de igne. Crux ex thure cereo imprimitur, quod nimirum significat holocaustum, id est totum incensum, et totum combustum, sine igne assumptum. In veteri [Col. 0111D] namque testamento duo solebant facere sacrificia, matutinum quod totum incendebatur, et dicebatur holocaustum. Crux de incenso designat sacrificium legis vespertinum, quod immolationem Christi in ara crucis factam, idque in ipso mundi vespere praefigurabat, quodque in ejus passione completum fuit.

Annotatur quidem in cereo paschali annus ab Incarnatione Domini. Christus enim antiquus et magnus annus est, ac dierum plenus, si sumamus computationis nostrae initium a conceptione, quando B. Maria dixit: Ecce ancilla Domini (Luc. I) . Eo namque dicto statim Christus fuit homo, atque ipsa [Col. 0112A] Spiritu sancto plena. Ideo ergo Christus annus dicitur, quod quemadmodum in dierum anno sit fructuum plenitudo, ita in Christo et fuit, et etiam nunc est omnium bonorum plenitudo et abundantia. Habet enim Christus suos menses, habet suos dies, siquidem duodecim apostoli duodecim menses sunt, et reliqui dies Christiani omnes et fideles, quorum horae sunt neophyti. Inscribuntur quoque cereo paschali indictio vel aera atque epacta, quoniam actiones omnium et successiones temporum per Dei dispositionem recte disponuntur. Vocabatur autem indictio antiquitus spatium quindecim annorum, quod ex tribus constat quinquenniis, in quibus orbe triumphato persolvebatur Romanis tributum ex universo orbe. Primo autem quinquennio solvebatur [Col. 0112B] aurum, secundo argentum, tertio ferrum, ad conficienda arma, et aes ad ornandam civitatem. Et sic singula quinquennia illius spatii quindecim annorum similiter appellabantur indictio. Finitis autem quindecim annis revertebatur tributorum indictio, ut prius, quae quod ita tribus lustris indicebatur, sic dicta est. Appellatum item est tributum hoc aera aerae, quod eodem modo singulis annis omnis orbis reipublicae Romanae quodcunque genus aeris persolvere professus fuerat. Prius ergo fuerunt indictiones, et postea aerae, ob aes, aeris sic dictae. Ad cujus tandem nomenclaturam accessit epacta, quod additionem significat a Graeco verbo ἐπάγω.

Cereus a diacono benedici et consecrari oportet, non autem a sacerdote vel episcopo, etiamsi sint praesentes, quantumvis majoris sint ordinis et dignitatis. Per quod quidem intelligitur quod Christus resurgens ex mortuis primo sese obtulerit et ostenderit mulieribus, per quas, utpote quae erant sexus debilioris, gloriam suae resurrectionis discipulis suis nuntiavit. Sed nec illud temere fecit Dominus. Nam quemadmodum principium mortis per feminam in mundum intravit, ita quoque necessarium fuit ut initium nostrae restitutionis et salutis per mulierem mundo annuntiaretur. Unde profecto cursorie considerandum est mulieres tribus gaudere privilegiis, quorum primum est, quod in paradiso sit condita ac [Col. 0112D] creata; alterum, quod ex muliere natus sit Christus; et tertium, quia resurgens a mortuis primo apparuit mulieri (Joan. XX) .

Duabus de causis tituli lectionum non praecinuntur, quarum prima est, quoniam Christus caput nostrum necdum nobis sit restitutum. Secunda vero, quia qui sunt baptizandi, ad quos totum illius diei officium pertinet, adhuc in ima ignorantiae Scripturarum profunditate immersi detinentur. Cum ergo Scripturas non intelligant, non expedit earum nominare auctores. Inde quoque est quod tum lectiones recitentur ex Veteri Testamento, cujus cognitio non nisi spiritu renatis perfecte manifestatur. [Col. 0113A] Absolutis lectionibus in magnis quibusdam Ecclesiis litania juxta numerum religiosorum, qui isthuc conveniunt decantatur. In quibusdam vero Ecclesiis ter dicitur; ut fides Trinitatis repraesentetur. Quod autem eundo ad fontem ac redeundo litania cantetur, declarat sanctos orare pro baptizandis, ut baptismi sacramentum vera fide percipiant, et jam baptizati deinceps in veritate fidei et sacramento confirmentur. Sciamus ergo quod in baptismo tempore apostolorum aliud nihil dicebatur, nisi hoc tantummodo: Ego baptizo te in nomine Patris et Filii et Spiritus sancti. Sed B. Clemens ex doctrina B. Petri inunctionem chrismatis et olei addidit. Postea Leo et Damasus, summi pontifices, ac beatus Ambrosius reliqua adjecerunt, priusquam baptizabant [Col. 0113B] in fluviis et stagnis. Quod vero sacerdos in aquis suaviter anhelat, significat fidelem facile diabolum posse abigere. Anhelat igitur isthic, ut diabolus inde expellatur: levi enim flatu potest repelli ab illo qui in Domino confidit. Cereus in aquis ponitur, quod contactus corporis Christi in baptismate aquas sanctificaverit et vim regenerandi illis contulerit. Repraesentat autem cereus super columnam positus et accensus columnam ignis, quae nocte praecedebat filios Israel, quando Aegypto exeuntes intrarunt mare Rubrum, in quo praefigurabatur baptismus, ut per desertum venirent in terram promissionis. Exstinctus vero ostendit columnam nubis, quae item eosdem praeibat interdiu. Columna enim tria praestabat: protegebat namque illos a sole, ab hostibus, [Col. 0113C] et nocte eis lucem praebebat. Pari ratione Christus praecedens baptizatos, obumbrat eos contra incitamenta vitiorum et protegit ab hostibus, scilicet a daemonibus et mundanis cupiditatibus, atque illuminat per charitatem. Unde dicitur: Ignis consumens in nobis vitia.

Proinde quod chrisma in aquas funditur, significat coelestia terrenis per fidem baptismatis conjungi. Ob quam etiam causam fieri dicimus quod sacerdos vocem mutet, et quandoque utatur voce alta, quandoque demissa. Eo enim nobis innuitur quod ima, id est terrestria per baptismum jungantur coelestibus. Consecrata igitur aqua veniunt baptizandi, vel a susceptoribus afferuntur, et baptizantur, [Col. 0113D] sed prius tamen de fide interrogantur. Postea vero oleo inunguntur in pectore et in scapulis. In pectore quidem, ut capaces sint intellectus mandatorum Dei; in humeris vero, ut sint robusti ad portandum jugum et onus legis. Deinde ter merguntur, quod in fide Trinitatis baptizentur. Primo recta facie versus aquam, et capite versus orientem debent immergi, secundo ad aquilonem capite verso, tertio capite verso ad meridiem. Ac primo quidem dicere debet: In nomine Patris, mergendo puerum in aquam facie versa ad orientem, postea paululum lavare et dicere, et Filii, mergendo eum versus sinistram partem, et iterum paululum lavare, ac dicere, et Spiritus sancti, eumdem mergendo versus dexteram partem. Atque ita tandem ipsum in altum [Col. 0114A] sublevare, ac susceptoribus committere debet sacerdos, a cujus manu puerum ut hi suscipiant oportet; unde et susceptores sunt appellati. Non enim debet sacerdos ipsum in aquis relinquere, sed susceptoribus tradere. Tunc baptizatus in vertice capitis inungitur, in ejus significationem, quod Spiritus sanctus ei datur. Bis autem datus est Spiritus sanctus. Primo, Christo adhuc degente in terra, quando discipulis discumbentibus inspiravit, inquiens: Accipite Spiritum sanctum, quorum remiseritis peccata, etc. (Joan. XX) . Secundo e coeio, atque ideo bis quilibet homo inungitur chrismate: Primo in baptismate, et in vertice, postea in confirmatione ab episcopo in fronte. Datur enim nobis bis Spiritus sanctus: In baptismate quidem datur, [Col. 0114B] ad emundationem et collationem virtutum; in confirmatione vero ad corroborationem. Inuncto chrismate baptizato, imponitur capiti ejus chrismale, rotunda quaedam mitra quae coronam vitae significat; vel candida induitur vestis, quae ad similitudinem cuculli ex albissimo panno conficitur filo rubro supertexto. Candida illa vestis innocentiae stolam designat, quae nobis redditur in baptismo. Et notandum est quod hujusmodi albam vestem gestare debeant septem integris diebus, nec confirmari nisi illis septem plene absolutis, propter septiformem Spiritum qui datur in baptismo. Sed rubra illa fimbria, quae vesti isti assuitur et supertexitur, significat passionem Christi, per quam baptismi sacramentum impletur. Aut sane [Col. 0114C] rubra illa fimbria exprimit funem, quem Raab in Jericho per fenestram dimisit, propter hospitium quod ipsa praestiterat exploratoribus missis ab Josue, ad cujus signum salvata est domus ejus cum tota sua familia (Josue II) .

Caeterum rursus hic animadverte quod supra dictum est, neminem debere in susceptorem accipi, nisi Orationem sciat Dominicam, et duodecim suae fidei articulos. Haec enim duo omnes susceptores ut filios suos doceant obligantur, eum illorum fidei sint quasi fideijussores. Quocirca eos observare quam fieri potest studiosissime debent, ne unquam fide et justitia excidant, utpote responsuri in die judicii de omnibus illis quae enormiter isti perpetraverint. [Col. 0114D] Sacerdos quoque pater et susceptor illorum est quos baptizat, ita ut eos instruere etiam teneatur. Sed quia propter multitudinem omnibus vacare non posset, totum illud curae susceptorum committitur. Itemque et spiritualis pater esse dicitur sacerdos illorum, nempe quibus verbum vitae concionatur, et quorum audit confessiones. Unde sane gravius ille peccare dicitur, qui ei mulieri concumbit, quae suae est paroeciae quam mulieri quae est alterius, cum ejusmodi mulier spiritualis sua appelletur filia. Solet apud nonnullos quaestio exoriri de numero susceptorum, et quot debeant esse necessario ad puerum e sacro fonte suscipiendum. Verum non dicimus quod unus facile posset sufficere. Sed cum in ore duorum vel trium testium [Col. 0115A] consistat omne verbum (Deut. XIX) , ideo ad minus tres necessario requiruntur, quorum unus vir sit oportet, et duae mulieres, nec etiam plures, ne carnalis copula per spiritualem conjunctionem impediatur. Quatuor autem sunt genera personarum, quas Ecclesia in susceptores non recipit, ut sunt abbates, monachi, abbatissae cum suis monialibus, qui sunt unum genus. Ad alterum referimus infideles; et ad tertium illos qui necdum sunt confirmati. Hi enim fideles vere appellari non debent, ita ut nec hinc veri testes esse possint. Ad postremum genus referendus est vir cum sua uxore, nisi prius castitatis ambo fecerint votum. Nam si permitteretur, ut ambo eumdem puerum e fonte susciperent, jam ejusdem fierent patres spirituales, ita [Col. 0115B] ut inde in posterum sese mutuo carnaliter cognoscere non liceret, quemadmodum in decretis prohibitum est ⁜ (8) . Sed et hoc egregie admittendum est ut aliqui eum puerum e fonte susciperent, qui cum illis jus est cognationis. Nam dilectio charitatis, quantum fieri potest, per baptismum extendi debet. Proinde vero quanquam pagani sive gentiles templa sua circa fontes conficere soliti sint, atque aquam isthic semper in promptu habere, per cujus aspersionem se purificari credebant, ita ut illos fontes delubra nominaverint a diluendo, atque sic naturaliter ad baptismum accesserint, nos tamen ab eorum consuetudine baptismorum non sumpsimus. Habemus enim illud a tribus potissimum, quae in [Col. 0115C] Veteri Testamento fuerunt, nimirum a cataclismo, id est a diluvio, a mari Rubro et ab Jordane, quae nobis velut figuram baptismi praebuerunt.

At roget aliquis num etiam liceat in cocta aqua, ut in cervisia vel mulso, vel in vino, vel in oleo, vel in alio liquore aliquem baptizare? Verum enim vero nulla in alia re istud facere permissum est, nisi tantummodo in pura aqua, sive illa ex nive et glacie sit resoluta, sive marina, sive fluvialis. Sed hoc animadvertendum est quod non debeat celebrari baptismus, nisi in Sabbato paschali et Pentecostes. Fieri tamen potest causa necessitatis, quae triplex est: prima est causa munitionis, ut si rex civitatem aliquam vellet obsidere, tunc loci ejus pueri licite baptizantur, ne contingat eos aliquo periculo [Col. 0115D] mori nedum baptizatos; altera est aegritudo: accipitur autem hic late aegritudo pro quavis naturae infirmitate, quae facile potest dissolvi, ita ut nesciamus diem neque horam, et ideo frequenter sit baptismus non solemnis, nec tempestivus, hoc est, non congruo et convenienti tempore factus; tertia est, quae fit causa persecutionis gentilium. Solebant tamen Graeci baptismum celebrare in Epiphania, quod tum Dominus esset baptizatus, atque ita baptizabant tribus diebus continuis. Consideremus interim quatuor esse genera aquae benedictae: aqua videlicet, in qua fit judicium purgationis, quae in Ecclesiae dedicatione sanctificatur et qua diebus [Col. 0116A] Dominicis aspergimur, atque aqua baptismi qua aspergi solebamus priusquam chrismate ungeremur, quod in quibusdam locis etiamnum observatur. Sed postea interdictum est, ne stultulus quispiam atque rerum imperitus hujus aquae aspersione se iterum a peccatis mundari putet, cum evidenter satis manifestum sit neminem posse bis baptizari. His ergo duobus Sabbatis ideo celebratur baptismus, quia in primo per Christi passionem redimimur; in altero, quoniam ipso die Pentecostes datur nobis Spiritus sanctus, per quem facta est remissio peccatorum

Nunc ad propositum redeamus. Celebrato baptismo [Col. 0116B] reditur ad chorum cum litania, eaque cantata, ipsum sacrum sive missa sine introitu inchoatur a Kyrie eleison. Sed introitus propterea subticetur, quod caput nostrum videlicet Christus necdum nobis sit restitutus. A Kyrie eleison ideo incipitur, ut vetus inchoandarum missarum consuetudo, quae fuit ante Coelestinum summum pontificem, repraesentetur. Canitur autem ideo Gloria in excelsis, quia angeli ob renatos baptismate et neophytos in coelis gloriantur, qui Domino jam nato hunc hymnum decantarunt. Epistola vero Pauli tono ac voce communi legi debet, quoniam doctrinam significat apostolorum, quae modo baptizatis est praedicanda et aperienda. Sed lectiones [Col. 0116C] praecedentes nocturno tono pronuntiantur, quod prophetas connotent. Graduale propterea non canitur, quia baptizati nulla adhuc opera, nullumque gradum in virtutibus fecerunt. Alleluia, quae vox est plane angelica, vel ob id maxime cantatur, quod angeli laetentur baptizatos ex servitute diaboli ereptos, et ad fidem conversos esse. Sed quoniam adhuc eis sit laborandum quandiu quidem in hac vita fuerint, idcirco tractus, scilicet, Laudate Dominum, omnes gentes, confestim subjungitur. Subticetur porro offortorium, ut per hoc expresse indicemus mulieres tacite ad monumentum venisse. Tres enim Mariae stabant juxta sepulcrum cum silentio et voce compressa (Matth. XXVII) . Nec pacem ad hanc missam dare debemus, quod Christus [Col. 0116D] necdum resurrexit, qui nostra pax est, sed Agnus Dei ter dicitur cum Miserere nobis. Quod tamen nunc de resurrectione canitur sciendum est hoc fieri in gratiam renatorum, hoc est eorum qui sunt modo baptizati. Tacetur praeterea et communio, quoniam baptizati nondum communicaverunt. Nam ipso die Paschatis debent communicare. Facta igitur communione statim ante collectam sive orationem cantantur vesperae cum uno psalmo duorum versuum, scilicet Laudate Dominum, omnes gentes, et cum hymno, videlicet Magnificat, dicunturque ambo sine Gloria Patri. Breviores ideo sunt vesperae, ne neophyti qui divinis nondum assueverunt, [Col. 0117A] aliquo officii taedio afficiantur. Gloria Patri ob eam causam non dicitur, quod Filius qui tertia in Trinitate persona est, nondum nobis sit redditus. Sed ideo quoque vesperae ante orationem missae decantantur, ne finita missa populus videatur habere redeundi facultatem, quasi amplius nihil debeat exspectare. Vel sane idcirco una oratione totum absolvitur officium, quoniam baptismi sacramentum universum in Christi passione consummatur.

Dictum est hactenus de duobus temporibus revocationis nimirum et deviationis. Nunc vero sequitur tempus ipsum regressionis, non quidem ordine [Col. 0117B] temporum, sed ratione officiorum. Hoc itaque tempus vocatur Paschale, significatque tempus illud quod futurum est post diem judicii. Quoniam tum temporis ad vitae patriam quam per Adamum amisimus, propitiante Deo regrediemur. Cognoscendum tamen est primam hujus temporis septimanam communem esse et huic tempori et praecedenti. Pertinet enim tota ad Septuagesimam, ut supra dictum est. Unde profecto illud est, quod tractus, qui in ipso Sabbato Paschae canitur, et graduale per totam illam septimanam cantentur, quae laborem nobis indicant. Duo etenim illa respectu cantantur Quadragesimae. Alleluia vero et caetera cantica laetitiae, propter tempus regressionis. Dicitur autem haec septimana paschalis, quae [Col. 0117C] a Paschate, primo hujus temporis die, sic denominata est.

Ut ergo temporis hujus officium commode tradamus et a primo die incipiamus, necesse est videamus primo de ipso nomine ejusque ratione et causa, ac deinde de ipsius diei officio. Vocatur dies hic Pascha sive Resurrectio Domini. Est autem Pascha Graeca vox, diciturque nobis transitus, non passio ut plerique arbitrantur. Hebraice vero dicitur phase. Sed ideo diem hunc Graeco nomine, et non Hebraico appellamus, licet Hebraica lingua dignior sit, ut non solum in aliis, verum etiam ne in nomine quidem videamur judaizare. Propter hanc eamdem causam [Col. 0117D] et Pascha et Pentecostes, quas ipsi celebrant, in nostris kalendariis certo die non annotantur, nec unquam eas illo tempore celebramus quando illi, ne eos in aliquo imitemur, neve hic rursus quosdam sequamur haereticos, qui dicebant Evangelium non posse sufficere ad salutem sine caeremoniis legalibus. Vocamus autem diem hunc Graeco potius vocabulo quam Latino, quod Graeca lingua olim apud Romanos tantae fuerit auctoritatis, ut dies solemnes, ac dignitates suas Graecis nominibus vocarent, ut Pascha, Pentecoste, ὑπαντὴ Epiphania, Apostolus, Episcopus, Archiepiscopus, etc. Vel dici potest juxta Augustinum nomen hoc Paschae divina constitutione compositum fuisse a Graeco verbo τοῦ πάσχειν, quod [Col. 0118A] pati interpretatur, et hoc nomine Hebraeo Phase, quod si Latine reddatur sonat transitum. Recte enim duo haec nomina πάσχειν et Phase, conveniunt in hoc nomine Paschae, tam secundum significationem, quam secundum voces. Secundum quidem significationes quoniam in passione Christi fuit transitus. Per passionem enim Christus transivit a morte ad vitam, et fecit nobis viam credentibus in resurrectione ejus, ut transeamus et nos de morte ad vitam. Quare non immerito nomen hoc utriusque nominis habet significationem, atque ita artificiose etiam in re complectitur significationem ejus vocabuli Latinam, ut ex duabus linguis fiat tertia, nempe Latina. Appellatur enim Pascha ipsa dies resurrectionis. Verum tempus paschale dicitur a Dominica in Ramis [Col. 0118B] palmarum usque ad octavam Paschae, ita tamen, ut Dominica in Ramis palmarum appelletur minus Pascha, quia tunc inducebatur agnus qui sexta feria debebat immolari. Proprie vero dicebatur Pascha dies quo agnus immolabatur.

Modo de causa nominis dicendum est. Vocatur autem tempus hoc Pascha secundum historiam, tropologiam, allegoriam, et anagogen. Et quidem secundum historiam, quoniam populus Israeliticus quando primum celebratum est Pascha, transivit per mare Rubrum, cum ex Aegypto egrederetur. Vel quando angelus ille exterminator per Aegyptum transivit, interfecitque totius Aegypti primogenita ab homine usque ad pecus (Psal. CXXXIV) , ad illas domos pertransiens in quarum foribus non inveniebat sanguinem [Col. 0118C] agni in formam litterae hujusmodi T. Secundum allegoriam, quandoquidem hoc tempore per baptismum Ecclesia ab infidelitate transiit ad fidelitatem. Dicitur enim allegoria alieniloquium, vel potius inversio, cum aliud verbis, aliud sensu ostendimus. Secundum vero tropologiam, quoniam, hoc tempore per confessionem transimus a vitiis ad virtutes, diciturque tropologia, quasi sermonis ad mores conversio. Denique secundum anagogen, quia Christus nunc a mortalitate ad immortalitatem transivit, fecitque ut quemadmodum jam resurrexit, nos in ultima et universali resurrectione ex hac mundi miseria ad aeternam beatitudinem transiremus. Nam et illi qui in inferno erant tunc transierunt, idque ab [Col. 0118D] inferno ad portam paradisi. Dicta est autem anagoge ab ἀνὰ sursum et a γωγὴ id est ductio, quasi sursum ductio. Volente enim Deo a mortalitate transibimus ad immortalitatem: qui transitus subtilis et excelsus est. Sic enim in hoc nomine Jerosolymae quatuor ista possunt inveniri: historia, quemadmodum de ea civitate ad quam pergunt hospites et peregrini; allegoria, ut est Ecclesia militans; tropologia, ut quaevis anima fidelis; anagoge denique, ut Jerosolyma coelestis. Intellige tamen Christi transitum anagogice non allegorice in praedictis, scilicet Pascha, et caeteris.

De officio autem hujus primae septimanae generatim dicimus ad nocturnos nocte tres duntaxat psalmos cum tribus antiphonis, tres item lectiones cum tribus [Col. 0119A] responsoriis, idque ex homiliis tantum dici debere. Caeterum in quibusdam Ecclesiis ad unum quodque responsum annectunt Gloria Patri. Fit etiam in plerisque Ecclesiis ut cantato ultimo responso, cum candelis cereis et solemni processione eant ex choro ad locum quemdam, ubi imaginarium sepulcrum compositum est, in quod introducuntur aliquot in personis mulierum et discipulorum Joannis et Petri, quorum alter altero citius revertitur, sicut Joannes velocius cucurrit Petro, atque item alii quidam in personis angelorum qui Christum resurrexisse dixerunt a mortuis. Quo quidem facto personae eae redeunt ad chorum, referuntque ea quae viderint et audierint. Tunc chorus, audita Christi resurrectione, prorumpit in altam vocem, inquiens: [Col. 0119B] Te Deum laudamus. Ad primam vero nonnulli dicunt tota hac septimana psalmum hunc, Confitemini Domino quoniam bonus (Psal. CV) ; quod praecipue de Christi resurrectione agit. Symbolum autem Athanasii, Quicunque vult, etc., toto illo tempore non cantatur, quoniam maxime pertinet ad fidem. Sed hoc tempus indicat octavam aetatem, ubi non fides erit, sed res; ubi non figura erit, sed veritas. Paulo tamen aliter in quibusdam Ecclesiis solet fieri, ut in nostra Parisiensi. Sed animadvertere quod cum Credo in unum Deum perinde fidei sit symbolum, ad missam tamen legatur, et quod illud quidem fiat ad instructionem neophytorum in articulis fidei. Aliud vero symbolum quod minus appellatum est, ad primam [Col. 0119C] plane subticetur ob suam significationem. Nam cum venerit quod perfectum est, tum perimetur id quod ex parte constat (I Cor. XIII) . Praeterea animadverte hanc solemnitatem usque adeo esse magnam, ut per antonomasiam atque excellentiam vocetur Solemnitas solemnitatum.

Posthaec priusquam caetera prosequamur de quibusdam quae huic consideranda veniunt, oportet paucis tractemus, videlicet de ornatu templi, de reconciliatione proximi, de modo salutandi, de veneratione hujus temporis, de mensa corporis, et postremo de quadam libertate Decembris. Ac templum quidem aliud, ut diximus, est materiale, aliud spirituale. [Col. 0119D] Materiale est quod ex lignis, caementis, saxis, lapidibus, et caeteris aedificandi materiis confectum est, spirituale vero nos sumus. Utrumque circiter hoc tempus mundandum est, utrumque ornandum et poliendum. Necesse enim est ut hoc tempore ad balneas veniamus, non utique ad voluptatem, sed ad ejus rei declarationem, ut per extrinsecam corporis ablutionem interiorem animae purgationem fieri debere intelligamus. Exigit praeterea tempus hoc ut barbas radamus ac tonsuras et coronas, quas in vertice capitis gestamus, capillosque demamus. Abrasio enim capillorum et barbae, quae ex superfluis stomachi nascuntur humoribus, ut ungues ex superfluis humoribus cordis, significat quod debeamus vitia et peccata, quae nobis sunt superflua, resecare. [Col. 0120A] Capillos ultra aures demere debemus, ut quinque corporis sensus expeditos et promptos ad serviendum Deo habeamus. Sed ideo summitatem capitis radimus, quo per hoc nihil inter nos et Dominum esse demonstremus. Oportet ergo hic mundas et solemnes induamus vestes, maximeque candidas depositis nimirum nigris et poenitentialibus. Indicat enim tempus hoc secundam illam resurrectionem, qua nos stolam salutis vel glorificationis corpore induemus, et animo stolam justitiae; vel etiam propter renatos, qui albis vestibus tunc sint induti; vel denique ob angelos, qui in resurrectione Domini albis vestibus apparuerunt.

[Col. 0120B] De emundatione materialis templi superius dictum est. Nunc vero de ipsius ornatu exponamus, qui triplex est, in ornandis parietibus, in choro et in altari. Ad parietes quidem sunt appendendae cortinae, aulaea, et pallae sericae. In choro habenda sunt dorsalia, tapeta, sedilia clericorum. Sunt autem tapeta tegmina variis coloribus depicta, quae praecipue sub episcoporum pedibus sternuntur, quod mundana pedibus penitus calcare debeant. Sic et velamen adesse debet, quod ante crucifixum removetur, retro quem ponitur pallium, quod quae prius erant operta ante Christi passionem, modo manifestentur, In quibusdam locis crux in altum erigitur cum vexillis, per quae Christi victoria designatur. Altare [Col. 0120C] quoque suis ornamentis decoratur, ut crucibus ordine collatis, capsis testibus evangelicis, phylacteriis. Est tamen discrimen inter phylacterium et phylacteriam. Phylacterium enim chartula est, in qua decem legis praecepta scribebantur, cujusmodi chartas solebant ante suos oculos circumferre Pharisaei in signum religionis. Unde in Evangelio: Dilatant enim phylacteria sua, et magnificant fimbrias (Matth. XXIII) . Atque hoc quidem phylacterium a φυλάσσω id est custodio, dictum est et thoral, quod est lex. Phylacteria autem phylacteriae vasculum est vel argenteum vel aureum, vel etiam crystallinum, in quod sanctorum cineres et reliquiae reponuntur. Porro autem tres sunt causae quamobrem Ecclesiae thesaurus in magnis solemnitatibus in apertum proferatur. [Col. 0120D] Et primo sane propter cautelae considerationem, ut appareat quam cautus ille fuerit in servando qui istum servare debuerit. Tum vero propter solemnitatis venerationem, tandemque ob memoriam oblationis, quo videlicet in illorum offeratur memoriam qui istiusmodi bona Ecclesiae prius obtulerunt. Ante altare dependi oportet pulchrum aliquod velamen nimirum pallium, vel ei simile quidpiam, seu tabula vel aurea, si habeatur. Ante quod quidem ornamentum in nonnullis magnis ecclesiis velamenta trium colorum poni solitum est, unum rubrum, alterum subalbum, tertium nigrum, quae tria significant tempora. Paschate enim cum prima lectio finita est cum suo responsorio velamen nigrum, quo tempus ante legem indicat, removetur. Postquam [Col. 0121A] vero secunda cum responsorio absoluta est, removetur velamen candidum, per quod tempus sub lege exprimitur. Ita demum et tertia lectione finita ac responsorio, deponitur velamen rubrum, quo tempus gratiae significatur, in quo per Christi passionem ad sancta sanctorum, id est ad aeternam gloriam nobis patet aditus.

Sequitur de reconciliatione proximi: Cum enim illo die communicare omnes debemus, si cum aliquo discordes fuerimus, necessario oportet ut ipsum nobis reconciliemus. Alioqui certe judicium nobis sumeremus, quod eleganter a minori probari potest, juxta illud evangelicum: Si offers munus [Col. 0121B] tuum, etc. (Matth. V) . Unde est quod sacerdos diebus Dominicis postquam concionem absolverit, teneatur populo Orationem Dominicam, et fidei articulos vernacula lingua exponere. Ex qua etiam causa fit, quod Oratio Dominica alta voce in missa cantetur, ut omnes eam addiscant, et hinc ad conciliationem proximi admoneantur. Tota hac paschali septimana aequum foret ut, nisi aliter modo usus obtineret, hoc pacto unumquemque salutaremus, videlicet Resurrexit Dominus (Matth. XXVIII) , et qui ita salutatus esset responderet, Deo gratias, datis sibi mutuo osculis in signum dilectionis et charitatis.

[Col. 0121C] Vero nunc quoque de veneratione hujus temporis pauca dicamus. Usque adeo tempus hoc venerandum et colendum est, ut omnia ergastula et operatoria et officinas tam mulierum quam virorum occludere debeamus, ac nulla venalia exponere, exceptis illis sine quibus coenari non posset. Praeterea oportet nos latomias et caetera genera carcerum relaxare, et captivos communi aeri restituere integra hac septimana, ut gaudio nostro nobiscum communicent. Sunt autem latomiae lapidicinae, in quibus caeduntur lapides, et ad quas damnari solebant ii qui in opus metalli damnabantur. Tametsi quidem et pro quovis carcere accipi possit, vel quod Romae hujusmodi latomia in carcere prope [Col. 0121D] Tullianum fuerit, vel quod lingua saeculorum latomia Syracusis carcer appellabatur. Servos autem et ancillas ac omnes qui nostro servitio sunt addicti, profecto ab omni servitutis severitate eos hoc tempore laxare debemus, quemadmodum etiam nostros pastores, sive sint equorum, sive porcorum, sive armentorum, sive etiam ovium et caprarum, ut libere et secure omnes possint ad audiendum divinum officium convenire, et communicare. Inhumanum quoque est hoc tempore debita a debitoribus exigere, ita ut vel hinc tum temporis pascua communia esse dicantur.

Nihil quod non sit a sacerdote benedictum, hoc [Col. 0122A] die Paschatis comedere debemus. Unde etiam nunc in quibusdam regionibus pro more receptum est ut in magno vase omnia quae velint illo die comedere fercula ad ecclesiam deferant, in cujus atrio et vestibulo a sacerdote cum cruce et aqua lustrali, quam benedictam dicimus, in sacris vestibus benedicuntur. Postea vero sacerdos aliquid sibi de singulis ad suam necessitatem sumit. Et certe nullus quovis die quidquam vel edere, vel bibere deberet, quod non ante sit benedictum, unde B. Hieronymus de quadam moniali recenset in eo libro, cui Vitas Patrum titulum fecit: «Cum enim illa forte fortuna in ortum suum iret, et lactucas absque benedictione comederet, simul etiam diabolum qui sub eas sese abdiderat, imprudens deglutiit, qui multo tempore [Col. 0122B] eam acerbe vexavit.» Debet autem quivis homo hoc die tria potissimum exercere, misericordiam videlicet, liberalitatem et sobrietatem. Misericordiam, ut egenos et vagabundos ad se suscipiat, eisque misericordiae opera exhibeat, et illis aliquid juxta quod in lege praeceptum est, mittat, qui nihil sibi aut coxerunt, aut praepararunt. Liberalitem vero maxime hoc tempore quemque exercere oportet, ut, si abundat, vicinis et amicis suis quidpiam impartiatur. Sed et sobrietatem ideo, quod debeamus illo die magis sobrie comedere, ut sibi quisque parcus sit, aliis vero largus. Observet ergo quilibet misericordiam quantum ad pauperes, liberalitatem quantum ad amicos, et sobrietatem quantum ad seipsum.

Exponendum modo est de parvo quodam prandiolo, quod fieri debet ante magnum prandium in Paschate quando communicatum est. Statutum enim est in quibusdam Ecclesiis, et ubique terrarum sic debere fieri, ut illo die panis et vinum in ecclesia habeatur, et cum homines communicaverint, detur statim unicuique panis buccea priusquam recedant, et paululum vini, ne forte quidpiam de sacramento in ore remanserit, quod exspuendo facile emitti queat. Posset enim facile contingere, si non statim comederetur. Quae sane laudata consuetudo omnibus probatur, sumpsitque originem ex institutione [Col. 0122D] B. Benedicti. Instituit namque vir ille sanctissimus ob eamdem causam ut illi, qui aliis fratribus debent in prandio post communionem ministrare, aliquid prius comederent. Atque hoc quidem prandium mistum appellari solet. Debent autem singulis diebus religiosi communicare, qui vel pomum, vel aroma aliquod, vel tale quidpiam saltem comedere debent, quod nauseam compescat. Eadem etiam consideratione statuit Ecclesia ut missae tribus certis horis pro dierum qualitatibus celebrarentur. Tertia videlicet hora diebus festis, sexta profestis, et nona in jejuniis, ut absoluta missa, et peracta communione, statim accedatur ad prandium, ne praedictam causam incurrant hi qui communicaverunt. Dixi his tribus horis, quia his celebratis [Col. 0123A] licet prandere pro qualitate dierum, et non prius. Si autem forte contingat ut vel hoc die vel quocunque etiam alio sacramenti aliquid e calice excidat, sciendum est, si de corpore fuerit, quod sumi oporteat; si vero de sanguine super pannum ceciderit, quod debeat illud omne lambi quantum fieri potest, et si pannus iste lavandus sit, lavetur in piscina. Sed si super lapidem vel lignum ceciderit, debebit omnino eradi, et quod abrasum est comburi, ac cinis ille sub altari recondi. Idem faciendum est, si simile quidpiam nausea acciderit.

Animadvertamus ergo hic quod ob duas praecipue causas aliquid lavatur: nempe propter venerationem sacramenti, sicut sacerdos lavat manus quando sacramentum tetigit; et propter immunditiam, ut [Col. 0123B] quod immundum est, mundum efficiatur. Itemque et illud animadvertamus decretum fuisse in quodam concilio Pictaviensi, ut nullus unquam sine lumine aut communicaret aut missam celebraret. Proinde cum eo quod statim diximus, observemus neque laicum, neque sacerdotem debere post communionem in talem locum exspuere, quo sputum istud facile possit conculcari, videlicet ante comestionem. Ubi etiam diligenter cavendum est, ne in locum immundum et impurum exspuatur. Quod autem hic quaeritur, quemadmodum canon dici debeat, citone an tarde? respondemus verba debere cito pronuntiari, sed tamen discrete. Et cur obsecro, cito? ne videlicet muscae venientes auferant suavitatem unguenti. Quod quidem constat etiam ex Veteri Testamento [Col. 0123C] in Exodo, ubi hoc pacto dicitur: Comedetis festinanter (Exod. XII) . Dictum enim illud de immolalatione agni.

Restat ut de eo nunc agamus, quod ultimo loco in partitione superiori propositum fuit, nimirum de quadam libertate Decembris, quae hoc tempore in quibusdam locis observatur. Sunt enim nonnullae Ecclesiae, in quibus usitatum est ut vel etiam episcopi et archiepiscopi in coenobiis cum suis ludant subditis, ita ut etiam sese ad lusum pilae demittant. Atque haec quidem libertas ideo dicta est Decembrica, quod olim apud ethnicos moris fuerit ut hoc [Col. 0123D] mense servi et ancillae et pastores velut quadam libertate donarentur, fierentque cum dominis suis pari conditione, communia festa agentes post collectionem messium. Quanquam vero magnae Ecclesiae, ut est Remensis, hanc ludendi consuetudinem observent, videtur tamen laudabilius esse non ludere.

Notandum quoque est in plerisque regionibus secundo die post Pascha mulieres maritos suos verberare, ac vicissim viros eas tertio die, quemadmodum licebat servis in Decembris dominos suos impune accusare. Quod ob eam rem faciunt, ut ostendant sese mutuo debere corrigere, ne tempore illo alter ab altero tori debitum exigat. Unde sciendum est in concilio Elibertino sub Sylvestro pontifice [Col. 0124A] hujusmodi decretum fuisse: ut vir et uxor quando deberent communicare, tribus diebus antequam communicarent, ab amplexibus abstinere, et postea item tribus sequentibus ad minimum, vel quinque vel septem, propter septem dona Spiritus sancti. Quod sane decretum sumptum est ex lib. Regum, idque ex eo loco ubi dicitur, David fugiens a facie Saul venisse Nobe, ad sacerdotem Abimelech, et petiisse ab eo cibum. Qui cum non haberet quod ei daret, nisi panes propositionis, quos non licebat nisi sacerdotibus comedere, et illis etiam mundis: cum postularet tamen illos sibi dari David: Sunt, inquit, pueri tui mundi? Cui David respondit: Si de mulieribus quaeris, ab heri et nudiustertius abstinuimus (I Reg. XXI) . Alii autem codices sic legunt: [Col. 0124B] Si pueri tui sunt mundi, maxime a mulieribus, manducent. Quasi diceret: Necessitas non habet legem. Si tamen ex coitu sunt immundi, ne in necessitate quidem eis dabo. Et inquit ad eum David: Ab heri et nudiustertius nos continuimus: et sunt vasa puerorum sancta, id est, corpora in quibus continentur animae vel ipsi pueri. Porro via polluta est, sed hodie sanctificabitur in vasis (ibid.) . Quasi dicat: Forte in via hac aliquid immunditiae contraximus, sed munditia corporum sufficit ad eam mundandam. Nec vero dico quod si vir ab uxore tori debitum postulet, quod huic illa non reddet, sed debet ipsum placide monere ne exigat. Si vero instet, nec ullis monitis acquiescat, persolvat, ne exigenti forte hinc magis peccare accidat, quemadmodum [Col. 0124C] non ita pridem quibusdam Germanis fertur evenisse. In Germania enim cum caste integra Quadragesima viventes vir et uxor seorsum cubuissent, forte fortuna paschali nocte cum ad matutinas surrexissent, mulier exegit debitum. Quam diligenter vir corrigens, cum nihil bonis admonitionibus proficeret, promisit se illud facturum quod peteret simul atque rediret, et sic ad matutinas abiit. Illa vero quasi furibunda domi remansit, et accessit ad juvenem quemdam sui mariti fratrem, in eadem domo dormientem, petens ab eo ut se cognosceret. Qui nolens ei acquiescere, tum propter temporis venerationem et sanctitatem, tum propter incestum, quod illa impudenter petebat, prorsus se facturum denegavit, atque iterum hic obdormivit. Tum mulier [Col. 0124D] ob repulsam, quam passa fuerat, vehementius ardens, dormientem juvenem obtruncat. Viro autem redeunti domum omnem rem narrat ordine, inquiens: «Hujus mali tu auctor es, qui haec me facere coegisti.» Proinde longam, multamque ambo egerunt poenitentiam, nec ideo sunt separati.

Quare hac in parte intelligendum est, virum mulieri in omnibus praeesse, et in mulierem omne habere imperium, exceptis genitalibus, in quibus utrique par est et dominium et imperium. Unde dicitur: Vir non habet potestatem suae carnis, sed mulier; nec mulier sui corporis, sed vir (I Cor. VII) , hoc est genitalium; sic enim exponit Augustinus. Hinc etiam est quod sacerdotes non habeant mulieres. Si [Col. 0125A] enim haberent, quotiescunque ab iis debitum exigerent, istud solvere tenerentur, et sic non possent infra tres dies sequentes altari ministrare. Ac sciendum praeterea est quod tribus diebus Pascha sequentibus plane sit feriandum; sed quarto die liceat viris rustica exercere opera, feminae autem debeant a nendo abstinere. Magis enim sunt necessaria ea quae ad agrorum culturam pertinent, quam ista alia. Unde Gregorius: «Melius est, inquit, fodere et arare die Dominico, quam ducere choreas.» Ex hoc sane fieri dicimus, quod singuli isti dies propria et peculiaria habeant officia et propria responsoria, alia autem non item, sed quasi per quamdam accommodationem. In hac porro septimana nihil legendum est ex Veteri Testamento, sed quaelibet [Col. 0125B] dies sua habet officia. Nec cantandum etiam est, Quicunque vult, quia hoc tempus significat futurum illud tempus, quod adfore post resurrectionem credimus, quando omnis fides, omnis spes omnino destruetur. Post officium autem hic versiculus dicitur, scilicet, Domine, probasti me et cognovisti me (Psal. CXXXVIII) , et quidam tacent sessionem meam (ibid.) . Sed tamen utrumque dici potest, quo indicatur duplex in Christo nativitas. Bifariam prima cantari potest, aut brevius, aut prolixius. Prolixius quidem, cum plena esse dicitur, fitque in litania et cum precibus. Brevius autem, cum minus plena esse appellatur, ac fit vel tantummodo cum precibus et sine litania, vel sine litania ac sine precibus. Atque haec est, quam hisce diebus canimus [Col. 0125C] sine precibus, et omnino brevius quam alio tempore.

Magna item in communicandis cautione opus est, ut videlicet sacerdos prius audiat confessionem eorum qui sunt communicaturi, et si quis adversus fratrem suum odium vel criminale aliquid habeat, admonendus prius est ne communicet antequam fratri suo reconcilietur. Sed si hujusmodi aliquis se cum aliis imprudenter ingerat, non est ei negandum, nec agendum ut quidam agunt, qui hostias habent et consecratas, et non consecratas ita ut si aliqui accesserint, qui fraternum odium exercuerint, vel aliquid criminale, communicent de non consecratis, verum eos graviter peccare satis manifestum est. Fallunt enim [Col. 0125D] eos, quanquam non minus, imo magis peccant alii qui sumunt, cum sponte et voluntarie rei sint. Nam putant se verum corpus sumere, et non pertimescunt illud sumere indigne. Debet ergo sacerdos panem habere consecratum, ut si tales accesserint illo etiam pane communicent. Quatuor autem modis communicatur in Ecclesia, vel sumendo corpus Domini, vel pacem dando, vel benedictionem accipiendo, vel etiam sub finem missae cum dicitur: Humiliate vos ad benedictionem. Quod ideo institutum est, ut si quis hoc modo non communicet, saltem illo. In primitiva enim Ecclesia praeceptum erat ut singulis diebus corpus Domini sumeretur: postea vero crescente numero fidelium, ut singulis diebus Dominicis. Unde etiam nunc in Graecia sub anathemate [Col. 0126A] ponitur qui a tribus diebus Dominicis non communicaverit. Modo autem nos tenemur in tribus solemnitatibus, nimirum Paschate, Pentecoste et Natali. Appellatur autem prima illa solemnitas Paschae agnus et transitus, salutandumque eo tempore est hoc modo: Resurrexit Dominus. Sic et eodem die in principio missae populo est concionandum, vel post Evangelium: et admonendi sunt discordes ad concordiam. Ob quam quidem causam fieri putatur, ut cum Dominica Oratio in prima dicitur voce submissa, et alta et expressa eadem pronuntietur in missa, ut vel eo pacto adhortentur qui in fraterno sunt odio, et ad concordiam discordes excitentur, antequam communicent. Nunquam etiam magis indigne corpus Christi sumi potest quam ad [Col. 0126B] eum modum.

Quamobrem autem episcopi et alii ecclesiastici feriis hisce paschalibus ludere possint, modo expositum est. Sed deinceps ut et alia nonnulla, quae cum hic tum alibi, fiunt explicemus, hinc ordiemur, videlicet apud quosdam hoc tempore aquarum fieri demersiones, ne quia tota Quadragesima vigilaverunt, his sanctis diebus velint dormire. Induimus autem hoc etiam tempore albas vestes, tum quod pueri regenerati eas habeant, tum quod eo die angeli in albis visi sint. Ob causas supradictas tacetur, [Col. 0126C] Quicunque vult, et canitur Credo in unum Deum. Animadverte hic obiter, si forsitan vinum in calice congeletur, sacerdotem debere tantisper exhalare, donec glacies resolvatur. Quod si vero non possit eo modo resolvi, necessarium est ut igni apponatur. Sed si quid casu in calicem ceciderit, sive nimirum musca, sive aranea, certe quidquid illud est, omne istud sacerdotem deglutire oportet. Proinde vero Sabbatum sequens in Albis appellatum est, idque ex veteri consuetudine, cum eo die nigras vestes omnino deponebant atque induebant albas, sed hoc nonnulli faciunt in Sabbato Paschae. Statim autem Dominico sequente novem lectiones cantandae sunt: unde et historiam habent, videlicet, Dignus es, Domine. Sic enim fit Romae. Nec his diebus flectenda [Col. 0126D] sunt genua, sed recte orandum est, quia, ut inquit Ambrosius sub finem Lucae, mulieres venerunt ad monumentum, nec flexerunt genua, sed recte inspexerunt sepulcrum. Nota interim non debere in festo B. Mariae Annuntiationis sequentiam, quam etiam prosam appellatam esse diximus, cantari, etiam causa devotionis, nec unquam nisi canatur Alleluia. Moris enim fuit ut post Alleluia cantaretur neuma. Nominabatur autem neuma cantus, qui sequebatur Alleluia. Postea vero quidam Papa instituit loco neumae dici sequentiam; quae, quod Alleluia sequetur, sic appellata videri potest. Conceditur nihilominus, ut hoc tempore aliquis genua flectat, modo id non aperte, sed secreto faciat, et jejunet etiam qui velit. «Nam, ut ait Hieronymus, [Col. 0127A] utinam possemus omni tempore jejunare?» Sunt autem prohibitae in jejunio carnes, quemadmodum et ova, caseus, lac, quod, ut idem putat Hieronymus, haec omnia sint carnes liquidae. Beatus tamen Benedictus permisit ova, lac et caseos comedere, ut, quamvis libibinis quaedam sint incitamenta, ad majorem tamen coronam et victoriam comedantur. Verum eis, qui jejunant pisces permissi sunt, sed, ut ait Hieronymus, pisciculi pauci: quo facile intelligitur, quod et parvi et pauci esse debeant. Dicitur autem tempus hoc Quinquagesima, quod per tempus hoc jubilei, quo plena erit libertas, et nostra nobis reddetur haereditas. Unde profecto et Alleluia cantamus. Verum genua non flectimus, imo stantes oramus, nisi in litaniis.

[Col. 0127B] Ad postremum autem animadvertamus Pascha Judaeorum fuisse figuram nostri Paschatis, et nostram vicissim significare Pascha futurum, quod erit in fine mundi. Quod ut pateat sciendum est duo esse opera Dei, scilicet opus creationis et opus recreationis. Opus creationis fuit in principio, cum Deus mundum et omnia quae in ipso continentur, creavit. Opus vero recreationis fit quotidie; sed Deus illud maxime exercebit in die judicii, quando omnia innovabuntur. Tempori utriusque operis nostrum Pascha convenit et concordat. Et quidem tempore creationis, quia tunc angeli Dominum laudaverunt, unde dictum est Job: Ubi eras cum astra matutina laudarent me, et omnes filii Dei jubilarent ante me (Job XXXVIII) . Sic et nos in nostro Paschate [Col. 0127C] renati. Alleluia laudando Dominum cantamus. Tempus vero recreationis pari ratione nostrum Pascha e vestigio repraesentat. Tres enim illi dies qui Pascha praecedunt, indicant tempus Antichristi, cui tres reges manus dabunt, cuique postea per eos septem sibi regna subjicient, et decem regna ejus imperio inservient. Nam apud nos quemadmodum illo tempore, videlicet ipso die Coenae poenitentes in ecclesiam recipiuntur, eodemque die pedes, qui sunt corporis Christi extrema pars, lavantur, ita et Judaei aqua baptismatis extremo tempore mundabuntur. Vide reliquiae Israel salvae fient (Rom. IX) . Die vero Parasceve passio recitatur, sicut et tunc Ecclesia maxime persequetur. Tum enim solvetur [Col. 0127D] Satanas, qui a passione Domini ligatus in inferno detentus fuit; utque hoc die cymbala non pulsantur, sic tunc concionatores sive praedicatores conticebunt. Quare et in tenebris Benedictus alta voce canitur, quia tum temporis Antichristo interfecto multi gaudebunt, ita ut ignis qui in tenebris modo videbatur penitus exstinctus et postea elicitur, significet quod nimirum illo tempore in iis in quibus Spiritus sancti ignis videbitur exstinctus, rursum relucescet. Sic in Sabbato baptizantur pueri, et tunc baptizabantur Judaei. Ipso die resurrectionis in persona Christi cantamus: Resurrexi et adhuc tecum sum (Psal. CXXXVIII) , sed tunc dicemus illud ipsum in persona nostra, quando resurgentes transibimus ex hac mortalitate ad immortalitatem. Debent [Col. 0128A] ergo in octavis Paschae novem dici lectiones ex Apocalypsi, quod ostenditur per responsorium, Dignus es, Domine (Apoc. IV) . Ideo enim responsorium nominatur, quia ut jam saepe dictum est, lectioni quae praecessit, debet respondere. Nec est quod quis objiciat in aetate qualibet Dominica responsorium dici de Trinitate, cum tamen de ea nulla lectio recitetur. Fuit enim illud ita in primitiva Ecclesia institutum ut videlicet singulis diebus Dominicis diceretur et lectio nona et responsorium de Trinitate. Sed quia lectio illa in dissuetudinem abiit, tantummodo responsorium remansit. Toto tempore Paschali non debemus flectere genua, nec ex necessitate jejunare. Sed ex pietate et devotione utique, ut diximus, licitum est. Nam tempus [Col. 0128B] hoc paschale octavam significat aetatem, in qua erit perfectum gaudium omnibus sanctis. Unde est, quod hic non jejunamus, nec genua flectimus, sed stantes oramus, ac delicatius et lautius comedimus, nisi in duabus litaniis, de quibus hic agendum est.

Primo ergo videndum est quid sit litania, secundo cum sint duae litaniae, quare una dicatur major; altera minor, tertio quamobrem fuerint institutae, quarto quemadmodum in his jejunandum sit et vestiendum, quinto et ultimo quid populus in litania debeat cantare. Litania interpretatur Latine supplicatio sive rogatio. Supplicatio dicitur, quia tunc Deo supplicamus ut a morte subitanea et ab omni adversitate [Col. 0128C] nos defendat. Rogatio appellatur, quia tunc sanctos rogamus, ut pro nobis ad Dominum intercedant. Duae sunt litaniae, major et minor. Major fit in festo B. Marci evangelistae. Dicitur autem major, tum auctoritate institutionis, quod eam instituit Gregorius papa ejus nominis primus, qui et magnus Gregorius dictus est, tum auctoritate loci. Fuit enim instituta Romae, et publico decreto sancitum ut ubique celebraretur. Alia litania nominatur minor, quia a minori instituta fuit, scilicet a B. Mamerto episcopo, idque Viennae. Atque haec non celebratur nisi in Ecclesia Cisalpina. Quare autem fuerit instituta prior litania, hanc reddit causam Paulus Montiscasinii monachus, Longobardorum [Col. 0128D] historiographus. «Nam,» ut inquit ille, «tempore Pelagii papae tanta fuit aquarum inundatio in universa Italia, ut aqua ascenderet ad superiores usque fenestras templi B. Zenonis, quod erat Veronae, nec tamen miraculose aqua templum influit. Ex qua inundatione per Tyberim affluxit in agros multitudo serpentum, inter quos exstitit maximus draco, et omnes per duo ostia Tyberis intrarunt mare. Ex horum serpentum venenato afflatu et maxime istius draconis, corruptus est aer et infectus usque adeo ut inde gravissima pestis inguinaria nata sit, qua homines passim moriebantur. Tum Pelagius papa indixit jejunium, et praecepit ut processionem instituerent; quod ita factum est. Sed in ipsa processione ipsemet cum septuaginta aliis exspiravit. In ejus [Col. 0129A] autem locum institutus est Gregorius magnus, qui hujusmodi litaniam ubique terrarum observari praecepit

De secunda litania quae per triduum celebratur, ait Gregorius episcopus Turonensis, «quod tempore Beati Mamerti Viennae et circa Viennam fiebant crebro terraemotus et tanti etiam, ut vel maximae domus et multae ecclesiae inde collapsae sint et corruerint; quae tempestas toto anno duravit. Sic etiam Sabbato paschali, dum ipse Mamertus divinum celebraret officium, igne coelitus demisso, combustum est civitatis palatium. Praeterea bestiae, ut lupi et apri ex silvis in civitatem exibant, atque homines devorabant. Pro his ergo incommodis Beatus Mamertus triduanum indixit jejunium, ad similitudinem [Col. 0129B] Ninivitarum. praecepitque ut processionem facerent, ut quemadmodum illi per triduanum jejunium urbis evaserunt subversionem, ita hi liberarentur ab istiusmodi adversitatibus: quod ita factum est.» Gregorius autem ille, cujus paulo ante mentionem fecimus, legitur statura fuisse admodum exigua, usque adeo ut cum forte Romam veniret, omnes ipsum parvipenderent, atque ipse etiam papa miratus fuerit quod tam parvus homuncio factus esset episcopus, ad quem ille honeste respondit: Ipse Deus fecit nos, et non ipsi nos (Psal. LXXXIV) . Simile quidpiam dixit beatus Hilarius cuidam ipsum vocanti gallum: «Non sum, inquit, natus Gallus, sed ex Gallia; et tu es Leo, sed non ex tribu Juda; sic enim vocabatur

Instituit igitur B. Mamertus, ut singulis annis haec litania tribus diebus continuis in Ecclesia Cisalpina celebraretur, quod ita Romae fuit canonicatum. Papa etiam Liberius instituit ut pro fame, pro peste, pro clade, et hujusmodi adversitatibus imminentibus semper litanias faceremus, ut sic illa per supplicationes, orationes et jejunia evitaremus. Vocantur autem hae processiones litaniae, Graeco vocabulo propter auctoritatem Graeci sermonis, sicut Pascha et Pentecoste. In his litaniis jejunandum est cibo quadragesimali, in vestibus poenitentialibus. [Col. 0129D] Nam et omnes illo die a mundanis operibus prorsus abstinere debent, etiam et servi et ancillae, ac interesse tantisper processioni, donec ipsa celebretur: ut quemadmodum omnes peccaverunt, ita etiam omnes pro venia supplicent. In hujusmodi autem processionibus itur in magnis ecclesiis septeno ordine, unde septiformes dictae sunt. In primo ordine sunt clerici, in secundo monachi et canonici, in tertio moniales, in quarto pueri, in quinto laici provectae aetatis, in sexto viduae, et in septimo conjugati. Sed quod nos non possumus in numero personarum, id supplemus in numero litaniarum. Septies enim litaniam dicere debemus. Ubi obiter animadvertemus quod Rupertus Tuitiensis abbas dixerit ultimam litaniam multis annis incoepisse [Col. 0130A] ante primam. Nos autem has litanias ideo maxime hoc tempore facimus, quoniam tum praecipue bella exoriri soleant, et terrae fructus, qui adhuc sunt teneri, vel in flore, corrumpi injuria nebularum, vel pluribus aliis modis possint. Ut ergo Deus haec omnia avertat, instituimus litanias, continuantes ultimam Ascensioni, ut per jejunium et orationes Christum sequi, et ad coelos ascendere mereamur. Draco qui triduo illo deportatur inflata et longa cauda duobus quidem diebus ante crucem et vexilla, postea ultimo retro, significat diabolum, qui tribus temporibus ante legem, sub lege et tempore gratiae, quae per hos tres dies indicantur, homines fefellit, aut fallere conatur.

Primis duobus temporibus quasi erat dominus [Col. 0130B] orbis, unde Christus eum vocat principem mundi (Joan. XIV) . Tempore vero gratiae per Christum fuit devictus nec audet ita aperte regnare, ut prius, sed per suggestiones homines latenter seducit, quos pigros, et remissos videt in bonis operibus, nec viam vitae sectantes, sicut in deserto debiles et infirmos, et eos, qui remanebant ultimi, hostes a tergo venientes, quasi aberrantes interficiebant. Inde profecto est quod primis duobus diebus praecedit, et ultimo sequatur. Ipse est draco et leo. Draco modo est, quia homines non ita aperte, sed latenter decipit. Leo erit tempore Antechristi, quoniam tunc manifeste saeviet in nomen Christi. Draco fuit, quando Christum super pinnaculum templi ubi multos ante per vanam gloriam seduxerat, latenter [Col. 0130C] fallere voluit, et tentavit inquiens: Si Filius Dei es, mitte te deorsum (Matth. IV) . Et quasi hoc facere posset secure addidit: Quoniam angelis suis mandavit, etc. (Psal. LXXXIX.) Bene enim intelligebat Scripturas; sed quod sibi malo erat subticuit, videlicet, Super aspidem et basiliscum ambulabis, etc. Leo autem fuit in passione Domini, cui ipsum crucifigere etiam curavit, de illo ait Joannes in Apocalypsi: Ecce draco magnus rufus habens capita septem et cornua decem, et in capitibus suis diademata septem et cauda ejus trahebat secum tertiam partem stellarum. (Apoc. XII.) Per stellas hic significantur homines qui tripartito dividuntur: in perfectos, imperfectos et reprobos. Tertiam ergo partem stellarum trahit secum diabolus, nimirum reprobos; nam hi [Col. 0130D] sunt cauda illius. Alibi vocat eum Christus Satanam: Videbam Satanam tanquam fulgur de coelo cadentem (Luc. X) . Et ad Petrum inquiens: Vade retro me, Satana (Marc. X) . Non est autem intelligendum quod vocet eum diabolum, sed adversarium, quod interpretatur Satanas. Haec enim ejus loci mens et sententia est: Vade retro me, Satanas, id est, sequere me per imitationem passionis: Noli disturbare passionem meam. Vel certe haec videbat enim Christus, ut ait B. Hilarius, daemonem in aurem Petri suggerentem, ut impediret suam passionem et ait ei: Satan, satan. Ac si diceret: Nequidquam et frustra laboras. Et conversus ad Petrum dixit: Vade retro me, id est, sequere, imitando meam passionem.

Nunc dicendum est de quibusdam solemnitatibus, quae hoc tempore in Ecclesiis celebrantur, videlicet de festo S. Philippi et Jacobi, et omnium apostolorum (sic enim est in magnis et plenis kalendariis) de Inventione S. crucis, de festo Joannis ante Portam Latinam, et B. Mariae ad Martyres, et de commemoratione sancti Michaelis. Hoc ergo tempus, ut praedictum est, significat octavam aetatem, ubi bonum quod erit in dispari claritate singulorum, et futurum est omnium. Unusquisque enim gaudebit perinde ob alterius bonum ac propter suum, bonum omnium erit singulorum. Quare cum tempus hoc maxime solemnitatibus conveniat, cumque [Col. 0131B] in primitiva Ecclesia apostoli non haberent particulares solemnitates, statutum fuit ut ipsis Kalendis Maii celebraretur solemnitas in honorem omnium apostolorum. Hoc etiam die festum est Philippi et Jacobi, idque adeo quia forte illo die passi sunt. Hic Jacobus Minor appellatus est, non utique aetate, sed vocatione, sicut fit inter monachos; ut qui ante factus est monachus etiamsi vel puer sit, tamen praecedat eum, qui quantus sit postea coenobium ingressus est. Dictus est praeterea frater Domini, vel quia similis erat ei faciei, ut dicitur, vel ideo, quia erat filius Alphaei, fratris Josephi viri beatae Mariae, et Mariae sororis ejus. Et qui ita ex utraque parte sanguinis sese contingebant, apud Judeos fratres vocabantur. Jesus autem [Col. 0131C] putabatur esse Josephi filius. Hic Jacobus dictus est primus post passionem Christi Jerosolymae missam celebrasse, et Petrus Antiochiae. Idem hic Jacobus factus est episcopus Jerosolymitanus, qui cum nomen Christi praedicaret, et publice fateretur, praecipitatus est a Judaeis e pinnaculo templi, et pertica fullonis interfectus. Alter vero Jacobus Major, appellatus est, et vocatione et dignitate, quia familiarior fuit Christo. Ad secreta enim sui operis eum vocabat, ut quando transfiguratus est, et quando mortuum suscitavit in domo.

Cruce Domini inventa ab Helena matre Constantini [Col. 0131D] per Judam, ut narrat historia, festum ejus primo celebratum est Jerosolymae. Sed Eusebius papa trigesimus a B. Petro illud postea ubique terrarum celebrari praecepit. Judas ille, per quem crux inventa fuit, legitur postea ad finem fuisse conversus, et appellatus mutato nomine Quiriacus, creatusque tandem episcopus Jerosolymitanus. De quo quidem diabolus, cum alterum sibi amicum exspectaret, sic dixisse fertur: «Per Judam Christus morti traditus est, et per hunc Judam Christus mortuus exaltatus, sed brevi Julianus amicus meus rex erit, qui me de illo egregie vindicabit.» Quod sane ita factum est, ut qui ipsum interfecit, quemadmodum dicitur. Ferunt Julianum hunc monachum fuisse, et magnum religionis simulatorem, [Col. 0132A] adeo ut quaedam mulier tres ollas auro onustas, ita ut in earum orificiis aurum cinere cooperiretur, ne facile inveniretur apud eum deposuerit, ejusque fidei concrediderit. Quando quidem virum illum sanctum esse credebat, nec tamen confessa est in iis aurum inesse. Sed eo invento ab illo et furato ollas cinere implevit, et mulieri requirenti depositum reddidit, Cum vero Paulo post mulier aurum sibi quaereret, nec inveniret, non potuit, quod ipse haberet, convincere, quod de auro nullos habebat testes. Nam alii monachi, ad quorum testimonium ollas tradiderat, nihil in eis praeter cineres viderant, atque ita aurum obtinuit. Quo cum Romam fugisset, et frequenti tempore consulatum obtinuisset, factus est imperator. Qui cum [Col. 0132B] magicae artis a puero peritus esset, ac eam multum adamaret, plures sibi magistros ascivit. Cum ergo quodam die absente suo, magistro solus domi mansisset, ac legere inciperet daemonum conjurarationes, convenit ante ipsum magna multitudo demonum, qui omnes erant nigri ut Aethiopes. Tunc ille prae timore fecit signum crucis, et omnes illico evanuerunt. Quod cum Julianus magistro suo referret quaerenti quid ipse vidisset, dixit ei magister, signum illud daemones maxime odio habere. Electus ergo hic in imperatorem, et adhuc ejus rei recordans, cum artem magicam exercere vellet, factus est apostata. Signa crucis ubique destruxit, et Christianos, quantum potuit, persecutus est credens, aliter fieri non posse ut sibi daemones obtemperarent. [Col. 0132C] Quare etiam tunc Judam modo appellatum Quiriacum interfecit, per quem crux fuerat inventa.

Legimus praeterea militem quemdam similiter Quiriacum vocatum hunc Julianum interfecisse. Nam cum hic per Epheson suum duceret exercitum alios gentiles expugnaturus, qui adversus eum et Romanos insurrexerant, et videret isthic quamdam abbatiam, mandavit eis ut sibi prandia pararent. Sed hi plane negaverunt tum quia apostata esset, tum quia pauperes erant. Tunc ille ad haec ita excandescens, eis rursus nuntiavit se, priusquam annus finiretur, locum istum deleturum, eosque interfecturum, et omnino effecturum ut isthic segetes succrescerent. Quo sane audito timuerunt [Col. 0132D] monachi, sed abbas eorum vir sanctissimus eos in Domino confortavit, et effecit ut sua confortatione jam ad martyrium essent parati. Quadam vero nocte, cum abbas in oratione persisteret, visa est ei beata Maria monasterium aperire, et ad tumulum cujusdam militis, qui dicebatur Quiriacus, quique mortuus erat nondum septem diebus et isthic sepultus, venire ac ei ut inde surgeret et se armaret ac de Juliano eam vindicaret praecepisse. Tum ille surgens, se armis suis, quae adhuc in templo affixa erant, induit, et equum suum, qui adhuc in stabulo erat, vidente abbate ascendit, et ad fines Juliani se contulit. Sequenti die quaecunque viderat abbas, suis monachis narrat ordine. Qui militis tumulum aperientes, ut rem probarent, nec invenerunt corpus, [Col. 0133A] nec equum, nec arma. Tertia vero die confligente Juliano cum suis hostibus, interfectus est a praedicto milite, et sequenti nocte miles, vidente abbate, ad sepulcrum suum rediit, equumque et arma in locis suis reposuit. Post hunc Julianum fuit Cyprianus homo gulae et luxui deditus, qui ad beatam Justinam virginem, cum ad suam luxuriam concitare vellet, misit quemdam daemonem, qui hujusmodi immunditiae praeerat, sed signo crucis repulsus est. Misit rursus alium fortiorem, qui eodem modo crucis signo se devictum fatebatur, ita ut hinc Cyprianus ad fidem conversus sit. Tantae potestatis est crux Christi, per quam ille nos plane immeritos aeternae felicitati restituit.

Nero interfecerat Petrum et Paulum. Quo mortuo, successit ei Vespasianus, atque ei Titus, cui postea Domitianus. Sub hoc beatus Joannes evangelista profectus est Romam, ut isthic verbum Dei concionaretur. Domitianus autem ipsum poni curavit in dolium ferventis olei plenum ante Portam Latinam, sic enim vocabatur. Sed B. Joannes nullam isthic sensit laesionem, divina gratia ipsum protegente. Quantum tamen ad illum attinet, martyr fuit. Quapropter festum de illo agitur, non secus ac si martyrium ibi sustinuisset. Tum a Domitiano in Pathmos insulam deportatus est. Sed tandem a Nerva imperatore revocatus est. Notemus hic tres [Col. 0133C] tantum apostolos vivos fuisse Romae, Petrum nempe, Paulum et Joannem: ac tres item evangelistas, Joannem, Marcum, et Lucam. Praeterea animadvertamus Christi apostolos sive discipulos non ideo fuisse passos, quod Christum praedicabant, sed quod ipsum deificabant ac Deum esse aiebant sine Romanorum auctoritate; quod ipsi prohibuerant.

Cum singula Romanorum idola non possent templum Romae habere, fecerunt Romani unum templum omnibus idolis, quod dictum est Pantheon. Illud templum imperavit dari Ecclesiae Christi Bonifacius quartus Papa a Phoca Caesare Constantinopolitano imperatore, et illud, rejectis idolis [Col. 0133D] omnique eorum spurcitia, dedicavit in honorem B. Mariae et omnium martyrum (nondum enim fiebant festa confessoribus); et statuit ut singulis annis celebraretur illo die festum martyrum, sicut ipsis Kalendis Maii festum apostolorum. Sed quia in illo mense non est tanta copia victualium, ut in aliis (solet enim tunc annona deficere) et populus qui confluebat ad illa solemnia, propter inopiam ciborum quandoque non poterat bene celebrationi vacare; ideo Gregorius Minor, qui ejus nominis quartus fuit, duo haec festa transtulit, et ea Kalendis Novembris, quando major est rerum copia, fieri instituit. Nec solum apostolorum et Martyrum, sed etiam Trinitatis, omnium angelorum et archangelorum, patriarcharum, prophetarum et aliorum [Col. 0134A] sanctorum atque sanctarum, velut festum generale, ejus officium ordinavit,

Quaeritur quare non celebremus hoc tempore festa sanctorum qui cum Christo surrexerunt, vel cum illo in coelos ascenderunt. Debemus enim de eorum glorificatione gaudere et solemnizare, sicut de aliis sanctis, cum certi simus eos ascendisse. Verum ejus rei ratio talis est. De morte eorum non solemnizamus, quia ad inferos descenderunt: de glorificatione autem in anima festum aut in Pascha aut saltem in ascensione Domini deberemus celebrare, sed non possumus propter auctoritatem et [Col. 0134B] magnitudinem officiorum illorum dierum. Obumbraretur enim eorum festivitas dignitate majoris solemnitatis. Quemadmodum si cum rege veniret alicujus familiaris, propter praesentiam regis non tam diligenter ei obsequeretur, quam si solus veniret. Ideo ergo statutum est ut aliis anni temporibus, iis diebus quibus ecclesiae sibi dedicatae fuerunt, festa illorum celebrentur, ut festivitas beati Joannis Baptistae sub finem Augusti, qui tamen circa Pascha mortuus est. Propter eamdem sane rationem festum beati Jacobi Compostellae in Julio observatur. De festo beati Petri ad Vincula alibi dicetur. Animadverte ergo quod festa sanctorum Veteris Testamenti, ut Abrahami, Isai, Jacobi, Davidis, Danielis et aliorum in Graecia et Venetiae [Col. 0134C] colantur, habeantque isthic suas ecclesias.

De festo S. Michaelis dicimus, quod hoc tempore barbari Apuliam ingressi sint, eamque misere depopulati. Quare Christiani in dicto jejunio triduano auxilium S. Michaelis imploraverunt. Et cum essent congregati instructaque acie exercitum adversus hostes producerent, apparuit eis sanctus Michael, quasi illis auxilium praestans: tum hostes versi sunt in fugam. Quia ergo per beatum Michaelem victoriam obtinuerunt, ideo statutum est ut eo die semper festum ejus celebraretur.

Dicto de festis, considerandae sunt quaedam hujus temporis varietates. Sunt enim hae tres septimanae quasi propriis vocabulis nuncupatae. Prima est paschalis, secunda in albis, tertia exspectationis, illa videlicet quae est post Ascensionem Domini. Prima dicitur sanctificata, quia homines per baptismum sanctificati tota illa septimana vestem gerunt in qua baptismum susceperunt, quae significat primam stolam. Secunda septimana appellatur in Albis, quoniam tunc baptizati altero Sabbato vestes baptismi deponentes, albas induunt vestes. Vel quoniam tunc solent illi qui baptizati sunt confirmari ab episcopis, et alias albas vestes induere, usque ad sequens Sabbatum. Vel certe ideo nominatur [Col. 0135A] in Albis, quia significat vitam aeternam in qua utraque stola vestiemur. Tertia tandem nuncupata est, ut diximus, septimana exspectationis, quod repraesentet tempus illud quo apostoli exspectaverunt adventum Spiritus sancti. Atque hinc animadvertamus quosdam solere jejunare ab Ascensione usque ad Pentecosten, quia apostoli eo tempore dicuntur jejunasse Sed D. Gilberto videtur non esse jejunandum, quod ad Paschale tempus pertineat. Alia item varietas hic est attendenda. Septimana enim paschalis non protenditur nisi usque ad Sabbatum in Albis, atque ita Pascha pro octavis sex duntaxat dies habet. Septimana in Albis incipit a Sabbato in Albis, et finitur in altero Sabbato, et sic durat octo diebus. Octavae Ascensionis cum deberent [Col. 0135B] terminari V, Feria ante Pentecosten. Nam licet duo dies qui octavis supersunt, ad missam officium suum facile possint ab Dominica accipere, tamen non haberent ad nocturnos invitatorium vel responsoria, nisi ab Ascensione Domini illa peterent. Unde profecto decem illi dies pro una octava reputantur. Nec id quidem mirum cum totum Paschale velut una habeatur octava, quemadmodum etiam tempus illud a Nativitate Domini usque ad octavas Epiphaniae.

His breviter de Paschali tempore expositis, de Pentecoste Domini deinceps agendum est. Populus [Col. 0135C] Israeliticus quatuor praecipue celebrat solemnitates, Pascha scilicet, quia tunc eos Dominus liberavit ab Aegyptiorum servitute, et a percussione angeli, aspersis immaculati agni sanguine postibus. Non enim fuit domus alicujus Aegyptii, in qua non mortuus aliquis conspiceretur. In domibus vero Hebraeorum minime. Celebrant praeterea Pentecosten, quia tunc acceperunt legem, et Scenopegiam in Septembri, quae interpretatur fixio tabernaculorum. In hieme denique celebrant Encaenia, id est dedicationem templi. Nos autem tantum duo istorum servamus, Pascha videlicet et Pentecosten, sed alia ratione atque illi: illi enim celebrant Pascha, quod tunc ab Aegyptia servitute fuerint liberati: nos ideo Pascha celebramus, quia tunc per Christum redempti [Col. 0135D] sumus. Illi celebrant Pentecosten, quod tum legem acceperunt; nos ideo, quia tunc accipimus Spiritum sanctum. Illi acceperunt legem in tabulis lapideis extrinsecus scriptam. In tabulis quidem lapideis, ad designandum eorum duritiem; extrinsecus vero scriptam, quod litterae spiritualem intelligentiam non pertingebant. Sed Spiritus sanctus datus est septuaginta duobus discipulis, in corde digito Dei intus spiritualem intelligentiam eis dictante. Verum animadverte aliud esse Pentecosten, aliud quinquagesimam, itemque quinquagesimam multifariam accipi. Est enim quinquagesima dierum annorum, psalmorum, personarum et denariorum. Rursus quinquagesima haec dierum triplex est. Est enim una a Dominica, quae vulgo [Col. 0136A] appellatur Esto mihi, usque ad Pascham; alia a Paschate ad Pentecosten, et tertia, a Sabbato in Albis usque ad Sabbatum post Pentecosten. Prima est poenitentiae et afflictionis, secunda laetitiae et exsultationis, tertia velut figurae: praefigurat enim octavam aetatem, in qua utraque stola induemur. Ex quo quidem fit quod duo Alleluia illa quinquagesima cantamus, quorum primum significat corporis stolam, secundum animae. Sic quoque tres sunt psalmorum quinquagesimae, prima est a Beatus vir usque ad Miserere mei; secunda a Miserere mei usque ad Domine, exaudi; tertia denique a Domine exaudi usque ad Omnis spiritus laudet Dominum. Hae quinquagesimae dies diluvii significant. Tot enim diebus aquarum fuit inundatio, scilicet centum et [Col. 0136B] quinquaginta diebus. Ideo autem tres quinquagesimas psalmorum cantamus, ut Deus a tali nos diluvio et ab omni malo defendat. Quinquagesima porro annorum erat jubileus. De quinquagesima personarum habetur in Genesi, ubi Abraham in hunc modum a Domino quaerit: Si septuaginta, inquit, in populo inveniantur justi, nunquid eis parces? (Gen. XVIII.) Ita, respondit Deus, et sic postea de sexaginta, et quinquaginta, usque ad decem (ibid.) De quinquagesima vero denariorum habetur in Evangelio, ubi de duobus agitur debitoribus, quorum unus debebat centum denarios, alter quinquaginta. Sed haec de illis dixisse satis sit.

Dicitur ergo Pentecoste a πεντήκοντᾳ quinquaginta, quod dies haec a resurrectione Domini distat quinquaginta [Col. 0136C] diebus. Hinc πεντεκοστὸς Latine dicitur quinquagesimus. Sicut enim populus Israeliticus quinquagesimo die a Pascha, quod celebraverunt in Ramasse, venerunt ad montem Dei Horeb vel Sina, quod idem est, et legem tunc acceperunt (Exod. XX) , ita die quinquagesimo a passione Domini Spiritus sanctus discipulis in superiori coenaculo adventum ejus exspectantibus datus est in linguis igneis. Et in linguis utique, ut in omni genere linguarum et sermonum facundi essent (Act. II) ; in igneis vero ideo, ut inflammarentur amore charitatis. Datus est igitur Spiritus sanctus discipulis, cujus gratia est septiformis, quoniam numerum scilicet septenarium, maxime observant Judaei in omnibus, idque non sine specie figurae. Ipsi enim [Col. 0136D] celebrant septimum diem, videlicet Sabbatum; septimam septimanam, nempe Pentecosten; septimum mensem, nimirum Septembrem, qui apud eos fere habetur celebris; et septimum annum, utpote qui servi a Judaeis manu mittebantur, si vellent. Si autem aliquis manumitti non vellet, sed in domini servitute remanere, is ad postes tabernaculi vel templi ducebatur, atque ejus aures subula perforabantur, quod erat signum servitii, ne amplius manumitteretur, si forsitan postea ex servitute manumitti vellet. Sic quoque hoc anno quaecunque terra ex se gratis procreabat, erant communia. Non enim colebatur eo anno. Pari ratione nos septimo die, videlicet in Sabbato, baptismum celebramus. Sabbatum enim requiem significat, et nos per baptismum sabbatizamus, [Col. 0137A] id est requiescimus, quoniam quando homo baptizatur, habet anima ejus quietem, cum per Spiritum a vitiis emundata in fidei unitate quiescit. Sciendum ergo est duobus tantum Sabbatis regulariter baptismum celebrari. Sabbato videlicet paschali, et Pentecostes: paschali quidem Sabbato, quoniam in passione Christi omnes baptizamur, hoc est redimimur; Sabbato vero Pentecostes, quia tunc per Spiritum sanctum mundamur et sanctificamur. Atque hujus quidem Sabbati officium nunc tractandum est.

Officium hujus diei nihil discrepat ab officio sabbati [Col. 0137B] Paschae, excepto quod in eo prima lectio sit de Adamo. id est de mundi creatione. Hic vero prima est de Abrahamo. Et huic quidem lectioni de Abrahamo, canticum subjungitur, illi vero de Adamo, non utique. Duae hae lectiones illos duos parentes significant, quorum unus fuit pater erroris et deviationis, scilicet Adamus; alter fuit pater fidei et revocationis, videlicet Abrahamus. Lectioni de Adamo non subjungimus canticum, quod ille non bene nobis cecinerit, quoniam transgressus est Dei mandatum. Unde non respondemus ei, quasi nobis male cantanti. Quod autem male cantaverit ex eo patet, quod ei dictum est: Maledicta terra in opere tuo (Gen. III) . Lectioni de Abrahamo canticum subjungimus, ut qui bene nobis cecinerit, unde ei dictum [Col. 0137C] est: In semine tuo benedicentur omnes gentes (Gen. XXII) . Tacentur autem hac die tituli, propter parvulos qui necdum cognoscunt auctores Novi et Veteris Testamenti. Missa hoc sabbato ita incipit, quemadmodum sabbato Paschae videlicet per Kyrie eleison. Proinde Gloria in excelsis tam hoc, quam illo sabbato canitur, atque etiam die Coenae, sed non nisi in illa ecclesia, in qua consecratur chrisma. Alibi enim cantari non debet. In vesperis denique hi dicuntur Psalmi: Laudate, pueri, Dominum (Psal. CXII) ; Laudate Dominum, omnes gentes (Psal. CXVI) ; Lauda, anima mea, Dominum (Psal. CXLV) ; Laudate Dominum quoniam bonus (Psal. CXLVI) ; et Lauda, Jerusalem, Dominum (Psal. CXLVII) .

Dicendum modo est de jejuniis primitiarum, quae in septimana Pentecostes solent contingere. Et primo quidem de origine, secundo de institutione, tertio de nomine et ejus ratione, deinde de officio, et ultimo de ordinibus quae in iis celebrantur, oportet dispiciamus. Origo istorum jejuniorum sumpta est ex Veteri Testamento. Sicut enim populus ille Deo ex omnibus rebus suis dabat primitias, sic nos ex temporibus primitias, et non solum ex temporibus, sed etiam ex omnibus quae possidemus dare debemus. Nunc sequitur de institutione.

In primitiva Ecclesia fuit institutum ut jejunia haec quoque anno ter fierent. Sed Calixtus papa instituit ⁜ (9) ut quater fierent, sumens rationem ex Veteri Testamento. Judaei namque quater jejunabant in anno, ante Pascham, Pentecosten, Scenopegiam, id est ante fictionem tabernaculorum in Septembri, et ante Encaenia, id est dedicationem in Decembri. Praeterea si ter fierent, et tres dies singulis vicibus jejunarentur, anno diviso in tres partes remanerent semper aliquot dies, quorum primitias non redderemus. Sunt rursus et multae aliae rationes, quamobrem quater fiant in anno. Una est quod in humanae naturae constitutione quatuor [Col. 0138B] sunt qualitates, ut pote quod simus calidi, frigidi, humidi, sicci, ex quibus qualitatibus quilibet peccandi petit delectationes. Ut ergo quatuor has qualitates a peccandi libidine refrenemus, quater in anno jejunamus. Vel talis etiam ratio reddi potest: Homo constat ex anima et corpore. Corpus autem consistit ex quatuor elementis. Sed anima tres potissimum habet proprietates, uti ratione, irasci, et concupiscere. Quare ut haec in nobis moderentur, quater in anno tribus diebus jejunamus, ut quaternarius numerus referatur ad corpus, ternarius ad animam. Rursum, annus in quatuor tempora dividitur, quorum unumquodque tres habet menses. Quater igitur in anno jejunamus tres dies, pro quolibet mense diem unum. Est iterum alia ratio, cur [Col. 0138C] quater jejunamus, ob quatuor videlicet anni tempora. In hieme enim mandamus terrae semina, in vere arbores florescunt et vineae pubescunt, in aestate metimus nonnullas fruges, et in autumno colliguntur uvae. Quater denuo jejunamus, quia ut veteres quoque anno quater jejunabant quadragesimam diem, et nos his temporibus tres dies jejunamus. Dicuntur autem jejunia Quatuor Temporum, vel jejunia primitiarum, vel jejunia duplicia, quia fiunt tribus diebus, quibus solemus jejunare in una septimana. Sunt vero instituta, ut dictum est, a Calixto papa, et prima hujusmodi jejunia fiunt in Martio, in prima videlicet septimana Quadragesimae, ut in nobis marceant vitia. Non enim omnino possunt exstingui. In aestate fiunt secunda, nimirum [Col. 0138D] in septimana Pentecostes, ut quoniam tunc venit Spiritus sanctus, et nos esse debeamus ferventes spiritu. Tertia jejunia fiunt ante festum sancti Michaelis, in tertia septimana Septembris, quod quemadmodum tunc arborum fructus colligantur, et nos quoque deceat Deo reddere bonorum operum fructus. Quarta postremo fiunt in septimana, ante Natale Domini scilicet in Decembri, quia sicut tunc herbae moriuntur, ita et nos oportet mori mundo, et renasci Deo.

In horum jejuniorum quarta feria dici debent duae lectiones tono sive voce nocturnali: una ex Veteri Testamento, altera ex Novo, tono et voce [Col. 0139A] communi, ad significationem ejus, quod qui ordinandi sunt Sabbato sequenti, oporteat ut sint utriusque Testamenti periti. Idem indicat mitra episcopalis per duo illa cornua ⁜ (10) . Debet enim hic utriusque Testamenti non esse ignarus, quo tanquam duplici cornu possit ferire fidei inimicos atque haereticos. Sexta jejuniorum feria, una duntaxat dici debet lectio, quod auctor Veteris et Novi Testamenti unus et solus sit Deus atque ex Veteri et Novo Testamento unum factum sit Evangelium. Sabbato autem quatuor recitantur lectiones, antequam celebrentur ordines, quarum prima pertinet ad populum, secunda ad Ecclesiae primates, tertia ad ministros, quarta ad omnes religiosos. Lectio Danielis ideo sequitur de tribus pueris, quod qui [Col. 0139B] sunt ordinandi, in fide debeant esse probati, sicut illi fuerunt. Sunt autem hi circa tria potissimum inquirendi, circa naturam, utrum videlicet ex legitimo matrimonio sint procreati: circa litteras et circa vitam ac bonam conversationem. Notemus ergo hic quod archipresbyter ordinandos prius debeat offerre archidiacono: unde hic etiam dicitur vicarius, quoniam in hoc vicem supplet sacerdotum. Eorum enim esset hoc facere. Archidiaconi officium est eos examinare et scrutari in vita, in natura et honesta conversatione, atque ita eos tradere in manus scolasteris, cujus munus est periculum facere in litteris. Sic itaque diligenter inquisiti debent tradi in manus episcopi. Post lectionem Danielis subjungitur cantus Benedicite. Sed quare ad lectionem [Col. 0139C] Danielis non flectuntur genua, supra dictum est. Epistola Pauli deinde legitur, ad quam genua non flectimus, quoniam ad Novum pertinet Testamentum. Huic deinceps tractus subjungitur cum gravi cantu, quod ordinati graves esse debeant et constantes, ne facili superbiae flatu afferantur. Obiter tamen animadvertere non permissum esse, ut eadem die bis aliquis ordinetur. Sed si necesse fuerit, potest ordinari Sabbato in diaconum, et Dominica sequenti in sacerdote, et postea in octavis Pentecostes potest consecrari in episcopum.

Ab hoc ergo Sabbato incipit tempus peregrinationis, [Col. 0139D] quoniam sumus quidem in itinere quo venitur ad patriam, sed hostes et adversarios habemus antequam illuc perveniamus, nimirum carnem nostram, mundum et diabolum. Legimus hoc tempore librum Regum, ubi bella nobis proponuntur et victoriae, ut et nos contra hostes fortiter pugnemus, et adepti victoriam in coelis tandem coronemur. Et notemus obiter apud auctores tribus potissimum nominibus appellari Judaeos. Primo, quia vocantur recutiti, unde Isaias: Recutita, inquit, sabbata, id est Judaica, quoniam recisam verendorum cutem habent. Appellantur etiam Palaestini: unde Ovidius:

[Col. 0140A] Et communi nomine Judaei ab Juda filio Jacob, qui unus fuit ex duodecim patriarchis. Quantumvis enim duodecim fuerint tribus, quae a duodecim filiis Jacob descenderunt, a Juda tamen Judaei ideo sunt appellati, quod de regno Judae hoc pacto prophetaverat Jacob: Non deficiet princeps de Juda, nec dux de femoribus ejus, donec veniat qui promissus est (Gen. XLIX) . De tribu autem Juda venit Dominus noster Jesus Christus. Notemus praeterea, quod aliquae sint octavae devotionis, ut sancti Nicolai, et sanctae Mariae Magdalenae, qui octavas non habent, sed quoniam sunt quarumdam ecclesiarum patroni, ideo eis fiunt octavae. Sunt et octavae venerationis ut in magnis solemnitatibus; et significationis, ut Petri et Pauli quae secundam significant stolam quam [Col. 0140B] habituri sunt, videlicet corporis glorificationem. Paulus historiographus diaconus Romanae curiae, monachus Cassiniensis, cum die quodam paschalem cereum consecraret, fauces ejus raucae factae sunt, cum prius esset satis vocalis. Ut ergo vox ei restitueretur, in honorem S. Joannis hymnum hunc composuit: Ut queant laxis, etc., unde in principio petit vocis restitutionem, sicut restituta est Zachariae merito S. Joannis. De quo quidem dicemus, si primo festum Gervasii ac Prothasii breviter exposuerimus. Et quidem hoc unum hic dicimus, quod in eorum officio cantatur: Loquetur Dominus pacem in plebem suam (Psal. LXXXIV) . Nec hoc sane sine causa tum temporis dicitur, quod in horum festo [Col. 0140C] reformata fuerit concordia inter Longobardos et Romanum imperium. Caetera de illis historia plene perstringit.

Videamus igitur modo de ipsius S. Joannis Nativitate, et primo quamobrem nativitas ejus celebretur cum in peccatis fuerit conceptus. Nullius enim conceptio facta in amplexu maris et feminae potest esse sine peccato. Quidam enim sunt sine patre et matre, ut Adamus, alii ex patre sine matre, cujusmodi fuit Eva; alii vero ex patre et matre, quod est frequentius, ut Abelus; alii tandem ex matre sunt sine patre, qualis est Christus. Unde in persona illius [Col. 0140D] dictum est: Ego sum vermis et non homo (Psal. XXI) , hoc est secundum legem vermium natus, non autem hominum. Sed animadvertatur hic hominem prius, ut ita dixero, seminari, ac postea in vulva concipi, ibique carnem formari. Verum post quadraginta et sex dies creari animam, et corpori infundi, secundum theologos, quibus magis credendum est quam physicis. Celebratur ergo hujus nativitas secunda, quando nimirum primo exit in lucem. Nam prima est, quando ipsa anima corpori infunditur; secunda vero, cum prodit in lucem: quare juxta secundam, sine peccato fuit conceptus. Sanctificatus enim fuit in utero quemadmodum Jeremias, in cujus prophetia hoc ita continetur: Antequam exires [Col. 0141A] de vulva sanctificavi te, etc. (Jer. I.) Quod quidem in hujus figuram fortasse dictum fuit. Sed de quo genere sanctificationis hoc isthic dicatur Deus novit. Sunt qui putent de sanctificatione originali dictum fuisse, idque hoc pacto probare conantur, quod videlicet Spiritus sanctus puerum repleverit, atque adeo ut ex istiusmodi Spiritus sancti repletione, et repleta fuerit mater. Atqui si esset in originali, foret utique et in mortali. Ergo neque puer sancto Spiritu esset repletus, neque ejus mater. Nec vero refert, quod et mali quam plurimi prophetarunt ut Caiphas et Balaam, et quod asina etiam locuta sit. Verum contra videtur, quod ei peccatum illud originale remissum non fuerit. Dixit enim Joannes ad Christum: Ego a te debeo baptizari, et [Col. 0141B] tu venis ad me baptizari (Matth. III) . Ex quo intelligitur ipsum voluisse ablui a peccato originali. Sed intelligendum plane est ipsum hoc dixisse in persona Ecclesiae, in qua etiam opinione glossa est pervulgata.

Festum sancti Joannis habet vigiliam, hoc est ejus festi dies praecedens dicitur vigilia vel ejus loco jejunium, quod vice vigiliarum est institutum. Fuit enim moris apud veteres ut in festivitatibus viri cum uxoribus et filiabus suis ad ecclesiam convenirent, atque isthic cum lumine et candelis vigilarent. Sed quoniam in his vigiliis crebro contingebat ut puellae vitiarentur, ac malitiosi opportunitatem [Col. 0141C] haberent, quo flagitia sua commode perficerent, ideo factum est ut vigiliae mutarentur in jejunia. Unde etiam nunc antiquitatis nomen retinuit. Vocatur enim vigilia. Celebratur autem Nativitas Joannis, tum propter historiam (habet enim Evangelium: Et multi in nativitate ejus gaudebunt (Luc. I) , quod observant Christiani et pagani) tum propter allegoriam et mysterium. Per Joannem enim significatur ortus gratiae, ex quo quidem fit ut tum magis solemnizemus propter mysterium quam propter ipsam personam. Credimus autem quod hic in utero sanctificatus est, sicut Jeremias, unde eo die de Jeremia legitur. Sed quo genere sanctificationis nec satis liquet, nec legimus. Plerique tamen affirmant ipsum ab omni peccato fuisse mundatum. Salvator [Col. 0141D] autem attulit nobis ortum gratiae. Hunc Joannes praecessit annuntiatione, nativitate, praedicatione, passione, et ad inferos descensione. Officium ejus partim constat ex Veteri Testamento, partim ex Novo, quoniam ipse fuit finis Veteris et initium Novi. Fuit namque quasi lapis angularis, hoc est Novum et Vetus conjungens Testamentum. Quod autem hoc festo jejunamus, totum illud natum est ex sympathia quadam et compassione qua ei compatimur, quod jejunaverit in deserto, atque isthic vitam egerit admodum acerbam. Solent porro hoc tempore ex veteri consuetudine mortuorum animalium ossa comburi, quod hujusmodi habet originem. Sunt enim animalia, quae dracones appellamus, unde in psalmo: Laudate Dominum, de terra dracones (Psal. CXLVIII) , [Col. 0142A] nos thracones, ut quidam mendose legunt, scilicet terrae meatus. Haec, inquam, animalia in aere volant. in aquis natant, in terra ambulant. Sed quando in aere ad libidinem concitantur (quod fere fit), saepe ipsum sperma vel in puteos, vel in aquas fluviales ejiciunt ex quo lethalis sequitur annus. Adversus haec ergo hujusmodi inventum est remedium, ut videlicet rogus ex ossibus construeretur, et ita fumus hujusmodi animalia fugaret. Et quia istud maxime hoc tempore fiebat, idem etiam modo ab omnibus observatur. Est et alia causa quamobrem ossa animalium comburantur, quod ossa sancti Joannis in civitate Sebastae ab ethnicis combusta fuere. Consuetum item est hac vigilia ardentes deferri faculas, quod Joannes fuerit ardens lucerna, et qui vias [Col. 0142B] Domini praeparaverit. Sed quod etiam rota vertatur hinc esse putant, quia in eum circulum tunc, sol descenderit ultra quem progredi nequit, a quo cogitur paulatim descendere, quemadmodum vulgi rumor de B. Joanne Christo adveniente ad summum pervenit, cum Christus putabatur, posteaque descendit ac fuit diminutus, ut vel ipse de se testis est: Me, inquiens, oportet minui, illum autem crescere (Joan. III) . Quod quidem propterea dictum esse nonnulli arbitrantur, quod tum dies incipiant minui et decrescere, et in Christi nativitate crescere. Verum enimvero quia aliquando dies ante festum sancti Joannis decrescant, et ante natale Domini crescant, intelligendum est istud de nativitate in matre, quando scilicet uterque conceptus est. Conceptus [Col. 0142C] enim est Joannes diebus decrescentibus, ut in Septembri, et Jesus crescentibus, ut in Aprili. Proinde missa hujus diei officium petit partim ex Veteri, partim etiam ex Novo Testamento, cum in eo quaedam sint Testamenti Novi, quaedam Veteris. Nam lex et prophetae fuerunt usque ad Joannem (Matth. XI) , ita ut hic fuerit tanquam in medio constitutus Veteris et Novi Testamenti. Postea tamen circumcisus est Christus. Eodem vero die et Joannes evangelista in fossam descendit, sed quia propter nativitatem B. Joannis Baptistae, ejus festivitas plene venerari non posset translata est ad Natale Domini. Quare cum neque ibi propter festum S. Stephani vigiliam habere potuerit, hinc esse dicimus, [Col. 0142D] quod hoc die duplex missac anatur, altera quidem de vigilia evangelistae, nimirum, Justus ut palma florebit; altera vero de vigilia Baptistae, quanquam dicere possimus vigiliam Joannis Baptistae plenum habere et absolutum officium. Ex quo sane fieret, ut illo die non celebraretur vigilia sancti Joannis evangelistae.

Hucusque de Nativitate S. Joannis ejusque vigilia actum est, sequitur deinceps festivitas duorum apostolorum, Petri videlicet et Pauli. De his magna est controversia, utrum eodem die passi sint. Henricus enim solitarius velle videtur eodem die eos, anno tamen revoluto, passos esse. Sed Pelagius papa, atque alii sancti Patres qui de illis scripserunt [Col. 0143A] in Decretis, volunt illos eodem die eademque hora sub pessimo illo imperatore Nerone fuisse passos. Alioqui enim falsae essent historiae de illis proditae. Sed tamen in diversis locis passi sunt, et diversis poenis. Petrus enim cruci fuit affixus; Paulus vero obtruncatus, quae poena videbatur esse honestior. Nam civis erat Romanus, ut habetur in Actibus apostolorum. Postea vero eorum corpora fuere eodem loco eodemque sepulcro posita, ubi multo tempore simul permanserunt. Sed ad fidem Christianam converso imperatore Romano, et Christiana religione magis ac magis crescente, utrique apostolo suam peculiarem aedificaverunt ecclesiam et cum vellent corpora separare, dubitarentque quaenam ossa Petri, et quae Pauli essent, illis orantibus, jejunio [Col. 0143B] peracto, responsum est coelitus, majora esse ossa praedicatoris, minora vero piscatoris. Atque ita sane seorsim a sese mutuo ossa fuere separata, et in suis ecclesiis posita. Quanquam vero horum festa eodem die celebranda occurrant, beatus tamen Gregorius instituit ut festum Petri ipso die tantum celebraretur: major enim fuerat sanctitate, et Romae primas tenuerat, sequenti vero die coleretur festum Pauli. Ipso tamen die Petri dicitur in missa oratio, sive, ut vocant, collecta, illis duobus communis. Potest ergo hic missa inchoari vel de S. Petro, vel per hujusmodi introitum: Terribilis est locus iste (Gen. XXVIII) , quia eo die ecclesia Petri fuit dedicata.

Quaeritur autem hic de Lino an papa fuerit, atque [Col. 0143C] itidem de Cleto. Sed responsum est, et negatum, eosque fuisse discipulos Petri, ac ejus vicem in his duntaxat supplevisse, quae ad activam pertinebant vitam, unum videlicet intra muros, alterum vero extra. Sed Petrus vacabat orationi, unde etiam nunc Romae praeter papam et alius quispiam episcopus est. Considerandum porro est interdum inveniri Paulum Petro esse minorem, et quandoque etiam majorem, vel inter sese eos esse aequales. Sed istiusmodi controversia hoc modo dissolvi potest: Fuit enim Paulus minor Petro, videlicet dignitate, quod hic fuerit princeps apostolorum. Verum eodem major fuit praedicatione, et aequalis et par vitae sanctimonia. Horum itaque festum tria habet praecipua, jejunium, [Col. 0143D] octavas et solemnitatem. Jejunium quidem, quia si cum eis regnare optemus, oportet nos etiam cum iis compati. In solemnitate vero propter eorum glorificationem gaudemus. In octavis denique ob illorum futuram beatitudinem in corpore et anima, cujus certi sumus, laetamur.

De festo divisionis apostolorum magnae auctoritatis scriptores varii dissentiunt. Quidam enim volunt divisionem hanc intelligendam esse quasi quae Jerosolymae post duodecim annos facta esset, cum videlicet apostoli partiti ac separati fuerint ad concionandum ethnicis: Nonnulli vero putant festum hoc esse accipiendum de divisione Petri et Pauli, illa [Col. 0144A] videlicet, de qua superius mentio facta est. Illam enim tali die factam fuisse arbitrantur quod utique bene fieri potuit. Dicitur autem hoc die magna illa apostolorum sequentia, cujus initium est hujusmodi. Coeli enarrant, et Evangelium Ascensionis, sed non integrum, ut quod ibi incipit: Et Dominus quidem Jesus postquam locutus est (Marc. XVI) . Ad cujus extremae partis probationem nonnulli hic mentionem faciunt de duobus discipulis Petri, qui cum ad praedicandum missi essent, et circiter viginti dies iter ingressi, alter eorum mortuus est, et alter ad Petrum rediit. Hunc aiunt fuisse B. Maternum. Sed Petrus ei tradidit baculum suum, ac ipsum remisit, praecipiens ut ad corpus socii sui adiret, et illud suo baculo tangeret. Quod quidem cum hic fecisset, e [Col. 0144B] vestigio alter revixit ad tactum baculi, qui jam mortuus fuerat quadraginta diebus. Et sic verum esse completum est, quod dixerat Dominus: Et majora horum facietis (Joan. XIV) . Dominus enim quatriduanum suscitavit Lazarum, quod sane oppido quam magnum fuit: sed magis quod ad tactum baculi Petri revixit ille, qui jam mortuus fuerat quadraginta diebus.

Festum hoc Jacobi est majoris, fratris Joannis evangelistae et filii Zebedaei. Hujus corpus quiescit in Compostella, quae Hispaniae pars est. Missus enim fuit ut Hispanis verbum Dei concionaretur. Sed propter malitiam et duritiam principum extra unum [Col. 0144C] ad fidem Christi neminem convertere potuit. Quod cum videret vir sanctus Jerosolymam rediit, ut conspiceret an illi, quos isthic reliquerat, etiamnum satis essent in Christi fide confirmati, et invenit multos in ea errantes, imo qui jam fere omnino eam deseruerant, propter Hermogenem et Philaetum, qui magicis artibus quasi miracula faciebant, quibus homines misere decipiebant. Verum hos magos aggrediens apostolus ad fidem convertit, populumque ad cultum Dei reduxit. Deinde vero cum ad Herodem duceretur, in via paralyticum quemdam sanavit, et qui ipsum ducebat ad fidem convertit, ac baptizavit. Tandem ab ipso Herode fuit obtruncatus. Tum magi illi, qui jam ejus facti erant discipuli, [Col. 0144D] cum aliis tribus eisdem discipulis cum corpore in navim ascenderunt, et sese sine rectore mari commiserunt, ut ei divina providentia sepulturae locum tribueret. Tandem navis illa Hispaniae applicuit ad regnum Lupae. Erat autem tum temporis regina quaedam in Hispania isthoc nomine, cujus vita et mores nomini plane conveniebant. Ad hanc ergo reginam discipuli aliqui exierunt, et illi dixerunt hoc pacto: «Dominus Jesus Christus misit ad vos corpus sui discipuli, ut quod recusastis vivum, saltem mortuum recipiatis.» Ac narravit illi totum istud miraculum, quo pacto illuc appulissent. Quod cum audiisset Lupa misit eos ad crudelissimum quemdam virum qui eos in carcerem detrusit. Sed cum hic pranderet, angelus Domini eos e carcere [Col. 0145A] eduxit, qui civitatem exeuntes velut peregrini, populo vidente ac nemine impediente, ad suos redierunt socios

Absoluto prandio, tyrannus ille ad se captivos adduci jussit. Sed cum venissent ad carcerem qui illuc missi erant, invenerunt carcerem apertum, nec in eo captivos, quod domino suo retulerunt, qui ita percitus extemplo famulis praecepit, ut eos insequerentur. Verum cum hi a civibus passim duos tales viros sibi visos fuisse, et pontem civitatis transiisse intellexissent, et ad eos impetu quodam cucurrissent, pons fractus est, et in aqua submersi sunt. Quod quidem simul atque audivisset princeps, et sibi et suis timens, motus poenitentia, alios misit, qui sanctos illos viros rogaret, ut ad se securi [Col. 0145B] redirent, promittens quodcunque eis placeret se facturum. Illi autem redierunt, et populum civitatis ad fidem Christi converterunt. Quod factum Lupa regina summopere doluit, et redeuntibus ad se discipulis non ausa aperte eis nocere, fraudem verbis dissimulans, ait: «Accipite boves quos habeo, et plaustro eos jungite, et quo placuerit corpus domini vestri abducite.» Dicebat autem istud animo plane malevolo. Noverat enim boves esse indomitos, ac fieri non posse ut vel jungerentur vel currui applicarentur; aut certe si posset, ut currerent nunc horsum, nunc illorsum, atque eos ita dissiparent et occiderent, ac corpus ipsum caderet. Sed nulla est sapientia adversus Dominum. Discipuli enim posteaquam crucis signum fecerunt, statim boves mansueti [Col. 0145C] velut agni facti sunt, nec hominis contrectationem veriti. Hi ergo apostoli corpus in grandi saxo posuerunt, quod ita se corpori aptum reddidit, quasi humana opera ad id fuisset confectum, sepulcrumque corpori praebuit. Quod cum ita simul cum corpore currui imposuissent, boves sine aliquo rectore recta ad palatium Lupae currum advexerunt, nec quieverunt, donec ad ipsius palatii medium pervenerunt. Qua re stupefacta regina, et tanto miraculo exterrita, ad fidem conversa est, et ex suo palatio sancto dedicavit ecclesiam, omniaque ornamenta, quae possidebat isthic ad cultum ecclesiae consecravit, ac felicissima tandem morte obiit. Colitur autem festum B. Jacobi octavo Kalendas Augusti, [Col. 0145D] non quod tunc obierit (passus enim est circa Pascha, ut liquido in hujus diei Epistola constat: Misit Herodes rex, etc. (Act. XII) , sed quod hoc die ei sit dedicata ecclesia in Compostella. Nec vero habet jejunium institutionis festum hoc, ea ratione qua supra ostensum est.

Theosebia, uxor Theodosii imperatoris, cum per Alexandriam proficisceretur Jerosolymam, incidit in ejus regionis homines, qui tum temporis festum in honorem Augusti Caesaris colebant de triumpho [Col. 0146A] habito adversus Cleopatram et Marcum Antonium Quod cum animadvertisset Theosebia aegerrime tulit tantum honorem exhiberi ethnico homini et damnato. Cum autem venisset Jerosolymam datae sunt ei cujusdam beneficio catenae, quibus sub Herode ligatus fuit Petrus. Tandem vero Romam rediens super eo, quod in Alexandria viderat, summum consuluit pontificem, eique ostendit catenas, quas Jerosolymae dono acceperat. Jussit item papa illas afferri catenas, quibus sub Nerone ligatus fuerat Petrus, quae simul atque tangerent alias, ita fuerunt conjunctae atque implicatae, ac si semper eaedem fuissent. Quo quidem viso Theosebia jussit consilio pontificis aedificare ecclesiam in honorem beati Petri, et in ea catenas illas collocavit. Dedicatio [Col. 0146B] autem ejusmodi facta est Kalendis Augusti; statuitque pontifex ut quod indiscreta et inepta hominum voluntas huc usque fecisset principi Romano, modo idem Christianorum pietas in universo orbe semper faceret principi apostolorum Petro. Atque ad eum sane modum solemnitas Petri exstinxit solemnitatem Augusti.

Hic animadvertendum est Machabaeos hos non illos esse ex quibus unus fuit Judas Machabaeus, sed qui fuerunt filii Felicitatis, ut quibusdam placet. Alii affirmant Felicitatem matrem fuisse aliorum septem fratrum, qui Christi nomine passi sunt et quorum nomina ignorat Ecclesia. Hanc Felicitatem [Col. 0146C] vocat B. Gregorius plusquam martyrem, quod septies passa sit in septem filiis, et octavo tandem in proprio corpore. Certe illa Felicitas, cujus hi sunt liberi, quorum festum hic agitur, duplex sustinuit martyrium, vidit enim filios diversa pati tormenta, et deinde ipsa martyrium sustinuit. Erant enim ejus septem filii, tametsi non hos fuisse quidam putent. Meminit autem eorum festum Ecclesia tam Orientalis quam Occidentalis, quanquam nullius sancti Veteris Testamenti praeter hos, si ita sint, contra multorum habet festa. Verum hos utraque colit Ecclesia, quod propter legis observationem passi sint, cum carnem porcinam comedere recusarent. Est rursus alia ratio quoniam numero septem fuerunt. [Col. 0146D] Atqui septenarius numerus, ut est praeter caeteros plenus et perfectus, ita numerum exprimit universitatis. Quare in his septem significantur omnes martyres, tam Veteris quam Novi Testamenti. Atque exhibentur martyribus Novi Testamenti in exemplum, ut quemadmodum illi pro sua lege passi sunt, ita et nos vel mortis periculum pro nostra adire non horreamus, si necesse fuerit. Sane ergo hujusmodi festum magis celebratur gratia eorum qui significantur quam qui significant.

Sequitur dicendum de festo B. Stephani ⁜ (11) , idque [Col. 0147A] de ipsius inventione. Verum enimvero considerandum est ejus inventionem fuisse factam eo die quo ejusdem celebratur passio, et contra. Mutatio tamen haec facta fuit duabus de causis: Prior est, quia Christus natus est in terra, ut homines nascerentur in coelo. Cum ergo beatus Stephanus fuerit protomartyr, et martyrium sanctorum sit eorumdem nativitas in coelis, merito post Natalem Domini colitur nativitas protomartyris Stephani. Unde illud vulgo protritum: « Heri natus est Christus in terris, hodie Stephanus nascetur in coelis. Posterior ratio est, quia ad ejus inventionem cum maxima hominum multitudo convenisset, qui miracula quae quam plurima in inventione Deus fecit videbant, majori cultu annuatim illum diem celebraverunt quam vel [Col. 0147B] diem ipsius passionis. Statuerunt ergo sancti Patres ut festum passionis transferretur ad hunc diem inventionis, et contra festum inventionis, ad festum passionis, quia hoc dignius est, ut ideo majori cultu diem illum annuatim celebrarent, et populus diem illum qui Natale Domini sequitur, ferventiori cultu colebat in Augusto. Animadvertamus hic obiter, si festum alicujus martyris et confessoris concurrant, si illustrior sit confessor et plenum habeat officium, collectam sive orationem ejus esse praeponendam, et in altera solummodo alterius faciendam mentionem sive commemorationem.

[Col. 0147C] Post haec ordine dicendum esset de festo B. Sixti; sed quia ejus passio manifesta satis et nota omnibus est, ad alia transeamus. Hoc ipso die festum fit de Transfiguratione Domini. Non quod tali die transfiguratio facta sit, sed quod tunc temporis ab iis qui secum fuerant in monte, primo manifestata et publicata fuerit. Praeceperat enim Dominus, ne cuiquam dicerent, donec a mortuis resurrexisset (Matth. XVII) . Illi autem usque in hanc diem tacuerunt. Enimvero sane transfigurationem hanc certo constat factam fuisse sub finem hiemis et circa principium veris, cum videlicet de illa legitur Evangelium. Et notemus quidem Christi sanguinem eadem hac die confici ex novo vino, si inveniri possit, aut aliquantulum ex matura uva in calicem expressa, [Col. 0147D] et quod racemi benedicantur, indeque homines communicent. Quare autem hoc fiat, haec est ratio: Quia ipso die coenae dixit Dominus Jesus apostolis et aliis qui cum illo coenabant: Amen dico vobis, posthac non bibam de hoc genimine vitis, donec bibam illud novum in regno Patris mei. (Matth. XXVI) . Quoniam ergo tum dixerit novum, et Transfiguratio Domini pertineat ad illum habitum quem nactus est post resurrectionem, ideo quaeritur hoc festo vinum novum.

Nunc de festo B. Laurentii breviter est dicendum. [Col. 0148A] Beatus Sixtus, cujus paulo ante mentionem fecimus, in Hispaniam profectus, inde secum duos juvenes, videlicet Laurentium et Vincentium ejus cognatum adduxit Romam. Horum alter Laurentius nimirum cum eo mansit Romae, ac gravissima perpessus est tormenta, quemadmodum satis copiose tradit ipsius historia. Cognatus vero ejus Vincentius reversus est in Hispaniam, vitamque ibi glorioso finiit martyrio. Hoc autem festum tria habet praecipue, cujusmodi habere solent magnae solemnitates, nempe jejunium, ipsius diei solemnitatem et octavas. In tribus enim potissimum sanctus hic habet privilegium. In jejunio quidem primum quod solus inter martyres habeat jejunium, utpote institutionis. Alterum vero in octavis, quoniam hic duntaxat [Col. 0148B] et B. Stephanus octavas habent inter martyres; beatus vero Martinus inter confessores, ut dicetur postea ubi de ipsius festo agemus. Postremum ejus privilegium quod habet, consistit in regressibus antiphonarum, veluti habet B. Paulus. Sed ille habet propter supremam poenam martyrii, hic ob excellentiam praedicationis. Tria autem sunt in sacrosancta Ecclesia privilegia, baptismus videlicet, praedicatio et martyrium, verum Laurentius privilegium obtinet martyrii. Nam quamlibet multi alii aeque gravia sustinuerunt tormenta, ut B. Vincentius et Georgius et forsitan etiam majora ac plura, non tamen ista universa observat Ecclesia, quae de illorum tormentis feruntur. Vel etiam propter loci [Col. 0148C] dignitatem eo gaudet prae caeteris privilegio, quod Romae passus sit.

Agendum deinceps est de Assumptione B. Mariae. In primis tamen scire oportet quod sanctorum transitus multis appellatur modis. Dicitur enim exitus, transitus, obitus, natale, nativitas, natalitium, dormitio, depositio, quemadmodum est Joannis evangelistae, passio et assumptio. Sed hoc nomen quasi per antonomasiam solummodo de beata Maria dicitur. Verum esse beatam Mariam, quod ad animam ejus attinet, assumptam fuisse certo novimus; an vero corpus illius postea etiam assumptum fuerit, profecto incertum est. Pie tamen credimus ipsam [Col. 0148D] integre fuisse assumptam, sed prius anima, ac deinde corpore. Nihilominus tamen mulier quaedam religiosissima appellata Elisabeth, quae etiam nunc in vivis est, habitatque in finibus Saxoniae, ait sibi esse revelatum quod circiter dies quadraginta assumptum fuerit corpus post Assumptionem animae. De qua re opusculum quoddam composuit, sed non est in Romana Ecclesia comprobatum. Quaeritur autem quamobrem illo die cantetur evangelium de beata Maria Magdalena et Martha? Ad cujus rei evidentiorem declarationem sciendum est quandoque evangelium legi in ecclesia tot rationibus, quot a nobis ante satis expositum est. Fit namque ut interdum [Col. 0149A] legatur evangelium propter rem ipsam quam continet, cujusmodi est de Trinitate; interdum vero propter rei partem aliquam, ut est Liber generationis (Matth. I) , quod ob ultimum versiculum quo Christi fit mentio, recitatur. Legitur et aliquando propter totum, quale istud profecto est quod in Circumcisione dici consuetum est: Postquam consummati sunt dies octo, etc. (Luc. II) . Si nonnunquam propter tempus, ut in prima die Quadragesimae, ac propter jejunium, nonnunquam propter litanias, cujusmodi istud est evangelium, quod ovi, piscis, ac panis mentionem facit. Nonnunquam denique causa loci, veluti hoc quod in Septuagesima legitur: Exiit homo qui seminat, seminare semen suum, etc. (Matth. XIII) . Dicitur autem homo hic [Col. 0149B] fuisse beatus Paulus, qui seminavit semen, id est verbum Dei. Atque ideo illo die recitatur collecta de sancto Paulo, sub cujus finem habetur: Doctoris gentium, etc. Eo namque die D. Papa in beati Pauli ecclesia sacrum celebrat. Postremo evangelium aliquando vero juxta historiam, ut in Circumcisione, aliquando vero juxta suam allegoriam, quemadmodum hoc est quod in Assumptione Mariae virginis de Maria Magdalena ac Martha legitur. Quod ergo hic istiusmodi legatur evangelium, indicat utramque vitam, et contemplativam et activam in una Maria virgine fuisse. Ipsa enim fuit Magdalena, hoc est quae circa vitam contemplativam versabatur. Ipsa fuit Martha, id est quae circa activam vitam [Col. 0149C] tota etiam fuit occupata, quemadmodum ex multis locis liquido probari potest. Nam et in contemplativa ipsam sedulo versatam fuisse, vel haec verba satis declarant: Maria autem conservabat omnia verba haec, conferens in corde suo (Luc. II) . Habet autem festum hoc jejunium atque octavas praeter caetera Mariae festa, cum et nullum ejus sit majus aut celebrius, quemadmodum de quolibet etiam alio sancto censendum est, utpote cujus transitus solemnior sit quam ejusdem festum aliud. Ab hoc tamen excipitur festum Joannis Baptistae, quippe quod ejus nativitas longe major sit quam passio, idque ob ejusdem significatum atque annuntiationem.

Notemus vero hic quinque esse festa Mariae Virginis authentica ac comprobata, quorum primum [Col. 0149D] est Nativitas. Festum enim Conceptionis aliqui interdum celebrarunt ⁜ (12) , et adhuc fortassis celebrant, sed authenticum atque approbatum non est: imo enimvero prohibendum potius esse videtur. In peccato namque concepta fuit ⁜ (13) . Alterum vero est [Col. 0150A] parientis, hoc est in Natali Domini. Sed quoniam tum et Filii festum agitur, quod plenum exigit officium, nullam ejus servamus solemnitatem usque in octavas. Tum enim omnia responsoria de beata Maria cantantur cum prima ejus diei missa, cujus introitus est: Vultum tuum. Missa autem secunda de puero est. Tertium festum Mariae est Purificationis, et quartum Mariae ad Martyres, quod modo festum Omnium Sanctorum appellatum est. Denique quintum est Assumptionis, cujus gratia haec omnia tradimus.

Praeterea et illud hic animadvertere operae pretium est, nempe quatuor in universum esse de beata Maria evangelia, quorum unum est, Missus est Gabriel (Luc. I) , tametsi quidem non nisi in Adventu [Col. 0150B] et in ejus Annuntiatione usurpetur; alterum, Extollens vocem quaedam mulier; tertium, Exsurgens autem Maria in diebus illis, abiit in montana cum festinatione (Luc. XI) , etc. (Luc. I) , ac quartum tandem, Stabat juxta crucem (Joan. XIX) . Atque haec quidem tria postrema ejusmodi sunt, ut quotiescunque peculiaris missa de ipsa celebratur, cani aut legi possint. Meminerimus interim festum Annuntiationis non tam Mariae esse quam Domini, imo potius hujus quam illius, ut hic sint quod eadem habeatur praefatio in Natali Domini quae in ejusdem Annuntiatione. In hoc itaque Assumptionis festo psalmi atque alia quae generatim diei consueverunt in Dedicatione ecclesiae, speciatim de B. Maria cantantur. [Col. 0150C] Ut enim Ecclesia mater est omnium sanctorum, nomenque tenet virginitatis, videlicet mentis ac fidei, quae corporis praefertur virginitati, sponsa Christi dicta. Unde illud, Despondi vos uni viro virginem castam exhibere Christo (II Cor. IX) , sic profecto B. Maria dicta et Virgo est, et sanctissima sanctorum. Recitantur autem lectiones ex Cantico amoris, nempe, Osculetur me osculo oris sui (Cant. I) . Unde et responsoria atque antiphonae petuntur. Illud quoque diligenter observandum est, nimirum hoc tempore legi oportere libros Salomonis, primo quidem Parabolas, idque ab initio Augusti, deinde Ecclesiasten, ac tandem etiam Canticum amoris cujus dimidium in hoc festo usque ad octavas legitur, reservato altero dimidio usque in Nativitatem B. Mariae. [Col. 0150D] Quarto vero recitatur Ecclesiasticus, quinto liber Sirach, sexto denique liber Philonis, scilicet Sapientiae, qui appellatus est Salomonis, quod sententias contineat Salomonis; Philonis autem, quod ille eas in librum redegerit. Nec vero convenit ut [Col. 0151A] ipso die Assumptionis sermo hic Hieronymi in ecclesia legatur, sed in capitulo, utique, ad quod nimirum proprie compositus videri potest. Ad postremum ergo hic animadvertere quod paulo ante dictum est, virginitate videlicet mentis praevalere integritati corporis. Quod enim hoc verum sit facile ex verbis B. Mariae constare potest. Ait namque hoc modo: Respexit humilitatem ancillae suae. (Luc. I) . Non, inquit virginitatem, sed humilitatem, hoc est fidem et puritatem mentis. Atque haec de festo Assumptionis dicta sufficiant.

Ut modo Decollationem Baptistae aggrediamur, praecipue illud cognoscendum est, ipsum tempore [Col. 0151B] Paschali fuisse decollatum et corpus quidem a discipulis suis Sebastae sepultum, caput vero minime. Quid autem de capite ejus postea actum sit, et quemadmodum in Aquitaniam venerit. dicetur alibi. Movetur hic quaestio, cum truncus in alio loco, atque in alio caput fuerit sepultum, in utro illorum dicatur Joannes sepultus, sed huic controversiae ex supra dictis dari potest solutio. Pergamus ergo. In eo loco ubi corpus erat situm multa in dies Deus et maxima operabatur miracula, ita ut isthuc magna Christianorum turba conflueret. Quod sane cum ethnici vidissent, moleste admodum tulerunt, et quoniam hoc tempore imperabat Julianus apostata, maximus Ecclesiae persecutor, in dedecus Christianorum [Col. 0151C] S. Joannis mausoleum destruxerunt, et ossa ejus per agros sparserunt. Sed cum et illuc Christiani venirent, nec miracula cessarent, rursus ethnici ossa collegerunt et combusserunt. Verum digitus ille quo Dominum ad Jordanem venientem demonstraverat, inquiens: Ecce Agnus Dei, comburi non potuit. Multi tamen Christiani, qui ethnicis intererant, dum ossa colligerent, quae potuerant, reservarunt. Atque ob hanc quidem rationem placuit D. Gilberto festum hoc potius collectionis dici debere, quam decollationis. Non desunt qui putant B. Theclam digitum S. Joannis, qui comburi non potuit, ex oris transmarinis detulisse in Mauritaniam, ibique in honorem B. Joannis ecclesiam construxisse, quae hoc die fuit dedicata. Quare statutum [Col. 0151D] fuit a pontifice ut hic dies per universum orbem Christianum beato Joanni sacer haberetur, juxta quod videtur festum hoc appellandum esse dedicationis. Festum Bartholomaei praetermittimus, quod quae hic essent dicenda, satis cumulate ejus tradat historia. Concionatus tamen est verbum Dei in India, ubi primo die fuit excoriatus, altero obtruncatus et translatus Beneventum.

Circa festum Augustini hoc tantum inquisitione dignum esse videtur, ut cum eodem die plura concurrant festa, veluti Augustini, Hermetis, et Juliani, cujusnam potius officium celebrari illo die debeat consideremus. Nam in eam rem hujusmodi tradi potest [Col. 0152A] responsio, et in alia his similia: Si omnes martyres essent illius, qui inter eos majoris esset nominis officium celebraretur. Si vero alius confessor, alius martyr, vel plures fuerint martyres, et si confessor majoris sit nominis, quam martyr, aut privilegium aliquod habeat, ut B. Martinus, et ejus officium generatim in Ecclesia Dei sit institutum, dicendum profecto est officium de confessore, et mentio sive memoria facienda est de martyre. Si autem non, celebrandum est de martyre.

Deinceps sequitur Nativitas B. Mariae. Festum hoc olim fieri non consuevit, sed quodam tempore vir quispiam pius, cum noctu oraret, audivit angelos in [Col. 0152B] coelo canentes. Idem accidit pluribus annis eamdem per noctem. Quare petiit a Domino ut quid hoc sibi rei vellet ipsi revelaretur. Et indicatum est ei angelos ita in coelis gaudere, ac velut solemnizare, quod istiusmodi nocte nata esset beata Virgo. Ille igitur rem, quam audiverat, ad papam defert: qui cum intellexisset eum virum esse sanctum et magnae auctoritatis, credens ipsum vera loqui, instituit ut per totum mundum christianum, festum hoc celebraretur. Nec vero habet jejunium, vel octavas institutionis. Potest tamen nihilominus habere devotionis. Legitur hoc festo evangelium: Liber generationis (Matth. I) , ubi agitur de genealogia Christi. Sed quaeritur cur in generatione potius computetur Joseph, [Col. 0152C] quam B. Maria, cum Christus non sit filius Joseph. Verum enimvero in Veteri Testamento potius solet fieri computatio per viros quam per feminas, nec multum refert per quem hic fiat computatio, cum Joseph et B. Maria eamdem habuerint generationem. Et sane Christus maluit fabri filius vocari, quam ut mater sua lapidibus obrueretur. Revera filius fabri fuit, non illius Nazaraeni, sed fabri ejus, qui fabricatus est auroram et solem.

Sapientia mulier fuit sancta quae tres habuit filias: Fidem, Spem, Charitatem, quae omnes martyrium cum matre susceperunt. Sed de beatis Felice et Audacto sciendum est quod, cum beatus Felix [Col. 0152D] pro Christi nomine ad martyrium duceretur, quidam subito sese in medium protulit, inquiens: Et ego sum Christianus. Ad quem responderunt carnifices: Ergo et tu venies. Cum igitur nomen illius ignoraretur, appellatus est Audactus, quasi beato Felici audacter associatus.

Exaltata fuit sancta crux, ejusque festum institutum eo tempore quo Heraclius vicit Cosroen regem Persarum. Hic autem Cosroe cum, destructa Hierosolyma, crucem Domini inde abstulisset, facta domo ad similitudinem coeli, fecit sibi in ea sedem, ac lignum a dextris posuit loco Filii, gallum a sinistris loco Spiritus sancti, atque ita ipse in medio [Col. 0153A] stans se Deum et Dominum appellari voluit. Quod audiens Heraclius imperator Romanus aciem movit juxta Danubium illum, qui apud Persas est, non hunc qui in Suevia oritur. Nam alterum illum forte ex his partibus in illas venisse dicere possumus et nomine hujus esse appellatum, sicut Trojani fecisse dicuntur. Hinc victo filio Cosroes singulari certamine, crucem Domini tulit Heraclius, voluitque illam in suum locum restituere. Sed cum appropinquaret Hierosolymam, portae civitatis per se fuerunt clausae, ut non intrare potuerit. Quod cum vehementer admiraretur, audita vox est e coelo, inquiens Regem regum non sic intrasse Jerosolymam phaleratum, sed humilem et super asinam sedentem. Atque hic statim suam agnoscens elationem, ex equo [Col. 0153B] desiliit, et valde est humiliatus, ac portae sua sponte ei apertae sunt, nudisque pedibus civitatem intravit. In hujus ingressu multi diversorum genere morborum per crucem curati sunt. Ferunt ab Adamo Seth filium ejus missum fuisse in paradisum, qui ramum inde sibi datum ab angelo retulit ad patrem, qui statim illius arboris mysterium cognoscens, eam terrae inseruit, in magnam arborem procrevit. Postea vero cum in templi aedificatione ex diversis mundi partibus arbores afferrentur, allata est illa et relicta tanquam inutilis. Unde deinceps ad foveas quasdam civitatis posita est, per quam commode transire possit. Hanc cum vidisset regina Saba, noluit transire, sed adoravit. Postea autem rejecta est in probaticam piscinam, quae tempore passionis Christi [Col. 0153C] desiccata fuit, ac tum apparuit lignum, cui cum aliud non invenirent Dominum affixerunt. Major vero est festivitas inventionis quam exaltationis, quod ab Eusebio fuerit instituta, qui eo die fecit populum convenire ad adorandum crucem. Fuit enim hic pontifex Romanus trigesimus.

Sequitur videndum de festo B. Mauritii, et Thebaea legione. Multae sunt Thebae, una in Aegypto a Busiride rege Aegypti condita, dicta alio nomine Heliopolis. Ex hac oriundus fuit Mauritius atque inde dicuntur Thebaei. Alia est in Beotia a Cadmo Agenoris [Col. 0153D] filio condita, a qua dicti sunt Thebani. Tertia est in Judaea, unde appellati sunt Thebites. Illi vero qui cum Mauritio mortui sunt, erant ex Thebe Aegyptiorum. Cum ergo Galli exercitum suum in Romanos eduxissent, dux Aegypti collegit exercitum in quo fuit beatus Mauritius, qui sub se habuit legionem, virorum scilicet sex millium sexcentorum et sexaginta sex. Verum cum jam essent in exercitu, tyrannus voluit eos cogere ad adorandum idola, qui ut non voluerunt, ita decimam accepit partem atque interfecit. Quod animadvertens Mauritius, sermonem suum convertit ad socios, orans ut viriliter agerent et starent, qui sic ab eo corroborati, martyrium perpessi sunt. Sed illi priusquam Romam venissent sunt baptizati.

De beato Matthaeo hoc tantum dicimus, quod levita fuit, ideoque in lege magis edoctus. Inde est quod profundae significationis oppositiones adversus hostes suos fecerit. Fuit autem Hebraeus, quare et Hebraeis Evangelium Hebraice scripsit. Ubi obiter animadverte nos Hebraeos dicere, si quando de lingua loquimur; Judaeos cum de ritu vel gente. Postea hujus liber translatus est in Graecum, et deinde de Graeco in Latinum. Praedicavit autem sub Caio Caligula, qui sic nominatus est, quod cum nasceretur in expeditione caligis fuerit coopertus. Scripsit vero Joannes sub Nerva; Marcus sub Nerone. Sed quo tempore Lucas scripserit, incertum est. [Col. 0154B] Nomen hoc Matthaeus, ut inquit Beda, in sua orthographia per duplex tt scribitur.

Festum angelorum, quod hoc tempore colitur est Dedicationis, quando eis basilicae dedicatae sunt, quoniam hoc festum omnium angelorum dicitur. De barbarorum autem fuga et tauro agitur inter Pascha et festum Ascensionis, quando de festo angelorum agitur. Proinde vero de nominibus angelorum dicimus, quod nec sibi nomina imposuerunt, nec eis a Deo data sunt, sed ab hominibus: a quibus autem, nescimus. Caeterum in festo S. Michaelis cum de angelis omnibus agatur, Michael nominatur, quia ipse praeest paradiso, et ad suscipiendas animas [Col. 0154C] princeps est constitutus. Hic quoniam in Gargano monte visus sit, ac ipse locum sibi in alto elegerit, ideo ei ubique fere terrarum in edicto loco basilica constituitur. Sanctis vero quasi hominibus et terrenis in imo templa dedicantur. Dicunt autem nonnulli tot esse in quolibet angelorum ordine legiones, quot sunt legionis unitates, scilicet sex mille sexcentae et sexaginta sex. Certum est tamen plures esse legiones quam ordines, unde Dominus inquit Petro: Nescis, quod si rogavero Patrem meum, mittet mihi plusquam duodecim legiones angelorum (Matth. XXVI) . Ait Haymo tertius episcopus Halberstatensis, quod si quis posset videre spirituales creaturas, ita eas videret ebullire in aere, tanquam minimas atomos [Col. 0154D] in splendore solis. Constantinus etiam imperator, cum ad oras transmarinas proficisceretur, invenit Eusebium virum sanctissimum, cui dixit. «Vir sancte, pete a me quo tua Ecclesia ditetur.» Ille vero respondit, Ecclesiam suam satis divitiis abundare, sed se rogare, ut in omnibus mundi plagis scrutentur nomina sanctorum, et eorum passionum tempora, ac sub quibus et quemadmodum passi sunt, rescribat. Quo quidem facto refert Eusebius, quolibet anni die plusquam quinque millia sanctorum festa concurrere. Unde fertur Gregorius dixisse: «Totus mundus sanctis plenus est.» Quod autem Michael dicitur pugnasse contra draconem, allegorice quidam intelligi volunt, videlicet Michael, id est Christus. Dicunt tamen alii historice esse intelligendum, [Col. 0155A] quoniam scilicet ministerio Michaelis et angelorum ejus depulsus est diabolus. Quamobrem ita etiam depingitur in Ecclesia propter laicos. Quaeritur praeterea utrum Michael sit nomen unius angeli, an vero plurium? Dicunt aliqui unius esse. Sed putant alii, quod quando unus angelorum mittitur ad aliquod magnum et mirabile faciendum, is Michael nuncupetur. Certum est autem Michaelem fuisse, qui missus est in Aegyptum, et celebres illas ac famosas plagas fecerit, et mare Rubrum diviserit.

Sanctus Remigius Gallorum dicitur pontifex, quoniam [Col. 0155B] primus regem Gallorum inunxit, atque ideo in tanto honore et veneratione habetur in Francia, ut festum illud obfuscet festum beati Michaelis.

Lucas natione fuit Syrus, patria Antiochenus, et praedicavit in Bithynia, atque isthic propria morte absque martyrio vitam feliciter finivit. Vixit autem octoginta annis, et duo volumina posteritati reliquit, Evangelium videlicet et Actus apostolorum. Fuit discipulus Pauli, a quo quae docuit didicit, sicut Marcus a Petro. In prologo tamen Evangelii invenitur, quod ipse didicisset a quibusdam qui a principio fuerunt cum Domino. Ex quo sequi videretur, quod [Col. 0155C] non ex Paulo didicisset, cum hic a principio cum Domino non fuerit. Verum quaedam ex Paulo didicit, quaedam etiam ex aliis, sed maxime tamen a Paulo edoctus est.

Jacobus, Simon, Judas, qui et Thadaeus, Joseph Barsabas, qui et Justus cognominatus est, ne propter injustitiam ab apostolatu fuisse repulsus credatur, fratres fuerunt, inter hos scilicet Joseph Barsabam, et Matthiam facta est sortitio. Atque ille quidem Jacobus frater Domini dictus est, quoniam omnes cognati Hebraeo idiomate fratres vocabantur, vel quia ipsi erat quam simillimus. Joseph vero cognatus [Col. 0155D] dicitur Domini, vel quia pater putativus erat, vel quia cognatus esset ex parte matris, nimirum B. Mariae. De Simone fertur quod sit crucifixus. Sed prius tamen in Aegypto praedicavit, ac postea venit Jerosolymam, atque isthic post beatum Jacobum minorem, qui dictus est frater Domini, creatus est episcopus. Vixit autem centum et viginti annis, suscitavitque antequam moreretur triginta mortuos, filium nempe sui hospitis submersum fluctibus, et ejus gratia caeteros. Obiit vero annorum centum et viginti in Bosphoro, non in Pastophorio, ut quidam censent. Est autem Pastophorium, ut nonnulli volunt, porticus templi, in qua jacebant custodes templi. Judas vero praedicavit apud Persas et Medos, atque isthic mortuus est apud Hermenios.

Posteaquam haec de sanctis hucusque prosecuti simus, necessarium plane est ut ad maximum illud et generale festum veniamus, videlicet Omnium Sanctorum. Sed quamobrem istud fuerit institutum et quare hoc praesertim tempore fiat, satis, ut ego quidem arbitror, supra ostensum est. Pauca tamen adhuc de eo dicenda restant, nimirum de jejunio et ordine ipsius officii. Festum ergo hoc jejunium habet institutionis, nec debet profecto aliquis comedere nisi a vesperis, nec jejunium oportet mutari, ut quidam faciunt propter festum S. Quintini. Ait enim ille: «Putasne sancti gaudeant cibis, qui meruerunt vitam jejuniis?» Quoniam autem festum [Col. 0156B] hoc Omnium est Sanctorum, ideo variatur illius officium, prout habetur varietas sanctorum. Prima enim antiphona, prima lectio, et primum responsum cantatur de Trinitate, quod festum est Trinitatis. Secundo loco canitur de B. Maria, tertio de Angelis, quarto de Prophetis, quinto de Apostolis, sexto de Martyribus, septimo de Confessoribus, octavo de Virginibus, nono de Omnibus Sanctis. Atque in horum quidem officiorum lectionibus observatur auctoritas. Nam praestantior in ecclesia, si episcopus praesens fuerit, recitabit lectionem de Trinitate, vel decanus, vel saltem sacerdos, et sic fiet descensus in legendo personarum usque ad pueros. Octavam namque lectionem leget unus ex pueris. Nonam enim [Col. 0156C] lectionem majoris est recitare.

Nunc agendum est de officio mortuorum, et quidem primo de loco ubi debeant sepeliri, secundo de iis qui sunt sepeliendi, et de modo ac ratione sepeliendi, tertio quis eam invenerit, et quamobrem, ac tandem de ipso officio. Non puto esse operae pretium ut eam repetamus divisionem quam in initio de locis fecimus, ad quam nos lectorem modo remittimus. Verum illud duntaxat hic sciamus religiosum locum dici eum, juxta leges et instituta Romanorum, in quo sepelitur corpus alicujus hominis, seu caput tantum. Ac ideo caput dico, quoniam nullus duas habere potest sepulturas, sed ubi caput est, isthic [Col. 0156D] alicujus esse dicitur sepultura. Sive ergo Christianus, sive paganus, sive infans, etiam non baptizatus, aliquo in loco sepeliatur, secundum Romanorum instituta, locus ille religiosus appellabitur: at vero Christiani non eum locum censent esse religiosum. Ubi sepelitur Judaeus vel paganus, vel infans non baptizatus, sed tantum ubi Christianus, usque adeo, ut si excommunicatus aliquis sit ibi sepultus, inde extrahatur, atque extra coemeterium ejiciatur.

Locus autem iste diversis appellatur nominibus, ut coemeterium, et polyandrium. Atque ipsum sepulcrum hujusmodi: Mausoleum, dormitorium, monumentum, ergastulum, sarcophagus, pyramis, tumulus. Dicitur autem coemeterium a Graeco verbo κοιμάω, quod est sopio, quasi quod isthic mortui dormiant, [Col. 0157A] unde etiam nominatum est dormitorium. Polyandrium locus appellatur, ubi multa sunt sepulcra publica. Mausoleum dictum est a Mausoli sepulcro quod Arthemisia ejus uxor aedificavit ita egregiis operibus ut inter septem orbis miracula numeretur. Attollitur enim in altitudinem viginti quinque cubitorum, ac columnis cingitur triginta sex. Quare ab hoc sepulcro omnia pretiosa sepulcra isto nomine mausolea sunt appellata. Monumentum vero nominatur a monendo, quod nos praetereuntes qui in monumentis et sepulcris sunt, admoneant, et se olim fuisse et perinde mortales, ut et nos meminerimus, quod cineres simus et in cineres revertimur, pulvis et in pulverem redibimus. Tumulus appellatus est, quasi terra tumens, id est collis, quod ibi coacervari [Col. 0157B] terra consuevit. Ergastulum dictum est per antiphrasin ab εργαζομαι, operor, quasi quod in sepulcris corpora minime laborent, sed requiescant, qui in Domino moriuntur. Sic item sarcophagus appellatus est a σάρξ σάρκος, caro, et φάγω, comedo quasi isthic caro consumatur et comedatur. Dicitur etiam pyramis sepulcrum ejusmodi, quod flammae habet similitudinem, ita ut a lato in acutum tendat. Est enim altissimum genus sepulturae. Tale Romae visitur, in quo positi sunt cineres Julii Caesaris, vocaturque acus S. Petri, atque etiam nunc in dubio est, an ex uno constet lapide, an vero ex pluribus. Similem pyramidem exstruxit Caesar Turonis, juxta ripam Liguris et in ea inclusit cujusdam sui amici cineres, qui fuit interfectus.

[Col. 0157C] Nunc ergo deinceps de iis qui sunt sepeliendi dicamus, et prius quidem quibus locis debeant sepeliri, et an locus eis etiam aliquid conferat, necne. Ac nonnulli sane arbitrantur locum mortuo non prodesse, quod hinc confirmare volunt, cum Lucifer e coelo fuerit ejectus, et Adam e paradiso expulsus, quae tamen loca sunt optima, nec quidquam bonitatis eis contulerunt. Item Joab in tabernaculo fuit interfectus, et Job in sterquilinio triumphavit. Potest autem locus obesse, ut si quis sepeliatur in ecclesia, cum non sit dignus. Certe nullum corpus in ecclesia debet sepeliri, nisi sint corpora sanctorum Patrum, qui dicuntur patroni, id est defensores. Ipsi enim meritis suis totam patriam defendunt. [Col. 0157D] Sed caeteri circa ecclesiam debent sepeliri. Dicunt enim quidam, quod locus triginta pedum circa ecclesiam in eum finem debeat consecrari. Alii vero putant solam episcopi circuitionem, quando ecclesiam dedicat, sufficere. Olim enim apud veteres solebant nomines in suis aedibus sepeliri. Sed propter fetorem cadaverum statuerunt, ut extra civitatem sepelirentur, et locum quemdam communem ad hoc quasi sanctificarent. Nobiles vero sepeliebantur in montibus, sive in eorum medio, sive in radicibus. Proinde si quis interficiatur in obsidione, vel aliquo tumultu, nec posset habere coemeterium, sepeliant ipsum ubi possunt. Si vero aliquis moriatur in mari, et terra fuerit vicina, navigent illuc, ipsumque ibi sepeliant. Sed si procul a terra abfuerint, videantque in medio [Col. 0158A] mari insulam, vertant eo vela, et sepeliatur in insula. Verum si terram penitus non videant, paretur ipsi domuncula quaedam ex lignis, si possit haberi, et projiciatur in mare. Quo etiam modo fiat, si dives fuerit. Sed cum thesauro suo, si habet, ejiciatur, ut qui eum invenerint ex thesauro ipsum nobilem fuisse cognoscant, aut certe amore thezauri ipsum terrae mandent. Verum enimvero animadverte quandocunque sepelitur Christianus, vel quocunque etiam loco crucem capiti ejus apponi debere, ad designandum illum fuisse Christianum. Vel ob id etiam quod summopere diabolus signum hoc pertimescat et ad eum locum horreat accedere, qui cruce est designatus.

Videndum deinceps est unde coemeterium initium [Col. 0158B] habuerit, videlicet ab Abrahamo. Hic enim emit agrum ab Ephron Hethaeo in quo duplex erat spelunca, ubi ipse sepultus est cum Sara, Isaac, Jacob, Adam et Eva. Ad hoc enim emit, ut sibi et suis sepultura esset (Gen. XXIII) . Duplex spelunca ideo dicebatur, quoniam ibi duo sepeliebantur contigue maritus et uxor. Vel quia duae aderant speluncae, et in una sepeliebantur viri in altera mulieres; vel etiam, quia duplex fiebat unicuique spelunca sepeliendo in modum cathedrae. Sepeliebantur enim quasi sedentes, et pars speluncae superior quae a naribus truncum capiebat, dicebatur una spelunca: pars vero quae continebat pedes, crura et femora, dicebatur spelunca alia. Opportune hic considera non legi in prima aetate nisi duo duntaxat sacramenta [Col. 0158C] fuisse inventa, oblationem nimirum et poenitentiam, sed in secunda cultum Dei fuisse ampliatum. Fecit enim Noe arcam, atque illi inclusit multa animalia ad sacrificandum Deo. In quarta autem aetate divinus cultus magis auctus est. Tunc enim lex data est, et multa genera sacrificiorum offerebantur Domino. Sic in quinta aetate magis adhuc auctus est. Tum namque factum est templum, et cultus divinus optime sane habuit incrementum. In sexta tandem aetate venit Christus, qui seipsum obtulit Deo hostiam placentem et sufficientem pro omnibus.

Porro autem in coemeterio Christianorum, non nisi Christianus sepeliri debet, nec tamen omnis. Nullus enim in suo maleficio interfectus, sepeliri [Col. 0158D] debet in coemeterio, ut latro, si in latrocinio interficiatur. Intellige autem hic maleficium, si sit mortale peccatum, ut interfectus in adulterio, et in ludis ethnicorum. Si vero moriatur subito in ludis consuetis, ut in ludo pilae, potest sepeliri in coemeterio, sed sine psalmis et sine exsequiis. Si praeterea aliquis ex prostibulo rediens, vel ex alio loco ubi fornicatus sit, et in via occidatur, aut alio casu non confessus moriatur, si legitimis testibus potest probari eum fuisse fornicatum, nec postea confessum, in coemeterio sepeliri non debet. Si non potest probari sepeliri licebit. Latro in eo loco in quo suspenditur sepeliatur, nisi prius satisfecerit, si autem satisfecerit, in coemeterio sepeliatur. Mulier si in partu moriatur, utique in ecclesia sepulturae tradi [Col. 0159A] non debet, sed extra eam. Quare canantur ei exsequiae, et postea sepeliatur in coemeterio, sed puer excidatur e ventre ejus, ac sepeliatur extra coemeterium. Debent autem mortui ad hunc modum sepeliri, sudariis videlicet induti, et ut caligas circa tibias habeant et soleas in pedibus, quo significent ita se paratos esse ad judicium. Ponantur praeterea capite versus occidentem, et pedibus versus orientem. At vero clerici, si sint ordinati, illis indumentis sepeliantur, quibus fuerant ordinati: Si non habeant ordines, more laicorum, et tondeantur ac radantur. Omnium autem corpora debent lavari, ad significandum quod, si anima per confessionem a culpa fuerit mundata, utrumque, hoc est anima et corpus, in die judicii sempiternam habebunt glorificationem. [Col. 0159B] Si vero aliquis in hastiludio moriatur absque poenitentia, quando videlicet sacerdotem ipse non quaerit, sepeliatur instar asini, atque ita quoque si in ripa. Sed si ludi gratia vel propter negotium suum conficiendum naviget ac pereat, potest sepeliri in coemeterio. De istiusmodi enim non judicat Ecclesia manifeste. Si quis subito moriatur non propter aliquam causam manifestam, sed occulto Dei judicio, honorifice sepeliatur. Justus enim quacunque causa moriatur, salvabitur. Qui denique si manum inserunt, ac mortem propria voluntate depaciscuntur, non debent in coemeterio habere sepulturam.

Solet autem hic quaeri utrum post diem judicii [Col. 0159C] homines sint futuri nudi, an vero vestiti. Et videtur quidem quod vestiti, quoniam angeli semper vestiti solent apparere, et Christus etiam post resurrectionem cum veste visus est, ac in transfiguratione quoque fuit vestitus. Unde illud: Apparebant vestimenta ejus alba sicut nix (Matth. II) . Contra vero videtur quod erunt nudi, idque ex ea auctoritate quod ea tum sumus futuri forma in qua fuit Adam ante peccatum, atque etiam in meliori: atqui tunc nudus fuit, ergo et nos similiter erimus nudi. Verum nihil nos dicendo praesumamus de veste vel de qualitate, nisi unum hoc, videlicet isthic neque deformitatem fore, neque infirmitatem.

[Col. 0159D] Sequitur de officio, et primo quidem a quibus fuit institutum, secundo a quibus fuit actum, tertio a quibus habuit initium, quarto de modo celebrandi. Officium ergo mortuorum primo ab apostolis fuit institutum, sed ab origine, ut testatur Isidorus in libro De ecclesiasticis officiis, fuit actum, et ex maxima parte ordinatum. Unde ipsum commendat beatus Aug. in quodam libro quem ille appellat Enchiridion, inquiens eum fuisse secundum in ecclesiast cis officiis post apostolos. Officium hoc initium habuit a veteri lege. Legitur enim quod, mortuo Jacob, Joseph et alii fratres ejus ut eis praeceperat, cum multis Aegyptiis attulerunt eum in Hebron, sed prius fleverunt ipsum in Aegypto triginta diebus, ac postea septem in area Athad (Gen. L) . Praeterea [Col. 0160A] legitur quod, mortuo Mose, populus Israeliticus eum deploravit triginta diebus (Deut. XXXIV) , quemadmodum etiam ferunt factum fuisse de Aaron et Maria. Verum animadverte quod, mortuo Josue qui eos in terram promissionis introduxerat, non legatur ipsum populus flevisse, quamvis tamen contra credatur. Ideo de Josue tacet historia, quia praefiguravit Christum, et mors ejus mortem Christi, videlicet ejus qui nos a morte redimens ad vitae patriam reduxit, ubi neque luctus neque dolor est. Propter figuram igitur de morte illius historia tacet, sicut alibi de patre Melchisedech qui Christum figuravit, quoniam non legitur habuisse patrem, quemadmodum nec Christus patrem habuit hominem. De Mose, licet melior credatur fuisse quam [Col. 0160B] Josue, et de aliis qui mortui sunt in deserto, populus dicitur flevisse, quoniam desertum aliquando alienationem a Deo significat. Pro illis itaque flendum est qui per peccata sua a Deo alienantur. Ex qua quidem re, inquit Salomon: Luctus filii tui sapientis mortui septem diebus (Prov. X) : Luctus filii tui stulti aeternus, quandoquidem in aeternum punietur. Sic: Filius sapiens laetificat patrem, stultus vero moestitia est matris suae (Eccli. XXIII) .

Septenarius igitur mortuorum luctus et trigenarius a Veteri Testamento sumpsit exordium, quemadmodum enim Jacob filii fleverunt septem diebus, et Moysen quandoque triginta suorum mortuorum celebrat officium. Notemus interim quatuor modis subveniri mortuis, oratione videlicet, amicorum [Col. 0160C] eleemosyna, cognatorum jejunio et missarum celebratione. Septem ergo diebus nostris mortuis officium facimus, ut ad Sabbatum animarum citius valeant pervenire. Aut certe propter septenarium animae et corporis. Habet enim anima tres potissimum proprietates, uti nimirum ratione, concupiscere, et irasci. Corpus vero ex quatuor constat elementis. Ut itaque peccata quae homo commisit per haec septem deleantur, septenarium mortuis celebramus. Ter decem triginta faciunt. Per ter intelligimus Trinitatem, per decem Decalogum. Quare trigenarium mortuis ideo facimus, ut quod in observatione decem praeceptorum deliquerunt, Dei misericordia eis condonetur. Quidam tamen tribus [Col. 0160D] diebus hoc faciunt, ut in eo triduana Christi sepultura repraesentetur, et quod vivus peccaverit cogitatione, verbo et opere mortuo remittatur. Quod autem plerique officium faciunt novem dierum, licet ea consideratione hoc faciant ut per hujusmodi officium illorum mortui a poenis liberentur, ac novem ordinibus Angelorum associentur, non tamen approbatur, sed omnino interdicitur, quoniam ab ethnicis sumptum esse videtur, qui nono die cineres et busta suorum recondebant. Sicut enim non imitamur Judaeos in celebrando pascha, ita etiam in hoc officio ethnicos imitari plane prohibitum est. Sunt praeterea nonnulli qui quinquagenarium faciunt, et alii qui quadragenarium, sed hi utrique satis cum oratione facere videntur. Qui enim quinquagenarium [Col. 0161A] faciunt ab Abrahamo occasionem sumere videntur, qui ex Domino volente Sodomam subvertere, quaesivit, num si quinquaginta in ea essent justi, illis parceret. Nam et quinquagenarius numerus perfectus est, et significat annum jubilaeum, id est octavam aetatem, in qua erit remissio et plena libertas. Ut ergo animae mortuorum plenam libertatem et suorum peccatorum remissionem adipiscantur, quinquaginta diebus pro illis a quibusdam celebratur officium. Quadragenarium vero ideo quidam faciunt, ut illis qui decesserunt et transgressi sunt in decem praeceptis, et in doctrina quatuor evangelistarum, condonetur.

Praeterea modo videamus de ipsius officii celebratione. Ac primo quidem, ut sciamus, quae sint tacenda, et secundo quae sint dicenda, quoniam officium mortuorum imitatur triduanam Christi sepulturam, et illius omnino vestigia sequitur. Sicut ergo tribus illis diebus, ita et in hoc officio omnia cantica laetitiae subticemus. Inde etiam est quod, Domine, labia mea aperies, ad matutinas, vel vigilias mortuorum et Deus in adjutorium, non dicatur in principiis horarum, neque Venite exsultemus (Psal. XCIV) , neque Gloria Patri ad responsorium, aut sub finem psalmorum. Pari modo ad lectiones neque benedictiones petimus neque damus, nec Tu autem, [Col. 0161C] Domine, nec Deo gratias unquam dicimus, usque adeo ut ne ad missam quidem. Posset tamen et alia ratio reddi, quamobrem in officio mortuorum haec taceantur: cum enim mortuorum exsequias celebramus, ad plangendum venimus, et lacrymandum, non ad solemnizandum: Ob quam rem sane laetitiae cantica subticemus. Nam non bene convenit huic officio Venite, exsultemus, nec, Domine, labia mea, sed potius cum eo videntur repugnare. Officium autem mortuorum a vesperis incipit, quas in hunc modum auspicamur: Placebo Domino (Psal. CXIV) . Quibus absolutis sequitur completorium, ac postea vigiliae, quarum tria sunt genera. In quibusdam enim Ecclesiis novem leguntur lectiones ex Job: in aliis vero totidem sed ex lib. Sapientiae. [Col. 0161D] Incipiunt autem hae hoc pacto: Melius est ire ad domum luctus quam ad domum convivii (Eccle. VII) . Sunt rursus aliae Ecclesiae, in quibus itidem novem recitantur lectiones, verum ex sermone quodam beati Augustini, quem ille composuit de mortuis, et quem finivit in hunc modum. Beati mortui qui in Domino moriuntur (Apoc. XIV) , quod a quibusdam dicitur sub finem lectionum loco. Tu autem, Domine: quemadmodum in adventu Domini, in Nativitate, et in Epiphania lectiones Isaiae finiuntur hoc pacto: Convertimini ad me et salvi eritis, et lamentationes Jeremiae ad tenebras hac ratione: Jerusalem, Jerusalem, convertere ad Dominum Deum tuum. Verum aliis diebus hoc modo: Tu autem, Domine, etc. Atque ita sunt quatuor modi finiendi lectiones. [Col. 0162A] Ad missam proinde thus offerri non debet, quamlibet hoc tempore ita usu receptum sit. Nam in veteri lege prohibitum fuit ne pro peccato offerretur oleum laetitiae nec thus suavitatis; ubi enim peccatum, ibi tenebrae, atque isthic non debet esse laetitia, nec suavitas, sed luctus et contritio cordis. Quocirca et exsequiae, quas nos facimus ob mortuorum commissa, celebrantur.

Animadverte interim in lege Moysi prohibitum fuisse a Domino, ne thimyama boni odoris, vel thus sibi sacrificium aliquis adoleret in usus suos, ut odore ejus frueretur, quod si quis faceret, periret e populo suo. Atque ideo moris est in Ecclesia, ut ad altare benedictum ac consecratum thus offeratur; cum vero descendit thuribulum vel ad clericos, vel [Col. 0162B] ad laicos, ut tum aliud thus sine benedictione usurpetur, atque hominibus offeratur. Consuetum est hic quaeri, cur ad missam mortuorum pax non detur: et sane triplex assignatur ratio. Prima est, quia officium hoc uti dictum est triduanam Christi significat sepulturam, quando pax non datur propter osculum Judae. Secunda, quoniam non communicamus mortuis, quod nobis minime respondeant Unde profecto etiam est, quod corpus sive cadaver in ecclesia esse non debeat quandiu missa de die celebratur, atque adeo si adsit, quod isthinc oporteat asportari, dum de mortuis missa canatur. Tertia est, quia sicut ex multis granis simul collectis, unus efficitur panis, et ex multis racemis vinum exprimitur: [Col. 0162C] ita quoque ex multis fidelibus quorum quidam sunt boni, et quidam mali, una constituitur Ecclesia. Quoniam ergo mortuo homine nescitur utrum sit ex conformitate Ecclesiae, et pacem habeat cum suo Creatore, ideo ad missam pacem non damus. Non autem dicimus Benedicamus Domino, nec Deo gratias, nec laudes aliquas referimus, quia non est unde sint agendae, cum nec dum appareat eorum requies.

Illud praeterea animadvertendum est officium mortuorum finiri nona hora, et non habere secundas vesperas, quo significatur quod hoc officium finem habebit, quandoquidem animae salvandorum ab omni poena liberatae sempiterna laetitia perfruentur, nimirum sancti, de quorum glorificatione in anima certa [Col. 0162D] est Ecclesia. Primas et secundas vesperas habent, si in eorum officio novem lectiones decantentur. Et quidem primas, propter glorificationem animae, secundas vero propter glorificationem corporis quam habebunt, quaeque nunquam finem sit habitura. Si autem non nisi tres lectiones canantur, primas tantum vesperas habebunt. Nunc porro dicendum est, quemadmodum corpus sit sepeliendum, et quomodo tumulandum, et ad ecclesiam deportandum, a quibus, et quando. Quando ergo jam aliquis animam agere videtur, humi collocari oportet super cineres, vel paleas, quo innuitur quod cinis est, et in cinerem revertetur, quod ut aliis de se exemplum praeberet, B. Martinus fecisse legitur. Debet praeterea recitari passio Domini, vel ejus pars aliqua [Col. 0163A] ante morientem si sit litteratus et doctus, ut moveatur ad majorem compunctionem. Sic quoque et crux ante pedes ejus esse oportet, ut jam moriens eam intueatur, quo vel inde magis conteratur. Debet recta jacere facie, ut coelum aspiciat. Priusquam vero expiraverit, necessarium est ut campanae pulsentur, idque ideo ut populus audiens oret pro eo. Pro mulieribus quidem bis, quoniam mulier invenit alienationem. Ipsa namque primo fecit quo homo alienaretur a Deo. Quare secundus dies non habuit benedictionem, pro viro autem ter pulsatur, quod ab ipso Trinitatis quoddam in homine apparuerit exemplum. Primo enim Adamus formatus est e terra, deinde mulier ex Adamo, ac postea ex utroque creatus est homo, ut ad eum [Col. 0163B] modum hinc nata sit Trinitas quaedam. Ad postremum pro ecclesiastico tot vicibus debet compulsari, quot habeat ordines, ut sciat populus pro quo sit orandum. Pari ratione pulsari oportet quando portatur ad ecclesiam, et quando rursus ex ea ad tumulum. Priusquam autem corpus sepeliatur pannus sublevetur, debet sacerdos vel ejus vicarius illuc venire cum aqua lustrali seu benedicta ac orationes pro eo ad Dominum effundens, sanctos invocare, et rogare ut ejus animam suscipiant, atque in locum gaudii deferant. Sunt enim quaedam animae, quae sunt perfectae, ut quam cito exeunt e corporibus, ad coelos evolent. Sunt et aliae prorsus malae, quae illico ad inferos cadunt.

[Col. 0163C] Verum praeter has sunt et aliae mediae pro quibus hujusmodi fit commendatio, idque tantum propter incertitudinem. Proinde abluto corpore et velato oportet portari ad ecclesiam, ac tunc debet missa cantari, ubi profecto animadvertas in quibusdam ecclesiis unicuique dari candelam in choro in altera manu et in altera quod offeratur, ac sic lecto evangelio ea offeruntur sacerdoti pro mortuo, atque tum hujusmodi cantari solet versus, hostias et preces. Missa celebrata, ante cadaver praecantat sacerdos, et si plures sint sacerdotes omnes debent habere stolas, ac cum eo orationes dicere. Peracto autem officio praecantationis, portatur ad sepulcrum cum hujusmodi psalmis in exitu. Confitemini, et aliis, quid ad hoc peculiariter sunt instituti. [Col. 0163D] Verum portari debet a similibus, ut si diaconus fuerit a diaconis, si sacerdos a sacerdotibus. si isthic praesto sint. Sin vero non, minime: cum necessitas legi non subjiciatur. Sic clericus a clericis, Catholicus a Catholicis. Si vero fuerit ex fraternitate (et quam ita vocant, et saepe faciunt inter homines), ab eis debet portari. Sed mulieribus non est permissum aliquorum cadavera deportare, ne earum corpora nuda videantur, quod fortassis aliquando contingeret quemadmodum nec licitum est eis pacem dare ad evitandam lasciviam. Deinde vero ponitur in sepulcrum, et isthic aqua apponitur benedicta, ac prunae cum thure. Et profecto aqua benedicta ideo ne ad corpus daemones accedant, quos hujusmodi aqua abigit ac propellit. Solent [Col. 0164A] enim diaboli saepenumero in mortuorum desaevire corpora, et quod non potuerunt in vita, id faciunt saltem post mortem. Thus autem apponitur propter corporis fetorem removendum, et prunae ad designandum quod terra illa in usus communes amplius redigi nequeat. Diutius enim carbo sub terra conservatur, quam iliud quidpiam, quod possit isthic, in testimonium relinqui. Hedera vel laurus, quae in perpetuum frondium servant, virorem in sarcophago prope corpora ponuntur, ad declarandum, quod illi qui moriuntur, in illo vivere non desistunt, quia quantumvis corpore moriuntur, anima tamen vivunt. Alia sane ratione in funeribus habebatur cupressus. Nam quemadmodum haec caesa non iterum revirescit, sed tota moritur: ita [Col. 0164B] homo ex eo quod moritur, non rursum reviviscit. Haec de mortuis dicta sufficiant, ac de festis Quatuor Coronatorum deinceps agamus.

Fuerunt quidem novem, sed quatuor eorum dicuntur Coronati, quod eorum nomina hominibus erant ignota. Hi fuerunt lapicidae, qui venerant ad construendum templum Diocletiani, quod erat Romae. Sed cum cognovisset eos esse Christianos, martyrio coronati sunt et cum nomina illorum nescirentur, dicti sunt Coronati.

[Col. 0164C] Sciendum vero est de B. Martino quod par et aequalis apostolis sit appellatus pro suscitatione quorumdam mortuorum, ut plerique arbitrantur, cum idem et multi alii martyres fecerunt et confessores Verum potius ob quoddam miraculum quod contingit, cum Turonis esset episcopus. Nam cum hibernis mensibus pauper ei seminudus obviam veniret, orans sibi vestimentum dari: accersito archidiacono statim algentem jussit vestiri. Quod cum archidiaconus facere distulisset, irrupit pauper in sacrarium, quod intraverat Martinus conquerens se a clerico dissimulatum, atque algere deplorans. Eo audito Martinus illico occulte suam eduxit tunicam, ac suo concessit precatori, petiitque ab archidiacono priusquam celebraret tunicam, [Col. 0164D] quam pauperi emere jusserat, atque eam vilem, hispidam et brevem clanculum induit. Atque ita sane paravit se ad celebrandarum Missarum solemnia. Sed cum ante altare, ut moris est in praefatione, sisteret, manusque ad Dominum sublevaret, ita ut brachia ejus facile, ob amplitudinem et brevitatem manicarum, conspicerentur, illico aurei torques ipsa honeste operuerunt, et supra caput ejus igneus globus visus est. Quo quidem declaratum fuit Spiritum sanctum in eum descendisse, ad confirmationem et robur, sicut in apostolis ipso die Pentecostes. Quapropter ergo non immerito dictus est par apostolis. Fuit autem oriundus ex Pannonia, quae est prope Austriam, unde etiam fuit B. Hieronymus. Fecit praeterea [Col. 0165A] multa signa et innumera miracula, quae conscripserunt Sulpitius et Fortunatus, ut qui ipsum multum adamarunt. Quod autem ad officium attinet considerandum est, hunc solum inter confessores institutionis octavas habere, sicut et beatus Laurentius vigiliam, quod ipso die passionis suae dixerit, quod in ejus festo repetit Ecclesia: Igne me examinasti (Psal. XVI) , etc. Sed Martinus in agone mortis dixit astanti daemoni: Nihil in me invenies cruenta bestia. Ecce quam optime conveniunt merita. Ergo ille tanquam qui caeteros martyrio longe superarit, vigiliam habet atque hoc confessor caeteris item praestantior, solus habet octavas.

[Col. 0165B] Cognoscere operae pretium est Andream colore fuisse nigro, barba prolixa ac statura mediocri. Hoc ideo a nobis dictum sit, ut sciatur qualis in Ecclesia pingi debeat, quod simili ratione faciendum esse in omnibus apostolis atque aliis sanctis. Caeteroquin enim mentiremur in littera laicorum, nempe in picturis. Concionatus autem est in Achaia et Athenis, ac circa illas partes. Valde excellentis fuit meriti, nec id quidem sine causa beatus Gregorius adeo ipsi fuit addictus, ut primum ejus fecerit officium, et monasterium ei condiderit, ubi item et monachus exstitit. Quadraginta mortuos simul suscitavit, quod de nullo alio legitur; filius namque sui hospitis, cum navigaret cum triginta et novem sociis nave fracta submersus est, [Col. 0165C] cujus pater cum misere lamentaretur in littore, misericordia motus Andreas fudit preces ad Dominum, et redditi sunt vitae universi. Tandem ad se proconsul Aegeas vocavit Andream, ut idolis [Col. 0166A] sacrificaret, qui quemadmodum noluit et recusavit, ut in ipsius vita legitur, ita ut eum cruci affixerunt, reclamanti et invito populo. Pependit itaque integro biduo in cruce per transversum ut nonnullis placet, positus. Nihilominus tamen praedicavit, et verbum Dei concionatus est. Tandemque feliciter ad superos migravit. Vigiliam institutionis non habet, quia in tempore est jejuniorum, quare necesse non fuit, ut ei vigilia institueretur. De beato autem Thoma nihil equidem quod hic dicere necesse sit habeo, cum vita ejus ex historia, quae de ipso conscripta est, satis abunde cognosci queat. Hoc tamen adjiciendum putavi, ipsum jejunium institutionis non habere, ob eamdem causam, qua neque Andream habere diximus. Legitur vero hic [Col. 0166B] evangelium: Thomas unus ex duodecim (Joan. XX) . Qua ratione id fiat satis ex iis patet, quae supra a nobis dicta sunt.

Totius operis conclusio.

Jam ergo duplici hactenus ratione pro ingenii nostri tenuitate ecclesiastica officia, et quae ad ea pertinere videbantur exposuimus: primo quidem generaliter, ac deinde etiam specialiter, sigillatim eo ordine explicando quem anni circulus nobis demonstravit. Festa item sanctorum in suo loco, hoc est, eo die quo celebrari consueverunt, commode, ut nos quidem putavimus, reservavimus, ut quo die cujusque festum fieri dicimus, isthic et ejusdem festi ratio haberetur. Nec vero est, quod quis aestimet: [Col. 0166C] ita haec absolute a nobis tradi potuisse, ut in iis nihil plane desideraretur cum divina officia ejusmodi sint, ut plane ac sufficienter in multis explicari non possint.

[Col. 0233C] ⁜ (3) Beatam et immortalem Trinitatem, quae per Jesum Christum apostolis perspicue, ut possibile erat, innotuit, gentium philosophi sub aenigmatibus valde caliginosis abscondendo publicabant. Nam Plato philosophus Dionysio talia de Trinitate scripsit: ⁜ (4) Φραστέον δή σοι δι` αἶνιγμόν, ἵν` αὕτη ἡ δέλτος ἢ πόντου, ἢ γῆς ἐν πτυχαῖς πάθῃ, ὁ ἀναγνοὺς μὴ γνῷ. Ὧδε γὰρ ἔσχει περὶ τὸν πάντων βασιλέα. Πάντα ἐστὶ, καὶ ἐκείνου ἕνεκα πάντα, καὶ ἐκεῖνο αἴτιον ἁπάντων τῶν καλῶν· δεύτερον δὲ περὶ τὰ δεύτερα, καὶ τρίτον περὶ τὰ τρίτα. quod Latinae sic sonat redditum orationi: «Dicendum tibi per aenigmata, ubi ne liber seu ponti, seu terrae in tabulis patiatur, qui legit non intelligat. Hoc enim modo habet circa omnium regem: Omnia est, omniaque propter illum, et ipse utique causa [Col. 0233D] omnium bonorum; secundum, circa secunda; et tertium, circa tertia.» Plotinus quoque similia edidit. Tria sunt, inquit, tempus excedentia et aeterna: Bonum, mens et anima universitatis. Hoc est apud nos: Pater, Verbum et Spiritus sanctus, quem philosophi animam mundi nuncupaverunt. Verum Timeus Locrensis Trinitatem ignorasse videtur, Deum solitarium quasi confitendo: Unum, inquit, [Col. 0234B] principium omnium est ingenitum; nam si genitum esset, absque initio non foret principium, sed illud [Col. 0234C] ex quo prodiret. Filii vero et Spiritus nihil hic meminit. Hoc quidem principium non solum excelsus Deus, invisibilis et incorporeus, verum a Christianis Pater censetur, solus sine causa existens, et absque initio. Ex hoc autem proxime atque immediate Filius juxta fecundam genitoris virtutem generatur. Quo medio existente ex eodem Patre Spiritus prodit, ut ex sua causa inexhausta et infinibili. Ergo ex causa est Filius, et ex causa est Spiritus sanctus. Qua de re ad dicendorum declarationem, subobscura, nebulosique voluminis amans ex causis provenientium, differentia, sub compendio hic distinguenda est. Nam haec quidem manant et profluunt, ut ex sole radius et lux; et odor ex musco et balsamo: hinc vero profluunt omnino et non [Col. 0234D] manent, ut scintilla ex lapide cudendo, ac ex nubibus coruscatio. Alia vero commanent et non separantur ab eo in quo sunt, ut auditus, odoratus, gustus, tactus: visus etiam, ut Aristoteli placuit, quorum nullum cum suo principio numerum admittit, nec aliqua per se insignitur personali differentia, a sua causa existens indiscretum. Igitur quod profluendo nequaquam suae causae commanet, incopulabile [Col. 0235A] illi est, ut scintillae ac coruscationis exemplum demonstrat.

Omnimodae quidem progressiones, prorsus secernunt a causis causativa, et longius faciunt ea ab ipsis, profluentia vero simul et commanentia suas causas contingunt semper et arctius eis adhaerent, quia de proximo suum conspicantur principium. Et hic quidem profluentium modus est, qui minus alienus videtur esse a Filio sanctoque Spiritu, Patre ob fecundam quam habet virtutem, quia multiplicante seipsum ex sua substantia, Filii quidem personam per generationem, Spiritus vero personam per processionem, indemutabiliter et inalterabiliter producente. Nam neque Pater demutatur in illas neque minoratur: et merito, cum neque Filius, [Col. 0235B] neque Spiritus sanctus ex ipso per aliquam derivetur decisionem: qui omnium visibilium atque invisibilium aequaliter, et indivise una causa, sicut unus Deus, existunt. Unum sunt tres hae personae, non participatio unitatis, nam cum ante omnia saecula unum sint, non fiunt unum, quia existens non fit quod jam existit. Si divinum factum fuisset, aut cum tempore, aut per temporis initium incepisset fieri, et aliquid prae se habuisset: si neque incoepit, neque prae se aliquid habuit, manifestum quod semper fuit, eritque semper. Unde non est aliquid Deo prius: qui vere unum est, ut dicitur, non unitum, non finitum, nec ab uno diversum. Infinitus autem cum sit et aeternus et simplex nihil potest ei accedere, nec aliquid deperire quod ejus essentiae [Col. 0235C] sit, neque quod non est fieri. Atque Pater quidem Filii absque medio genitor est, aequalia genitori potentis, ac aequalem habentis virtutem. Similiter enim Spiritum ex se ut Pater emittit, prout Latini asserunt. Namque aiunt quod, licet Pater, Filius, et Spiritus sanctus unum sint, una unitas, una substantia, unum principium: Pater tamen paterna auctoritate, id est secundum quod esse praestat et gignit, Filii causa seu principium dicitur, sancti vero Spiritus, secundum quod esse praestat, et ipsum emittit, causa vel principium nominatur. In quo, a Filio minime Patrem arbitrantur differre, atque ita secundum illos ex Patre Filius, ex Patre autem et Filio provenit Spiritus sanctus. Inquiunt [Col. 0235D] enim: Si ab uno solo duorum processionem Spiritus haberet, duorum non esset aequaliter commune et indifferenter, sed praecipue illius, ex quo proveniret; at vero Spiritus est alterutrius aequaliter et indifferenter, non enim minus Filii et magis Patris est, quare non ab uno solo duorum processionem habet Spiritus. Item inquiunt: Omne quod provenit ex aliquo, per quotcunque progreditur, tot copulatur, totque accipit communitates, ut in logicis apparet. Nam generalissimum genus sine principio esse dicitur, sine causa, et omnium quae sub eo sunt causa, licet non solum existit atque principium. Quippe subalternae causae specierum etiam existunt, cum proximi tamen sola substantia causa sit principiumque, animati vero corporis non solum [Col. 0236A] generalissimum, sed et subalternum principium, causaque existit. Quam conditionem quaecunque similis existunt ordinis, non refugiunt. Similiter autem et in naturalibus materia sine principio, et sine causa esse intelligitur. Forma quoque cum alterutra causa sit, et principium rerum materiatarum.

At vero per Filium Spiritus sanctus de Patre procedit, ergo Spiritus sanctus Filio copulatur, aliquid ab ipso accipiens, dum per illum progreditur, atque provenit. Hoc idem profecto quae inter utrumque similitudo est compellit fateri. Similis est enim Filio Spiritus, sicut quidem ex causa est suo immediato principio: cui ut immediate communicat, sic ab ipso absque medio provenit, et per ipsum Patri [Col. 0236B] conjungitur. Quidquid sane in progressu medium sortitur aliquid ad copulam et communitatem suae, ut ita dicam, primitivae causae, per medium referri desiderat. Ideo per Filium communitatem Spiritus ad Patrem referri nullus debet ambigere. Qua de re manifestum, quod nullo modo Verbum Dei Patris externum sit ab hujuscemodi consortio. Manet quidem Spiritus in Patre, manet et in Filio, progreditur ex Patre, progreditur et ex Filio. Quod enim rursus progreditur ab illo qui manet, inseparabile non omnino existit, semel nactum divisionem, sed ab ipso est omnino discretum. Atqui expressam personaliter communitatem cum Filio Spiritus habet, penesque illum ex ipso profluens commanet. Nimirum si solum maneat non progrediens, suo [Col. 0236C] personaliter a principio nequaquam distet, nec alia intelligatur persona: igitur manet simul et progreditur Spiritus ex Filio, quemadmodum utique omnimoda discretio identitatem interimit, et communitatem: ita omnimoda commansio atque unio tollit personarum discretionem. Ex quo liquido apparere videtur, quod manens in Filio Spiritus, ut proprius ejus existens, ex ipso sicut ex Patre progrediatur et procedat.

Sed hoc Graecorum theologi omnibus modis interimere grassantur contradictione; quae dicit: Spiritum ex solo Patre procedere. Atque in hac universi opinione consentiunt, cum in veritate negatio [Col. 0236D] procedendi Spiritum ex Filio, sanctorum nulli Patrum perspicax exstiterit. Quis igitur cognoscendi modus sit, quod non procedat ex Filio? Quomodo autem Theodoritus negationis hujus inventor et praeco, promulgando quae nusquam scripta sunt, idoneus appareat? Quomodo astruere quis hoc audeat, cum nullus sanctorum Patrum hoc asseruerit? cum nulli revelatum fuerit? Verumtamen illi quos novella aetas produxit, ut justissimi rigoris servantissimum, publicant in libris, quod non procedat Spiritus ex Filio. Afferunt et ad hujusce positionis demonstrationem quam plures elenchos, sed apparentes.

Nam Nicomediae praesul in hunc modum syllogismum [Col. 0237A] nectit, et complicat: Si ex Patre et Filio procedit Spiritus sanctus; quod autem ab aliquibus provenit, illa habet principia ex quibus provenit: duo itaque habet principia Spiritus sanctus. Nicolaus autem episcopus Methone, in eamdem prope intelligentiam elenchum format hujusmodi: Si Spiritus ex Patre ac Filio procedit, erit utique unum ex duobus, et duo principia unius; unus est enim Spiritus sanctus ut Pater unus, et Filius unus: Pater autem et Filius non unus, sed duo, licet natura unum sint; alius enim et alius, quamvis non aliud et aliud: at omnium rerum rationes in Deo sunt primum, et ab ipso in res universas distribuuntur. Quare omnis erit quae in rebus perspicitur unitas ex dualitate, et dualitas principium unitatis: [Col. 0237B] quod est inconveniens, et communi contrarium conceptioni, secundum quam unum omni et unitas dualitati ac omni praeponitur numero, quia unitas principium dualitatis est, et omnis numeri; et alii quam plurimi tanquam ex veris et subito familiaribus idem colligunt, minime probabiliter.

Non est enim ex veris falsum syllogizare. Omne quippe quod ex veris demonstratur verum est: hoc autem antecedens quidem verum, sed assumptum atque illatum falsitatis plenum est. Conclusio enim ex syllogistica non provenit necessitate, cum non consequatur propositiones quod ostenditur per eas. Nam quod in assumptione positum est: dico autem, [Col. 0237C] quod aliquibus provenit et cucurtatum et infinitum est; potest quippe referri ad decem praedicamenta, ut sit quod dicitur. Quod ab aliquibus substantiis, aut qualibus, seu quantis, similiter autem et de singulis aliorum; potest autem rursus subintelligi, quod ab aliquibus principiis seu causis provenit, ipsa habet causas ac principia ex quibus provenit. At vero infinitatem hujusmodi Aristoteles in analyticis ad finitum reducit, dicendo sic: Ex quibus quidem demonstratio, conveniens est eadem esse. Quorum autem genus diversum, quemadmodum arithmeticae, geometriae non est arithmeticam demonstrationem coaptare in his quae magnitudinibus accidunt, nisi magnitudines numeri sint. Nam ejusdem generis necesse extrema et media esse: [Col. 0237D] ideo ex geometrica non est ostendere quoniam contrariorum una disciplina. Quare manifestum, inquit, quoniam non est demonstrare unum quoque simpliciter, sed ex uniuscujusque principiis. Dico autem principia in unoquoque genere ea, quae quoniam sunt non convenit demonstrare. Alexander vero super idem capitulum dicit: Non communiter amplius sumit, sed adjicit: Si de numeris dicit numeros. Inquit enim: Si de aequalibus numeris aequales auferantur. Generis enim adjectione, quod commune est, proprium facit. Quod si de magnitudinibus magnitudines, et in aliis similiter. Maxima enim propositio est quae dicit: In demonstrationibus, [Col. 0238A] ex eodem genere necesse est omnes terminos esse. Non enim ex alio genere ad aliud est transire, quae demonstrantur. Quoniam igitur de divinis est sermo personis maxima quae inducitur, dico autem: Quod ab aliquibus provenit illa habet principia ex quibus provenit; sensum nullum alium nisi habet constituit; quod ab aliquibus personis provenit divinis, illa habet principia ex quibus provenit; quod manifeste falsum est. Non enim simpliciter aliqua duo sunt Pater et Filius, ex quibus Spiritus sanctus provenit. Nam neque duae res proprie sunt, sed una; neque duae substantiae, sed una; neque duo principia, sed unum; neque duo dii, vel domini, seu sancti, sed unus Deus, unus Dominus, unus Sanctus. Unde patet quod secundum quid duo [Col. 0238B] dicuntur, Pater et Filius: veluti duae personae duae hypostases; igitur cum hae duae personae non sint duo principia, neque duo simpliciter, manifestum quidquid ab istis provenit, ex duobus minime prodire principiis, posito et concesso Spiritum sanctum ex utroque procedere. Atque ideo impossibile est colligi duo principia esse Patrem cum Filio.

Hoc item argumentum exemplorum inductio utique arguat falsitatis, si hoc in negotio ad dissipandam involucrorum caliginem, ad enucleandam veritatem, ad internecionem paralogismorum, ad legentium remedium, refocillationemque (tanquam multicoloribus pictores varicibus ad decorandas venustandasque picturas) similibus uti liceat. Et quidem [Col. 0238C] necessitudine quadam similibus utendum esse videtur, tum ut velamina multiplici varietate scindantur, fructusque publicae honestatis appareat: tum ne sermo ubertatis florentis campi amantissimus, impatiensque identitatis, pigrescat. Ecce eadem substantia, semen, fructus et esca dici potest; semen, respectu ferendae telluris; fructus, respectu praeteritae messis; esca vero ut in corporis permutanda substantiam. Sed non arbitror recte colligi posse: si esca ex semine ac fructu proveniat, quod ex duobus ideo principiis progrediatur ⁜ (5) . Quippe non sunt duo semen et fructus, nisi ratione. Quemadmodum ascensio et descensio: via scilicet Thebis Athenas, et Athenis Thebas. Unum est enim in his viae spatium; deorsum sursum, et sursum deorsum, [Col. 0238D] at vero diversa ratio; equidem hinc incipienti ascensio, hinc vero descensio est: sic quidem Pater et Filius unum ambo principium existunt Spiritus sancti. Neque ideo colligitur Patrem esse Filium, vel Filium Patrem, seu ambos duo principia. Quia neque quoniam unum spatium est longitudinis ab Athenis Thebas, et a Thebis Athenas, ideo ascensio descensio est, vel e converso: vel utrumque, ascensio scilicet et descensio, duae viae sunt, vel duo itinera; sed una via, iterque unum.

Sed forsitan, ut dictum est, non est huic negotio praestandum a similibus praesidium. Namque theologus Gregorius in sermone de Spiritu, hoc prohibere [Col. 0239A] videtur, ait enim: Non est alicui eorum quae deorsum sunt, naturam divinam comparare. Nam et si parva similitudo inveniatur, fugit quod amplius est: me deorsum omittens, cum paradigmate, venam aliquam et fontem et fluvium intellexi. Nam et alii ne huic forte Pater, isti autem Filius, alii vero Spiritus similiter habet. Haec enim neque tempore distant, neque ab invicem dissecantur continuitate, et videntur quodammodo tribus proprietatibus secari. Sed formidavi primum quidem fluxum aliquem deitatis suscipere stationem non habentem. Secundo autem ne unum numero per similitudinem hanc introduceretur, vena enim, fons et fluvius unum numero differenter transfigurata. Rursus solem consideravi, radium et lucem, sed et hic formido: primum [Col. 0239B] quidem, ne compositio aliqua subintelligatur illius, quae compositionem non habet naturae, veluti solis et eorum quae in sole. Secundum autem ne Patrem quidem substantiam, alia vero virtutes Dei faciamus inhaerentes, non subsistentes. Neque enim radius, neque splendor, alius sol; sed solis quaedam emanationes et substantiales qualitates, et simul esse et non esse Deo tribuamus quantum ex similitudine. In Trinitate igitur si similitudo servetur, solus nuncupabitur Pater substantia, Filius autem et Spiritus qualitates, vel Patris proprietates. Et haec quidem sic. At ille qui dualitatem Patrem dicit et Filium, eo quod ex ambobus proveniat Spiritus, et principium emissionis abnegat a Filio, solum [Col. 0239C] Patrem principium Spiritus dici arbitratur. Unde si Filius emittat Spiritum cum non sit principium emittendi, est inconveniens. Magis autem si in altero alterius principium intelligatur, et non in unoquoque propria cujusque emissio. Quod si pariter in Patre et Filio hujusmodi principium attendatur, rursus sequi dicit inconveniens, dualitates scilicet, antecedere unitatem, et ejus esse principium.

Videtur quidem iste vir non attendere quod in Trinitate magnopere considerandum est: hoc scilicet, quod unitas naturae tantum attribuitur, dualitas vero personis duabus quibuslibet. Quare non est verum si Spiritus procedit ex Filio et Patre, quod [Col. 0239D] unitas procedat ex dualitate. Natura enim quae unitas intelligitur, nullo asseritur modo ex aliquo procedere; sed neque Spiritus acceptus personaliter censetur unitas aliquando, nisi abusive fortassis accipiatur. Item cum dicit rationes rerum in Deo esse, Deus nomen, ibi non personam Patris, vel Filii, sed substantiam et naturam, et ut simpliciter dicatur, Trinitatem significat. Dualitas vero nomen personas requirit tantum. Sed enim principium hoc nomen, cum dicitur Pater et Filius sunt unum principium Spiritus sancti, non unicam proprietatem significat, sed communem Patri et Filio, ut simplicem, non ut geminas: quod ex his quae circa personas Patris ac Filii considerantur, verum esse apparet. Nam cum Pater sit, et dicatur ingenitum [Col. 0240A] principium, Filius vero genitum: ingenita quoque causa Pater, ut genita Filius; nullatenus tamen duae causae, vel duo principia reputantur ab aliquibus, sed unum. Si ergo ingenitum et genitum unum vere principium existunt, non sunt ipsi Spiritus differentia principia. Igitur ex his quae dicta sunt manifestum esse potest, quod neque Pater ex eo quod Pater, unum proprie dicitur vel unitas, neque Filius, neque Spiritus sanctus, sed unus, unus, unus, non tria, neque duo. Quare neque Filius et Pater dualitas proprie dicitur: si quidem non sunt duo, ut ostensum est. Non enim si secundum quid Pater et Filius duo dicuntur, ideo simpliciter duo sunt. Sed neque ex dualitate unitas est, verum dualitas ad personas utcunque referri possit, unitas vero sicut monstratum [Col. 0240B] est ad naturam pertineat.

[…] erendum est ne divino disputantes, igni comparemur, nivique, quorum alterum (ut philosophus perhibet) urit nesciens quare: alterum vero infrigidat, causam non animadvertens. Non est dubium perfectam solum Deum habere scientiam, eique competere soli quod dictum est. Non oportere imperari sapientem, sed imperare, ut prima sciente ac novissima: cujus scientia non modo omnium cognitiva, sed bonorum effectiva est universorum; hominum autem quorumdam superficie tenus cognitiva, perfectiva vero nullorum, quia contemplationis, non actionis, est: quae antequam rei [Col. 0240C] summam contingat, tabescit; antequam explicet, deficit, et ante aborsum patitur quam pariat. Conducibilissima tamen Dei agnitio, pabula doctrinae, atque studii affatim hominibus largitur, dum non acceptando personas, faciat distributionem pro dignitate suscipientium. Extenditur profecto Dei bonitas et virtus ad omne quod ipsam suscipere potest: extenditur, inquam, per Filium, quem solus Pater generat. Ideoque solius Patris est, et dicitur: per Spiritum quoque qui non solius Patris est, nec a Patre solo emittitur: quod ostendere nititur omnino. Nulla enim res incorporea, quae ab aliquo non habente principium per medium venit, expers est medii, vel mediorum habitudinis, si plura medio uno sint. Nam omne quod sic progreditur, mediis [Col. 0240D] ex singulis aliquid contrahit, et cum non habente initium; existit principium ex se prodeuntis: quod ex logicis methodis manifestum est. At vero in sancta Trinitate, inter Patrem et Spiritum, medius existit Filius. Quare idem Filius cum Patre principium Spiritus sancti existit. Semper enim eumdem ordinem habent tres divinae personae, cum nullam habitudinem habent ad alia omnia, et impermistae sint. Cum igitur omnis divisio a beata Trinitate absit, in qua nulla decessio, nulla inaequalitas, nulla imparitas, necesse quod per unicum medium, Filium scilicet, Patri Spiritus copuletur. Aliter enim non sic secundum personalem progressum, trium personarum continuitas. Ubi autem abest continuitas, divisio intercedit: quae si detur in Trinitate, [Col. 0241A] Spiritus scilicet, quod persona est, a Filio prorsus separetur. Si enim Spiritus soli uniatur Patri, alienus a Filio existat, nec aliquo modo ad ejus pertineat proprietatem. veluti ad aedem non attinet qui habitat in ea. Sed necessarium est continuitatis catenam ad Spiritum usque progredi. Nam si Spiritus Filii est, et Filius ipsum non emittat, inefficax secundum hoc Filius, et Patri dissimiliter eumdem Spiritum emittenti videatur. Quin etiam et Spiritus imbecillis, si cum sit Filii et in Filio, ex ipso progredi non valeat. Provenit ergo Spiritus ex Filio, neque secundum processionem ab ipso, magis quam a Patre secedit, qui per utrumque existit. Nam ambo sunt existendi causa ei absque defectu perseveranti, et sine diminutione. Sufficit Patri et Filio Spiritus [Col. 0241B] Patris, qui est Filii proprius et omnia implet: nam si Phoebea lux soli et ejus radio sufficit, multo amplius Patri Filioque Spiritus. Propterea non quaerit permutationem iste Spiritus, cum optime se habet; neque transvehi, cum omnia penes se inveniat; neque augmentum flagitat, cum sit perfectio suprema, et omnia in ipso perfecta. Nihil quippe habet adjectum, sed aeternaliter possidet omnia, ut Spiritus Patris et Filii emanans pariter ab utroque. Quae autem ab ipso effluunt, operationes vel gratiae ipsius nuncupantur: quorum calore vivificamur, et maturescimus peracerbi. Vivificati vero et maturati, dulcescimus. Vivificat Deus Pater, ut Apostolus dicit: Denuntio tibi in conspectu Dei vivificantis omnia [Col. 0241C] (I Tim. VI) . Vitam dat et Filius. Oves enim, inquit, meae vocem meam audiunt, et ego vitam aeternam do eis (Joan. X) . Vivificat autem et Spiritus, sicut scriptum est: Spiritus vivificat, caro autem nihil prodest (Joan. VI) . Quem Filii esse dictus Apostolus testatur: Ex pax Christi quae exsuperat omnem sensum, custodiat corda vestra (Philip. IV) . Pacem Christi supra omnem sensum non aliud esse putandum est, nisi Spiritum ipsius: quem qui obtinuerit, universo bono omnique copia oblectamentorum replebitur. Itaque habet Filius Spiritum Patris, sicut et omnia quae genitoris propria sunt, manens Filius. At vero proprium est illius qui genuit, Spiritum emittere. Quare Verbum Dei, qui natura Filius est non positione, similiter generantis Spiritum emittit. Sin autem [Col. 0241D] ita non est, nequaquam prorsus proprium habet illius qui genuit. Verum non arbitretur quispiam in hoc comprehendi generare Filii esse proprium, eo quod Filium dixerim Patris omnino proprium habere, quia individuum omne, licet speciei proprium suscipiat, non tamen aliquando erit species.

Qui autem hoc dicunt, non honorant Filium sicut honorant Patrem, condicentes Filium Patrem esse, si omnia quae habet Pater et Filius habet. Patet enim quod Spiritum Filius in se, sicut et Pater habet, quia non prius ipsum Pater genuit, et tunc Spiritum ei dedit: quanquam dator quilibet alius, existenti dudum alicui tribuat; sed sicut dedit vitam, genuisse ipsum viventem est: sic dedit ei Spiritum, [Col. 0242A] est genuisse ipsum Spiritum habentem. Quod si ita non est, prius genitus est Filius, et tempore post Spiritum accepit. Igitur sicut dicitur vita et vivens, judex et veritas: sic Spiritus dator et emissor. Si enim voluntatem Patris quoniam Filii esse constat, a se ipsa Filius quia abnegat cum dicit: Non quaero voluntatem meam, sed voluntatem illius qui misit me (Joan. V) ; de Spiritu vero nihil tale inveniatur pronuntiare: nusquam enim scriptum reperitur quod ipse dixerit: Spiritus Patris non est meus, neque ex me procedit; manifestum plane quod pariter ejus ut Patris Spiritus sit. Non esse dubium ergo debet quin Spiritus sit Filii, et ex ipso; neque ideo colligi duo ejus esse principia vel duas causas; quod non recte Nicomediae metropolita [Col. 0242B] syllogizat; inquit enim: Si Pater causa est Spiritui emissionis, causa autem est et Filius, eo quod ab ipso procedat quemadmodum et a Patre, duae rursus causae sunt, sicut et duo principia. Hujus paralogismi falsam esse conclusionem, et hinc forsitan manifestum erit. Omni ex elementis conditae rei, aliqua causa est: Pater ut sit, cujus ejusdem Filius, eo quod per ipsum facta sint omnia, negari causa non potest. Igitur duae causae atque duo principia omnis hujusmodi conditionis existunt: quod ut non proveniat, superius monstratum est, ubi enuntiabatur Patrem Filiumque secundum quid duo dici, et non simpliciter: propterea unus operator Pater et Filius existit.

Audimus enim Salvatorem per Joannem dicentem: [Col. 0242C] Pater meus usque modo operatur, et ego operor: non duo operatores sed unus, ut unus Deus et unus creator. Omnia per Filium facta sunt, absque Patre? absit. Scriptum est enim, quoniam in principio fecit Deus coelum et terram. Et rursum: Quoniam ipse dixit et facta sunt, mandavit et creata sunt: praeceptum posuit et non praeteribit (Gen. I) ; quod maximum est potestatis. Quemadmodum enim cuilibet dicere promptum, et praecipere facile est, sic Deo facere quae non erant, et facta conservare: magis autem et multo amplius expeditum erat. Hujus operatoris est mare, et ipse fecit illud. De Filio quoque idem scribitur: In initio tu, Domine, terram fundasti, et opera manuum tuarum sunt coeli [Col. 0242D] (Hebr. I) . Non dixit per te facti sunt coeli, et fundata est terra; sed tu fecisti terram, et opus tuum est coelum. Ecce manifestum est quod Pater condit et Filius, non duo conditores, non duo principia, non duae causae, sed una causa consistunt. Cum igitur creaturarum non sint duo principia Pater et Filius, neque duae causae, multo minus sancti Spiritus ratione ab eis differentis, et aequaliter utriusque existentis, duae causae seu principia duo censebuntur. Attendendum vero est quod causa et principium genitum, et procedens, et similia, non sint naturae seu substantiae, sed personarum piae ac diligentes explorationes, et sacerrima quaedam notamina. Quod ex animalium prima conditione patet melius: etenim prima animantium facta sunt et creata, mandato, [Col. 0243A] non generatione. Ea non ex similibus prodiere, cum nulla prius existerent. Ideoque ingenita quidem illa, tamen sicut quae ab eis decisa sunt, genita solum merita nuncupari possunt. Qua de causa ingenitum genitumque naturae non sunt animalis germina, cum omnibus similiter non adsint, ut substantialia nascentibus animalibus; et cum nunquam circa idem animal utrumque repertum fiunt, genitum scilicet et ingenitum. Igitur cum omnis similis et dissimiliter creaturae una causa et unum principium, Pater, Filius et Spiritus sanctus existant, multo magis juxta suum ordinem proprium, Pater et Filius ut sine medio existentes, proprii et unici eorumdem Spiritus una causa sive unum principium, absque dubitatione consistunt. [Col. 0243B] Porro solus Pater Filii causa est: qui si a Patre in emittendo Spiritum absistat, in habendo eumdem Spiritum non sit ei compar per indifferentem habitudinem. At vero aequaliter atque indifferenter ab utroque Spiritus habetur, igitur aequaliter atque indifferenter ab utroque idem Spiritus emittitur. Alioquin non tam similiter sit Pater secundum imaginem, quantum aliter habens si alienus ab eo est, scilicet Spiritus emissionem, quod est inconveniens. Similia enim per similitudinem copulantur, non per dissimilitudinem. Nam ut dissimilitudo tam segregat omnia et distare facit, ita similitudo tam substantialis quam non substantialis conjungit, copulat. Qua de re Spiritus Filio [Col. 0243C] conjungitur, quia simile ei est, ut imago ejus: quae imago communitatem, copulam et similitudinem indicat.

Caeterum, ex consonantia quam habet ad Filium Spiritus, et ex similitudine, sortitus est hoc idem nomen quod Paracletus nuncupatur. Rogabo, inquit, Patrem, et alium Paracletum dabit vobis (Joan. XIV) . Nam Pater non dicitur Paracletus, sed Spiritus et Filius: quibus saltem hoc nomen aequivoce commune esse videtur. Quam communitatem non ignorans theologus Joannes in prima Epistola (cap. II) scripsit: Si quis peccaverit, Paracletum habemus apud Patrem Jesum Christum. Sed enim eodem modo Spiritum habemus Paracletum, pro nobis Patrem interpellantem, sicut facit Filius, licet haec [Col. 0243D] humano more ac dispensatius dicta viderentur. Nihil enim appositum habent, vel adjectum, cum in eo quod Deus sunt, rationes omnium rerum aeternaliter habeant. Ergo similis est Filio Spiritus, et Patri Filius: at non sicut quibusdam haereticis visum est. Quidam enim perversi dogmatis arbitrabantur similes esse Patrem et Filium, secundum speciem, dissimiles vero secundum substantiam, propterea compositum ex oppositis, simili scilicet et dissimili, Filium Dei constituerunt. Quibus non solum iniquitatis cohabitat clades, verum detestabilia inconvenientia eos consequuntur. Nam si ex simili atque dissimilii componeretur, non esset simplex, neque totus lumen, totus veritas, et totus natura Deus: et aliquid intelligeretur ipso [Col. 0244A] prius et antiquius. Quippe simplicium conventus composita perficiunt, quae ipsis constitutis priora sunt, antiquioraque natura; Filius vero ex substantia Patris est, ex simplici simplex, ex simili similiter, et ex aequali aequaliter, verum in Patre Filius est, et nihil in Patre ipso prius, neque absque ipso. Quare ipsa Spiritus emissio non absque Filio est.

Sed Niceta Byzantius philosophus per inconvenientium inductionem probare decertat, quod non procedat Spiritus ex Filio, et aliquid esse in Patre et ex Patre sine Filio. Ratum enim tenet Spiritum ex Patre procedere, nullo modo Verbo communicante. [Col. 0244B] Si ut quidam, inquit, fatentur, Spiritus ex Patre et Filio procedit, cum manifestum verissime sit nobis ex theologicis informationibus, quoniam Spiritus ex Patre procedens, per Filium datur, et in Filio quiescit, simul autem et Patri copulatur; procedit autem secundum illos et ex Filio, necesse utique est dari Filium Filii, in manisfestatione ac distributione Spiritus ex ipso; sin autem ita est, erit Filii Filius, et ideo nepos pronuntiabitur. Et rursus secundum illorum nugas de nepote erit apparens pronepos, et ille rursus alterius egebit: et hoc in infinitum. Non igitur secundum illorum vanitatem Spiritus procedit ex Filio, sicut ex Patre. Ex quo liquido apparet quod ex Patre, ac solo, Spiritus est, sicut per universum Ecclesia orbem, [Col. 0244C] longe usque in hodiernum recte docet. Sed et hoc quia non recte dicitur, de facili videri potest.

Primum quidem, quia insyllogizatum est: Etenim propositio quae dicit: Quod emittit Spiritum, Filium habet: major, universaliter deberet esse, ea particularis accipitur. Nam illatae conclusionis causa propositio, quae recte debet syllogismum talem perficere, haec est: Omne quod emittit Spiritum, Filium habet: quae indemonstrabilis est, et impossibiliter; quia neque maxima est, neque fidem ab aliqua maxima suscipere. Emissio Spiritus non facit Patrem esse neque Filium, quoniam non est nascibilitas Spiritus progressio ex Patre, qua [Col. 0244D] sola Filius a Patre differt. Nam in emissione Spiritus atque omnibus aliis videtur Pater Filio communicare, simulque cum eo de sua substantia Spiritum emittere. Substantia vero ipsa neque emittit, neque generat, neque generatur. Quae enim secundum naturam substantiae adsunt divinae, omnem personam consequuntur. Itaque si substantia generativa esset, et Filius et Spiritus utique generarent: quorum nihil veritati propinquat: ex quo manifestum quod Pater non in eo quod substantia, sed in eo quod Pater, et secundum hujus habitudinem ex sua substantia Filium generat. Si non ex substantia sua generaret, secundum naturam minime Pater nuncuparetur, ac tum in generando ex substantia nullam facit distantiam. Non enim [Col. 0245A] corpus et substantia illa, sed ceu lux non assumit extrinsecus splendorem, ex sua substantia ipsum effundens: ita neque Pater habet Filium extrinsecus, sed ex sua ipsum substantia gignit, indivisus perseverans: atque propterea vere Pater est, ex quo paternitas omnis nominatur. Ergo non sine substantia credendae sunt personae, nec cogitandae, quomodo unico charactere absque substantia qualibet personarum intelligatur, cum per insignitivas proprietates singularis personarum character circa unam substantiam et eamdem attendatur, hic minime apta nata facere substantia est, atqui emissio Spiritus non est insignitiva proprietas, nec unicus character.

Quod unum esse manifestum ex hoc est, quod [Col. 0245B] Spiritum emittere non est unica personae Patris figura, cum non in eo quod Pater Spiritum emittat, sed in eo, quod causa sive principium ⁜ (6) . Quod videri potest juxta hunc modum: Si Spiritus non ut genitum ex Patre progreditur, Pater non emittit Spiritum ut genitor; nam si in eo qui genitor Spiritum Pater emitteret, Spiritus ex Patre ut genitum prodiret, at vero non est Spiritus ex Patre ut genitum; non enim duos filios, sed unum solum Pater habere creditur: manifestum ergo quod non ut genitor Spiritum Pater emittit. Amplius: Pater cum Spiritus emissor sit, aut in eo quo differt a Filio ipsum emittit, aut secundum id quo non differt: at in eo quo differt non emittit; nam in eo [Col. 0245C] quod Pater non emittit Spiritum, in quo solo a Filio differt. Ecce similiter Joannis Evangelium, Chrysostomus etiam confirmare videtur quod dictum est, ubi Salvator dicit: Pater meus non judicat quemquam, sed omne judicium dedit Filio, ut omnes honorificent Filium sicut honorificant Patrem (Joan. V) : ergo, inquit, Patrem ipsum dicemus? absit! propterea enim dixit Filium, ut manentem Filium honoremus sicut Patrem, sed qui Patrem illum dicit, nequaquam Filium ut Patrem honoravit, sed totum confudit: et post pauca: Quaecunque est Pater, hoc est Filius genitus et manens in esse Filii: secundum hujus sancti viri intelligentiam dico: Pater est emittens Spiritum, ergo et Filius: quod quicunque a Filio removet, non [Col. 0245D] eum sicut Patrem honorat. Ex quo aperte datur intelligi, quod non in eo quo differt Pater a Filio emittit Pater Spiritum, sed in eo quo communicat. Verum considerandum in hoc loco est, quod licet Pater a Filio differat, et a Spiritu et e converso, paucas tamen admodum inter se habent differentias, eo quod superlatio communitatis secundum naturam plurima existit. Propterea, ut aestimo, non potest colligi Patrem et Filium et Spiritum sanctum tres deos esse, quia quae circa naturam considerantur, quam plurima intelliguntur, paucissima [Col. 0246A] vero quae circa proprietates, atque in rebus creatis, maxime in animalibus, contrarium videre est. Nam animalia motu, appetitu, actibus, voluntatibus, tempore, loco et aliis pluribus differunt.

Ex quo hujusmodi argumentatio non reprobatur. Socrates est homo, Petrus est homo, et Joannes; sed neque Joannes est Petrus, neque Petrus est Socrates, tres igitur homines sunt. In divinis autem personis tres proprietates immobiles sunt: paternitas, filiatio, processio secundum quas solas tres personae, Pater scilicet, et Filius, et Spiritus sanctus insigniuntur. Quae non modo in his, modo in aliis, nec in pluribus, aliquando in paucioribus, sed in eisdem semper personis inspiciuntur. Hae personae neque augmentum suscipiunt ut sint quatuor, [Col. 0246B] neque diminutionem ut in dualitatem redigantur, cum unus Deus pariter existant absque permutatione. Si enim una specie plures homines unum, multo convenientius tres personae unus Deus pura fide ac religione immaculata pronuntiatur: de quibus non est quaerendum quomodo sint tres, cum prorsus et omnino sint inseparabiles; languidi enim circa fidem homines laeduntur in hujusmodi, ut dicit Apostolus. Quoniam animae aegritudo, maligne ac otiose quaerere de Deo. Credere enim oportet accedentem ad Deum, ea quae a sanctis enuntiata sunt et manifestata, et non rationibus investigare quia non sunt. Ecce ut credere ab omnibus fidelibus quod unicum habeat Deus Pater [Col. 0246C] Filium, ita omnis Latinorum sinceritas devotioque credit, quod Patris et Filii aeternaliter, inseparabiliter et similiter Spiritus sanctus sit proprius, et ex utroque procedat: ast ex adverso Nicomediae antistes inclamans ad impossibile quasi ducit orationem. Inquit enim: Si Pater emittit Spiritum, emittit autem et Filius qui ex Patre genitus est: proprium est Patris hoc, quasi ex causa collatum, proprium utique et Filii continget: Filium hinc pro uno duo habere propria, ad invicem contraria: passionem et actionem, scilicet generari et emittere. Nam etsi Pater dicitur gignere Filium, et mittere Spiritum, non tamen est proprietatum haec diversitas: differentia enim magis aliquo modo habendi ea quae ex ipso.

Ignorantia certe elenchi, hoc est, cum non ex his quae data sunt ex syllogistica necessitate, Ἐπισχείρησις, id est argumentatio conficiatur. Nam Spiritum emittere non proprium solius Patris, qui ex pluribus ratiocinationibus directis et impossibilibus demonstrari potest. Et utique si detur proprium esse Filii, non tamen pro uno Filium duo propria habere ad invicem contraria passionem, actionem, sequitur. Nequaquam enim Dei Filius dum generatur vel nascitur, patitur aliquid: [Col. 0247A] cum pati sit in passionem adigi, quod in tempore omnino esse habet. Deus autem in passionem non adigitur, neque de Patre in tempore nascitur, seu gignitur. Nam ante omnia saecula temporaque Filium Pater genuit: denique si creatis in rebus, non omnis actio passionem infert: veluti actiones quae absolutae censentur: ut regere sicut quidam dicunt, accurrere, spirare, et hujusmodi; multo minus in Deo ex actione qualibet passio emergit. Divinum quippe, cum simpliciter bonum sit, alterari non potest. Et autem quod alterari non potest, si quid aliud adjectum intelligatur, appositi conventu interimitur. Impassibile est quod divinum est. Unum minime patitur Dei Filius in eo, quod de Patre nascitur: praeterea jam ostensum diversas [Col. 0247B] esse proprietates, generare ac Spiritum emittere. Nam hoc quidem est personae insignitivum, hoc vero minime: Quod si Patre simplici et individuo existente, similiter habet se ei quod generare illud, quod emittere dicitur: similiter se habebit hoc, quod dicitur praescire, ei, quod est facere: ut neque circa hoc divinum intelligatur compositum. Sin autem ita est, erit faciens, qui praescit mala, sed non sicut praescit divinum: ita omnino et facit. Non igitur idem est generare ei, qui censetur emittere: sicut non idem est generare et communicare: solus enim Pater generat, sed non solus creat, nec tamen privationem hoc in Deo simplicitatis conducunt. Amplius: Si idem est generare, [Col. 0247C] et emittere, emittens erit generans, emissum erit genitum. Atqui nihil est inter Patrem et Filium. Imo semper Pater, semper Filius Spiritum emittit: nequaquam in emittendo diffusum, nequaquam in aera dissolutum, nec indigentia compulsum aliqua. Virtus enim sanctificativa est per se subsistens, nec virtutis, nec vitii, nec vicissitudinis, nec alterationis susceptibilis: qui dum a Patre et Filio mittitur et procedit, missus et procedens non ex loco ad locum facit transitum. Quomodo replevit orbem terrarum, coelum, terram et mare, et quae in eis sunt rationalia: undique in eis Spiritus persistit, et ea continet: Domini scilicet Filii existens, et ab eodem ut a Patre missus, et emissus: quod inevitabili ut aestimo necessitudine, quae supponitur, [Col. 0247D] sistit argumentatio.

Omne quod a Filio mittitur seu donatur, si non est ex substantia mittentis, seu donantis se Verbi, aut opus ejus est, aut possessio, aut factura, aut aliud quidpiam ab illo separabile: nam Filius aut nullo modo mittit Spiritum, aut forinsecus mittit, aut deintus ex sua substantia. Neganti mittere Salvator contradicit evidenter: enuntiare vero, ab exterioribus mittere, qui potest aliquis cum Filii profunda Spiritus perscrutetur. Magis autem cum omne qui forinsecus ipse mittit vel perducit, eodem posterius, sit et secundum primam originem [Col. 0248A] ex nihilo: ut pote militia coelestis exercitus, coelum, stellae, atque mundus, cum sua primordiali materia. Si ergo extrinsecus mittit Filius Spiritum, aut est quidpiam eorum quae dicta sunt, aut aliud aliquid ab illo separabile. Relinquitur ergo quod deintus ex sua substantia mittat Spiritum Filius: quod si deintus mittit, et non ex sua substantia, sedem, participationem advenientem scilicet, et adjectum habet ipsum, cum odor aliaque plura substantiis ex quibus prodeunt insint, secundum participationem. Verum nequaquam Filius, secundum quod ex Deo est, mittitur a Spiritu. Eadem quippe res alii potest esse causa, et alii causativum: eidem vero nihil potest causa et causativum esse: Pater quidem Filii et Spiritus causa [Col. 0248B] existit ⁜ (7) , at Filius nequaquam Spiritus causa negari debet: quod ejus sit substantialiter, eumdemque nihil adveniens, nihil adjectum, nihil secundum participationem habens mittat secundum naturam. Simpliciter namque, ut habet ipsum Pater et mittit; ita et Filius: quamobrem ex alterutrius substantia existens, ab utroque pariter mittitur et pervenit: cum nihil aliud sit Spiritum ex aliquo existentiam habere, quam, ex ipso ex quo esse habet, procedere. Amplius: Si persona sancti Spiritus a Filio inseparabiliter mittitur et donatur, ex eodem Filio inseparabiliter Spiritum esse oportet: nam si non est ex Filio inseparabiliter, vero alio modo, cum ab ipso mittatur et donetur, separabiliter est ab eo. At qui sine decisione atque inseparabiliter [Col. 0248C] mittitur et donatur, alter ab altero: quare aliquo modo est alter ex altero. Amplius: Si quaedam separabiliter missa, ex causis ex quibus mittuntur profluunt, multo amplius qui inseparabiliter ab aliquo mittitur, ex mittente esse judicandum est. Quomodo autem utroque modo, ex causa deductio fit manifestum: nam truncus a radice; a cerebro dentes; cornua et ungues a carne, et a substantia cordis venae separabiliter producuntur. Radius vero a sole: ac splendor ab igne mittuntur inseparabiliter: quae omnia ex se mittentibus proveniunt. Qua de re Spiritus sanctus, qui a Filio mittitur inseparabiliter et donatur, ex ipso profluit, et habet existentiam. Sed Methone praesul [Col. 0248D] his non consentit, hoc modo dum syllogismum connectit. Si unus est Spiritus et perfectus, quia Deus, unus autem Deus, et perfectus quoniam bonus: nam quod perfectum non est, imo quod hujusmodi bonum non est, ex una utique sit et perfecta principali causa, quae est Pater, unumquidque. Si autem non ex uno, et hoc solo, sed et ex Filio: non idem ergo unum. Quomodo enim est, quod non ex uno neque principali, causa una? duo enim sunt Pater atque Filius, et neuter eorum perfectus: in quantum sui adinvicem egent ad productionem. Non est igitur ipse Spiritus perfectus. Quomodo enim, cum sit ex imperfectis? nihil [Col. 0249A] ex imperfectis perfectum: quin et diarchia monarchiam ab una exterminat Deitate.

Ac vero juxta rationem hanc, neque Pater perfectus est, cum non sit ex uno: ex nullo enim Pater est. Similiter enim coelum astraque minime perfecta sunt; non enim ab una sunt sola persona sortita esse, cum tres aequaliter personae, ipsis fundamentum essentiae praestiterint, licet a quibusdam principalis Pater causa censeatur: Filius vero conditiva, Spiritus vero sanctus consummativa. Quam utique habent rationem, si Spiritus non ex Patre solo, sed ex Filio, non idem ergo unum. Quaerendum est quomodo dicatur unum? Nam unum multipliciter dicitur apud divinam Scripturam, similiter [Col. 0249B] et apud philosophos: veluti genere, specie, numero: sed quod genere unum est, specie vero, plura consistit; specie autem unum, numero plura sunt: nam una species de pluribus numero praedicatur. Unumquodque numero multipliciter videtur, aut enim ut continuum, ut unum dixerim corpus totius continuitate. Quod quidem plura est in partibus: unum toto, aut quod natura dividi non potest: ut punctum et unitas, aut quae rationem habent eamdem nominibus differentia, ut tunica et vestis: punctum vero et unitas, quanquam dividi non possint, alteruter tamen principium nominatur et finis, prius dicitur et posterius. Et quidem in divina Scriptura unum de multitudine accipi consuevit, [Col. 0249C] et unum de eo quod natura unum est, atque numero: et de multitudine quidem cum dicitur: Erat universa terra labii unius, et linguae unius (Gen. XI) : cui simile in Actibus Lucas protulit: Multitudinis credentium erat cor unum, et anima una: de uno numero similiter cum dicit: Unus est magister vester Christus (Act. IV) : unum autem rursus habet divina Scriptura: quod substantia est unum et natura, proprietatibus vero minime: sicut tres divinae personae, quae proprie proprietates tres nuncupantur; sed neque natura, neque substantia tres sunt. Unum quippe simplex indivisibile, ac unicum quod divinum est: sancti enim asserunt, ab intellectu solo ex proprietatibus differentiam personarum confitemur. Non enim ut res numerabiles, tres personas [Col. 0249D] credimus: ut unum, unum et unum: sed solam differentiam proprietatum: neque tres diversae res esse creduntur, etsi actu personae tres existant, secundum tres proprietates, quae rerum non introducunt sectionem aut divisionem, sed proprium a communi distinguunt: nam persona quod singulare est, et per se manifestat concursumque insignitivarum proprietatum, secundum rationem ex proprietatibus consideratam, ut individuum a communi secernit, et indicat. Qua de causa, personae a majoribus talis assignatur descriptio: aiunt ergo personam esse substantiam, e proprietatibus ab eisdem naturae rebus numero differentem: cujus descriptionis integer consummatusque hic esse sensus videtur: persona est substantia rationalis, quae per [Col. 0250A] suas proprietates singularis potest intelligi: ut Pater per generationem, Filius per nativitatem; sanctus vero Spiritus per processionem: per horum similia, quae singulis personis connecti possunt singulariter: substantia vero eorum et natura simplex est et uniformis. Unum sunt natura, et ejusdem substantiae, tres personae utputa simplices. Composita enim non unum natura dicuntur, etsi unum numero existant. Etenim mundus est compositus sic ex differentibus naturis, non unus videtur natura, sed unus numero: qua de re proprie personas et solas plurali utitur in Deo numero Scriptura, veluti: Faciamus hominem (Gen. I) , etc.: Venite descendentes linguas confundamus (Gen. XI.) Non unum modum et incomplicabilem tantum, sed unicam naturam, [Col. 0250B] personarumque significando differentiam. Nam divinum natura unum, sed non personis. Quomodo ergo in supradicta conclusione, quae dicit: Si non est ex uno solo Patre Spiritus, sed ex Filio, non ergo idem unum accipere unum: si dicit Spiritum non esse idem unum Patri et Filio, manifestum est inconveniens, quia idem unum sunt per substantiam et per naturam? Quod si dicere intendit, non esse unam personam eumdem Spiritum, eo quod ex duabus prodeat personis, et hoc a veritate omnino remotum est. Nam ex duobus luminibus tertium provenit, duobus nequaquam imminutis: rursus ex substantia et virtute actio progreditur: ex vena et fonte fluvius emanat: ex Patre et Filio [Col. 0250C] Spiritus mittitur: et ex Patre et Filio sanctoque Spiritu mundus creatus est: omnibus itaque patet minoris falsam esse dictam consequentiam ac conclusionem: hanc scilicet, diarcha monarchiam exterminat a Deitate. Nam ex superioribus liquido apparet, quod neque duo principia, neque duae nuncupantur causae, Pater et Filius; sed neque Pater licet sine principio sit, monarchus appellatur. Monarchia enim naturae, non personae est. Manifestum ergo hujusce inconveniens, dicentem Spiritum non ex Patre solo, sed ex Filio procedere: nequaquam consequi.

Attamen Nicetas ex adverso instat dicens: Si omnibus quidem qui divina dogmata bene meditantur [Col. 0250D] inambiguum et indubitabile constat, quoniam omne quod in Zoarchica et omni conditrice Trinitate simili modo conspicitur aut communicatur, de tribus praedicatur, aut singulariter de una persona dicitur: emissio autem simili modo, secundum eamdem processionem in Zoarchica Trinitate dicta non est communis, unius utique omnino erit. Si autem hoc ita est, utrum Patris fatebuntur solius, an et Filii? Quorum si Patris? ecce quanquam nolint, domesticam suam opinionem inficiabuntur: si vero Filii? Heu! quanta impietas: hanc enim Patri auferunt, et Filio attribuunt. Quibus concedere necesse erit, alia propria in invicem permutari et succedere. Imoque omnimoda confusio atque inordinatio erit in Deitate, quae alia in ordinem redigit, et neque [Col. 0251A] hoc solum, sed fugit esse quod est sancta Trinitas, sibi vicissim cedentibus succedentibusque proprietatibus, quae omnis impietatis plena sunt. Ergo Spiritus non ex Filio procedit, quemadmodum ex Patre ut quidam fatentur. Haec quidem necessaria forsitan fuisset argumentatio, si quae inducta sunt ab adversariis, concessa positaque constitissent: at neque ab adversariis concessa sunt haec, vel posita: neque manifesta per se, ut ex his liquet quae supponuntur. Palam enim est, quod quaecunque naturae propria sunt, ea esse communia ejusdem substantiae personis: ut aeternum, immortale, incommutabiliter per se: nam qui participatione inconvertibilia existunt, ut angeli sancti, terminum finemque habent. Sed magnitudinis Dei finis non [Col. 0251B] est. Quo enim ibo a Spiritu tuo? Ubique divinum est, et in omnibus, et in omnia tres personae consistunt, quae adinvicem consubstantiales sunt: ut eamdem suscipientes substantiae rationem. Verum Filius ex Patre, ac ex Patre Filioque Spiritus sanctus est, nec ideo succedunt proprietates, e quibus Pater Filiusque insigniuntur: neque in vano est filiatio seu paternitas, ut nudum nomen circa nudum substantivum intellecta, neque consequens. Quod Graeci Latinis insultando asserunt dicentes: Si Spiritus procedit ex Filio, excidit Pater a sua proprietate: certum est non esse sibi substantiam consubstantialem; personae vero si consubstantiales sunt, et nullatenus proprietates suas alternare queunt. Quomodo enim quod singulare est, habere [Col. 0251C] valeat alterius proprietatem? Quo fit ut character, id est, proprietas insignitiva personae, ac quaelibet proprietas singularis, immobiliter adhaereat circa divinam quamlibet personam considerata. At vero non est unius tantum personae, aut trium, quaevis proprietas, ut sequentia indicabunt. Insecabilis quidem est divina substantia, sed tamen plenissime eam personarum unaquaeque habet sine diminutione. Quod igitur erit inconveniens personis prorsus inseparabiliter commanentibus, proprietatem aliquam Filii Patrisve communem esse? Non omnis proprietas personam describit, id est, sicut ea aequaliter ei, quae segregare naturam putatur a reliquis, sic quaedam proprietates in his quidem quae diversarum [Col. 0251D] substantiarum sunt segregant naturam. In consubstantialibus, id est in his quae sunt ejusdem naturae, vero personam insignire videntur, ut in homine et equo risibile atque hinnibile: quae cum differentium naturarum sint proprietates, intra eamdem speciem, non substantiam secat alterutra, sed personarum separationis indicium, adjecto numero, tantum praestat: dextrum autem et sinistrum et hujusmodi [Col. 0252A] nec secant substantiam, nec personas definiunt. Similiter his divinae personae quasdam habent proprietates, quae neutrum efficiunt. Quasdam vero quae alteram, quae solum tres sunt: paternitas, filiatio, atque processio. Nam proprietas, quae causa nuncupatur, sive principium alicujus personae, minime insignitiva est: sicut et quaedam aliae, ut ingenitum sine causa esse, sine principio esse, emittere, sine Patre esse, non esse Spiritum sanctum, non esse processibile, habere Spiritum sanctum, mittere Spiritum sanctum. Quare plerasque Filio Pater communicat, similiter quasdam habet proprietates et Filius, quae insignitivae non sunt. Quare quasdam Spiritui communicat, ut causativum non esse anarchum, non esse Patrem, et alia [Col. 0252B] his similia. Juxta eumdem modum et Spiritus aliquas habet, quas Pater communicat, veluti non esse Filium, non esse genitum, differre a Filio, et alia hujusmodi quae non sunt hypostaticae proprietates sive personales ⁜ (8) . Hae omnes circa substantiam considerantur, et singularum non sunt sortitae personam, ergo sunt proprietates, quae nequaquam personarum insignitivae sunt: una certe in divina Trinitate proprietas, unam personam indeficienter, indiminute ac indemutabiliter insignit, ut paternitas Patrem, et filiatio Filium. Quippe circumscriptis omnibus aliis, quaecunque conveniunt Patri, ut, ingenitum esse, principium esse, Spiritum emittere, relicto eo vero solo, Patrem esse, semper Filius ad ipsum dicetur, et e converso Pater ad Filium. Nam [Col. 0252C] Filius filius Patris dicitur, et Pater pater Filii: nequaquam Filius ad ingenitum dicetur. Nam cum non sit Pater, non est Filius. Quod si una proprietas, unam hypostasin indeficienter, et absque omni diminutione insignit (habet autem plures proprietates quaelibet de tribus), erunt proprietates, quae minime personas insigniant. Quamobrem non idem est habere proprietates, et ab eisdem insigniri: plures enim quodlibet animalium proprietates habet, a nulla quarum insignitur. Patet igitur, ut arbitror, nullum inconveniens sequi, si Pater, et quae cum eo duae personae sunt, hujusmodi possident proprietates, cum differens habitudo compositionem non adducat: sicut in punctis, in unitatibusque liquido [Col. 0252D] apparet. Nam tribus ex ordine positis unitatibus, media prioris respectu secunda videtur, tertia vero prima: et eadem prima et secunda cum sit non suscipit compositionem. Non enim est possibile passionem unitatibus, cum sint indivisibiles, inesse: quae neque minores, neque majores inter se fiunt, neque excrescunt, neque contrarium patiuntur: quae forte ad primam relata, dextra intelligi, [Col. 0253A] ad secundam vero sinistra: et eadem dextra et sinistra existente, non deperit propria ideo simplicitas: sed neque divina natura composita dicetur, eo quod habet virtutem et actionem, personisque in tribus existat. Per omnem utique modum divina simplex natura est, et tamen tota Patris, tota Filii, tota Spiritus sancti est. Quid igitur cuipiam inopinabile videatur una in tribus personis Deitate commanente, si duarum personarum inseparabilium proprietas una est, et dicitur? Amplius: Ex affectionibus animae, ut quibusdam visum est, quaedam vestigia in corpore commanent, et ex corporis in anima, quibus physiognomones, ex corporis idea portendunt animae affectiones. Quoniam vero ex passionibus corporis, vestigia quaedam adhaerent animae [Col. 0253B] (manifestum, dolenti enim condolet, vulneratoque affligitur), patitur anima non solum in senectute, sed in ebrietatibus aegritudinibusque: et propter corporis intemperantiam arcetur ab actionibus. Quo ab hujusmodi lapsu regresso, rursus perlucet anima: nec alius tamen innascitur sensus, cum priorum reminiscatur post ebrietatem. Verum haec omnia et quaecunque horum similia sunt, ad compositum, Aristoteles retulit in lib. De anima, dicendo sic: Sentire, et amare, aut odire non sunt mentis passiones, sed habentis illam, in eo quod illam habet, eo quod non moveri animam arbitratus est, sic nequaquam tamen cum passiva movendi societate, omnem corpori et animae communitatem abstulit. Non est anceps alteruter singulares quasdam [Col. 0253C] proprietates nactum esse, ut rubrum, nigrum, album, dividuum esse: aliis alibi positis partibus, et similia his, corpus. Rationalis autem anima absque corpore intelligere, cum sit in corpore: unum cum velit intelligat, nullius eorum quae extrinsecus egens, et quanto majora in se suscipiat, tanto facilius inferiora dispenset, se cognoscat, seque contempletur, ex quo monstratur separabile et immortalis, et utrumque quasdam communes proprietates habere, ut in toto esse, animal constituere, ab invicem posse separari, copularique iterum. Dato tamen hodie omnibus reclamet communitatibus corporis, cuncta dubitatione suffossa post resurrectionem alicujus consortium habitudinis adipiscetur; ait enim Apostolus: [Col. 0253D] Corruptibile hoc induere incorruptionem, et mortale hoc induere immortalitatem. Iterum: Seminatur corpus animale, resurget corpus spirituale (I Cor. XV) : non quod vertendum sit in spiritum, sed quod plures cum suo rationali spiritu habiturum sit communitates: hujus rei omnis dubitationis nodum ex amussi dissolvere videntur, exoptati corporis Jesu Salvatoris nostri, ejusque beatae super omnes mulieres Genitricis subtilitas, levitas, candor inviolabilis, immortalitatis quoque ac incorruptionis gloria: quae corporis aequaliter et spiritus esse non est ambigendum. Cum igitur anima et corpus plurimum distantia ab invicem, praeter singulares quas habent proprietates quibusdam communicent: nihil utique sit inconveniens, si Pater et Filius, non voluntatibus [Col. 0254A] discreti, nec dispertiti intervallis, non separabiles, non dividui aliquibus, non substantialibus participent proprietatibus, simulque una causa, unumque principium sancti Spiritus existant: unius enim luminis duo lumina, unam causam, unumque principium esse animadvertimus sensibiliter.

Sed objectiones adhuc iterare adversarius non cessat: Si una, inquit, causa Spiritus Filius est et Pater, hujusmodi causa aut secundum numerum habet unum, aut secundum speciem: Quorum si Spiritus sancti causa secundum numerum habet unum, et una numero causa Pater est cum Filio sancti Spiritus, quare non sunt duae personae Pater et Filius? Item: Omnis, inquit, causa numero [Col. 0254B] una existens aut ex principio aliquo est, aut nullum habet principium. Nam habere principium, et carere principio, unum numero et idem non videtur possibilium; at vero causa quae dicta est, neque habet principium in eo quod Filius dicitur, unde non est Spiritus sancti una causa numero Filius et Pater, sed neque secundum speciem una propinqua Spiritus causa Pater est et Filius. Nam ex uno non numero, sed specie habentia esse similiter illi unum habent? quippe quae ad unum specie comparantur, similiter illi unum habent. Quod si ita sit, non erit specie numero unius, cum non habet ex causa esse, quae numero una, sed quae specie una sit. Porro causa secundum numerum una, una numero ex necessitate est, quod specie [Col. 0254C] unum habet plurium est. Ecce enim ba syllaba, quod secundum speciem unum habet, plurium atque differentium pars dictionum invenitur: ea si secundum numerum unum haberet numero discreta esset, et unius tantum pars dictionis, hoc autem si quis dicat non recte colligit, eo quod vere dicatur unus Deus Pater et Filius, atque Spiritus sanctus, sed neque tamen genitus Deus, neque ingenitus sunt hi tres. Quare non sunt unus Deus: Dico, inquit, Graecus, Deum non habere ibi unum secundum numerum, sed secundum naturam, seu secundum speciem. Nam dicendo, unus Deus est Pater et Filius, et Spiritus sanctus, nihil aliud intelligimus, non quod hujusmodi substantiae Pater, et Filius, [Col. 0254D] et Spiritus, per quam Pater Deus est, non Deus Pater: et Filius Deus, non Deus Filius: non enim in eo quod Deus Pater, neque in eo quod Deus Filius, cum in eo quod Deus nullas recipiat personales proprietates. Solvi haec potest, ut arbitror, objectio, et per alia plura, et per ea quae supponuntur. Divisio causae quae dicta est habentis unum aut secundum numerum, aut secundum speciem de materiali, formalive causa, et reliquis quae supponuntur dici consuevit. Sed neque Pater solus, neque cum Filio materialis, sive formalis causa Spiritus sancti est. Neque vero efficiens, seu finalis, quod manifestius fieri potest per inductionem divisionemque earum, quae apud primos philosophos dicuntur causarum quadrifariam divisarum. Namque [Col. 0255A] harum alia est efficiens, alia materialis, alia formalis, alia finalis. Earum rursum. Eae quidem insunt, ut materialis et formalis: eae vero extrinsecus intelliguntur, ut efficiens et finalis. Efficiens autem ideo extrinsecus, quoniam voluntatis est: secundum voluntatem enim facienda disponimus, et pro voluntate moventur, quibus secundum locum motus inest. Sed neque Pater extra Filium est, neque Filius factura est. Materialis autem causa inest rei, quemadmodum domui fundamentum, res statuae, ac elementum syllabis; res quidem potest absque statua esse, Spiritus autem sine Filio et Patre impossibile quod existat. Formalis item causa rerum designativa est; nam secundum speciem, non quae a genere differentiis abundat, sed [Col. 0255B] quae dividitur, e diverso materiae insigniuntur res, sed Pater non est species Filii, neque Spiritus sancti. Magis autem Filius esset Patris species, si dici hoc liceret: ipse enim manifestavit nomen Patris hominibus: finalis causa est, propter quam facienda in actum prodeunt, ut medicina propter sanitatem; est enim finalis causa, propter quam alia ipsa nullius causa, et extra rem consideratur et abest: Pater autem semper est, nunquam a Spiritu separatur. Quare non est finalis causa Spiritus Pater. Manifestum igitur secundum nullum dictorum modorum, Patrem esse causam Filii, seu sancti Spiritus, quia indicibilis atque ineffabilis est ille modus, quo Pater Filii Pater et causa censetur, et Pater est Filio, sancti Spiritus una quoque causa [Col. 0255C] unumque principium. Quae vero dicta sunt patet, quia divinis personis minime propter praedictas causas conveniunt. Quare unaquaeque semper ens adesse ducit, quae non existunt. Etenim ut Pater, sic et Filius, sic et Spiritus sanctus nulla unquam re inferior esse potest, per se expetibilis, per se liber, per se bonus existens. Quoniam igitur monstratum est causam non esse personalem proprietatem, manifestum et evidens est, quod nullum inconveniens sequitur: si Pater et Filius una sancti Spiritus causa, unumque principium esse credantur, ex quo falsa manifeste apparet Nicomediae antistitis aliorumve positio quae dicit. Quod non est unius proprium, trium est commune: si igitur causa [Col. 0255D] emissionis Spiritus non est tantum Patris, sed et Filii, necesse quoque Spiritus esse, sicque erit Spiritus emissor simul et emissus: quod mendacii plenum est. Nam commune est Patri et Filio ex aliqua non procedere, non esse spiritum alicujus, nec Spiritum sanctum esse, sicut dicitur in substantivo non esse, omni substantiae commune est, primis scilicet et secundis: et sicut dicit Porphyrius commune esse proprii et inseparabilis accidentis, quod praeter ea nunquam consistant illa, in quibus considerantur. Unum ut hujusce omittam negationes, dico quod habere habitudinem ad invicem Patri Filioque commune est. Omnis enim habitudo circa plura licet consideretur, ut una tamen habitudinalis proprietas segregatur, ex quo liquet rursus, duos [Col. 0256A] unam proprietatem habere, quae quanquam pluraliter videantur dici, non propter se, sed propter participantia plurali utitur numero, quia per ea quae habitudinem habent, et ipsa facilius habitudo manifestatur. Commune quoque est Patris et Filii characterem habere ad invicem se respiciendi, et rursum aequaliter secundum habitudinem differre ab invicem; sed et illud quod illorum quae aliquid sunt quis inficietur Patris ac Filii esse commune, dici scilicet ad convertentiam? ut enim Pater Filii Pater dicitur, sic et Filius Patris Filius esse dicitur: exaequatur utique ab alterutro ad alterutrum praedicatio, quae et conversio dicitur, quoniam ut hoc ad illud, sic et illud ad hoc praedicatur conversim: similiter autem et descriptio eorum quae ad aliquid, [Col. 0256B] haec scilicet quibus hoc ipsum esse est, ad aliquid quodammodo se habere: de Patre quidem atque Filio praedicatur, ut de existentibus ad aliquid, nequaquam vero de Spiritu. Et quoniam adversus positam objectionem sufficiunt haec, ut arbitror, in alias quae restant contradictiones eundum res ipsa postulat.

Ecce Methone praesul talia proponit: Si perfecta, inquit, ex Patre processio Spiritus. Perfecta autem, quoniam Deus perfectus, de Deo perfecto Patre Spiritus: quid, inquam, confert ad hanc illa quae ex Filio? Quorum si et hic aliquid confert, non est perfecta illa: quomodo enim perfecta, si tantum dehabet quantum illi confert? Si autem ex Filio [Col. 0256C] processio Spiritus eadem quae ex Patre processioni est, nihilque amplius est, neque invenire, neque dicere, ad declarationem Spiritus perfectionis: superflua utique fit prorsus ea, quae ex Filio, at superfluus est atque vanus, superfluum quid inducens, insuper consummata supra perfectaque Trinitate. Mihi quidem hujusmodi ratio non videtur sufficiens, ad tollendam Spiritus processionem ex Filio: vere cum passibilis uniuscujusque anima sit, non potest magnum quid ac generosum concipere, maxime circa divinum, dum perpetitur caliginem: non faciunt horrenda sic belligerantes vulnera. Ignorantia certe, hoc in loco, hujuscemodi cavillatione prudentior, haec quidem et similia his quamplurima [Col. 0256D] in Latinos, ut circa pueros ex omni vento formidantes naufragium jaciuntur: nonne quaeri et similiter potest, Filius ex Patre perfectus est, perfectus quia Deus perfectus, de Deo perfecto Patre. Solus enim Deus perfectus vere videtur: illo existente solo perfecto, extra quod nihil est summe, et quod non indiget alicujus, alia vero omnia videntur, et sunt abusive perfecta: sive secundum quantitatem, sive secundum qualitatem, seu metaphorice, ut perfectus calumniator, perfectus latro, perfecta destructio: res quippe perficere dicitur annullari: si igitur perfectus Deus est, Filius ex Deo Patre perfecto; quid, inquam, Spiritus ad hujusmodi conferat perfectionem? Qui si confert, neuter est perfectus, neque Pater, neque Filius. Quomodo [Col. 0257A] enim perfectus si tanti eget quanti Spiritus dator est? sin vero unus Deus perfectus est Pater et Filius, et nihil amplius est invenire, neque dicere ad manifestationem paternae perfectionis, superfluus utique fit Spiritus, quod cogitare impium est. Nam sicut universitas videtur Patris et Filii esse, ita et Spiritus sancti: atque quos vocat Pater et Filius, quos vocat Filius et Spiritus? Quos sanctificat Pater hos quoque sanctificat et Spiritus, licet de Spiritu dictum sit: Non loquetur a semetipso, sed quaecunque audiet loquetur (Joan. XVI) : quod quidem praecipue ostendit ejusdem naturae veritatem communitatis, et non aliquam minorationem. Omne enim quod natum est, si rationale sit, non ex imbecillitate, vel casu cum vult, a seipso propriam [Col. 0257B] habendo voluntatem, loquitur, Spiritus vero Dei non sic. Quidquid enim vult Spiritus, Dei est voluntas: et quidquid vult Deus, Spiritus sancti voluntas est. Caeterum prophetae reliquique homines nolunt quidquid Deus vult. Ecce Petrus magistrum negavit, Aaron adversus Moysen murmuravit, Jeremias prophetiam aspernatus est: Spiritus autem non sic. Non enim aliquando quae Dei Patris, aliquando quae suiipsius vult, quia in se aliam non habet voluntatem; sed neque Filius una et eadem existente trium personarum voluntate ac perfectione, propterea perfecta Spiritus ex Patre processio non debet prohibere eam quae ex Filio esse dicitur, cum neque perfectio Filii ex Patre prohibeat perfectionem sancti Spiritus ex eodem. [Col. 0257C] Quare planum est, quod ex utroque perfectionem et esse habeat Spiritus. Nam si separatim et seorsum Spiritus progressio ex Patre esset, nullo modo Filio communicante, imminueretur dignitas illius, qui genitus est. Etenim si ex solo Patre Spiritus procederet, solus Pater ipsum mitteret et tribueret, quod sic manifestum fit: si Filius eo quod a solo Patre generatur, a Patre solo datur et mittitur: propter eamdem rationem, si ex Patre solo procedit Spiritus: Pater solus ipsum tribuit ac mittit; mittere autem et dare Spiritum, Filii dignitas est. Qua de re si seorsum, et separatim Pater mittit Spiritum, minuitur Filii dignitas, quod cogitare impium nefariumque est: igitur ex ambobus est [Col. 0257D] Spiritus processio. Amplius ut anterius ostensum est, nihil commune habet, Pater et Filius ex eo quod habet est Pater, hic est Filius, personaliter ab eo dividere prorsus ad similitudinem individuorum speciei cujuslibet, sub substantia intellectae: at vero Spiritus veluti qualitas est Patris et Filii, prout magnus Cyrillus in septimo ad Hermiam sermone, patenter videtur assere, sic dicens: Nunquam signa et prodigia per Paulum Christus operatus est in virtute Spiritus sancti, ut actio quaedam naturalis et vivens, et ut ita dicamus, qualitas divinitatis Filii Spiritus sanctus est; si autem hoc ita est, quomodo erit factura, quod in Deo, et ex Deo naturaliter? Et iterum idem dicit: Quasi aliquis vapor, et qualitas est substantiae ipsius Patris, et haec quidem Sanctus, [Col. 0258A] sed talis qualitas non est accidens, magis autem una personarum sanctae Trinitatis verusque Deus. Hoc idem theologus Joannes testari videtur, ubi dicit: Deus charitas est, et qui manet in charitate in Deo manet, et Deus in illo (I Joan. IV) . Quae charitas cum vehemens est et indeficiens erga proximum, Spiritus est in nobis, qui manere facit nos in Deo, Deumque in nobis: quod ex operibus maxime cognoscitur. Quemadmodum anima, quam nullus videt, ex actionibus motibusque percipere, quod in nobis sit ac existat: sic in nobis Dei charitas, per aliquos motus actionesque cognoscitur: quas Spiritus datus efficit, ut scriptum est: Quoniam de Spiritu suo dedit nobis (I Joan. III) , qui ut mundus munda et immaculata largitur. Tale donum [Col. 0258B] Spiritus sanctus est, quod charitas dicitur, per quam Pater diligit Filium et Filius diligit Patrem, et aequaliter hujusmodi charitas communicatur Patri et Filio: nam qui diligitur, debet diligenti aequalem reddere affectionem, quia sincera et certa dilectio, et ex aequali omnino ad invicem dilectione consistit: crimen alioquin dilectio foret, inaequalem reddere diligenti affectionem, et amanti amato dissimiliter assistere. Ergo haec charitas quae ineffabiliter jungit Patrem Filio, Filiumque Patri, quae conjunctio nos ad amorem Dei, Filiumque ad amorem Patris trahit. Non est enim otiosus in Deo amor, quo tres personae invicem connectuntur. Quamobrem non est putandum, quod propter homines solum, amor Deus dicatur: qui ante omnia [Col. 0258C] saecula charitas existit, quae est Spiritus sanctus, ut evangelistae Paulus contestatur, dicens: Charitas Dei diffusa est in cordibus nostris per Spiritum sanctum, qui datus est nobis (Rom. V) , exuberans, opimumque donum, ut Chrysostomus perhibet. Donum enim quod maximum erat, hoc dedit, non coelum et terram, et mare: sed quod his omnibus erat honorabilius, quod angelos ex hominibus, et filios Dei ac fratres Christi praeparavit: et post pauca in Epistola ad Romanos: Non cum intercapedine, inquit, et pedetentim nos honoravit, sed repente bonorum fontem diffudit, et haec ante certamina. Quare licet non permultum dignus sis, noli desperare, magnum habens advocatorem charitatem judicantis. [Col. 0258D] Qui est quod maximum dicit universorum donorum bonorumque fontem? Deus utique Spiritus sanctus, quem charitatem nuncupavit evangelista cum dicit: Deus charitas est. De hoc quoque in quartodecimo psalmo ait Hieronymus: «Spiritus sanctus nec Pater est, nec Filius, sed dilectio quam Pater habet in Filium, et Filius in Patrem.» Augustinus quoque in sexto libro De Trinitate ait: «In omnibus aequalis est Patri Filius, et est unius ejusdemque substantiae.» Quapropter et Spiritus sanctus in eadem unitate substantiae et aequalitate consistit; sive enim sit unitas amborum, sive sanctitas, sive charitas, manifestum est quod non aliquis duorum est: quo uterque conjungitur, quo genitus a gignente diligitur, genitoremque suum diligit. Quoniam [Col. 0259A] igitur Spiritus ut est amor Patris, ita et Filii, ut procedit ex Patre, procedit ex Filio, manifestum igitur ex iis quae dicta sunt, quod non existente Filii Spiritu, neque ex ipso procedente, impossibile est eumdem Spiritum Patris esse, vel ex ipso procedere. Quippe superius monstratum est, quoniam Spiritus progressio ex Patre, Filiove una eademque est, et quod commune duorum, Patris dico et Filii, ex seipsis Spiritum emittere: ostensum quoque est, quod cum emittendi proprietate plures alias communes habent proprietates Pater et Filius, quae Spiritui minime conveniunt. Dictum etiam est, quod Pater non in eo quod Pater Spiritum emittit, sed in eo quod principium et causa: nec ideo in unam confunduntur personam, etsi per unam et indifferentem [Col. 0259B] progressionem ex ambobus Spiritus proveniat. Sed neque indivisibilitas simplicitasque deperit, neque semi Arium prodigium neque semi-Sabellius exoritur error, ut nequaquam sui ipsius conservet proprietatem Pater, aliquid hujus et Filio impertiat. Similiter autem et Filius non solus insigniatur filiali proprietate, ut aliquid de ea Pater assumat: nempe non omnia quae Patris et Filii, Spiritus quoque communia existunt, et e converso: propterea non est verus qui dicit: Omnia quaecunque habet Filius, habet et Spiritus, excepta nascibilitate. Si itaque habet emissivum Filius, habebit hoc et Spiritus, quod a veritate remotum est; nam Filius eumdem Spiritum habendo mittit, sed Spiritus non Spiritum, neque seipsum proprie mittere [Col. 0259C] dicitur.

His atque similibus Byzantius novus philosophus non consentit. Inquit enim: Si Spiritus ex Patre Filioque procedit, sicut quidam autumant et dicunt, necesse aut simul sine tempore et aeternam esse progressionem Spiritus ex Patre et Filio, aut secundum prius et posterius. Quod si secundum prius et posterius, in quocunque duorum sit, evidens est blasphemia, erit enim Spiritus se ipso prior et posterior, aeternus et temporalis, recens et antiquus, sub tempore ac ante tempora, eo quod non simul adsit Spiritus progressio, ac ejus existentia, quod impietatis plenum est; sin autem simul, praeter tempus aeternaliter [Col. 0259D] ex ambobus, Patre dico et Filio, procedit, cui ut propugnaculo, innituntur, qui ex adverso dimicant: quaerendum est ab ipsis, utrum simul praeter tempus et aeternaliter an quomodo dicant? Nam si principaliter ex ambobus dicant, aperta est blasphemia. Erunt enim in supersubstantiali, supranaturali, et Zoarchica Trinitate duae principales, et sine principio, sine causa personae: ideoque duae causae, duoque principia, et duo non habentia neque causam, neque principium. Itaque in duorum pluralitatem quae Christianae sunt religionis transferentur, et injuria non quaelibet Zoarchicae ac supersubstantiali irrogabitur Trinitati. Quod si non principaliter, licet simul et aeternaliter, sed proprius atque remotius, aut primo et secundario, [Col. 0260A] et sic parturitur impietas: primum quidem, quod magis erit Filius causa Spiritus, minus autem Pater. Nam quae propinqua causa est, magis causa est, prout communes conceptiones et veritatis sermo declarat. Sed in ea, quae incommutabilis et inalterabilis est divinitate, atque in thearchicis hypostasibus, neque minus est invenire, eo quod aequaliter, et in eadem gloria omnia quae communia sunt, divinis personis consistant. Haec quidem et alia dictus philosophus concinnat et exacuit, quae adversariis vulnera non infigent: prius quidem et posterius secundum tempus, et principaliter et secundario, proprie in Deo Latini non enuntiant, et hoc merito: numero quippe divinum superius est, et temporis consequentia: nam ubi unum et idem [Col. 0260B] communitas est, nihil dehabens numerus tollitur, et concordia in unitatem coadunatur. Ideoque principaliter procedere Spiritum ab alterutro removentes, de utroque provenire affirmant aequaliter: inquiunt enim: Si non est in sancta Trinitate prius secundum tempus, neque secundum naturam, honoremve, potentiamve, non est aliqua trium personarum principaliter ab alia, magis autem quod a nullo secundum posteriorem rationem provenit, principaliter ab aliquo non videtur procedere. Qua de re, secundum exceptissimum causae modum, ineffabilemque ordinem, quo Spiritus quidem tertius, Filius vero secundus a Patre censetur. Colligi non potest aliquod ejusmodi, nempe, si quia Pater a nullo Spiritum, a Patre vero, ipsum Filius habet [Col. 0260C] principaliter, is Patris existit, propter eamdem causam. Quaecunque Filius habet, Patris erunt principaliter. Quod si ita est, solus Pater principaliter vivit, principaliter regnat, principaliter judicat, quin etiam principaliter persona est: haec si concedantur, reum mendacii Apostolum facere videntur, dicentem: Non rapinam arbitratus est esse Filium aequalem Deo Patri (Philip. II) : sed et illud quomodo stabit: Ego sum via, veritas et vita. Nemo venit ad Patrem nisi per me (Joan. XIV) : ac alia quae multa his aggregari possunt? Quod vero sequitur, scilicet propinquam quidem causam magis esse causam, minus vero quae remota est, absolvendum sufficiens esse arbitror, quod id tale in naturalibus, [Col. 0260D] logicis, similibusque, in quibus non eadem causa ubique propinqua remotaque est, locum habet. In divinis vero personis, nequaquam tum propter alia multa, quae silere nunc praestat, tum pro eo quod propinqua mediataque prorsus eadem causa censeantur Pater et Filius; atqui neque secundum tempus, neque secundum naturam, neque secundum aliquem alium modum, Pater Filio prior est, ut de Patre quidem Spiritus principaliter, de Filio autem secundario, aut nulla ratione ut Graeci nimium inopinabiliter affirmant, procedat: ut enim ante omnia tempora simul natura sunt Pater et Filius, ejusdemque honoris, ita quidquam potest Pater, potest et Filius, et quidquam a Patris et Filii potentia removeretur. Non potest peccare Pater, [Col. 0261A] non potest peccare Filius, eo quod peccare non sit res existens, sed tantum boni privatio infirmitas est, ut Apostolus dicit, Christus, cum essemus infirmi, pro nobis mortuus est (Rom. V) : et David: Multiplicatae sunt infirmitates eorum (Psal. XV) : ideoque non est Deo possibile, sicut neque quod factum est, ut non sit factum, facere Deus potest. Verax enim Deus est, factum autem facere non factum, mendacium est. Potius enim hoc sit facile, a seipso differre, poenitere, naturamque propriam deserere id est, dicere quod possit non esse Deus, quod ridiculum prorsus et inutile. Propterea, ut Aristoteles dicit: «Nulla potestas praeteriti est, sed praesentis aut futuri: nullo enim modo possibile est, praeteritum tempus existere nunc: sed neque [Col. 0261B] in praeterito verum erat dicere, quoniam nunc est illa quae fuit temporis particula; si praeteritum tempus relabi non potest ad praesens, vel ad futurum, nihil eorum quae sunt nunc vel futura sunt, in tempore praeterito existentiam habere possibile, a quocunque autem omnis aufertur existendi aptitudo, ei nulla vere potest attribui potentia: quare nulla est praeteriti possibilitas, sed praesentis, vel futuri.» Quocirca praeteritum omne necessarium videre non possibile neque contingens, possunt utique Pater et Filius aeque omnia: volunt autem potiora. Quorum si quis dicat: Non quaecunque Pater, potest et Filius, et e converso: eo quod Pater cum sit Pater, non potest esse Filius, neque Filius Pater: verum haec et his similia magis negationes [Col. 0261C] autem infinitae sunt, et neque naturam, neque subsistentiam habent, quare neque potentiae sunt. Ex quo manifestum, quod ad nullam potentiam pertinet, Patrem esse Filium, cum utrumque interimat. Item si quis dicat aliud esse generare posse, et aliud posse generari et alterum quidem Pater tantum potest, alterum vero tantum Filius, unde differentes ad invicem potentias Pater et Filius habere videntur: respondendum quod eadem potentia est in Patre, secundum quam potest generare, quae in Filio, secundum quam potest generari, quanquam diversis effulgeat proprietatibus: veluti una potentia est hominis disciplinae perceptibile, secundum quam orator potest atque philosophus: [Col. 0261D] attamen secundum oratoriam rhetor, et secundum musicam musicus nuncupatur. Ejusmodi sane distinctionibus trium personarum posse ac proprietates, ad instar lancis esse ostenduntur. At vero si solus Pater Spiritum possit emittere, ut Graeci autumant, defectum patiuntur distinctiones: et dictarum personarum posse, paritas atque proprietatum interire videtur, quod hoc modo monstrari potest: solus Pater duo maxima in Trinitate potest singulariter: scilicet gignere Filium, ac Spiritum emittere. Quae diversa esse, cum illa sequitur contradictio, palam est: nam secundum quod potest gignere, potest Filium habere; secundum vero quod potest emittere, non potest Filium habere. Quare secundum aliud potest gignere, ac [Col. 0262A] secundum aliud potest emittere. Quicunque vero duo maxima in Trinitate singulariter potest, plura singularia eo potest, qui unum singulariter ibidem consimilis figurae potest, ut Filius quidem tantum gigni. Quod si hoc singulum tantum in Trinitate Filius potest, Patri duo maxima in Trinitate singulariter potenti non exaequatur secundum hoc. Nempe si exaequatur in Trinitate Patri, tot singulariter in Trinitate potest quot et Pater. Sed neque Filius duo potest, in Trinitate singulariter, neque Spiritus. Plura ergo in Trinitate singularia solus Pater potest, quam solus Filius, aut solus Spiritus. Sed instet forte aliquis dicens: Ex praemissis non provenire hujusmodi conclusionem, pro eo quod posse pluraliter relatum, ad proprietates tantum [Col. 0262B] referatur, veluti persona singulariter intellecta est, secundum substantiam dicitur producta in pluralitatem, non substantiam, sed proprietates indicat. Quod ex propositionum consecutione videri potest. Si est persona cum substantia; sed duae personae, si antecedant, non inferent duas substantias, vel aliquid talium. Juxta hunc modum, inquiunt, posse singulariter intellectum substantive dici, et ex eo quod unum sunt personae tres. In quo quantum possunt duae, tantum quaelibet trium sola potest, pluraliter autem posse, cum in Trinitate pronuntiatur, solummodo proprietatum indicativum est: quare superius positae conclusionis, hoc scilicet plura in Trinitate singularia, solus Pater potest, quam solus Filius, aut solus Spiritus: verus [Col. 0262C] hic est sensus, plures singulares proprietates Pater habere potest solus, quam Filius solus, aut Spiritus solus.

Sed videre mihi videor quod talis responsio magis impedit quam expediat: nam sive duas proprietates seu duas potentias Patrem, Filium vero unam tantum quis habere dixerit, imparitatem, aut proprietatum, aut potentiae, quorum utrumque detestabile arbitror, apportat. Profecto ut una et eadem est trium potentia, secundum quam aliud Pater, aliud Filius, aliud Spiritus singulariter potest, ita proprietatum numerus circa singulas personas, ne quidquam imparitatis appareat, idem [Col. 0262D] penitus conservatur. Cum enim Deus nihil in vano faciat vel habeat prorsus, non aestimo debere recipi, Patrem habere plures Filio proprietates: quippe si aliqua proprietate genitor a Filio abundat, aut aliquid potest secundum illam, aut minime: si potest, non est omnimoda inter Patrem Filiumque paritas singularis posse. Nec reprehendenda est illata conclusio: si non potest, in vano est. Cum ergo nullas divinarum personarum proprietates, absque virtutis titulo habere possibile sit, non est ambiguum, si earum aliqua abundet proprietate, ab alia eamdem et posse abundare singulari. Sed attendendum quod in quibuscunque infirmitatis vel imbecillitatis causae proprietates esse possunt, sive in quibus una proprietas amplioribus aequivalere potest: [Col. 0263A] talis complexio locum non habet, alioquin conditorem suum in posse creatura transcendat, et Dominum suum plerumque servus quilibet. Amplius: Si Spiritus secundum singulare procedendi quod possidet proprium, tantum potest, quantum suo utroque Pater singulare: Spiritus posse Patris alterutro posse validius est. Rursus, si posse singularis proprii Spiritus, non aeque potest ambobus paternis propriis, plura potest in Trinitate singulariter Pater, ut superiora monstrant, quam Filius, sive Spiritus. Talium utique ac similium inconvenientium causa origoque Patris habitudo ad Spiritum, quae a Filio removetur existit. Et quoniam istiusmodi dogma impossibilia sequuntur, reliquum est, ut solum Pater gignere singulariter, Filius vero [Col. 0263B] gigni, sanctus quoque Spiritus tantum emitti possit. Cujus quidem Spiritus existentiam personalem, quod ex duobus progreditur opinandum non est, idcirco geminam constitui. Sicut in mathematicis evidens est: punctum enim absque intervallo superpositum puncto, pinarium non pertingit, nec aliud quam prius fuerit, efficitur. Eodem autem modo linea, si superponatur lineae, non constituit superficiem, neque crescit, neque in speciem pertransit aliam, hoc idem superficies et consilium litterarum figurae obtinere putantur. Cum autem ex toto esse illius qui gignit, ejusque qui gignitur, Spiritus proveniat, omnis excessus, via, imparitatisque singularis personis singulare proprium obtinentibus intercipitur. Quare secundum Latinorum [Col. 0263C] dogma, de nulla Trium complexio necti potest, quod aliqua illarum, plures alia proprietates habeat, vel plura quam alia possit singulariter. Quidquid enim sic inducitur, ανἀκόλουθον, id est consequens est, sicut anteriora ostendunt. Ergo circumscripta est omnis imparitas, etiam quae putabatur Spiritus; vel ad Patrem, vel ad Filium, ex eo quod Pater aliquid singulariter, et aliquid potest cum Filio, Filius quoque aliquid singulariter et aliquid potest cum Spiritu, Spiritus etiam aliquid singulariter, et aliquid cum Patre, licet nomen quo exprimatur, forsitan inventum non sit. Sane quod his orationibus significatur, immediate Filio jungi, causam vel causativum esse tantum in Trinitate, [Col. 0263D] soli Patri Spirituique convenit, ἀπάτωρ etiam de utroque tantum praedicatur. Item differre a Filio, removeri a Filio, aliam personam esse a Filio, et aliam insignitivam proprietatem habere, ambobus ita quod cuique duorum tantum convenit, quorum aequipollentia reperiuntur similiter apud Filium cum altera duarum. Praeterea et alia communia Patri et Filio, Filio et Spiritui, Spiritui et Patri, quae non habent ad singulos relationem: ut est, duas personas esse, duas insignitivas proprietates habere, et aliqua singularia in Trinitate posse: atque si qua horum similia excogitentur. Quocirca si Pater et Filius duo in Trinitate singularia possunt, unum autem Spiritus, nulla imparitas vel inaequalitas colligitur: habet enim id idem cum [Col. 0264A] Patre Spiritus. Et notandum quod quemadmodum aliud est sensibilibus commune, ac aliud proprium: commune quidem sensu perceptibilia esse, proprium vero, ut colore, visu, sono aut auditu, percipi: ita tribus personis commune est insigniri personali proprietate: duabus vero commune est emittere, duabus autem causativum esse, duabus quoque immediate Filio jungi. His omnibus ad singulos relatis, proprium est autem ut huic quidem gignere, illi vero gigni, alii autem procedere. Quorum quidem si aliquis urgeat, esse aliud ex Patre quam ex Filio, non tamen obtineat, aliam esse atque aliam ex alterutro processionem, utpote, si aliud sit juratum esse regis, ac aliud haeredis regii: una tamen est fides, qua juratus ab utroque [Col. 0264B] complectitur. Itaque liquet ex praedictis, quod in Trinitate neque prius, neque posterius, neque principaliter, neque secundario, ex eo quod Spiritus ex Filio procedat, dicendum est, et quod non est, ad consequentiam ducendum illud Augustini: «Non dicitur de quo genitum est Verbum, et de quo procedit principaliter Spiritus sanctus, non Deus Pater.» Nec illud Hieronymi: «Credimus in Spiritum sanctum, qui de Patre procedit proprie.» Ex quo enim sensu haec dicta sint, Augustinus statim aperit: Ideo, inquit, addidi principaliter, quia et de Filio Spiritus sanctus procedere reperitur, sed hoc quoque illi Pater gignendo dedit, ut de illo Spiritus sanctus procederet: ergo abusive dictum est, principaliter et proprie: quod hoc [Col. 0264C] habet Pater a se, non ab alio, Filius autem a Patre hoc habet, ut de ipso sit et procedat, sicut de Patre est et procedit Spiritus sanctus: quae nullam procedendi prorsus faciunt differentiam, quod ex peritia grammaticae artis aperte potest intelligi. Ecce verbum a nullo accipere tempus, participium autem a verbo accipere; et tamen eodem modo utrumque habet, et pariter ambobus convenit tempus: nam per omnem modum ut ex Patre, ita ex Filio procedit Spiritus sanctus. Cui ex his quae supponuntur, iterum fides praestatur: si enim Pater solus, ut Graeci fatentur, Spiritum sanctum emittit, solius Patris Spiritus sanctus est: nam si Pater non est genitor, nisi geniti ex eo Filii, et Filius non est [Col. 0264D] Filius, nisi generantis se Patris, manifestum quod Spiritus nullius est Spiritus, nisi Patris ipsum emittentis. Qua ex re, si Filii est Spiritus, liquido apparet quod et ab ipso emittatur. Item, Patris quidem proprium est generare, Filii vero generari, et Spiritus sancti procedere: at Pater solius Filii Pater: et Filius solius Patris Filius, eo quod ab ipso solo generetur. Quare Spiritus sanctus, Patris solius Spiritus est, cum ab ipso procedat et solo: nam si non procedit ex Filio, neque Filii Spiritus est. Caeterum, Pater illius quem genuit solius Pater est, quia Filius ex quo generatur solo, illius solius est Filius, unde manifestum quod Spiritus sanctus, si non procedit ex Filio, neque Filii Spiritus est: hoc autem impossibile. Quare impossibile quod ex [Col. 0265A] hoc sequitur erit, dico autem Spiritum non procedere ex Filio. Item Spiritus Filii est, non ut ἐνεργούμενος, neque per gratiam, sed secundum naturam, quemadmodum Patris ex eo quo manifeste progreditur. Quorum si per naturam alicujus esse Patrem et generare idem est, similiter et per naturam alicujus esse Filium, et ab aliquo generari est idem: manifestum quod et per naturam alicujus esse Spiritum, et emittit ab aliquo est idem. Igitur cum per naturam Spiritus Filii sit, et ab ipso emittatur, quoniam vero per naturam habet Filius Spiritum, id est, non per gratiam, nec ut energumenum, manifeste considerari potest ex eo, quod nihil adventitium, nihil corruptibile, nihilque secabile habet natura divina, vel aliqua personarum divinarum.

Ad haec autem nequeo praeterire sub silentio gravissimam illam objectionem, quae tanquam ex tuba emittitur in longitudinem, qua Latinorum implentur aures, et si valde illicitum putem in divino nugas confingere, aut confictas proferre hujuscemodi. Ecce Nicomediae praesul cum aliis exclamat: «Si ex Patre est Filius, ex Patre autem et Filio Spiritus, nepos utique Patris Spiritus est, quia et apud nos nepos proxime quidem est ex quo ducitur, per quem medium ab avo derivatur.» Quid dicendum huic aut quid respondendum erit? Hoc neque in naturalibus consecutionem habet: ut ales quidem prima ovum peperit; ex alite autem et ovo, passer [Col. 0265C] prodiit: igitur, quae progressa est avicula, neptis judicabitur alitis. Multo minus in divino locum reperit redargutio hujuscemodi, ubi neque corporea generatio est, neque passibile: Omne autem quod talibus generationibus subjacet, necesse est secari: Omne autem quod secatur passibile. Stupesco in talibus, et ideo maxime, quod non solum dictus antistes, sed quicunque contra Latinos scripserunt in hoc negotio, paralogismo eodem, quo et antiquissimi haeretici, et similibus quae non habent locum, praeter quam in naturalibus usi sunt. Qua in re, qui haec opponunt, secundum apparentiam tantum, nequaquam autem secundum veritatem decertant: nihilque sic litigando, contra eos qui e regione [Col. 0265D] veritatem complectuntur aliquod affertur inconveniens. Palam est haud dubito, ex his quae dicta sunt. Quod si genitor in eo quod Pater est, habitudinem relationemque habet ad Spiritum, consequitur ex necessitate, propter identitatem habitudinis genitoris, Spiritum genitum esse et Filium. Ideoque aut confundi personas, aut fratrem Filii Spiritum confingere: quod idem personas confundit.

Itaque genitor non in eo quod genitor causa est Spiritus, sed in eo, quod causa principiumque, ut saepe conculcatum est. Quare neque alienus a Filio Spiritus est, neque absque habitudine ad ipsum judicandus. Sed neque hoc inconveniens. Si Filius non in eo quod Filius Spiritum emittat, cum Pater non in eo quod Pater Spiritus causa existat, [Col. 0266A] contra quod Nicetas syllogizare conatur. Ait enim: «Si Filius non in eo quod Filius, Spiritus causa existat, relinquitur utique secundum aliquam aliam habitudinem: quod si ita est, erit Filius, ut Filius ex causa; ut autem et ipse Spiritus emissor causa: propter quod hinc inde inconvenientia oboriuntur.» Aut enim non ex causa existens, habuit Filius emissor Spiritus esse, aut ex causa existens Patre scilicet: atqui si non existens ex causa, erunt rursus in supernaturali et supersubstantiali Trinitate duo principia sine principio, Pater scilicet et Filius. Ideoque duo principia, et duae causae: si autem ex causa Filius existens Spiritus emissor sit, omnino ex Patre hoc sortitus est. Nam et, quod Filius est, et omnia quaecunque habet, per Patrem [Col. 0266B] habere dicitur; sin autem ex Patre hoc habet, quae est ista exhaeredatio et detrimentum filialis existentiae, ut non in eo quod Filius Filium generet, et Pater censeatur, cum Pater in eo quod emissor, Filium rursus emissorem Spiritus ostendat? Si enim ex Patre indemnis est Filii generatio, Spiritusque processio quemadmodum emissor Filius ostendetur: necesse omnino ut detrimentum circa divinam naturam non inveniatur quod generet Filium, et sit nepos hinc complasmatus aliquis, cum et emissor Spiritus, in eo quod ex Patre Filius monstretur; quod si ita est, congeries impietatis et profunda emerget fovea: non ergo Spiritus ex Filio procedit, sicut ex Patre. Hujusmodi quidem argumentationes, quibus tollere nititur a Filio processionis [Col. 0266C] causam, prudens iste vir, ignorantis apparent magis quam studiosi. Quaerit, quae exhaeredatio ista est et Filii detrimentum, ut non in eo quod Filius Pater sit (quod quidem quaerendum non erat, sed multo minus inferendum, ut ex pluribus aliis videri potest, veluti si Pater in eo quod factor Filium factorem ostendat. Omnia enim per ipsum facta sunt (Joan. I) : necessarium sit Filium Patrem esse, ad ostendendum eum in eo, quod factor genitorem: nullum vero detrimentum circa divinam naturam inveniatur; quae fallacia, si de his quae apud nos sunt, exemplum sumatur, apertissima est hoc modo: si pater in eo quod desipit, filium demonstrat insipientem, nulla certo videtur necessitas [Col. 0266D] fatui filii generationem inferre, ne fiat paternae detrimentum fatuitatis, puto in figura dictionis hujusmodi peccatum obvolvi, eo quod non idem eadem exponatur interpretatione. Etenim hujusce consecutio substantialium est, non proprietatum: quod reclusis considerari potest latibulis, si omissa religione ad modicum divina, mentem ad humani generis propagationem quis revocet. Nonne cujuslibet hominis filius, cum omnia quae patri substantialia sunt habeat, eorum quae talia non sunt, minimam interdum portionem retinet? Si Patri substantialiter inesset Filii generatio emissioque Spiritus, ex necessitate Filius ipsum idem nactus foret, quin etiam et Spiritus sanctus, et hoc in infinitum: sed Pater in eo quod substantia generat, aut Spiritum [Col. 0267A] emittit; neque in eo, quod Deus a Filio, vel a Spiritu differt, unus enim et idem Deus hi tres sunt: sed in eo quidem, quod Pater generat a Filio differt: in eo autem quod emittit, a Spiritu solo. Qua de re manifestum, quod penes substantialia tantum, talis locum habet consecutio. Nam indubitabile est personales, sive hypostaticas proprietates, impermutabiles esse, et earum permutationem tantam confusionem et disparilitatem personarum facere, quibus solis circumscriptis omnibus aliis, differentes cognoscuntur personae: at causa, et ut ita dicam, causativum, et mittere et mitti: et quam plures aliae hypostaticae non sunt, sive personales: ideoque non fit confusio personarum quando dicitur: Una causa sancti Spiritus Filius et Pater est. [Col. 0267B] Natura enim quasi res substantia quaedam una est, proprietates autem notamina, et differentiae indivisibilium, et quae notae non sunt personarum: in rebus vero creatis contingit ejusdem aliqua differentia, et separabilia esse naturae, et saepe nequaquam easdem habere proprietates. Et Filius quidem solus est ex Patre, ut genimen, secundum illud: Ego a Patre exivi (Joan. XVI) , et illud: De utero ante luciferum genui te (Psal. CIX) ; non quod uterum habeat Deus, sed quia legitima frequentius germina, uteri concipientium parturire consueverunt. Nihil ergo aliud sermo innuit, nisi ut certum faciat quomodo legitimus fructus Patris unigenitus existit, propterea et Spiritus proprius ejus est, sicut et Patris, cum nihil inter omnia quae Patris [Col. 0267C] sunt existat, quod a Filio alienum sit. Omnia, inquit, mea tua, et tua mea (Joan. XVII) . Quomodo ergo Spiritus causam Patri soli attribuere quis audeat? pro foribus habet periculum, dividens a Filio Spiritum, dum dicit, non esse ex Filio, ex quo existentiam quemadmodum ex Patre habet, sicut monstratum est, qui certe a Filio effunditur: sed ejus non est possessio, qui munus est Patris et Filii, non factura, docens non ab alio instructus, quia, cum Deus sit, omnia scit, et omnia habet. Nos autem quanquam dii per ipsum efficiamur, quod efficitur non est de substantia facientis, sicut quod gignitur est de substantia generantis, ergo Filius de substantia Patris gignitur, et figura substantiae Patris, quia [Col. 0267D] de illo existit nascibiliter solus: Spiritus vero ex substantia Patris et Filii est processibiliter. Quorum si Spiritus ex substantia Patris existentiam habet, ex substantia vero Filii, cujus est secundum naturam, minime, separabilis est Pater a Filio, et non est substantiae unius utrorumque persona, et inseparabilis: at non est separabilis Pater a Filio, cum eamdem cognitionem, eamdem substantiam, eamdemque vitam habeant. Nam quae non sunt ejusdem substantiae, non una cognitione comprehenduntur, neque similiter possunt vivificare. Cum igitur substantialiter ex utroque sit Spiritus, ex alterutro aequaliter et similiter habet existentiam. Ideo ait: Sicut cognoscit me Pater, et ego cognosco Patrem; ita perfecte scio eum sicut et ipse me, inde omnia [Col. 0268A] scio, quia Pater in me, et ego in Patre (Joan. X) . Quare si Spiritus Patris est, secundum naturam, et Filii si Patris est substantialiter et Filii. Amat enim Pater Filium, et omnia monstrat ei, et exhibet quaecunque ipse habet. Attamen sapientia Patris Filius est, et nihil scit Pater, nec habet sine Filio.

Ex quo patet quod amborum aequaliter sit Spiritus, quo Pater Filium diligit, et quam ei non ad mensuram tribuit: diligendo autem Pater Filium, in Filio existit, et Filius in Patre, non ut contentum in continente, sed ut quibus esse unum et idem et aequale est, propterea dicit: Si me sciretis, et Patrem meum utique sciretis (Joan. VIII) ; quae certe consequentia falsitatis arguenda est, si Spiritus ex Filio non procedit. Nam si Pater habet aliquod [Col. 0268B] proprium quod non sit Filii, nequaquam ex Filii cognitione perfecta Patris habetur cognitio: quod forsitan hoc modo melius apparebit. Nullius scientia in Filio deprehendit quod ad eum non pertinet, ac emittere Spiritum sanctum ad solum Patrem pertinet. Nullius ergo scientia, in Filio deprehendit emittere Spiritum sanctum, quod proprium Patris est. Quare non est verum, si Filius scitur et Pater, fugienda sunt ea ex quibus inconvenientia oboriuntur, tenenda vero est veritatis norma, quae dicit: Si me sciretis, et Patrem meum utique sciretis: quae quia vera est, manifestum quod ex Filio sicut ex Patre Spiritus prodit. Non separantur personae, neque distant ab invicem, sed mutuo absque confusione in se sunt. Quamobrem nos tres [Col. 0268C] homines dicimur, ut tres personae locis distantes, et quam pluribus aliis et non unum proprie existentes: at in sancta Trinitate unus Deus, non tres dii, propter personarum eamdem substantiam, et inconfusam ad invicem capacitatem, non virtute differunt, non tempore extenduntur, non spatiis dividuntur, quia non est aliquid inter Patrem et Filium, ut antiquior sit existentia Filii Pater: cum igitur aeterna sit Filii communitas ad Patrem, et per omnia par, aeterna est Spiritus sancti ad Filium, a quo in nullo, nisi per processionem quemadmodum a Patre differt.

Sed adhuc Methonae antistes Nicolaus, verborum [Col. 0268D] novitates excitat suas, quasi Latinorum opiniones existant, cum injuria pronuntiat, et tanquam bonus athleta in certaminibus, aut sicut in nubibus aquila pullos ad volandum provocans, extollitur crassaturque in sermone capere, quos nondum intellexit: ait enim: «Si quia unum sunt Pater et Filius, sunt autem omnino natura unum, ideo ut ex Patre, ita ex Filio dandum est procedere Spiritum, hoc enim novitas Latini dogmatis appetit, dandum sit et Filium ex necessitate ut et Patre, ita ex Spiritu generari, quoniam et Pater et Spiritus unum sunt natura.» Quod si non ita est, periclitatur Spiritus cum non sit unum natura cum Patre: et rursus palam fit Macedonius. At hic quidem vir minime veritati appropinquat. Latini quippe non ideo dicunt [Col. 0269A] Spiritum ex Filio esse quod Pater et Filius unus Deus sunt, nec per aliquam hoc dicere disputationem coacti sunt, sed propterea ex utroque Spiritum procedere fatentur, quia aequaliter Filii atque Patris existit, non condibiliter, non nascibiliter, non possessive, sed similiter amborum est, nequaquam ut actus et opus est hominis, sed quodammodo ut radii alma lux existit et solis. Amplius autem, et ex hoc manifestum est, Filii esse Spiritum et ex Filio, quoniam Filius per se figura est personae Patris, et aequa, ut ita dicam, mensura magnitudinis ejusdem personae ac aequilibris, cum ergo figura personae Patris par sit, ac persona figurae, enuntiatur autem de persona Patris Spiritum provenire, necesse cum idem Spiritus sit Filii, per omnia Patris [Col. 0269B] comparis, et de ipso enuntiari: quare si procedit ex Patre Spiritus, procedit ex Filio, aut non est aequilibris, et par figura personae Patris. Item: Figura par est magnitudini ac personae Patris. Ex magnitudine vero et persona enuntiatur Spiritum procedere: quare idem ipsum et ex figura enuntiabitur: emittit igitur Filius Spiritum sicut et Pater.

Opponet autem aliquis, Spiritus par est personae Patris: at vero de persona Patris enuntiatur habere Filium. Quare idem de Spiritu praedicabitur, et erit Filius filius Spiritus sancti. Sed dico non esse hujusmodi aequipollentem comparationem, eo quod nunquam datum sit Filium aequaliter esse Patris ac Spiritus, cum omnes confiteantur Spiritum aequaliter esse Filii atque Patris. Quare in quibus quidem [Col. 0269C] nihil indignum nec indecens divinas personas consequitur, in his Patrem dicimus causam, et Filium concausam, nec aliqua injuria Filio Patrive, aut sancto Spiritui corrogatur. Nam in legationibus et donationibus Spiritus, semper Patris Filius consors est: at Spiritum dicere Patrem, seu Filium Spiritus filium appellare, exsecrabile profanumque est. Sed neque propositio illa quae dicit emissionem Patri et Filio communem esse, proprium paternae personae, quo aptus natus est insigniri, Pater solus interemit: hoc autem paternitas est et sola, secundum quam ut ex anterioribus liquet, emissor non videtur, sed solum Pater. Quaelibet proprietas in omnibus quae ab ea denominantur, nominis sui [Col. 0269D] principium servare consuevit, ut caliditas calidi, et frigiditas frigidi. Nulla utique proprietas circa suum quod consideratur singulare, dupliciter in principio denominari facit: at paternitas una, sola proprietas, et circa solum Patrem consideratur. Itaque secundum paternitatem tantum Pater dicitur, et non emissor. Trium egere quod ab aliquo denominatur, dicunt philosophi: rei, a qua denominatur; nominis quoque; amplius autem, et solius dissimilis terminationis: quodcunque horum trium defecerit, impedit denominationem. Manifestum itaque quod emissor neque a paternitate, neque a filiatione denominatur. Qua ex re patet genitorem secundum aliam proprietatem generare, ac secundum aliam emittere Spiritum. Et attendendum, [Col. 0270A] quoniam non propter honoris parilitatem Patris et Filii, ut ex Patre, sic ex Filio Spiritus procedit. Si enim propter honoris parilitatem ex ambobus Spiritus emanaret, consequi videretur, ut Filius propter honoris parilitatem sicut est ex Patre, ita et ex Spiritu esset. Quod Methonae astruit episcopus, qui veras in his quae intulit, invitus reperietur: ait enim: Duobus ejusdem honoris a Patre progredientibus, si alterum alteri existentiae usum praestet, alterum aequalem alteri decet reddere gratiam, ut honoris aequalitatem ambo conservent: quod si non retribuit, ubi est incommutabilis ordinis observantia? Et si quidem non potest, languidus est; si vero non vult, invidus. Vah, bonus Spiritus, et rectus, et principalis ejusdem potentiae secundum [Col. 0270B] naturam, Filio Patrique consubstantialis. Hic quidem vir, et omnis intelligere volens, verum esse quod dictum est, reperiet: Spiritum sane Filio aequalem, ut Deus Deo gratiam reddit. Nam qualem gratiam Pater ex ipso prodiens retribuit, eamdem Filio recompensat, ex ipso procedens: utrumque enim emissum dicitur, et est. Ex his ergo quae dicta sunt, ut arbitror: solvetur et Nicomediae praesulis instantia, quae dicit: «In quocunque communicat Filius Patri, non magis et minus communicat: si igitur in causa ei communicat, aequaliter communicare debet: quod si aequaliter communicat, erit utique ut emissor, sic et genitor, nam ambo ad causae rationem referuntur. Sin autem non ita est, qua ratione dimidiam et non totam [Col. 0270C] habebit causam? quod enim ex dimidio imperfectum, nihil autem eorum quae circa Dominum, imperfectum est.» Demiror virum hunc, tum quidem, quod veluti mistionem substantialium ac proprietatum faciat: causa enim non est de substantialibus, neque hypostatica sive personalis proprietas, sicut prius dictum est: tum autem, quod quasi ab univoca voce facit conclusionem: sed causa hic nomen univocum non est, nec etiam aequivocum proprie, ut quidam putant; dicunt enim ideo aequivocum non esse, quod ostendat causarum communitatem, secundum quam communiter habent habitudinem aliquam, ad ea, ex ipsis sunt causis: sed nulla rerum communitas in aequivocis, secundum aequivocum [Col. 0270D] nomen consideratur; habent autem causae hoc aequaliter commune: primas esse, quorum sunt causae, aut potestate, aut actu, ideoque non est homonymum. Quod vero non sit univocum, hoc manifestum est. Nam univocum habitudinem habet, ad rem indifferenter, ut una eademque ratio eorum omnium sit, quae sub univoca voce continentur: at hic non est eadem ratio quae Patri competat et emissori: secundum aliam quippe rationem Pater genitor dicitur, et secundum aliam emissor, sicut jam demonstratum est. Talia vero proponentes dicunt, quod hoc nomen causa sit, quasi ab uno ad unum. Denique cujus veritatis consequentia esse potest, quae dicit: Si Filius in causa Patri communicat, et in qualibet: aut iterum, si in aliqua et in [Col. 0271A] qualibet (talem enim sensum facere videtur superius posita propositio) ad neutrum antecedens sequitur consequens. Indefinita enim particularem, non universalem inferre consuevit. Verumtamen inficianda non est propositio quae dicit: Filium aequaliter Patri communicare in quo communicat: qui cum in emittendo Spiritum Patri communicet, nequaquam in generando eidem participat. Solus autem Pater generat, solus autem Spiritum non emittit. Propterea ex simili potest dignosci fallacia hujusce, et Filii ac sancti Spiritus singularis communitas hoc modo: In quocunque Spiritus Filio communicat, aequaliter et non secundum magis et minus communicat; si ergo communicat ei in consolatione paterna, aequaliter omnino communicare debet. [Col. 0271B] Quod si ita est, erit utique, ut Paracletus, ita et Verbum; ambo enim ad consolandi rationem referuntur: sin autem ita non est, qua ratione dimidiam et non totam habebit causam consolationis paternae? Quod enim dimidiatum est, imperfectum est, habent autem et alia communia Spiritus et Filius, profecto sicut Trinitatem trium, sic et duorum tantum, Filii scilicet, et Spiritus communitatem Scriptura exprimit. Unitatem quidem Moyses parabolice, ac Trinitatem insinuando producit: Audi, inquit, Israel, Dominus Deus tuus, Deus unus est (Deut. VI) : in quo et unitatem docet, et Trinitatem quodammodo manifestat. Semel enim dicendo Dominus, bisque Deus, Trinitatis numerum edisseruit: subjungendo autem unus est, commodam [Col. 0271C] fidelibus doctrinam attribuit unius Dei: una enim est sanctae Trinitatis substantia, virtus et voluntas; hoc idem et coelicarum virtutum agmen Deo hymnum decantantium, cum ter sanctus, semelque Dominus dicant, confitentur: et in altero quidem numerum monstrant proprietatum, in altero autem unitatem naturae commemorant. Ex quo iterum evidentissime tres esse divinas personas, unius substantiae apparet. Sed enim Salvator in Evangelio indivisibile ac inseparabile sanctae Trinitatis confitetur, dicens diabolo: Dominum Deum tuum adorabis, et illi soli servies (Matth. IV) . Et alibi: Diliges Dominum Deum tuum ex toto corde tuo (Matth. XXII) : putasne quia non dixit Dominum Deum tuum et [Col. 0271D] Filium ejus, non oporteat nos diligere, magis autem condiligere Patri Filium, sanctumque amborum Spiritum? hic quidem est Spiritus, qui solus divinus est. Nulla certe creaturarum, divinus, vel sanctificationis spiritus dicitur: verum hoc nomen divinum per se tribus personis tantum convenire, manifestum Paulus facit, cum Athenienses propter simulacra, superstitiosos vocet, ut in Actibus Lucas his verbis refert: Genus cum simus Dei, non debemus aestimare, auro vel argento, aut lapidi, sculpturae artis et cogitationis hominum divinum esse simile (Act. XVII) : sed de Filio et Spiritu dicit propheta, ut quidam autumant, ex persona Christi ostendimus se, et Spiritum Patrem misisse: Dominus, inquit, misit me, et Spiritum ejus. De missione [Col. 0272A] quoque Spiritus Salomon testatur in libro Sapientiae his verbis: Difficile aestimamus quae in terris sunt, et quae in prospectu sunt invenimus cum labore: quae autem in coelis sunt, quis investigavit? sensum autem tuum quis scivit? nisi tu dederis sapientiam, et miseris Spiritum sanctum tuum de altissimis (Sap. IX) . Ideo Salvator perhibet in Evangelio: Si diligitis me, inquit, mandata mea servate, et ego rogabo Patrem, et alium Paracletum mittet vobis (Joan. XIV) . Alium dicit Paracletum, ut me. Et iterum: Hoc locutus sum vobis, Paracletus autem Spiritus sanctus, quem mittet Pater in nomine meo, id est, in virtute mea, et per me, ipse vos docebit omnia (Joan. XV) . Palam est igitur ex his quae dicta sunt, quod Filius et Spiritus aliquid praeter Patrem commune [Col. 0272B] habent: hoc est paracletum esse, ex Patre existens, quod nullum creatorum habere potest: manifestare paternum nomen hominibus ac voluntatem, utpote illi, qui eam bene noverunt et perfecte, quod nulli contigit creaturarum, quare non sit inconveniens, si Filius una causa, unumque cum Patre est principium Spiritus sancti.

Sed magnopere observandum quod principium sive causa, ut ex superioribus liquet, cum referuntur ad Spiritum, nec Patri tantum, nec Filio tantum convenire singulariter pie intelliguntur. Ambobus enim sine metu dilapsus fidei stabilibus vestigiis, proprie attribuuntur. Verum cum Deus de Deo, lumen de lumine, principium de principio dicitur, [Col. 0272C] Filius in singulis clausulis intelligitur: quemadmodum cum dicitur ingenitus principium est Filii sive causa, utrobique Pater concipitur. Nihil enim, ut puto, refert dicere, ingenitus est principium sive causa geniti, et ingenitus esse praestat genito, et Pater est principium Filii, et Pater est existentiae causa Verbo. In talibus quippe locutionibus principium sive causa circumscripta, qualibet alia proprietate, de Patre solo intelligentiam faciunt. Propterea secundum dialecticorum regulam, eorum quae simul sunt natura neutrum alteri causa est ut sit. Non enim Pater, sed res quae Pater est Filio ut sit, causa est. Similiter autem neque Filius, sed res quae Filius est, Patri causa est ut sit. Pater namque tunc fit [Col. 0272D] cum Filius fuerit. Aiunt ergo, cum Pater Filio tempore prior non sit, causa vero cujuslibet rei prior est actu vel potestate illo, cujus causa existit, manifestum satis est, quod neutrum neutri causam existentiae praestet. Quae sententia de primo Patre ac superno non est particeps veritatis, est enim Pater causa Filii: sed non quod Pater est simpliciter, videtur causa esse Filii existentiae: nempe cum Dominus ingenitum principium geniti, et genitorem esse causam verbi, non substantia quae Pater est simpliciter, sed Pater videtur in singulis intelligi. Eodem quoque cum dicitur Deus de Deo, lumen de lumine, principium de principio, non substantia quae Filius est, sed Filius simpliciter concipitur, ex singulorum prolatione nominativorum, tanquam in [Col. 0273A] qualibet clausula hoc exprimatur: Filius de Patre existit, et Deus quidem de Deo, lumen de lumine a sanctis Patribus conscribitur: principium autem de principio. Secundum quam rationem causa rectissime pronuntiatur, in ejusdem Filii nativitatis Sermone, videlicet: Christus nascitur, gloriamini: Magnus in theologia Gregorius, dogmati Latinorum perhibens testimonium, his verbis depromit, dicens: «Erat Dei Verbum ante saecula invisibile, incomprehensibile, incorporeum, ex principio principium, ex lumine lumen, fons vitae ac immortalitatis.» Quod certe Verbum, si causa Paracleti principiumque minime sit, vane ipsum solum de principio nuncupatur principium. Nimirum Spiritus, et de Deo Deus est, et de lumine lumen, et de [Col. 0273B] principio cum Patre ac eodem Verbo creaturae omnis principium atque causa existit. Verum Deus Dei, causa causae, lumen luminis, sive principium principii, divinae consuetudo Scripturae haud multum utitur. Ergo Pater solus causa sive principium est Filii, quoniam solus generat, et unigenitum Dei Verbum ob id solius Patris dicitur: quod solum ab illo generetur. Sanctus vero Spiritus neutrius tantum dicitur, sed amborum pariter. Ex quo rursus [Col. 0274A] apparet Deum Patrem, et Filium existentiae causam praestare sancto Spiritui, nec paternum impediri proprium, si Filius cum genitore suo Spiritum ut mittit, omittat.

Igitur nullus strideat erroribus divulsus, nullus stygio calmo [ pro scalmo] patientis lapsum fidei vectetur irremeabilis ad tartarum, nullus totius aspectum veri solis excludat a se, nullus distorto libramento veritati objectus, dictarum orationum pervertat interpretationem: sed altius menti habeat infixum, quod praeses simplicitatis Deus cum sit, ab emissione Spiritus, unigenitum Filium suum, quamvis nullius egeat, et nulla unquam re inferior [Col. 0274B] esse possit, excludit. Et quoniam solvendis adhuc omnibus multa supersunt, et Leonis dilecti fratris, qui est ingenii mei acumen, hujusque suscepti laboris incentivum, calamus, tum quod imperialium vacet Epistolarum interpretationibus, tum quod nuper per Hellespontum in Asiaticam transfretavit plagam, cum augustissimo principe Emmanuele, solitum scribendi obsequium continuare nequeat, hic respirando, cogor modicum instringere.

De Patre Deo, et ejus substantia Filio, ac Spiritu prodeuntibus differenter, cum unica inter Christianos confessio esse deberet, proh dolor! varia, ut de mundi genitura inter philosophos, versatur opinio. Quorum hi quidem hunc mundum aeternum esse asserebant, atque ingenitum, dicentes. Hunc mundum, neque quis deorum, neque hominum fecit, sed erat semper. Quidam vero genitum esse aiebant, pro eo solum, quod sensilis sit, non quod ab aliquo tempore incoeperit. Nam sic genita necessario anteit tempus, cum sub aliquo tempore sortita existentiam, ut Aristoteles dicit: «Qui sane ingenitum secundum hoc dicit mundum, quod ipsum non praecesserit tempus:» genitum vero rursus, ut quod [Col. 0275B] suam existentiam a divina causa susceperit, sicut idem in libro De coelo, ait: «Coelum quidem movet quod non movetur, neque fit melius illo existens.» Et rursus in metaphysicis circa principium: «Deus quidem videtur causarum omnibus esse principium aliquod.» Impossibile est enim, primae causae generationem esse: nam ut quilibet effectus a causa efficiente aliqua fit, sic et omne quod gignitur ab aliquo gignente gignitur. Quare secundum Aristotelem: «Deus prima causa est omnium invisibilium atque visibilium, hic Deus unum simplex est, quo simplicius excogitari nequeat. «Cujus omnia participant, et quod ipso non participat nihil est, participatur quidem Deus non sensibiliter, nec obtentus loco ab iis qui participant, sed absque habitudine [Col. 0275C] totus in participatione singulorum existit, et totus excipitur ab omnibus, quod per simile quidam sanctorum demonstraverunt, dicentes: Sicut grandis et acutae vocis, qui praesentes sunt universi secundum propriam virtutem, juvenes, pueri, femineus sexus, senes quoque, irrationabilia etiam participant, vox tamen quae ab his participata est, in se ipsa perseverat imparticipabilis: ita Deus secundum substantiam, nec participatur, nec cognoscitur: verum dicitur participari, in eo quod ut ex [Col. 0276A] efficiente causa, sunt omnia, et in ipso continentur omnia, in eo quod sunt, ut magnus perhibet Dionysius. «Ab uno quoque, inquit, Deus, et a nullo in parte aliqua, veluti centrum in medio circuli, ab omnibus, circulo lineis circumjacentibus participatur, ut sicut sigilli alicujus singulare, insignitiones prototypo participant sigillo, penes unamquamque insignitionum toto et eodem, sed in nulla secundum aliquam partem existente.» Igitur Deus licet a pluribus participetur, unus est, non ut numerorum principium; sed ut ab omnibus exceptus, nihilque post se habens quod ei communicetur. Unde hoc saeculum, quod dum fit esse habet a divina causa existentiam suscipiens, nequaquam a se persistit, neque proprie unum est, cum divisibile sit, et parti [Col. 0276B] partem subjiciat: atqui quod proprie indivisibile est, indistans, et se totum suo toti coaptari necesse est: quod per se vere existit, principiumque non habet, divisile autem quodlibet distantiam habet, et extrinsecus esse contrahit. Caeterum solus Deus cum nihil extrinsecus habeat, vere indivisibilis, et unus est, sicut ipse Moysen instruit: Ego enim, inquit, sum Dominus Deus tuus, qui eduxi te de terra Aegypti (Jer. XI) : et praecipiendo non dividere cultum ait: Non erunt tibi dii praeter me alii (Exod. XX) ; deinde plane quod nihil ei eorum quae possunt videri conveniat, ostendit dicens: Non facies tibi sculptile, neque omnem similitudinem eorum quae sunt in coelo desuper, et quae sunt in terra deorsum, et quae in aquis subtus terram (ibid.) : vocem audisti, [Col. 0276C] formam non vidisti. Nullam figuram operaberis, quia Dominus Deus tuus unus est; divisibilis non est, nec extrinsecus esse habet, indivisibiter divisibilia, sine tempore quae sunt in tempore, ac permutabilia sine permutatione cognoscit. Et quanquam indivisibilis sit Deus, ut ostensum est, dividere tamen in Trinitatem quae indissolubilis est et inscissilis, neque partibus compacta est, neque in substantivo est, ut actu, vel potestate substantivum deferens, non existendo dispareat, sed est [Col. 0277A] sempiterna aeternitas, collectum esse habens simul omne nequaquam effusa vel explicita, ob temporis productionem: haec quidem Trinitas omnia simul continet, omnia simul providet, omnia simul et sola mensurat, a nullo mensurata. Namque tempus particulariter mensurat quae temporalia sunt. Ea vero simul omnia quasi mensuratis coaptetur rebus mensurat: differt certe ab his quae fiunt prorsus, atque ab omnibus quae futura sunt, cum neque fuit, neque erit, sed cum proprium ejus sit, tota simul praesens est, et non hoc quidem ejus subsistit, hoc vero jam subsistet, et nondum est. Infinita est, et non habet prius et posterius, sine materia est, et supra omnem simplicitatem, supra omnem terminum, supra omnem intellectum, et supra universae [Col. 0277B] rationalis creaturae comprehensionem existit, sicut magnus scribit Dionysius. «Non ut mentem, inquit, vel substantiam laudare licitum est, Thearchicam supersistentiam, quae omnium essentium suprema est, ut ante omnia existens, et omnia continens in se, ab omnibus ut supersubstantialis excepta super bona, sursum initiale principium, adeo ut nihil eorum quae de ipsa dicentur proprie dici queat.» Ex quo, ut arbitror, fit quod in ejus divisione peccatur a pluribus, de quibus verendum est, ne odore mortificentur vitae, dum asserere conantur, optimo, velut Ericius, unguento suffocari, quod nullo modo divina Scriptura peperit. Quorum unus est Nicetas Bysantius philosophus, qui adversus proximum vana confingendo, suas in hunc modum [Col. 0277C] complicat argumentationes.

«Si Spiritus, inquit, procedit ex Filio sicut ex Patre, aut secundum eamdem processionem, aut secundum differentem; si differens, aut prior paterna erit aut deterior. Quod si potior, erit prorsus Patre Filius melior. Nam quorum secundum naturam emissio potior, omnino et ipsa meliora sunt. Quod si pejor, erit Spiritus seipso deterior, et potior, eo quod differenti processione habeat existentiam: sed et Filius minime consubstantialis Deo Patrique: nempe, quorum secundum naturam emissiones deterius habent, horum et naturae deteriores sunt. Quod si aequalis, eadem erit paternae; [Col. 0277D] si eadem, quaero utrum actu compleat existentiam Spiritus an non? Si non complet, frustra est: nihil autem circa Deum frustra. Si opere complet, imperfecta est ex Patre emissio, quamobrem ipsamque assumit. Si perfecta est paterna Spiritus emissio, quomodo enim non, cum perfectam existentiam Spiritui efficiat? Superabundat rursus, quae ex Filio? nihil praestat enim circa Spiritum completionis, eo quod illa quae ex Filio eadem paternae sit, etiam propter existentiae Spiritus simplicitatem. Quid huic respondebo? cum fiducia confiteor, quod aequalis, magis autem eadem. Quaestio vero quae sequitur: Utrum compleat existentiam Spiritus an non? duorum mihi facit indicium, tum quod indigens sit ea quae ex Patre, quod nullo modo standum [Col. 0278A] est; tum quod plena sit emissio Spiritus, ut ex Patre illa quae est ex Filio, quod pium est confiteri. Quocirca si non complet, ergo frustra non consequitur. Quam enim potest habere consequentiam, si paterna emissio indiga non est, frustra eam esse quae ex Filio? Neque hoc rursus colligitur: si confert, id est, actu complet, imperfecta est Patris emissio: non enim ex parte Pater, sive Filius Spiritum, sed ex toto et perfecte uterque pariter emittit: solus enim Filius existit de Patre absque medio, ideoque perfecte Spiritum emittit sicut Pater: qui existens in Patre, non aliunde habet ut sit Filius, et Pater in ipso est, quia nihil habet ei dissimile. Imago quippe Patris est Filius, et in ipso tanquam in imagine paterna cognoscitur. Signaculum [Col. 0278B] existit verum Dei Verbum in se repraesentando Patrem: propterea Spiritum perfecte ut ipse Pater emittit. Nunquid non dicimus Deum Patrem perfectum, et perfecte eodemque modo Filium? attamen neuter indigus est. Ad haec autem quaeri similiter potest paucis quibusdam adjectis. Salvator in Evangelio loquitur: Nemo cognoscit quis est Filius, nisi Pater, et quis Pater nisi Filius, et cui voluerit Filius revelare (Matth. XI) , et hoc merito, quod ejusdem sum, inquit, cum eo naturae ac consubstantiae, et sicut illum nullus novit, sic neque me nisi Pater solus, et hoc majus omnibus est quod habeo nosse Patrem, et ejusdem cum eo substantiae ac naturae consistere. Quare Filius novit Patrem, Pater Filium? Revelat se utique Pater, revelat se et Filius, [Col. 0278C] Pater quidem se revelat, ut Salvator Petro respondens, perhibet: Beatus es Simon Bar-Jona, quia caro et sanguis non revelavit tibi, sed Pater meus qui est in coelis (Matth. XVI) . Revelavit quoque et Filius Patrem et se ipsum, non tamen sicut ipse seipsum novit, sed quantum nosse potest qui dignus existit revelatione. Nam Ezechieli a lumbis sursum in electri specie apparuit (Ezech. VIII) , Danieli vero Antiquus dierum (Dan. VII) ; velatus autem a Seraphim Isaiae (Isai. VI) . Patrem etiam ipse similiter revelat: Ego enim, inquit, in Patre, et Pater in me, et qui videt me, videt et Patrem (Joan. XIV) , uterque igitur Pater et Filius Petro revelavit. Age itaque, eadem vel diversa revelatione, omnimodo eamdem [Col. 0278D] confiteri oportet. Quod si eadem, quaerendum est utrum actu compleat Patri cognitionem Filii revelatio, an non? Si actu et opere compleat, frustra est Filii revelatio, sed Deus nihil in vanum facit: si actu et opere complet, paterna erit imperfecta revelatio, atque propterea illam assumit; si vero perfecta Patris revelatio est, superabundat rursus Filii; hoc quoniam non provenit manifestum, cum neque defectus, neque separatio sive divisio in divinis apparere vel esse possit personis. Igitur aequaliter revelant, at non quantum ipsi sciunt, sed quantum ii quibus fit revelatio capere queunt: Pater quidem et Filius non per revelationem se vicissim, sed per naturam cognoscunt. Creaturae vero rationales, gratia cognitionem accipiunt, [Col. 0279A] atque revelationem. Tollendo enim superjacens cordi nostro velamen, se ipsum nobis uterque revelat, in Patre. Nullus quippe divinam Trinitatem, eo quod ultra omnem intelligentiam sit reposita cognoscit, ideoque sola a se sola cognoscitur, sicut evangelista dicendo praecinit: Deum nemo vidit unquam (Joan. I) . Certe nisi eamdem de Deo scientiam quis habeat, quod nulli contigit, nec futurum est, vere ipse seipsum novit, eum nosse non est possibile, quod ex hoc manifestum esse potest. Omnis scientia, aut sensu, aut intellectu, aut similitudine, seu imaginatione rerum veritatis comprehensionem amplectitur.» Item: «Quinque sunt ex quibus anima cognitionem recipit: ars, prudentia, disciplina, sapientia et mens: sed per nullum horum [Col. 0279B] quis perfectam de Deo cognitionem potest accipere, eoque magis, quod neque in Deo, neque circa Deum sit accidens: quanto enim pauciora in aliquo fuerint accidentia, tanto id cognitu difficilius est, et ampliore opus habet diligentia. Cum igitur in Deo nullum sit accidens, et simile simili cognoscatur, ejus non potest cognosci substantia.» Item: «Nulla scientia infinitorum est, nam nisi scibile scientia comprehendat, ipsum nequaquam cognoscit. Deus autem infinitus est, propterea nullo supradictorum modorum comprehendi potest: qui omnem similitudinem corporum incorporaliumque, sua puritate transcendit, credi potest, comprehendi omnino non potest; sola ei mente propinquatur, et [Col. 0279C] fide, sine qua neque mens videre potest quae intelligibilia sunt. Non enim quales facturae, ut dicit Parmenides, talis et factor: neque quantus ille, tantae sunt hae. Igitur cum pariter revelentur, seque per naturam cognoscant, et aequaliter ac perfecte Spiritum emittant Pater, Filiusque, manifestum quod ex neutro imperfecta, seu indiga, vel sursum abundans emissio est.»

Sed unde sermo ad idem regrediatur, rursus Methonae antistes, paralogismos texit ordiendo, etenim neque simpliciter, neque ad respondentem in hunc modum syllogizat. «Si cum Patre, quae est sine initio et causa, consubstantiale, rursus principium existit Filius, duo sunt in Trinitate diversa principia: [Col. 0279D] hoc quidem in eo, quod sine principio est, principatuque dignitatis consolidatum: hoc vero in eo, quod intercidens et initians simul, et initiatum habitudinumque differentia conjugum sit.»

Huic objectioni multa ex adverso responderi possunt, ut ex iis quae in primo libro posita sunt, evidens est. Nam si Pater et Filius non simpliciter duo dicentur, sed secundum quid, nec alter ab altero separatur, multo minus duo principia, sive duae causae, eo quod alteruter causa sit, sanctique Spiritus principium praedicabuntur. Nunquid Verbum Dei Patris Deus cum Deo? et Deus quidem genitus ex Deo ingenito, attamen non duo dii genitus et ingenitus, sed unus et idem Deus: sic igitur unum principium, unaque causa Spiritus sancti, qui est [Col. 0280A] sine initio Pater et Filius: qui principium et caput dicitur, ut Hilarius dicit: «Caput enim omnium Filius est, sed caput Filii, Deus est.» Duo sane ubi similia numerandi nomina, rerum aliquam pluralitatem ostendere volunt, etsi earum existendi rationem taceant. Nam neque continuitatem, neque discretionem, neque dividendorum aperiunt differentiam, aliquam tantummodo manifestantia varietatem, quae nulla inter Patrem et Filium, ex eo quod Spiritui esse praestant: unum una causa est Spiritus uterque. Praebendae quoque sunt aures et theologo Gregorio, de eo qui sine initio, de eo qui principium, et de eo qui cum principio, philosophanti hoc modo. Qui sine initio, qui principium, qui cum principio unus Deus. Neque sine initio [Col. 0280B] esse, natura est non habentis initium, sive ingenitum: nulla enim natura, quia non est hoc aliquid, sed quoniam hoc, rei existentis est positio, non illius quae non est existit interitus, neque principium, in eo quod principium sit, ab eo qui sine initio dividitur. Non enim natura illi principium, sicut neque illi qui sine initio. Nam circa naturam haec, sed non sunt haec natura. Ut qui est cum non habente principium, et cum principio, non est aliud quam illa. Nomen autem illi qui sine initio Pater; illi vero qui principium Filius; ei autem qui cum principio Spiritus sanctus. Natura quidem tribus una Deus concordia vero Pater, ex quo, et ad quem referuntur, quae ex ordine, non ut collidantur, sed ut [Col. 0280C] jungantur. Ecce absolute sanctus iste vir, Filium vocat principium, et ab ipso Spiritum sanctum numerat, quia principium Spiritus immediate Filius est. Creaturarum quippe omnium aequaliter tres personae principium existunt, ex quo patet quod Spiritus sancti principium Filius est. Verumtamen ad Patrem, et quae Filii, et quae Spiritus sunt referuntur: qui solus sine initio et sine causa est: Filius autem ex Patre genitus, principium est Spiritus sancti, quod syllogismo qui supponitur, de monstrari potest.

Quidquid est in sancta Trinitate principium, alicujus in ea principium existit, alioquin solum pro nihilo Filium sanctus vir principium nominasset, cum omnium conditorum tres personae pariter censeantur [Col. 0280D] principium. At vero Filius est in sancta Trinitate principium, Filius igitur alicujus est in ea principium: sed non est Patris principium Filius: necesse igitur ut Spiritus sancti principium existat. Manifestum ergo ex his quae dicta sunt, quod principium personas non dividit, cum Patre et principium, et ἄναρχος in Scriptura nominetur; Filius vero licet non dicatur ἄναρχος, ex Patre enim, principium tamen nuncupatur, perfectus ex perfecto Patre, non sicut ex diluculo dies fit, quia non ex imperfecto perfectus, quippe quae ad esse conducuntur, ab imperfectione veniunt: talis est natura rerum, ut cum ordine progrediantur, dato a Providentia. At ille qui in divinis personis ordo inspicitur natura indicibilis, et ineffabilis quanquam sit, hoc tamen pie sentientibus [Col. 0281A] de Trinitate innuit patenter, ut quod primum dicitur, causa illius sit, quod ab ipso nuntiatur vicinius: ut Pater quidem, qui sine initio causaque, proximus vero huic absque medio Filius, qui absque omni dubitatione, secundum dictam rationem, principium Spiritus existit. Non enim sui ipsius causa Spiritus est, qui Spiritus, quamvis per se repleat quae illum habent in se singularia, non tamen ex se provenit. Si enim se ipsum emitteret, antequam emitteretur, esset, et se ipsum cum non esset emitteret. Quare aut in irritum cedit qui dictus est ordo, aut est necesse Filium Spiritus causam per traditam adnumerationem intelligi; ex quo patet quod falsus est qui dicit: «Omne quod de Zoarchica et omni conditrice Trinitate praedicatur, aut communiter [Col. 0281B] de tribus personis, eodemque modo et univoce dictum reperitur, aut de una singulariter: nam missio Spiritus cum sit ex Patre et Filio, pariter, neque trium communis est, neque singulariter unius.» At Nicodemiae praesul, e regione talia diffundens nititur.

Quidquid Deus est, hoc proprie est, neque interdicit sub oppositum, ut Pater proprie, quia non est Filius, et Filius proprie, quia non est Pater: nam natura non propria, quoniam ambo. His igitur sic se habentibus, cum ex causa, Patre scilicet Filius sit, causa ipse non existit. Nam idem causam et ex causa esse, penes naturam, quae sectionem non suscipit, immachinabile, sicut ratio demonstravit. Dico quia non est syllogismus, nec ex eo aliquod Latinorum [Col. 0281C] dogma suscipit inconveniens, cum circa hypostaticas personalesque proprietates tantum hoc veritatem contingat. At principium causativumque talium non sunt. Igitur neque de his vera est propositio, quae dicit: Quidquid Deus est, hoc proprie existit: Nequaquam enim sub hac principium et ex causa esse comprehenduntur, quod quidem Nicae Gregorius in tertia homilia Pater noster, manifestum facit dicendo. «Proprium Patris non ex causa esse, hoc autem non est proprium in Filio, sive Spiritu; nam Filius a Patre exivit, sicut dicit Scriptura: et Spiritus ex Deo et Patre procedit. Sed quemadmodum sine causa esse solius Patris est, et Filio Spirituive convenire non potest, sic versa vice, ex causa [Col. 0281D] esse, proprium Filii atque Spiritus, in Patre perspici naturam non habet, cum sit commune Filio et Spiritui:» Et infra: «Filius autem cum ex Deo sit, non est Spiritus, neque dicitur, quia non convertitur habitudinalis haec consecutio, ut possit aequipollenter per resolutionem oratio converti, ut sicut Christi Spiritum dicimus, ita et Spiritum Christum nominemus.» Hac proprietate manifeste ac sine confusione alterum dijudicante ab altero. Ecce purus puro, bonus bono, et rectus innititur recto dogmati. Quicunque igitur astruere audet non esse proprium Filii et Spiritus ex causa esse, similiter autem et Spiritum non esse Filii, quemadmodum et Patris, multum manifeste hunc virum increpat. Hinc utique manifestum esse potest etiam, quod causam esse [Col. 0282A] non sit Patris proprium, eo quod nec ex causa esse sit Filii proprium, ut ostensum est; nam si ejus, quod ad aliquid, non est proprium ad aliquid: nec ejus, quod ad aliquid, proprium ad aliquid: veluti duplum quidem dicitur ad dimidium, excedens vero ad excessum, non est autem dupli proprium excedens, nec sit dimidii proprium excessum. Similiter autem quoniam dicitur Pater ad Filium, et causa ad causativum. Non est autem proprium Filii ex causa esse, cum Spiritui conveniat: nec causam esse sit Patris proprium. Et quoniam Spiritus Filii est et Patris, quidam quasi concordiam ipsum vocarunt utriusque: aliqui vero asserunt quod animarum nostrarum causa concordia dicatur, quas concordes facit, et in unum convenire. Quandiu enim Spiritus [Col. 0282B] adest, inquiunt, neque quarum acus scissura connexio scindetur, propterea Spiritus datus est, ut gentes quae lingua dividuntur, conjungeret, cujus aequa diligentia est, ut animae corpus consentiat simplici et uniformi.

At vero Methonae praesul ante dictis rationibus ex adverso inclamans non traducitur: «Si Pater, inquit, eorum causa est, qui ex ipso sunt, secundum quod major non ratione naturae, sed ratione personae: ratio autem paternae personae non convenit Filio, qua sit ratione unius in Trinitate scilicet Spiritus causa, Filius naturae. Itaque natura major est, et πνεύματομαχήα manifesta, et ratione personae, ergo coaptabitur rationi personae Patris, quo Filius, a Sabellio, qui eum prodigialiter Patrem asserebat, [Col. 0282C] infamatus est, nulla ratione Spiritus causa Filius existit. Nam si eadem ratione causa personae Spiritus exstat Filius, qua et Pater eorum qui ex ipso sunt causa est, duo haec secundum idem accidunt inconvenientia: Patrem quidem dicere Filium paternae hypostaseos, cum hic quidem duorum, hic vero unius eorum causa existat, et quod actu compleat Patris personam, quasi ante completionem imminutam, sed neque hoc absque improbatione dimittendum est.»

Dico itaque insufficientem esse factam divisionem, quae Spiritum ex Filio, aut ratione naturae, aut ratione personae provenire significat, eamdem quippe [Col. 0282D] cum habeant naturam, non est alter ex altero secundum substantiam: natura enim seipsam quomodo pariat? Similiter autem neque secundum personae rationem. Quemadmodum enim Pater, non in eo quod Pater emittit, ita et Filius non in eo, quod Filius, causa principiumque Spiritus. Quapropter ex natura quidem Patris et Filii, et ex persona quae est Pater, et quae est Filius, nequaquam vero in eo quod hic quidem Pater, hic vero Filius existit: sed in eo quod ei existentiam praestant, Spiritus esse habet: neque sunt duo principia, cum secundum Spiritus emissionem numerum non suscipiant. Numerus enim non unius neque ejusdem penitus, sed habentis aliud et aliud; unde cum de Patre et Filio, quot sint personae quaeritur, duae respondetur. Cum [Col. 0283A] vero indicibili ac ineffabili causa Spiritus sancti exquiritur diligenter, non duae Spiritus causae Pater et Filius, sed una, secundum dictum concordiae modum nuncupantur: propterea nec voce significativa differentium principiorum causarumve sancti Spiritus utendum est: si enim Dei et hominis Filius una persona est, et divina humanaque natura unus Christus, non debet inopinabile duas personas unam Spiritus sancti causam esse videri. Ecce enim apud grammaticos significat substantiam et qualitatem una causa, unaque significatio nominis existit, secundum quorum opinionem omne fere nomen substantiam et qualitatem significat: sed neque quod haec significat, duo significare, vel aliquod nomen aequivocum dicitur, vel substantia et qualitas, [Col. 0283B] quae una significatio existunt nominis, confunduntur.

Manifestum igitur, quod Filius Patris personam ut patientem defectum aliquem non adimplet: neque quispiam ipsum Filium partem esse personae Patris, eo quod Spiritus ex ipso procedat, dicere cogitur. Quomodo enim si Filius eadem ratione connumeratur Patri, qua Spiritus, utrique personae Patris portio inveniatur, Filius? Sane si nata Lot eadem ratione causa est filii qua parens, utriusque causa existit, minime ipsa in paternae compositionem personae adigitur. Amplius: Si Spiritus nullam habitudinem ad Filium haberet, neque ab ipso mitteretur, neque per eumdem ex Patre procederet: quin etiam [Col. 0283C] non esset trium personarum una divinae communicans proprietati, sed post ipsum existeret, et ejus esset factura, ut dicebat Eunomius. Quare habet Spiritus ad Filium habitudinem, quemadmodum ad Patrem pariter differens ab utroque. Tres quippe divinae personae nullo quidem secundum naturam modo differunt: secundum vero personales proprietates non modo differunt, verum etiam conveniunt. Igitur Filius, sicut Pater, Spiritum dat et mittit, et emittit. Ex ipso enim Filio exuberat nobis Spiritus, sicut idem ipse testatur: Si quis sitit, veniat ad me, et bibat, qui credit in me (Joan. VII) , sicut dicit Scriptura: Flumina de ventre ejus fluent aquae vivae (ibid.) : quod Evangelista interpretatur dum subjungit: Haec autem dicebat de Spiritu quem accepturi erant [Col. 0283D] credentes in eum (ibid.) ; aqua viva Spiritus dicitur, ejusque gratia: eo quod in actu sit, qui si idoneum inveniat habitaculum, non derelinquit, nec evacuatur, cujus gratia praeter ipsum de credentium ventre non emanat. Sic enim discipulorum flammantia corda replevit a Christo missus et datus. Ex quo manifestum est, quod plus ipsis: et aliter apostolis, similiter nobis passibilibus existentibus, Spiritum habuit: qui quamvis grandia in virtute facientes et Spiritum sanctum per orationem et saepe absque oratione, solo Domini nomine invocato, credentibus darent, nihil a se ipsis operati sunt in rebus hujuscemodi, sed Filius sua virtute et ex se Spiritum dat, quare ex Filio procedit Spiritus. [Col. 0284A] Sed Nicetas in sententiam hanc disputat, hujusmodi utens prolixis argumentationibus.

«Omnis imago, inquit, disparem habet circumferentiam, ad illum, cujus imago esse dicitur, praeter illam quae naturaliter dicta est.» Cum autem homo imago Dei, et ad imaginem Dei conditus, hic cum duplex sit duplicem ad Zoarchicam Trinitatem ex propositione similitudinem refert: uno quidem modo, quoniam primus homo ingenitus est: plasma enim est: Seth vero genitus, est enim genimen: at Eva neutrum horum, quia sectio est; altero vero modo quoniam mens nostra impassibiliter et sine fluxu generatrix est, quae in nobis orationis existit: quippe ratio mentis genimen, sed enim [Col. 0284B] spiritus diversus a mente cum sit, ac oratione in nobis cum oratione provenit: ergo, quidem in homine consideratur, ad imaginem Dei circa hypostaticarum proprietatum differentiam, secundum quam ad sanctam Trinitatem ex proportione remetitur similitudinem, incommunicabile est, ad reliquas personas, quae comprehenduntur sub demonstrata imagine circumferentiae similitudinis scilicet. Magis autem cum non habeat quis fingere, aliquando idioma primi hominis, contingere Seth ut commune: neque quidem Evae, ad alterutrum genitorem dico et genimen: sive rursus geniminis nascibile Adam vel Evae. Similiter autem ea quae quis interius sunt si speculeris, idem videas. Nam mentis idioma, [Col. 0284C] quod quidem illam orationis genitricem constituit, non invenies in oratione, neque orationis, ut nascibilis in mente, neque spiritus ut spiritus. Quod si in his quae imaginabiliter ex proportione languidiorem aliquam circumferentiam, scilicet, similitudinem habent, incommunicabilis proprietatum differentia invenitur, multo magis in ea, quae ultra sensum et intelligentiam est. In inalterabili et incommutabili prorsus Trinitate, quis inveniat personalium proprietatum existentiam incommunicabilem? Nam si quod minus videtur inesse, inerit, et quod magis videtur inesse, inerit (videtur autem multo minus, quod in deflua et creata convertibilique natura est non moveri: neque commutare proprietates personarum secundum quas ex proportione similitudinem [Col. 0284D] imaginis repraesentat); multo autem magis in ea quae inconvertibilis et inalterabilis, et semper similiter habens natura, hoc inerit. Quod si verum, ut demonstratum est, non igitur Spiritus emissio communis est Patris et Filii, ut qui hoc dicunt detestabiliter et maxime impie agentes dogmatizant. Non est quod cuique videtur verum sicut Protagoras arbitrabatur; ut solem unius pedis esse, qui centies et septuagies amplior terra ostenditur. Fallitur pene iste philosophus, dum de Patre Deo ac primo homine ingenitum similiter dici asserit. In quo parum minus Eunomio haeretico aberrat ut videtur: qui divinae solum substantiae competere ingenitum, hujusmodi demonstrare argumentationibus conabatur. [Col. 0285A] Non est, aiebat, possibile intellectum iri, eo quod neque secundum privationem intelligatur, quod dicitur ingenitum: eorum enim quae secundum naturam privationes sunt, ideoque habitudinibus posteriores: at in Deo nullus praecessit, cujus privationem ingenitum significet.

Item: «Neque in parte est genitum, in parte vero ingenitum, quod divinum est.» Indivisibile enim, neque in ipso est aliquid ut diversum; simplex enim, unum enim, et solum ingenitum cum sit, ipsa utique substantia ingenita est, unde non est dividenda: ut hoc quidem ejus ingenitum, hoc vero genitum pronuntietur. Primum itaque dicendum quod talia compositionem non inducunt: dein ingenitum privationem in Deo non ostendere. Consequenter [Col. 0285B] vero, quod adjectionis forsitan, seu substractionis, litterae unius; ν scilicet, errore traductus est. Nam ingenitum quoniam per unum γ apud Graecos scribitur, quantum hoc nomen increatum significat, et non solum divinae naturae, si sic dicatur, verum tribus competit personis, etenim natura pariter cum personis incausata est. Cum autem per duo νν ἀγέννητον scribitur, soli proprie Patri, non Filio, non Spiritui, neque alicui creaturae convenit: innuens quod nullum principium, nullamque causam per se habeat. Ergo si divina substantia agenita dicatur, increata debet intelligi per unum ν, quia cum duo scribuntur νν, Pater solus, sicut per genitum intelligitur Filius: sanctus vero Spiritus, [Col. 0285C] neque γέννητος, neque ἀγενητος, quamvis unum sit, quod non generetur vocatur, sicut neque incredulus vocatur, neque impius, quamvis non credat. Neque veneretur, vel colat aliquem existens Deus. Agennitio vero, et his similia, quae de Deo dicuntur, nullam monstrant Creatoris ad creata similitudinem. Omnis quippe similitudo expositione ac existentia, sed nullam apud Trinitatem Zoarchicam primus homo habuit, ex eo quod fuit ingenitus, similitudinem, cum ad naturam minime pertinet ingenitum, vel existentia. Nam si ad naturam spectaret ingenitum cum animalia omnia ingenita prodierint a principio, ejusdem utique omnia naturae forent. Adam enim, neque in eo quod ingenitus erat genuit, neque Seth in eo, quod genitus, generavit.

[Col. 0285D] Cum igitur Deus quidem dicatur ingenitus quia nulla eum causa praecessit, Adam vero quia causam habuit efficientem Deum, scilicet plasmatorem, alter pro eo scilicet, quod ex traduce non fuerit, nec uteri coarctatus angustia, ingenitus nuncupetur. Manifestum quod ejus ingenitus nuncupetur. Manifestum quod ejus ingenitum non sit ad Dei similitudinem vel imaginem. Quippe si Adam ex hoc ad imaginem Dei conditus vocetur, simili modo irrationalia, quod fari non licet, ad Dei pronuntiarentur imaginem condita: ad hoc autem sciendum est ingenitum differentes significationes habere apud philosophos. Nam ingenitum dicitur: uno quidem modo, si quid nunc est quod prius non erat, praeter [Col. 0286A] temporis latitudinem ac permutationem: veluti quidam tangi ac moveri dicunt, uno autem cum aliquid contingit fieri, ac non fieri ut domus, quae cum fit, nondum est: alio vero, cum quid omnino impossibile est fuit, ut quandoque quidem sit, quandoque vero non, ut Deus Pater, qui neque genitus est neque principium sortitur ex aliquo: aeternus cum sit et indifferens, nullius principii causam attigit aliquando: qua de re, proprie dicitur, ingenitus. Nominatur quoque principium quasi procedens causa, eo quod existentiam praestet, faciat etiam ac expleat. At vero haereticorum versutia, hujus contrarium dicebat genitum: eo quod Dei Verbum generationem habeat. Argumentatione utens hujuscemodi. Si principium habeat ut sit, [Col. 0286B] non erat utique priusquam gigneretur, et erat quando non erat, at non sic sub tempore nascentium esse ostenditur Verbum Dei. Nequaquam hac nomen circumscribit Verbi naturam. Ex substantia enim Patris est, ut lumen et genimen, et sic apud illum aeternum existit.

Caeterum, ingenitum Adae non erat insignitiva personae proprietas, nec Evae sectio, nec Seth nascibilitas. Nam omne insignitivum, circa rem quam insignit consideratur. Ingenitum vero Adae, non circa rem quae insignitur, sed extrinsecus attenditur; similiter autem et Evae sectio: primum enim costa resecta est, et postea Eva formata est: sed notandum quod genitum insignitiva videtur Filii [Col. 0286C] proprietas, et ejus solius, quam nullus aliquando Filius sortitus est vel sortietur. Nam si omnium filiorum nativitas insignitiva proprietas esset personaliter, omnes eumdem personae characterem haberent: nec autem differunt homines numero, quorum differentiae insignitiva proprietas causa existit: eo quod sit, immachinabile in prospectibus, idem in alio invenire. Nam quae proprietatem habent eamdem, non differunt numero ut ensis; mucro, gladius. Et haec quidem de ingenito ad monstrandum quod non sit personalis proprietas, neque substantia insigniat adveniens extrinsecus. Propterea breviter ad objecta responderi potest, non esse consequens si Adam, Eva, Seth, supradictis tribus non communicant proprietatibus, quod nullis communicent [Col. 0286D] aliis. Ecce enim anima et corpus neque incorporeum, neque commune habent corporeum: attamen, ut superius declaratum est, alias quasdam communes habent proprietates. Hoc quoque modo Pater et Filius ingeniti genitique differentiis differunt: causa vero principioque conveniunt. De oratione vero Spiritu et mente dico, quod languida similitudo sit, et nequaquam familiaris proposito, utro modo λόγος ratio, sive oratio accipiatur: nam mens rationem non generat, cum potius ex ipsa suo modo constitutionem habere videatur. Quare tantum de ratione cum voce prolata intelligenda est comparatio, quae, ut Spiritus administratur, per corporalia instrumenta, et utrumque diffunditur, et in aera dissipatur; in sancta vero Trinitate genitum [Col. 0287A] et emissum incorporaliter, impassibiliter et incommutabiliter. Ex Patre quidem solo Filius, ex Patre vero et Filio, absque passione, sine separatione, et absque decisione spiritus prodit. Apud homines vero non sic. Nam et Spiritus sine oratione, ut per gemitus et voces non significativas, et oratio sine mente, ut in temulentis et plenis daemonio, aliisque pluribus reperitur: sed et mens sola sine oratione, absque sensibus, quin etiam sine phantasia operatur, dum convertitur ad se ipsam, dum incorporalium comprehensionem amplectitur, dum contemplatur divinum, et dum scientiam universalium quae subsistere non est, in ancipiti meditatur. Subsistit enim hujusmodi communitas, cum quae participant, ea indubitanter sint. Quippe quae unius [Col. 0287B] speciei sunt, eamdem naturam habent, et ejusdem rei participantia: quam contemplari secundum se, mentis solius est. Oratio vero et Spiritus per corpus semper exercentur. Palam est igitur, quod valefaciendum sit hujusce argumentationibus, atque similibus, quia nullam fidem ad aliquid colligendum inconveniens conclusioni faciunt. Neque enim per haec conducere, quod de una sola divinae majestatis personarum, aliquod naturae deitatis idiomatum neque rursus aliqua proprietas alicujus personarum de divina natura praedicetur. Quare omnino innititur veritati, quod Spiritus emissio, Patris Filiique sit communis: quod Nicomediae antistes non consentit, ait enim: «Si Filius ex causa est, ut ex Patre, causa vero rursus, ut Spiritus emissor:» dividitur [Col. 0287C] utique idem, cum sit causa, et ex causa, at vero simplex est quod divinum est, nec dividitur: igitur si ex causa, non est ex causa, quod enim Deus habet, hoc inseparabiliter habet, et non secundum accidens. Sicut infinito finitum exaequari non potest, itaque ei quod sine materia materiatum: haec quidem ratio, neque ei materiam habet causae, rite coaptetur. Nisi causa ex qua primum fit aliquid et in quam ultimum resolvitur accipiatur: qualis est prima materia, quae in quibuscunque fuerit, substantiam suam conservat, ex qua primo elementa fiunt, quae simplicia esse per eorum motus Aristoteles probat. Unum enim singula naturaliter habent motum, unamque materiam: nam una numero materia, [Col. 0287D] unius formae actu susceptiva est, quod in compositionibus magis patet: unum enim lignum, non simul scamnum, mensa et paries esse potest: licet una numero species plura efficiat, ut ars aliqua et quilibet artifex plura, differentiaque conficit. Quod si elementa cum sint ex materia et forma et cum causae sint ipsa compositorum corporum simplicitatem non abjiciunt, multo amplius licet causa sit Filius Dei, et ex causa in sua permanet simplicitate.

Amplius: «Actio a substantia ex qua progreditur tertia existens, a virtute quae substantiae censetur effectus, ut absque medio ex illa prosiliens secunda est: qua virtus dignitate, ut virtute substantia, ex qua procedit prior est.» Ex quo satis liquere potest, [Col. 0288A] quod sicut substantia virtutis, virtus vero actionis causa est simplex et individua perseverans, ita Pater Filii, Filius vero Spiritus causa est simplex existens et indivisibilis. Sciendum vero quod quidam actionem distinguentis, dupliciter aiunt eam etiam et circa Patrem Filii et Filium considerari: et unam quidem dicunt assistricem, nec prodeuntem extrinsecus, secundum quam genitor genitusque similiter et eodem modo Spiritum emittunt. Aliam vero attribuunt naturae, quae tres pariter comitatur personas secundum quam quae ab ipsis personis aliena existunt, ex nihilo Pater, Filius, Spiritusque sanctus condunt et faciunt. Si ergo ex substantia virtus provenit, ex virtute vero procedit actio. Nec ideo virtus duo, vel aliquod duplex est: [Col. 0288B] multo amplius de Patre, qui sine principio est virtus exit, Filius scilicet, ex quo, ut ex Patre, Spiritus sancti emanatio profluit. Item: «Ex alio dictus paralogismus falli potest, mens uniformis est, mens seipsam cognoscit: quare quod uniforme est, se ipsum cognoscit.» Duplex igitur mens est: cognita et cognoscens; intellecta et intelligens; agens et patiens. Propterea Plato dicebat: «Animam semper moveri, id est se semper cognoscere:» quo posito, colligat qui voluerit, quod mens se ipsa potior, et honorificentior, cum faciens patiente honoratius, sit haec quidem et his similia in rebus quae materiam compositionemque habent, atque sub tempore suas perficiunt actiones, interdum veritatem obtinent: at in his, quae sine materia sunt fugit, veritas [Col. 0288C] conclusionem.

Amplius: «Filius mittitur et mittit, sed non ideo duplex est:» ex quo, ut suspicor, et alius ejusdem praesulis paralogismus enervatur, qui dicit: «si Filio esse est a Patre solo, Spiritui autem a Patre et Filio, duplex ergo, et huic existentiae ratio:» et quomodo duplex, quod compositionem nullam suscipit? Absistendum certe erat ab hujusmodi. Nam, si ideo ex Patre ac Filio Spiritus procedat, duplicem existendi habet rationem, Pater juxta eamdem rationem duplicitatem adinveniet, cum solus Filium generet, non solus vero Spiritum mittat et donet. Verum hujusmodi habitudines duplicitatem non inducunt: etenim causa hoc nomen et causativum, [Col. 0288D] ut ita dicam, non hoc aliquid, nec quantum, nec quale quid, sed ut habet, ad aliquid significant. Qua de causa manifestum quod nihil talium nominum, in eo quod hujusmodi facit duplicitatem. Si nomina substantiarum significativa, quantitatum, qualitatumve duplicitatem, de Deo enuntiata non inferunt, multo minus hoc facient habitudinum significativa. Nam Dominus, ostium, via, panis, veritas, vitis, lux, vita dicitur: una substantia cum sit, et simplex, propter aliqua idiomata quae perspiciuntur circa opera ipsius sic nominatur. Rursus Pater ἄναρχος, id est sine principio: ἀναίτιος, id est sine causa dicitur, ingenitus, genitor et hujusmodi: sed unum est, secundum subjectum et simplex et indivisibile: non solum ipse Pater, sed [Col. 0289A] et Filius, sanctusque Spiritus: tota nempe Trinitas, ab iis quae non insunt, frequentissime nominatur. Eo enim quod ab homine videri non possit, invisibilis et inconspicabilis; quia omnem superat intelligentiam, inaccessibilis et infinita; quia corruptione ac morte major est, incorruptibilis et immortalis, non incipiens, non quiescens: quasi aliquod pelagus substantiae infinitum et interminatum, et si personis diffinita sit, antequam teneatur, dilabens; et antequam intelligatur, profugiens. Haec quidem non ex his, quae secundum ipsam, sed ex his, quae circa ipsam: ex Patre quidem scimus, sed non ex Patre, imo perfecte credimus, quod Pater generet Filium, et cum Filio pariter Spiritum emittat: quod quidam inficiantur, non bene. Nam Spiritus [Col. 0289B] ex Patre prodiens, aut contingit Filium aut non contingit: si non contingit, non est aliquid quod conjungat et copulet Filio Spiritum: secundum quod persona cum non complectatur proprietatem, vel unam ex Filio Spiritus, nullamque personaliter communitatem cum eo habeat.

Hoc si ita est, non est ejus Spiritus; etenim si nihil assignationum in quibus esse Spiritui est, ex Filio accipit, neque Filii Spiritus est, nec ejus imago: haec utique, assignationes et annotationes Spiritus sunt. Quod si haec ex Filio accipit, ut ex Patre semper emittitur. Semper enim Pater et Filius emissor est conditorque, sed cum semper emittant, non semper propter infirmitatem rerum, [Col. 0289C] quae conduntur, quae nequeunt ei, quae sine initio est Trinitati, exaequari, condunt. Qua de causa, non pie ac vere dijudicant, qui dicunt impossibile secundum idem communicari Patri Filioque Spiritum sanctum, concinnando verba, non ad fidem faciendam, sed ad illaqueandum si valeant. Quemadmodum, inquiunt, in quibus communicat Pater Spiritui, non est aptus aliquomodo discerni, vel disjungi a Filio: ita, in quibus discretionemque ad Spiritum habet, non est possibilium, secundum illud Filio communicare, quod penitus a veritate remotum est, cum ex anterioribus palam sit, quod quaedam quidem Filio, quae non Spiritui: quaedam vero Spiritui quae non Filio, Pater communicet. Quae vero ambobus communicant, haec natura, ut secundum [Col. 0289D] naturam sunt: unde nunquam evenit, quod in quo aliquis trium personaliter ab aliquo disjungitur, secundum illud, eidem conjungi eodem modo, prorsus enim impossibile ac inconsequens est, veram esse contradictionem, quae idem discretum personaliter eodemque conjunctum modo, esse pronuntiat in Trinitate, hoc quidem de aliquo existentium asserere inconveniens, ne dum divinarum majestate personarum. Sed neque colligitur, si emissio Spiritus communis est Patris, et Filii, natura utriusque est Spiritus emissio: et idem est natura et persona.

Verum Nicetas arguendo sermonem adhuc extendit; ait enim: «Si omne quod de unaquaque persona [Col. 0290A] divinae majestatis dicitur, non enuntiatur, de ea magis et minus. Causa vero et principium praedicatur de Patris persona. Non erit Pater magis causa, ut sit Filii genitor, quam ut sit emissor Spiritus: at vero proprietatem, scilicet paternitatem secundum quam genitor Filii existit, non impertit Filio ut ipse Pater appareat, et non sit unus Deus Pater in Trinitate dictus.» Non igitur in eo, quod emissor, et causa existit, Spiritus dat Filio ut non magis et minus causa Deus Pater appareat Filii quam Spiritus. Quod adhuc inverecundius qui ex adverso disputat institerit: famur ad ipsum: Quae exhaeredatio, ut Deus et Pater, causa et principium existens Filii ac Spiritus? huic quidem attribuit emissionem, paternitatem vero minime. Si autem nihil de aliqua [Col. 0290B] divinae majestatis personarum, secundum magis et minus dicitur. Non enim est aliqua nova sectio in omnipotente ac supersubstantiali Trinitate: manifestum utique quod Deus Pater solus est causa Spiritus ubi emissor, sicut et genitor solus Filii. Opinio citius fallitur quam sensus, propter duas causas: aut quia sensus circa manifestas certasque res versatur; opinio vero circa occulta: aut quia sensus intemporaliter fere rebus adjicitur: opinio autem per media; porro quae circa Deum sunt occulta incertaque, nobis existunt: ex quibus fallitur qui nimium praesumit animus. Certe omni modo inconsequens est: Pater Filio non praestat, ut ipse Filius Pater sit, non dat ei paternitatem, non tribuit [Col. 0290C] ei Spiritus emissionem: veluti si non dat Pater Spiritui ut nascatur, non dat ei, ut conglorificetur: et accipere de Filio, et annuntiare nobis.

Amplius: Longe a vero prospicit: si Pater solus est causa Filii: non est autem solus sancti Spiritus causa: magis est causa Filii Pater, quam Spiritus; nam genus generalissimum substantia sui proximi solum causa existit principiumque, specialissimorum vero non solum. Sed propterea non puto quod magis superiorum quam inferiorum genus, sive causa, nuncupetur: vel magis contineat superiora, quam inferiora, mediatum quippe vel immediatum proximum, et remotum: habitudines quidem possunt interdum facere differentes, augmentum autem vel diminutionem non afferunt, sed neque intentionem [Col. 0290D] vel remissionem, propterea in ipsa Trinitate talis complexionis falsitas deprehenditur: si, Pater solus est causa Filii, non autem solus est causa missionis sancti Spiritus.

Quare magis est causa unius quam alterius quod nullus recipit recte credentium, ideoque supervacaneum est quaerere cur dederit Pater emissionem, non tribuendo paternitatem cum nequaquam duos Patres, vel duos Filios Trinitatis admittat fides. Talium quaestionum, non est idonea positio: sicut et hujus, cum anima causa, et principium existat phantasiae rerumque dederit ei quarumlibet imaginationem, cur non tribuerit ei opinionem? Nam quod volumus quimus imaginari: ut hominem non solum tricubitum, sed viginti et mille cubitorum. [Col. 0291A] Possumus quoque fingere hircocervum, et hippocentaurum, quanquam opinari nequeamus quae volumus. Nam bis duo octo dicere possumus, opinari vero hoc nequimus, quia opinionem fides sequitur, ut philosophus dicit: «Non enim contingit opinantem quibus videtur non credere.» Nec tamen anima phantasiae magis causa est, quam opinionis. Igitur sicut quaerendum non est quomodo genuerit Deus, ita non est investigandum quomodo duo sint causa unius. Nam si quomodo in Deo quaeratur: omnino et ubi, ut in loco; et quando, ut in tempore: atque alia similiter praedicamenta quaerantur.

Quod si hoc inconveniens absurdum est, et sanctis Patribus non credere, sed incircumciso corde obviare scripturis eorum: ac dicere, quis fuit Ambrosius, [Col. 0291B] quis fuit Augustinus, qui asserunt Spiritum ex Filio procedere? a Spiritu certe docti: hoc asseveraverunt hi et alii quam plures. Et utique idem Spiritus docuit Patrem non esse Filium Patrem, sed virtutem potentis, sapientis sapientiam, hypostaseos, et substantiae proprium characterem: hic est Spiritus, quem et veritatis omnium Dominus nominat, imago Filii, et digitus ut Spiritus oris ejus, ut Dominus pariter cum eo et Patre, ac conditor. Et si ad Patris personam Apostolus omnem reduxerit conditionem, sic dicens: Unus Deus Pater, ex quo omnia, et nos in ipso: sed idem dicit: Unus Dominus Filius, per quem omnia, et nos per ipsum (Ephes. IV) . Non tres conditores, sed unus. Nam angelos in conditione cooperari tribus nullus audeat [Col. 0291C] asserere, sed neque unam quis personam intelligat, cum dicitur conditor unus; quemadmodum neque quod in prophetis dictum est, in persona dicuntur: Subverti eos, inquit, ut subvertit Deus Sodomam et Gomorrham: et alibi: Salvabo eos in Deo eorum (Jer. L) : et Apostolus eadem figura dictionis utens dicit: Tradidit eos Deus in reprobum sensum (Rom. I.) Sunt igitur tres personae, unus conditor: sicut unus Deus qui sine motu, sine labore absque assumptione materiae fecit hanc universitatis molem, omnino impassibilis, omnino indemutabilis. Ideoque in proprio quod fecit opere, non eguit instrumentis. Cujus rei exemplum animae inseruit humanae quodammodo idem Creator. Etenim animae nostrae motus, sine labore consumuntur, absque substantiis constituuntur [Col. 0291D] e rebus ac intemporaliter pene fiunt. Quod si animae substantiam actionesque inspicere nequimus minus autem et angelorum, quomodo idiomata divinarum personarum perfecte cognoscemus: credendum sanctis certe viris, qui fatentur Spiritum ex Filio procedere: cum hoc etiam idem pluribus necessariisque rationibus intelligere volentibus evidenter appareat: cum enim Filius et Spiritus soli esse habeant ex Patre, alter quidem sine medio, mediate vero alter: necesse autem Filium ex Spiritu esse, aut Spiritum ex Filio. Non autem [Col. 0292A] habet Filius ex Spiritu. Restat igitur, ut Spiritus ex Filio esse habeat, tanquam ex immediata causa.

Nam ut dicit Magnus Basilius in epistola ad canonicum: «Nihil est inter Patrem et Filium.» Si autem non est ex Deo Spiritus per Christum neque est omnino ⁜ (8) : quare circa ordinem evacuatio ipsius existentiae, aspernationem habet, et omnino fidei est negatio. Igitur ut ex immediata causa cujus, sic utique Spiritus et Filio, ut ex immediata causa Filius imago est, et in quo quiescit: quanquam secundum Graecos ex ipso non prodeat. Si enim Filius, quia imago Patris existit, ex ipso esse habet: manifestum quod Spiritus imago Filii cum sit, ex ipso esse habet. Qui filios facit sanctificatos, et per [Col. 0292B] quem clamamus: Abba Pater: si ex Filio cujus imago est, non esse habet Spiritus, dicendum utique, quod sit, ut imagines aequivoce iis pro quibus factae sunt, hoc si ita est, non eadem substantiae rationem suscipiunt imago, illeque, cujus imago est. Secundum quid ergo dicemus Spiritum imaginem Filii, si non habet ullam, ex eo quod persona communitatem ad ipsum? Omnis imago ex prototypa idea similitudinem typum figuramque accipit. Ecce Filius cum sit imago invisibilis Dei, splendor gloriae, ac figura substantiae Patris, ex ipso esse habet: at vero, Spiritus imago Filii est, ut sancti perhibent: et non ab extrinsecis notis, ut rex a purpura, chlamide ac diademate, sed ab eo quod deintus habeat et emittat, quemadmodum et Pater ⁜ (9) . Ex quo [Col. 0292C] et aliqua similitudo inest, non secundum figuram et colorem, ut imagines, quia nihil in illis hujusmodi. In eo autem, quod aeternum, incorporeum, immobile secundum substantiam est, comparatio, ex quibus non multum videtur imago Filii Spiritus, aut Filius Patris existere. Quippe, secundum ea quae tribus personis communia insunt, nulla differentia in personis apparet, nulla personae attenditur proprietas: nam neque secundum ea, hic quidem Pater, iste vero Filius, ille autem Spiritus censetur, si secundum substantiam imago diceretur: non magis Filius imago Patris, quam Pater Filii nuncuparetur. Ergo, secundum proprietatem imago Filii dicitur Spiritus, et non secundum substantiam, ut aeternum, inconscriptum, et similia.

[Col. 0292D] Hinc est, quod magnus dicit Basilius, in tertio contra Eunomium sermone: «Imago vera, et naturalis Filii Spiritus, non ex imagine divina, quemadmodum nos:» imo enim cum sit imago, non habet imaginem, et cum sit unctio, unctionem non habet. Et Gregorius qui θαυμάτυργος cognominatur ex revelatione, dicit haec: «Unus Spiritus sanctus, qui ex Deo existentiam habet, imago Filii perfecti perfecta.» Joannes quoque Damascenus similiter Patrum vestigia dum imitatur, scribit haec: «Imago Patris Filius est, et Filii Spiritus.» Theologus quoque [Col. 0293A] Gregorius de Filio loquens, talia pronuntiat: «Imago est ut consubstantialis, et quoniam hoc modo, at non ex hoc Pater, hoc est imaginis natura, ut sit imitamen archetypi, et cujus dicitur.» Unde patet, quod si Spiritus imago Filii est, ex illo esse habeat. Sed qui dicit nullam comparationem esse Spiritus ad Filium, imaginis tollit rationem. Non est enim impossibile comparatione sublata, imaginem intelligi. Ideoque si Spiritus imago Filii existit, palam est, comparationem ad ipsum habere. Imago enim, quid aliud est, quam ex causa esse: illo scilicet, cujus imago est? Omnino autem substantia in eo, quod substantia, non imago, non causa, non causativum, non majus, neque minus dicitur: sed neque substantia nomen imaginis est significativum. [Col. 0293B] Nam personae consubstantiales sunt, sed non substantiae.

Verum Nicetas, ut mihi videtur, non ut tendendo haec quae dicta sunt, fertur, in vacuum; inquit enim: «Si omnibus qui recte sapere volunt, confitendum est, quod Filius sanctusque Spiritus ex Deo Patre, hic quidem per generationem, ille vero per processionem, secundum naturam ex Patris substantia intemporaliter et aeternaliter simul, ceu germina exorta Deo: prodeunt, nec hic quidem prius, ille vero posterius, ut non alterum forte tempus praeveniat. Nam in quibus prius est et posterius, ibi prorsus temporis intercalatio. Quod si penes Trinitatem detur, erit aliquid Zoarchicarum personarum [Col. 0293C] sub tempore: ideoque creatura, ut in tempore esse accipiens, nec suae causae consubstantiale: quod est Arianae, Eunomianae, atque Macedonianae haereseos actus, et inumbratio. Quod si verum, imo, quia maxime verum intemporaliter et aeternaliter simul Filium Spiritumve de Patris substantia effulgere: utrum dicatur quaerendum, simul ipsum intemporaliter et aeternaliter esse ex Deo Patre, et naturaliter ex ipso effulgere quemadmodum et Filius, et ex Filio eodem modo prodire ut ex Patre, aut posterius? Quod si posterius erit Spiritus se ipso prior et posterior, et ante tempus et sub tempore, et aeternum et non aeternum: eo quod concurrentem habeat processioni existentiam, quod [Col. 0293D] omnis plenum est impietatis. Sin autem propter hujusmodi, quod consequitur impossibile ac profanum hoc dicere vitaverint: ex necessitate dicent alterum, quia intemporaliter ex Deo Patre, ac aeternaliter ex Filio procedit. Sed quomodo est possibile, simul intemporaliter et aeternaliter, ut ex duabus causis esse habeat, nisi ambae primae causae sint et principales? Aut qua ratione una potest causa duabus ex causis existentiam habere: cum altera causarum simul cum illa ex se quam emittit, de alia causa existentiam habeat? Hoc omni prodigio figmentoque daemoniaco irrationabilius. Quod si instantes qui hoc modo disponuntur dicant, quoniam omnia Deo et Patri possibilia sunt quaecunque ei placent, respondendum eis est, quod ipsum negare [Col. 0294A] non possit se, et cum sit principium et causa Filii, Spiritusque non esse hoc idem quod est.

Si ergo propter abominabilem hujusmodi opinionem quae dicit Spiritum ex Filio procedere, multa sequuntur inconvenientia, palam quod Spiritus ex solo Patre procedit, sicut veritatis sermo ab antiquo usque id hodiernum manifeste praedicat. Devito plenam contumeliae responsionem, nefario huic vaniloquio retribuere. Nusquam certe in sacra Scriptura repertum est, quod solus Pater causa sit principiumque Spiritus: vel quod ex eo solo Spiritus procedat, quoniam Pater quidem solus generat, et quod solus sit causa principiumque Filii, Scriptura in pluribus testimonium perhibet. Namque solus habet Filium, solus autem non habet Spiritum [Col. 0294B] sanctum, cum neque solus mittat, neque solus tribuat, quia Filius dat et mittit Spiritum, quemadmodum et Pater. Cum igitur a Patre et Filio aequaliter habeatur Spiritus, mittatur atque donetur duae sunt causae habentes, mittentes, atque tribuentes Spiritum sanctum. In superioribus dictum est quod Pater et Filius non dicuntur simpliciter duo: qui cum duo dicuntur, talis est sensus, ut quidam putant. Pater non est solus, nec Filius est solus, sed Pater est et Filius. Secundum vero aliam rationem, non est recipiendum in eis, propter supradictas causas dualis numerus. Etenim binarius, quemadmodum reliqui omnes numeri, nequaquam proprie de divinis personis, sed de discretam continuamque habentibus quantitatem enuntiatur.

[Col. 0294C] Continuum quidem, quod de solis magnitudinibus dicitur, est, ut philosophi perhibent, cujus partes, ad communem terminum copulantur: at partes in Patre vel Filio intelligere, quas communis copulet terminus, neque figmentum etiam suscipit. Tres quidem dimensiones, quae licet continuae sint in partibus, determinatae tamen dicuntur: non quod dissecentur adinvicem, sed unaquaeque ipsarum, propriam rationem possideat, nullo modo eis competunt. Discretum vero est, cujus partes, per se considerantur, ut non contrahantur invicem: Pater vero et Filius singulas licet habeant rationes, nullo modo partes habere intelliguntur. Ergo proprietatibus tantum duae personae, sive duae hypostases Pater [Col. 0294D] Filiusque nominantur. Quamobrem patens est quod nullum prodigium introducant, nullum afferant portentum, nullumque satanicum figmentum complasment: qui fatentur ex Filio Spiritum procedere. Quippe omnis impietas, omnisque impossibilitas fugit talia enuntiantem. Nam Patris et Filii una manus est et eadem testatur, dicens: Pater meus, qui dedit mihi major omnibus est, et nullus potest rapere oves de manu Patris mei; et post pauca iterum dicit: Nullus rapit eas de manu mea (Joan. X) . Ecce una manus, non duae, Patris et Filii, quoniam una causa, unumque principium Spiritus existit uterque. De hac manu digitus prodit, Sanctus videlicet Spiritus, sicut evangelistae testantur Matthaeus enim ita scribit: Si in Spiritu Dei ejicio daemonia [Col. 0295A] (Matth. XII) ; Lucas vero: Si in digito Dei (Luc. XI) : digitum indubitanter dicendo Spiritum ut manifestum faciat, quod sicut digitus consubstantialis est manui, et ex ea prodit, substantiam existentiamque ab ipsa sumens, ita Spiritus sanctus Patri, Filioque consubstantialis existens, licet mediate quidem de Patre, immediate vero de Filio. Nam splendor cum substantia intelligitur, imago cum archetypo, et Filius omnino cum Patre, Spiritus autem neque imago, neque Filius Patris est: qui etiam nec multum in eo quod Pater ad ipsum habere videtur habitudinem. Ex quo liquet quod neque a modo intelligendi, neque ab ordine procedendi, neque a Scriptura possibile accipere sit quod immediate Spiritus ex Patre, et non per Filium proveniat. Si [Col. 0295B] enim quia Filius immediate de Patre nascitur, sine medio datur et nobis, et Spiritus absque medio de Patre procedit, et immediate datur nobis: at vero non sine medio datur nobis, non igitur immediate de Patre procedit.

Caeterum, Nicomediae praesul et asserentes ex Filio esse Spiritum, et profitentes ex Patre per Filium, veluti per medium procedere vehementer arguit: «Tempus, inquit, hic considerare, quaecunque asseverantem ex Patre ac Filio Spiritum sanctum procedere sequuntur inconvenientia:» si autem quosdam tumultuantes audimus non ex Patre et Filio, sed ex Patre per Filium, hoc Latini asserant procedere, prorsus, mediante Filio, ex Patre, Filius [Col. 0295C] autem sine medio, ex ipso est, minor est Spiritus Filio; nam quod per medium aliquod participat, minus est, immediate participante illius. Et hinc rursus habet locum Macedonii dogma diminuentis Spiritum, tollentis aequalem dignitatem ac potentiam. Quomodo autem Filio mediante, dabimus a Patre procedere? Namque si Pater emissor est, Spiritus vero sanctus emissus: haec autem sunt habitudinis nomina, et simul natura: nam emissor emissi, emissor est: et emissus, ab emissore emissus. Nihil autem eorum, quae sunt ad aliquid, per medium aliquid dicitur: quomodo ergo Spiritum sanctum, mediante Filio dicamus procedere? Repugnans utique hoc est syllogisticis ratiocinationibus, [Col. 0295D] atque demonstrationibus veris: haec igitur contra illos, qui in sermone varii sunt, et per rationabiles arbitrantur decursus infirmare, quod apud nos dogma perlucet: nos autem si quis interroget, quomodo similis ex Patre, Filius et Spiritus sanctus? Respondemus: Quemadmodum ex sole radius, et splendor, calor, et lux: quanquam et harum comparationum multa sit permutatio, defectusque similitudinis. Quo enim modo, alicui eorum, quae deorsum sunt ad similitudinem divina comparata natura similabitur.

At vero Latinus ei quidem, qui asserit Spiritum ex Filio existentiam habere, ut ex Patre, consentit: dicentem autem, ex Patre per Filium, et non subintelligentem ex Filio aspernatur. Cur autem hoc [Col. 0296A] faciat superius ostensum est, et rursus in eodem sermo persistet. Nunc autem, ante delibatum discutiendum est, id scilicet, utrum Spiritus ex Filio immediate progrediatur, an non? ast quod immediate proveniat, fidem potest facere, qui supponitur syllogismus: si veritas capax firmitatisque ordo, et habitudo nominum existit, verus est et firmus ordo personarum et habitudo: nempe quae scribuntur, notae sunt eorum quae dicuntur. Voces vero, intellectuum notae: intellectus autem finem habent rerum comprehensionem: et tunc vere intellectus existunt, cum quasi rebus ipsis coaptantur. Nam imagines sunt in anima rerum intellectus, voces vero intellectuum indicativae sunt: ideoque a natura tributae, ut per eas significemus ad invicem [Col. 0296B] animae conceptiones, secundum rerum dispositionem. Atqui ordo habitudoque trium nominum divinarum personarum, cum sit invariabilis, veritatisque capax nomen Paracleti Filii Dei nomen conjungit absque medio: quemadmodum nomen Verbi Dei copulat ingenti vocabulo. Enimvero Dominus Jesus Christus, in traditione salutaris baptismatis, cum baptizare, discipulis, in nomine Patris et Filii et Spiritus sancti omnes gentes praeciperet, hunc ordinem assignavit (Matth. XXVIII) : in quo copulat sibi et Patri Spiritum, propter aliquam procul dubio communitatem atque parilitatem. Non est enim aequum suspicari hujusmodi ordinem, ad naturam ita divinam referri, quod ad nullam hypostaseon proprietatem: nam natura cum una sit, ordini non [Col. 0296C] deputatur alicui, neque numero.

Innumerabile penitus est, quod unitatem aliquando non excedit. Unus enim Deus, una substantia, unaque natura in tribus intelligitur personis: hae quidem ordinantur, hae numerantur, hae communitatem et copulam inter se possident. Porro quae ex natura communitus, ordinem nullam exigit, sive utique dicamus Filius et Spiritus et Pater Deus est, sive Spiritus et Pater et Filius, recta in fide semita itur; sed quae inest ex proprietate communitas, non sic se habet: In hac enim observandus ille ordo est, quem Dominus discipulis tradidit baptizare praecipiens omnes gentes: in nomine Patris et Filii et Spiritus sancti, et non in nomine Spiritus et Filii, Patrisque vel Filii, et Patris et [Col. 0296D] Spiritus; eo quod Pater causa, principiumque sit Filii, Filius quoque causa sit sancti Spiritus: quod quidem usquequaque manifestum, ex eo quod secundum baptizandi dignitatem, Filio Spiritus copuletur, ordinem certe divinarum nominum personarum qui dictus est, in vanum asserere pronuntiari, haud conveniens esse existimo. Quarum secundum habitudinem personarum et ordinem, nominum ordo existit et dispositio. Sed forsitan qui apud Apostolum est ordo, huic repugnare videatur, qui dicit: Divisiones gratiarum sunt, idem autem spiritus: divisiones administrationum sunt, idem autem Deus, qui operatur omnia in omnibus (I Cor. XII) . Ecce primum Spiritus meminit, secundo Filii, tertio [Col. 0297A] autem Dei et Patris. Sed non est arbitrandum ordinem Apostolum pervertisse, qui a nostra initium habitudine, ut magnus testatur Basilius, fecit: «Quoniam, inquit, suscipientes dona, primum interpellamus distribuentem, deinde mittentem, ac postremo erigimus cogitatum, ad fontem et causam omnium bonorum, quo Apostolus ordine usus fuit.» Et iterum ut dicit: Gratia Domini nostri Jesu Christi, et charitas Dei et Patris et communicatio sancti Spiritus sit cum omnibus vobis (II Cor. XIII) ; et in omnibus hujusmodi, similis solutio est. Non enim secundum ordinem, aut secundum gloriam, quam ipsi suscipiunt, inter se gloria et ordo est, qui a nobis taliter effertur, cum illic secundum personarum consideretur habitudinem, hic autem a nostra [Col. 0297B] habitudine, qui nequaquam legem ponit, neque vero contradicit illi ordini neque repugnat gloriae, scilicet, veluti beneficii reminiscatur accipit principium. Manifestum igitur ex his quae dicta sunt, quod firmitatis veritatisque capax est ordo nominum, et habitudo, hoc si verum esse constet, ut in ordine nominum Paracleti nomen, absque medio jungitur verbi Dei vocabulo: ita et persona quae est Spiritus, sine medio quidem Filio, mediante vero eodem, Patri copulatur.

Quare immediate quidem ex uno, mediate vero ex altero procedit: nam quod medium dicitur, utrinque habet aliqua inter se diversa; ubi vero tres, secundum ordinem pronuntiantur personae, quomodo [Col. 0297C] harum non erit aliqua media? Quod vero illatum est, dico autem, minor igitur Spiritus Filio: siquidem quod per medium participat alicujus, minus eo est quod absque medio participat, quia inconsequens est, timendum non est. Non enim propterea Spiritus minor est Filio, quod eodem mediante, de ingenito provenit, ut in rebus sensibilibus evidentissimum est: ecce enim Atlanticum Pontico mari participat, scilicet Propontidem: attamen dictum pelagus Propontide majus est. Similiter autem Nilus, et ei similes, mediante fonte vena participant, cum ipso fonte multo ampliores existant. Et generalissimum substantia per medium participat rationali et irrationali, cum sit major ambobus. Sed enim Verbum Dei, mediante rationali [Col. 0297D] anima, participat humani generis; sed quis minorem illum anima rationali aut Virgine matre audeat asserere? Ergo, non ob hoc Macedonii dogma locum inveniet. At vero jam eundum est, in secundam objectionem quae dicit: Quomodo dabimus omnino ex Patre ipsum procedere et caetera? Ad quod dicendum quod Pater, Filius, atque Spiritus sanctus, communes et proprias appellationes quamplures habent, quas sacra Scriptura manifestas facit. Quare aliquas, quia res ipsa exigere videtur, sub compendio hic memorandum est: Pater igitur ingenitus, causa, principium et emissor nominatur; similiter autem Filius genitus, Verbum, principium, causa dicitur, et emissor, scilicet immediate; Paracletus autem Spiritus, causativus et emissus nuncupatur, [Col. 0298A] quia, licet secundum hanc appellationem Patris dicatur et Filii, nequaquam tamen Pater et Filius secundum haec appellativa vocabula, referuntur conversim ad ipsum. Nam ingenitus Spiritus Pater non dicitur, neque sapientia Dei, Verbum scilicet, Filius censetur Spiritus sancti. Itaque si mediatam causam Patrem, Filium autem, quia nulla mediante persona Spiritum emittat, immediatam quis causam vocaverit, a vero non aberrat. Et rursum cum Pater et Filius unum principium, unus emissor sint emissi Spiritus, unam et eamdem causam penitus quis ambos dicat, nullo modo peccabit.

Causa quidem causativi est, et causativus ad causam refertur, et emissor emissi emissor est. Sed forsan inferat aliquis et dicat: Quomodo Pater mediata [Col. 0298B] causa existit Spiritus, secundum dictam rationem, immediata vero Filius, eo quod nulla inter ipsum et Spiritum persona existat media, duae causae Spiritus, mediata scilicet et immediata Filius existit et Pater? Quod minime colligitur, sicut non provenit Deum habentem Filium et Deum non habentem, duos deos esse, vel duos dominos. Et sciendum quod quidam dicunt Patrem et Spiritum, vel Filium et Spiritum, non esse ad aliquid, quia neque a dictione monstrante habitudinem, ad dictionem quae non est cum simili habitudine, relatio attenditur: non est enim ex altero scire alterum, sed neque omne quod alterius dicitur, continuo illud est ad aliquid, ut habitus animae et virtus dicitur, hoc enim, et similia, [Col. 0298C] solum esse alicujus exigunt: ut in Patre et Spiritu, et Filio et Spiritu contingit. Quidam enim aiunt in hoc, et in similibus, cum nulla sit conversio per hujusmodi vocabula, tantum exigi quod alicujus sint. Hi tamen Patrem immediatam Spiritus causam, Filium vero immediatam, sed eamdem constituunt. Nec contra Aristotelem vel alios philosophos quae humanarum et non divinarum rerum divisionibus utuntur hujusmodi. Causarum hae quidem existunt per se, hae vero secundum accidens, et rursum, hae quidem remotae, illae vero compositae: hae quidem potestate, illae autem actu, per se causa dicitur, ut statuae quidem ό ἀνδριαντοποιός, id est statuae factor: secundum accidens autem homo, et simpliciter animal remota causa dicitur, ut sanitatis artifex, [Col. 0298D] propinqua vero ut materialis: et rursum δὶαπασῶν, propinqua causa duplum, remota vero numerus, sed non eodem modo in divinis contingit personis: nam Pater in eo quod emissor, mediata emissi Spiritus causa, Filius vero eadem existens immediata dicitur. Notandum hoc loco Patrem a quibusdam inter Filium sanctumque Spiritum medium poni. Similiter autem inter Patrem Filiumque medium quidem Spiritum constituerunt, quod non puto debere trahi ad consequentiam. Nam secundum hoc tamen, quod existentiam utrique praestat Pater, medius duorum copulaque censetur; Spiritus vero quod neque genitus, neque ingenitus proprie dicitur, medius inter Patrem Filiumque locatus est. Reliquum est solum Filium proprie medium existere, [Col. 0299A] ut quodammodo ex aliis animadverti potest, scilicet ex generalissimo genere. Quod licet existentiam det subalternis et specialissimis, nullus tamen eorum medium ipsum generalissimum esse asserit, sicut neque inter venam fontemve fluvius, ab aliquo constituitur medius.

Itaque cum Filius immediate se habeat ad Patrem et ad Spiritum, solus ipse simpliciter et absolute medius inter Patrem est atque Spiritum. Verum de divino formidabile permultum tractare, quod etiam Socrates verebatur, qui talia dicebat: «De diis cum difficultate suscipio sermonem, ne de facili dicat me aliquis delinquere.» Ergo Pater Filius, emissor et emissus, causa et causativus, ad aliquid dicuntur. In his enim existentia ex habitudine adest. [Col. 0299B] Nos tamen ex his, quae nobis impedit beneficiis Deus beneficum nominare, ac Patrem didicimus, unumque Deum, unumque beneficum Patrem, Filium, sanctumque Spiritum credimus: cum existentiae modum neque mens imaginari neque ratio describere valeat: sed neque alio modo, quam per actionem quae trium una est penitus, et eadem, unitas illorum cognoscatur: quae unus Deus, et una substantia est: eam simplicitatis rationem, licet secundum aliud Pater, secundum aliud Filius, et secundum aliud Spiritus dicatur, non omisit. Inseparabiles quidem omnino existunt quanquam distinguantur hae tres personae proprietatibus, inter quas si Filius non sit medius, ut dicitur, in nomine Patris [Col. 0299C] et Filii, possit dici utique in nomine Patris et Spiritus, quod ecclesiastica non recipit traditio. Ex quo patet neque Spiritum, neque Patrem, in trium enumeratione medium debere intelligi: id idem processionis emanatio ex Patre Filioque profluere affirmat. Nam principiorum attributio per proxima transit: at vero genimen proximum est generanti, eique coaequale; quod si coaequalitatem exeat, Deus esse desinet, a summa decidens excellentia infinitam habens potentiam, quia coaequalis est Patri generanti se ac coaeternum, quod Pater solo esse subsistentia, scilicet generare ⁜ (9) , ideoque solus generat, solus vero Spiritum non emittit, cum non in eo quod Pater, sed, ut emissor, causa principiumque Filio mediante.

Hoc nullum in admirationem ducere debet cum [Col. 0299D] plura in naturalibus talia, per medium ad invicem referri comperiantur. Etenim Tantalus Agamemnonis proavus dicitur mediante Pelope atque Atreo; similiter autem, Pelops ejusdem Agamemnonis avus appellatur, quoniam Agamemnon ejus dicitur nepos. Qua de causa idem Pelopides censentur et Tantalides. At vero patruus et nepos sunt eorum, quae ad aliquid et per medium dicuntur, et non est possibile subintelligi absque medio. Juxta vero eumdem modum, gener, socer, et quaecunque his similia. Quod si non fieret, parentelae non ad multum linea extenderetur, neque in logicis generalissimum, specierum contentarum genus censeretur: neque specialissimum eorum, quae ante ipsum sunt dicetur species, cum medium et generalissimum horum genus, [Col. 0300A] et specialissimum illorum species nuncupetur: ergo nihil inconveniens est dicere Spiritum procedere per Filium, et ex Filio.

Verum Nicetas prolixa nimis oratione, iterum contra haec impetu fertur vastissimo, in hunc modum: Si apud omnes, inquit, qui circa divinum exhibere pium cultum volunt, manifestum constat quod divinum incausatum est, incommutabile est, et nullius vicissitudinem obumbrationis suscipit: amplius autem, omnipotens, infinitum, et quascunque quis Deo dignas ex sacra Scriptura denominationes, ex communibus de Deo conceptionibus excerpens, quoad licet divinum esse fateatur, quidquid de Deo, secundum existentiam enuntiet: manifestum [Col. 0300B] quod substantialiter hoc depromat, eo quod insusceptibile divinum, sit accidentis. Et quoniam sic sentire ac dicere divinae pietatis ratio nos instruit, considerandum, utrum divinum susceptibile sit praedicationis eorum quae opposita dicuntur, an non? haec qui circa ea versantur quadrifaria dividunt: aut enim in oratione, inquiunt, esse, aut in re: et ea quidem quae in oratione, ut affirmationem et negationem opponi dicunt; quae vero in re, aut in habitudine, aut absque habitudine accipiunt: at vero quae in habitudine inferunt se atque inferuntur, et ut aliquid opponi faciunt; quae vero sine habitudine, hoc quidem aptum est permutari, hoc vero non, et sunt opposita, ut privatio, et habitus. [Col. 0300C] Quomodo vero divinum, eas quae secundum contrarietatem, privationem, habitumque oppositiones ad praedicationem non suscipit.

Manifestum est eo, quod natura prorsus incommutabile sit: haec autem, in iis quae aptitudinem habent alterandi et permutandi, suam existentiam ostendunt: neque vero ea, quae ut contradictio in eo reperitur oppositio, quia semper eadem et similiter quae circa divinum considerantur existunt, et post modicum. Cum igitur divina natura tribus sit communis personis, conditrixque universalis, eorum, quae ad aliquid oppositionem, secundum eamdem speciem habitudinis, nullo modo de se praedicari permittit: ne forte uniforme unifarium habitudinis videatur interimi.

[Col. 0300D] His igitur ex communibus nobis de Deo conceptionibus, et naturalibus et demonstrativis rationibus, philosophorum conquisitionibus promulgatis animadvertendum est, illis qui confitentur Spiritum sanctum ex Filio procedere, quemadmodum ex Patre. Nam si hoc ita est, communis erit emissio Patris et Filii, et erit Filius Spiritus existentiae causa, quemadmodum et Pater, in eo quod emissor: at vero Filius genitus est ex Deo Patre, et causam ipsam describit ut genitorem, juxta verbum veritatis. Colligitur ergo quod Filius oppositorum habitudinem, eorum quae ad aliquid suscipiat, et similiter sit causa Spiritus, et ex Deo Patre ut ex causa. Sed monstratum est nobis per universalem rationem, quod impossibile sit invenire opposita [Col. 0301A] de divina natura praedicari; vel de aliqua trium hypostaseon. Non igitur procedit ex Filio sanctus Spiritus, sicut quidam impie ac profane opinantur. Hoc autem quam frivolum sit satis patet, cum neque ut asserit ex communibus conceptionibus, seu philosophicis colligatur, cum de hypostaticis tantum proprietatibus hoc unum sit: non est enim aliquando Pater Filius, vel Filius Pater, aut Spiritus: sed de aliis nihil prohibet ad aliud et aliud, eamque ad aliquid oppositionem suscipere, ad unum vero idemque nequaquam. Namque possibile non est, idem sui ipsius causam et causativum esse. Quoniam vero de hypostaticis proprietatibus, quod illatum est pro inconvenienti verum existat, ex ordinis observantia earumdem personarum liquido apparet. [Col. 0301B] Ecce enim sanctae ac beatae Trinitatis plura sunt nomina, eo quod plura ipsius circa humanum genus beneficia existant, quorum haec quidem substantiam monstrant, haec vero non: in quibus nullus est ordo necessarius, nempe in tribus nominibus, sicut superius expositum est, quae sunt Pater, Filius et Spiritus, et si qua his similia reperiantur, sacra Scriptura ordinem observat: qui ordo, si non imitatur personas, falsa est glorificatio, et indecens, et in somnio similis, quod quidem est aliquid, sed nil eorum habet quorum phantasiam repraesentat: ita erit hujusmodi ordo, illius qui non est ordinis faciens imaginationem. Itaque imitatur ipsas personas nominum ordo, et mediante Filio, [Col. 0301C] de Patre Spiritus procedit, et est quidem Filius ex causa, scilicet Patre, a quo genitus est, et idem Spiritus causa, ut ejus emissor.

Hoc utique Salvator ostendere volens, cum discibulis baptizare praeciperet, trium nominum ordinem praefatum tradidit: quod nullo modo frustra fecisse putandum est. Hoc idem Salvator affirmat, cum dicit ad Patrem: Omnia mea tua sunt (Joan. XVI) ; ad ipsum enim, tanquam ad principium emissionem Spiritus refert, etiam et conditionem universitatis: et tua mea sunt (ibid.) , quia licet ex te Spiritum habeam, illum emitto ut tu, condoque pariter omnia, nullius egens adjutorii: ministrorum enim hoc est et a dignitate Filii remotum. Igitur nullum inconveniens eamdem dicere personam causam esse atque [Col. 0301D] causativum, sicut dicitur mittens et missa, glorificans et glorificata, praedicata et praedicans; ad aliud quidem, et ad aliud sumpta: nam in Thabor monte Pater quidem praedicabat, Filius vero praedicabatur, et nubes obumbrabat, sanctus videlicet Spiritus, ut manufacto non erat opus tabernaculo.

Ex his ergo quae dicta sunt, evacuatur manifeste quod a quibusdam ut aliquid irrefragabile inducitur. Una, inquiunt, existentiae causa, plures effectus esse inspiciuntur in naturalibus, artificialibus, voluntariis, et pene in omnibus rebus: ut Adam cum unus homo fuerit, multorum effectuum ex ipso prodeuntium, causa exstitit, ut Pater: similiter et Beseleel faber, cum unus esset, quamplurium et differentium rerum causa fuit: idem invenire est in his quae [Col. 0302A] sponte fiunt; nam Petrus atque Paulus evangelicae praedicationis doctrina quamplures traxerunt ad fidem, et alteruter singulus existens, multorum salutis factus est reconciliator, et voluntarie multos in fide genuerunt: at vero versa vice fit in effectibus. Nam uno existente effectu, unam proximam esse causam necesse est, nisi propter defectum ejusdem causae, ac imbecillitatem, aliquam secum causam assumat, quod ex ipsis rebus liquido apparet. Hoc si ita est, Spiritus ex Filio processio Patris, defectum et imbecillitatem indicat, quod minime consequitur: nam si hanc rationem sequi volumus, mundus cum causativus sit, neque Filium, neque Spiritum habeat, propinquam causam, nisi utique per infirmitatem et impotentiam Patris, sed [Col. 0302B] unaquaeque trium aequaliter factor mundi, et creator existit: ut enim superius dictum est, Pater solus generat, non autem solus creat et condit.

Verum ad haec Methonae praesul reclamat adhuc: Si omnia, inquit, quaecunque habet Filius a Patre accipiens habet, procul dubio et ex Patre habet Spiritus emissionem: unum ergo diversissima haec liberalitas, secundum quam Filius quidem ex Patre accepit, ut sit et ipse Spiritus causa, Spiritus autem, quanquam ad idem honoris habeat, et ex ejusdem substantiae causa prodeat, tamen parili honore privatur, cum a Patre nequaquam accipiat, ut causa sit Filii, aut alterius sui similis, nisi forte injuriae [Col. 0302C] imputare crimen Patri quis audeat. At eodem iste vir urgeri potest incommodo: nam si Filius quaecunque habet a Patre accepit, et Spiritus missionem ab eodem accepit, mittit quippe Spiritum Filius: Nisi enim abiero, inquit, Paracletus non veniet ad vos: si autem abiero mittam eum ad vos (Joan. XVI) ; et rursum: Haec a principio non dixi vobis, quoniam vobiscum eram: nunc autem vado ad eum qui misit me (ibid.) . Ecce patet quod Filius mittat Spiritum sanctum, et quod a Patre idem mittatur. Quomodo igitur a Patre Filius accipiens Spiritus emissionem, est enim mittens et missus: Spiritus autem non accepit missionem, neque Filii, neque alterius sui similis: privatur ergo parili honore, liberalitas haec. Potest tamen et de facili solutionem habere [Col. 0302D] talis objectio, cum convenienter responderi possit. Ideo non accepisse Spiritum Filii causam esse, quia Filius est ipsius causa, Spiritus vero ejus causa esse, nusquam reperitur, neque alterius sui similis: ne quarta in Trinitate persona induci demonstretur.

Amplius: Quomodo accipit judicium omne Filius a Patre, et Spiritui non impertitur, scriptum est enim: Omne judicium dedit Filio, ut omnes honorificent Filium, sicut honorificant Patrem (Joan. V) . Suspicor, imo credo firmiter, quod emissio Spiritus, si ad honorem Patris pertinet, ad honorem Filii referatur, qui sicut a Patre vitam habet, judicium habet: ita et Spiritus emissionem habet, et sicut nascibilitas non impedit Filium quin habeat naturam [Col. 0303A] Patris, imo ex hac habere probatur: sic emissio Spiritus ex Patre et Filio, non impedit Spiritum quin habeat Patris Filiique naturam, alioquin Spiritus et Filius non sint ejusdem cum Patre naturae: cum Pater solus generet, solusque Spiritum ut Graecus arbitratur emittat. Spiritus vero et Filius, nullo modo. At vero adhuc hic idem instat, dicens Spiritum non esse unum et simplex, cum non sit ex uno, sed ex duobus. Quorum alterum cum sit causa ex nulla causa provenit; alterum vero ex causa prodeundo, et idem existit causa.

Caeterum si ideo quia ex duobus procedit dividuus sit Spiritus, Patrem dicat quis eodem modo dividuum fore: cum ex se Filium generet emittatque Spiritum. Quomodo enim ex indivisibili, duo [Col. 0303B] quasi diversa, Filius quidem per generationem, Spiritus vero per processionem progrediantur? fallacia pro certo inest, cum ex relativis compositio fieri putatur. Nam quae ad aliquid dicunt, nihil amplius quam sua substantiva ostendunt: unde saepe contingit, nulla circa substantivum facta permutatione, demutari habitudinem, veluti qui prius erat dexter, in nullo alteratus ad aliam partem migrante, altero sinister fit demutando habitudinem. Propterea praedicamentum ad aliquid, quasi propago a philosophis, in novem praedicamentis nuncupatur: in quibus attenditur ut leve accidens, eo quod in pluribus saepe adsit, absitque, praeter aliquam substantivi mutationem, vel etiam alterationem aliquam. Ex quo patet quod minime colligitur, [Col. 0303C] si Filius causa est, et ex causa provenit, neque totus causa, neque totus ex causa, sed ex alterutro imperfecto componitur. Ast indubitato quidem totus causa, et totus ex causa est, cum individuus sit et incorporeus. Quoniam vero causa et causativum compositionem inducunt, manifestum: ecce namque Filius et Spiritus, principium et causa cum Patre sunt conditrix universitatis. Ex Patre quidem causa Filio ac sancto Spiritu, secundum aliam et aliam speciem, in quo magis quam in aliquo alio composito appareat, existentibus. Quippe creaturarum alteruter causa dicitur, ut efficiens conditrix, scilicet, secundum quam speciem habitudinis, nullo modo Spiritus vel Filius ex Patre prodeunt: eorum [Col. 0303D] enim quisque creator est, non creatura.

Et notandum quod hic manifeste soluta est Nicetae objectio de oppositis. Igitur si causa et causativum secundum differentem habitudinis Spiritus Filio Spirituique competentia, nullam in eisdem faciunt compositionem, manifestum quod neque Filius ex eo quod similiter Patri Spiritus causa nuncupetur, compositionem habeat. Amplius autem, idem antistes in hunc modum argumentatur: Si ex Patre Filius immediate nascitur, et mediante Filio, ex eodem Patre Spiritus procedit, idem Pater propinqua remotaque causa censeatur. Sed hoc, ut jam dictum est, in anterioribus, in quibus, prius et posterius est, forsitan locum habet: cum idem homo, in eo quod ανδρίαντοποιὸς statuae, per se causa [Col. 0304A] existat: in eo vero quod artifex, secundum accidens, ex quo quidem propinqua et remota causa vocetur. In divinis vero personis, medium et immediatum, et propinquum dicatur utique, remotum vero non arbitror dicendum. Nam divinum non est sub natura, ex quo apparet quod non sit personalis Patris proprietas Spiritus emissio, neque in hoc a Filio distinguitur. Si enim personalis Patris proprietas foret, emissio Spiritus nunquam aliquando causa mediata Spiritus, sed semper immediata, quemadmodum et Filii diceretur. At vero mediante Filio, Spiritus causa Pater existit: quare non est personalis proprietas emissorem esse, neque Patris neque Filii. Quoniam vero per medium Filium, et ex Filio Spiritus procedit, manifestum (semper [Col. 0304B] enim Filius suo Patri absque medio jungitur) cum Pater generet quidem non per aliquem, emittat vero per Filium, et ideo Spiritum ut Pater habet sicut ipse testatur: Pater non dimisit me solum. Sin autem Spiritus aequaliter et similiter Filii est, ut Patris, et Pater emittit ipsum Filio non emittente, consequitur ut Pater solum secundum hoc Filium deserat, quod cogitare universam transcendit impietatem. Sed forte quis dicat: Si Filius a seipso non est, neque Spiritum per se habet: si per se non habet, neque similiter, neque aequaliter Patri mittit vel emittit. Non est autem a seipso Filius, sicut ipse perhibet dicens: Ego a meipso non veni (Joan. VIII) , quod in superioribus solutum est sufficienter. Nam si hoc datur, nequaquam aequaliter [Col. 0304C] et similiter Patri vitam Filius habeat, quod nullius habet intelligentis confessio, et attendendum quod non potentiam sui minuendo talia fatus est, sed alienum interimendo et contrarium. Nam si homo liberum habet naturaliter arbitrium, et super omnia Dominum quae tellus fovet, multo amplius unigenitus Dei Filius qui seipsum exinanivit, et seipsum pro nobis tradidit, Spiritum et vitam habet ut patet: sicut idem ipse asserit dicens: Sicut Pater habet vitam in seipso, sic dedit et Filio vitam habere in semetipso (Joan. V) . Et quomodo non similiter sicut habet Spiritum ipsumque emittit, Filio dedit habere atque emittere? Non habet Filius Spiritum secundum participationem, qui per se vita, [Col. 0304D] per se lux, et per se veritas existit: nec ab alio modicum quid ipsius Spiritus accipit, ut ideo impotens sit emittere ipsum, cum Pater ad plenum hoc queat facere. Quod semper habuit, quomodo ab alio accepit? Quid autem Apostoli plus habeat, si Patrem interpellando mittat Spiritum, non habens per se, neque ex se prodeuntem? Quare mittit et emittit Filius Spiritum sicut et Pater: porro Spiritus nihil detrimenti dum mittitur et procedit patitur: quippe licet mittatur, ubique praesens est, dividens unicuique prout vult.

Deus est cujus proprium, non solum futura praescire, verum facere quaecunque vult: Unicuique enim, ut Apostolus dicit, datur manifestatio Spiritus ad utilitatem (I Cor. XII) . Amplius: Spiritus fideles [Col. 0305A] ducuntur, et Filii Dei efficiuntur, sanctificantur quoque in nomine Domini nostri Jesu Christi et in Spiritu Dei nostri, sicut idem dicit Apostolus: hic est Spiritus, qui profunda Dei novit, qui orbem terrarum replet, qui in omnem veritatem deducit, ubique praesens, nullius indigus; nec aliquid habet adjectum vel adventitium. Qua ex re manifestum quod cum Filius dicit. Ego a meipso non veni (Joan. VII) , et de Spiritu: Ego mittam et de meo accipiet, et me glorificabit (Joan. VIII) ; et quaecunque talium personarum distinctionem solummodo ostendunt, quae prorsus incognita hominibus fuerat: hic est Spiritus qui loquebatur in apostolis, loquebantur enim apostoli prout Spiritus dabat eloqui illis; et rursum: Non enim vos estis qui loquimini, sed Spiritus [Col. 0305B] Patris vestri, qui in coelis est, loquitur in vobis (Matth. X) ; locutus est et in prophetis hic idem Spiritus. Quis det, Moyses dicit, totum populum istum prophetare, quando dabit Dominus Spiritum suum super ipsum? (Num. XI.) Novus autem Novi Testamenti propheta Agabus clamabat, dicens: Haec dicit Spiritus sanctus (Act. XI) : igitur in prophetis, in apostolis, et in Christo unus Spiritus sanctus loquebatur: sed tamen aliter ab illis, et aliter a Christo idem Spiritus habebatur. Nam Christus per se Spiritum, illi vero per Christum habebant. Cum igitur Altissimi Verbum per se Spiritum habeat, per se Spiritum det, patet quod per se emittat, et quod ex ipso procedat Spiritus.

[Col. 0305C] Amplius: Quae vero per apostolos fiebant signa, non propria illorum, sed Dei per eos operantis erant. Quod vero fiebant per Dei Filium, ejusdem erant, qui nihil in eo, quod Deus, adjectum habere potest. Namque divinum simpliciter ens bonum ex se sufficiens est, suique complectivum: quanquam quidam quod ex se sufficiens est simpliciter, bono inferius esse fateantur. Quid enim aliud, inquiunt, est ex se sufficiens, quam illud quod a se, atque in se bonum possidet? hoc autem jam boni plenum est, ut quod ipsum participat. Verum latent se ipsos dividentes, quod divisionem non recipit, per participationem. Emittit ergo Filius Spiritum, sed non absque Patre: sicut neque Pater absque Filio. Quia quemadmodum Patris est Spiritus, ita et Filii: propterea [Col. 0305D] Filius Dei verbum Dei est, Filii vero Spiritus Paracletus, hinc est quod dicit: Mittet Pater in nomine meo (Joan. XIV) : quod nihil aliud significat, quam in mea virtute et in mea potestate. Ego enim emissor sum, sicut et Pater, quia Spiritus a me procedit. Ego enim sine medio Patri conjungor: Ego sum vita et veritas, et ad ipsum via (ibid.) . Nemo venit ad eum nisi me existente medio, et alibi dicit Patrem sibi attrahere. Nemo, inquit, potest venire ad me, nisi Pater meus traxerit eum (Joan. VI) . Liquet ergo quod Filius offert Patri, et Pater attrahit Filio: qui immediate Patri jungitur, et aequaliter ei per omnia existit, unde: Qui videt me, videt et Patrem (Joan. XIV) ; et, Pater in me manens, ipse facit opera (ibid.) : non habeo aliquid singulare vel a Patre [Col. 0306A] separatum: sicut nec Pater aliquid habet quod a me separatur, sed omnia communia: ergo si in toto Patre Filius est, non solus Pater Spiritum emittit. Nam si solus Spiritum emittat, non est in toto Patre Filius absque medio.

Atqui Methonae praesul asserit non esse Filio Spiritum aequalem, si ex ipso prodeat, tali utens syllogismo: Quod ex duobus est, ei quod ex uno tantum, nunquam est aequale: atque Spiritus ex duobus est cum Filius ex Patre solo nativitatem habeat: ergo non est aequalis Filio Spiritus, sed aut major aut minor. Quid ad hoc respondendum arbitrer, aliud nisi complexione simili depromere inconveniens, hoc modo: Quod ex uno, ei quod ex [Col. 0306B] nullo nunquam est aequale: at vero Filius ex uno solo, Patre scilicet, qui a nullo est habet existentiam: inaequales sunt ergo Pater atque Filius. Non sunt haec in quantitatum proprietate, quia neque mensura, neque quantitas in divino est. Propterea vero non sunt proprie duo Pater et Filius: ex quibus ut ex duobus differentibus, Spiritus existentiam habeat, cum tantus Deus Pater sit, quantus Pater cum Filio. Sed enim hic quidem vir rursus experimentum sumit fallendi, hoc modo disputans: si Spiritus ex Patre et Filio procedit, non erit deinceps solus Pater, Pater: nec ultra tota unitas Deitas. Et quomodo utique quo cum paternam causam Filius partitur, nec ultra solus Filius, Filius. Quomodo enim cum sit Pater in parte Spiritus, nec [Col. 0306C] deinceps unus solus Spiritus? Quomodo enim cum non ex uno, neque solo? Hoc quidem et alia plura vir hic complicat, ut videatur arguens: maxime enim, ut Aristoteles dicit, volunt videri arguentes: sed quoniam commiscet falsa veris, nihil concludit. Quaenam vis consecutionis esse potest, si Spiritus ex Patre et Filio procedat, Pater non est Pater, nec Filius Filius, nec unitas Deitas. Nam similiter quis colligat, Spiritus secundum naturam a Patre habetur, et Filio Pater est Filius, et Filius est Pater. Vel, si Filius et Spiritus ex Patre diviso modo existentiam contrahant, non erit ultra Deus unus et simplex Pater, quod fortasse proveniret, si Spiritus et Filius dicerentur per naturam duo, et non tantum [Col. 0306D] per proprietates, nec autem unitas secundum naturam est personae tres simul, sed non divisim. Qua de re, neque duae unitates Pater et Filius, neque tres: Pater, Filius, sanctusque Spiritus, unitates existunt. At vero, una unitas sunt tres personae, sicut unus Deus, et tota unitas: et tota Trinitas, Deitas. Verumtamen sicut non est aliqua personarum trinitas, ita earum nulla, ut anterius monstratum est, unitas proprie censeri potest. Unus certo solus et solum Pater, Pater: et unus est solus, et solum Filius, Filius: et unum et solus, et solum Spiritus, Spiritus sanctus: Trinitas tota Pater, et Filius, et Spiritus sanctus; unitas Trinitas, et Trinitas unitas: unus enim hoc tria Deus, et Deus hoc tria, et solus Deus. Ideo autem unitatum dualitas sive Trinitas non intelligitur, [Col. 0307A] sed Pater quidem fons est earum, quae ex ipso duarum personarum, et eam ex quo nullae proveniunt unitates, sed personae, propterea non duo patres, non duo filii, non duo spiritus creduntur: neque tres dii, sed unus et solus et totus Deus qui ante omnia, et super omnia, et omnium causa existit. Palam est igitur inconsequens esse quod illatum est: omne enim quod ex natura infertur ad proprietates, et ex proprietatibus ad naturam, inconsequens est, ut in hoc apparere potest exemplo: Unus Deus est tres personae. Igitur aut ingenitus Deus aut genitus est tres personae, aut procedens: insyllogizatum est, eo quod unus secundum naturam dicitur: ingenitus vero genitus et procedens minime. Ideoque nihil ex his colligi [Col. 0307B] potest. Amplius, unitas in eo quod unitas immobilis est, cum nullam existentiae suae causam habeat: namque omne id quod prius non est aliud, merito immobile putatur: Deo autem nulla existimari causa potest antiquior, his magnus Dionysius testimonium perhibet. In omni pene, inquit, theologiae negotio, Thearchiam conspicamur sacrosante sanctam, ut unitatem quidem propter simplicitatem supernaturalis individuitatis ex qua, ut ex unifica virtute intelligimus in Deo dignam concordiam: ut Trinitatem vero propter trium personarum supersubstantialis fecunditatis apparitionem. Quamobrem, unitas quidem naturae est, trinitas vero personarum. Cum igitur a sanctis Patribus unitas dicitur moveri, non [Col. 0307C] ipsi unitati, sed nostro motus animo referendus est, qui Deum in tribus unum speculando personis, eamdem prorsus naturam habentibus movetur: et hoc est quod Dionysius iterum dicit: «Est quidem, inquit, fontana Deitas Pater, Filius vero et Spiritus, uberis Deitatis, si sic opportunum sit dicere, germina Deo plantata.» Fontanam quidem deitatem, hoc est, fontem in deitate Patrem vocat. Propterea solummodo quod sine principio Pater est, et duobus solus praestat esse, Filium vero et Spiritum germina Deo plantata, eo quod ex Patre uterque esse habet, sed quoniam improprie deitas Pater dicitur, subjunxit: «si sic oporteat dicere.» Nequaquam his verbis inficiando Spiritum ex Filio esse, magis autem quod ex Filio Spiritus sit, affirmare videtur, [Col. 0307D] dum dicit: Filius et Spiritus, et non Spiritus et Filius: tanquam mediante Filio, ex Patre Spiritus proveniat. Modus autem proveniendi, nec exprimi, nec intelligi potest, cum sit omnino ineffabilis. Liquet igitur ex his quae dicta sunt, quod neque Filius, neque Spiritus dicitur unitas: Pater vero ut quibusdam videtur, aliquoties vocabulo significatur unitatis, ut apud theologum Gregorium sic disceptantem. «Unitas, inquit, a principio mota in dualitatem usque trinitatem stetit.» Sed videtur tamen sanctus iste vir, in hoc loco abusive, unitatem pro Patre, dualitatem pro Filio, trinitatem vero pro Spiritu sancto translative accipere: cum quidem, quoniam unitas nomen naturae significativum est, et non personae, tum vero quia Verbum [Col. 0308A] Dei nequaquam unitatis Filius dicitur, cum unitas ejus Pater nullo modo censeatur. Est autem dicti intelligentia hujusmodi: Pater sterilitatem abjiciens, in dualitatem motus est, id est Filium genuit: et usque in Trinitatem, secundum scilicet Spiritum, stetit, emisit Spiritum: et ultra neque generando neque emittendo processit. Quidam vero dictum capitulum aliter volunt interpretari, dicentes unitatem moveri in dualitatem et trinitatem absque medio: putantes quod sicut Pater in generationem Filii sine medio movetur, ita et in emissione sancti Spiritus: hoc si verum esset, non in dualitatem a principio, sed in trinitatem Pater moveretur, immediate generando ex se Filium, atque emittendo immediate Spiritum, quia certe regnans ei est ordini, [Col. 0308B] qui de baptizando datus est Christo discipulis. Similiter autem et glorificationi, de qua jam dictum est, cum et veritati congeneret quidem non per aliquem, emittat vero per Filium. Amplius autem, impossibile est ad trinitatem non per dualitatem migrare. Nam si disciplina et dignitate, duo, priora sunt tribus, non est possibile intellectu comprehendi, in trinitatem stetisse, per dualitatem minime progredientem. Atqui disciplina et dignitate Trinitate prior est. Et unitas quidem dualitate prior est, eo quod non convertitur, secundum subsistendi consequentiam. Nam cum duo sint, ut Aristoteles dicit, statim sequitur unum esse. Uno vero existente, non necesse est duo esse. Si utique cum sit [Col. 0308C] Trinitas, sequitur statim dualitatem esse: dualitate vero existente, non necesse est Trinitatem esse per consequentiam, quia tertium ad secundum refertur, secundum vero non ad tertium, sed ad primum. Ex quo evidentissime apparet quod Pater et Filius sancto Spiritui aequaliter esse praestant. Quapropter, Filius etiam in sancta Trinitate principium, ut superius disputatum est, nuncupatur. Solus igitur Pater aliisque initio et absque causa existit. Causa vero et principium non solum. Qui quidem moveri dicitur, ut disciplina indisciplinatis existens, eosque informans, immobiliter ipsa permanens, aut ita moventur, ut Aristoteles solem diem occidere, infixaque astra moveri: quae nequaquam secundum se, sed secundum absentiam nostrae visionis moventur: [Col. 0308D] Noster utique, inquit, visus obtensus longe nutat propter imbecillitatem, quod quidem causa forsan est ut revibrare videantur astra, quae infixa sunt: planetis non revibrantibus, ad quos sufficit venire visus. Quod vero ab oriente in occidentem progressu solis occasus apparet, non est ipsius solis, sed nostri visus: sic igitur divinum, cum sit immobile, prorsus secundum naturam et substantiam moveri dicitur, dum nostram intelligentiam movet ad se speculandum, faciendumque differentes investigationes, de trinitate, de unitate atque personarum proprietatibus. Item moveri unitas dicitur in dualitatem, usque in trinitatem, non ulterius, quoniam iste numerus perennitatem et identitatem habet: et idem principium, idem medium, eumdemque finem, [Col. 0309A] quod numerorum alius quispiam adeptus non est. Etenim, unitas principium, unitas medium, et unitas finis. Omnia sunt unum, et tria sunt omnia, ut Aristoteles asseverat: Corpus, inquit, solum magnitudinum perfectum est, solum enim diffinitur tribus, quod quidem omnia esse dicitur, eo quod principium habet, et medium, atque finem: et quod non sit magnitudo, quae tribus plus habeat dimensionibus. Quemadmodum igitur in tribus personis divinum perfectionem habet, sic et omne corpus, in tribus distantiis, ut Ptolomaeus docuit: Oportet namque, inquit, tres distantias diffinitas esse, et eas secundum rectas accipere cathethos: tres enim solas rectas ad invicem lineas possibile sumere, duas quidem secundum quas superficies diffinitur, [Col. 0309B] tertiam vero quae profundum mensurat. At vero trium personarum copula omnem cogitandi seriem, omnem exsuperat rationum vigorem, naturamque supra omnem collocata est, eo quod absque tempore unum principium existant divinae tres personae: nam licet ex Patre sit Filius, et ex Patre ac Filio Spiritus sanctus, non tamen post Patrem Filius, neque post hos duos Spiritus esse incoepit. Nullum profecto momentum dandum est sive punctum omnino, quo Pater Filium, seu Spiritum praeierit, sicut sol non prius luce sua exstitit, neque radios praecessit lux. Qua de re, non prorsus causam, eo quod ex causa videtur antiquior. At Methonae praesul, Investigandum, inquit, est quomodo sentiant qui fatentur Spiritum ex Filio procedere, sive ideo, [Col. 0309C] quia Filii dicatur, sive quia universaliter, omne quod alicujus dicitur esse, ex eodem ipso procedere videatur: hoc si ita est, quia Deus Abraham esse dicitur, et Isaac, et Jacob, ex his utique et procedat, et mundus omnis, et item: Magis, inquit, ut oratio familiaribus fungatur exemplis, quoniam ipse Pater et Deus dicitur, et Pater Christi, ex ipso procedat, ut ex Filio ad Patrem et in omnem Deitatem blasphemia pertranseat.

Theophilactus quoque Bulgariae archiepiscopus super idem capitulum hoc modo disputat: Non est intempestivum in hoc loco dicere, negotio se ipsum offerente: quo modo habeat Filius Spiritum, et quo [Col. 0309D] modo Spiritus sit Filii? dicit enim Apostolus: Spiritum Filii sui in corda nostra misit clamantem: Abba pater (Gal. IV) ; et alibi: Si quis Spiritum Christi non habet, hic non est ejus (Rom. VIII) . At vero Latini, hoc suscipientes et desipientes, fatertur quod Spiritus procedat ex Filio. Nos autem primum hoc dicimus ad eos, quoniam aliud est esse ex aliquo, et aliud est esse alicujus: veluti Spiritum esse quidem Filii indubitabile est, et Scripturae testimonio firmatum: esse quidem ex Filio nulla scriptura perhibet, ut non duas causas Spiritus, Patrem scilicet atque Filium, introducamus etiam, inquit. Sed insufflavit discipulis, et dixit: Accipite Spiritum sanctum (Joan. XX) . O insipientiam! si ter dedit discipulis Spiritum sanctum quando insufflavit? [Col. 0310A] Quomodo ergo dicebat: Accipietis virtutem supervenientis Spiritus sancti in vos, non post multos hos dies (Act. I) ? aut quomodo in Pentecoste credamus advenisse Spiritum, si vero in die resurrectionis ipsum dedit, ter utique insufflavit? Sed hic quidem sunt lati risus. Manifestum sane quod ter illis Spiritum sanctum nequaquam dedit, sed unum donorum Spiritus sancti, dimittendi scilicet peccata. Et rursus: Habet autem Filius Spiritum substantialiter, ut consubstantialem sibi, non ut energumenum. Prophetae quippe aguntur, et item dicitur Spiritus esse Filii, secundum quod unitas est Filius, et virtus, et sapientia; sanctus vero Spiritus et unitatis, et fortitudinis, et sapientiae spiritus apud Isaiam describitur: dicitur autem Filii Spiritus, [Col. 0310B] quia per Filium datur hominibus. Uterque sane virorum istorum, ut vera fatear, humi haurit et nequaquam Dei creaturam attingit, atque quamplura inconvenientia implicat; sed quoniam sine demonstratione incredibilia sunt atque incerta, cum neque ex communibus conceptionibus, neque auctoritatibus sanctorum hujusmodi argumentationes irradiatae sint, quapropter tentabo quantum Dominus praestat, veritatem reserare ac detegere, ne falsitas pro vero recipiatur, lucernaque veritatis sub hujusmodi procellarum incursionibus videatur exstingui. Primum igitur dicendum est quod sicut Spiritus sanctus specialiter nuncupatur Spiritus, sic utique sapientia, virtus et unitas Filius nominatur. Attamen Pater [Col. 0310C] sanctusque Spiritus est, quando eisdem applicationibus utuntur. Non enim intelligi potest sine sapientia sapiens, nec potens absque potentia: sicut nec absque dilectione diligens. Est autem sapiens Pater, sapiens Filius, et sapiens Spiritus sanctus. Similiter autem verus et potens, confert autem Spiritui Pater esse, confert autem cum illo et Filius. Etenim Spiritus Patris et Filii charitas, aeque ac substantialiter et secundum naturam. At forte nominati prius viri et Filio esse Spiritum ideo inficiati sunt, quod secundum nullum modum eorum qui dici ex aliquo a philosophis consueverunt, ex ipso sit Filio Spiritus. Sunt autem qui dici consueverunt, ex aliquo modi hi: quippe quiddam ex aliquo esse dicitur, quod ex materia [Col. 0310D] et forma consistit. Nam ex materia dicuntur materiata, et ex forma quae in illis formata: secundum quem modum ex Filio Spiritus esse non perhibetur, dicitur quoque aliquid esse ex aliquo, ut ex efficiente causa, et ex imperfecto perfectum, ut de puero dicere consuevimus, juvenem fieri. Sed enim ex partibus totum, et ex contrariis contraria, et equidem posterius fit, ut ex Hebraicis Graeca, et ex Graecis Latina. Atqui secundum nullum dictorum modorum ex aliquo Spiritus Filii est, porro neque Patris. Nam neque materia neque species Spiritus sancti est Pater, neque pars, neque ut ex contrario fit, permanente subjecto eodem ad contrarii permutationem, quod per passionem fit, et alterius corruptionem: sed a Spiritu sancto corruptio [Col. 0311A] abest omnis, et universa penitus altercatio, quae non variatur per tempora, quasi ante parvulus exstitit, et ut puer in virum, sic per momenta temporum, ad incrementum veniunt. Alius certe modus est existentiae, secundum quod amborum, Patris scilicet et Filii, Spiritus esse censeatur: ineffabilis et investigabilis, licet dictus Spiritus polliceatur dicere creaturae omni.

Verumtamen apud Latinos omnes patet per fidem Patris et Filii esse Spiritum substantialiter, et secundum naturam, et aequaliter, quia non minus Filii, magis vero esse apparet Patris, scilicet utriusque per omnia aeque existit. Ob quam rem, non est secundum abundantiam vel defectum alterutrum, quia quot modis est Patris, totidem Filii existit secundum [Col. 0311B] naturam, substantialiter secundum causam; et secundum emissionem, id est processionem. Ad hoc autem quae superius posita sunt, ut opposita, scilicet, aliud esse ex aliquo, et aliud alicujus, eidem in pluribus convenire inveniuntur. Nam pars quidem totius est, et ex toto, et arboris fructus, et ex arbore: et spuma maris, et ex mari: et sicut impossibile est fontis esse aquam et non ex fonte, sic impossibile est Spiritum esse Filii et non ex Filio, aut Patris et non ex Patre Filium Spiritumque, Pater vero non, eo quod non sit alicujus, ut, ex aliquo, sed in eo, quod generat Filium ejus dicitur. Non est igitur congrua comparatio duorum Abraham et Spiritus. Quippe Deus dicitur Abraham ut creator, et Dominus Abraham: forsan vero, et [Col. 0311C] ut amicus illius. Intellectus autem et fortitudinis et similium, ut efficiens causa dicitur: sed Spiritus dicitur Filii et Patris, ut ex Deo ens, et ipse Deus non ut adventitium adveniendo extrinsecus (hoc enim quis asseverare audeat?) sed ut plenitudo ejus; qui certe non aliter sano intellectu comprehendi potest, secundum quod tertius dicitur a Patre, ut prius dictum est, nisi ex Filio habere substantiam intelligatur et consideretur, hic utique Spiritus juxta Domini vocem veritatis est, quia dicitur Spiritus veritatis: qui profecto in quantum veritatis est, in tantum Filii existit, et ex ipso existentiam sortitur, quod hoc modo manifestius forsitan esse poterit: si Spiritus veritatis est, ex veritate autem esse non habet, sed accidens verus est idem Spiritus, [Col. 0311D] ut motus secundum accidens, calidus nuncupatur, eo quod calidum faciat; at vero non est verus secundum accidens, ergo ex veritate esse habet: huic syllogismo exemplorum multitudo fidem porrigit: ecce enim humana anima, quia non est ex unitate, secundum accidens vera praedicatur sicut et alias virtutes dignoscitur habere. Non enim naturaliter inest virtus vitiumque quod apparet ex facili eorum permutatione. Ea quidem cum ex ratione esse habeat, non est secundum accidens rationale: corpus vero, quia non habet esse ex colore, secundum accidens coloratum est. Sic utique Spiritus sanctus, si ex unitate non habet esse, adveniens et adventitia est ejus veritas: cum ipse [Col. 0312A] veritatis praedicetur, et ejus dicatur esse. Igitur sicut est veritatis, sic et esse et subsistere habet ea veritate, et ex ipsa, Filio scilicet, procedit secundum personarum ordinem. Namque veri ordo non est, nec alter alterius causa existit. Quod si constet, neque principium, neque causa in Trinitate possit inveniri.

Item rerum existentium tres ordines sunt apud philosophos. Nam hae quidem earum omnino separabiles sunt, subsistentia scilicet et intelligentia, veluti divinae: hae vero modis omnibus inseparabiles esse, et intellectu ut naturales; aliae vero, secundum quid separabiles, et secundum quid inseparabiles, utpote mathematicae: quae medium inter supra dictas locum obtinent: communicantes quidem divinis in [Col. 0312B] eo quod separabiles, naturalibus vero, secundum quod non separantur. Similiter autem his in terminis syllogismorum perfectae figurae rectum possidentibus ordinem, medium semper extremitatibus communicat: et secundum habitudinem semper alterutrum respicit, nunc praedicatus, nunc subjectus.

Amplius: Rationalem animam philosophi trifariam dividunt: irascibile ipsam habere proponentes, ratiocinativum atque concupiscibile; sed ratiocinativum aiunt derivari, concupiscibile subjugari; irascibile autem modo fungi divino, modo cohaerere subjectioni. Palam est igitur, ut puto, quod in solitario naturae, et in trino personarum ordine ineffabili, quemadmodum ex non habente principium [Col. 0312C] Filius nascatur, ita et ex Filio proveniat Spiritus. Sed quoniam hic plane jam patescet, vadendum deinceps ad alteram objectionis partem, hanc scilicet, utrum Christus insufflando in faciem discipulorum Spiritum sanctum eis dederit? an absque Spiritu donum, id est virtutem operandi miracula, discipuli acceperint? forsitan neque ad hujus solutionem sermo elangueret, at Gregorio qui Theologus cognominatur, super haec disceptante, taciturnitati famulandum est ad modicum. Hic utique de dato discipulis Spiritu hoc modo disputat: Spiritus sanctus in Christi discipulis tribus modis operabatur, prius et per tria tempora: antequam glorificaretur Christus passione, post glorificationem in resurrectione, atque post ascensionem in [Col. 0312D] coelos: et primum quidem leniter, secundo autem vehementer; tertio vero consummatius, non ultra praesens actu ut ante, sed substantialiter: ut quis fateatur conversando et commanendo. Insufflat autem dum demonstrat se esse qui a principio nostram naturam condidit: ait enim quodam in loco Moyses: Et plasmavit Deus hominem, limum accipiens de terra, et insufflavit in faciem ejus spiraculum vitae (Gen. II) . Quoniam quidem per inobedientiam in mortem ductus est, et antiquo illo honore delapsus, renovavit illum Christus denuo, morte suae carnis, destruendo mortem, et ad pristinum honorem reduxit; per insufflationem avolantem absistentemque a nobis, Spiritum iterum nobis restituens. [Col. 0313A] Sed enim Apollinaris his similia profitetur: Insufflavit enim, inquit, in faciem Adam spiraculum vitae, et postquam a mortuis rediit, insufflavit in faciem discipulorum, ut reformati ad antiquam imaginem, conformes appareant suo factori, per Spiritus participationem. Idem inclytus papa Romae Gregorius dialogo astruit dicens quod per insufflationem illam Christus Spiritum sanctum discipulis dederit: In terra, inquit, datur Spiritus, ut diligatur proximus; e coelis datur, ut diligatur Deus.

Caeterum huic sententiae Joannes Chrysostomus contraria videtur asserere, et solus: «Quomodo ergo, inquit, nisi ego abiero, ille non veniet, nisi Spiritum dedit? Non enim tunc Spiritum dedit, sed [Col. 0313B] aptos illos ad suscipiendum reddidit per insufflationem;» et post modicum idem dicit: «Nequaquam quis peccet, et tunc accepisse eos dicens potestatem aliquam spiritualem et gratiam.» At non mortuos suscitandi, virtutesque faciendi, sed dimittendi peccata: differunt nempe dona Spiritus sancti, ideoque subjunxit: Quorum remiseritis peccata, remittuntur: et quorum retinueritis, retenta sunt (Joan. XX) , ostendens quam formam operationis tribuat. Post quadraginta vero dies, signorum acceperunt efficaciam: unde et dicit: Accipietis virtutem supervenientis Spiritus sancti in vos (Act. I) . Quia jure seipsum interpretatur: Quomodo dixerit, non tunc dedisse Spiritum, id est, non omnem spem operationis Spiritus [Col. 0313C] perfecte tunc largiebatur, Theologo Gregorio consentiens dicenti: Primum quidem leniter, secundo autem informatius, tertio vero consummatius. Ipse enim Jesus testimonium perhibet Spiritum accepisse discipulos per insufflationem, dum dicit: Accipite Spiritum sanctum (Joan. XX) . Nemo enim nihil porrigens, illusor nisi sit, dicit accipite. Jesus autem dixit eis, accipite. Qua de causa manifestum quod aliquid eis largitus sit: quod si aliquid eis dedit, aut quid erat in voce, aut quid voce non significabatur. At nullus lapidem porrigens, cum sit mentitus post, ex industria dicat, accipite panem: ergo quod voce significabatur, donavit, scilicet Spiritum sanctum. Quod si quis adhuc contentionis finem contrahendo, dicat non tunc Spiritum, sed [Col. 0313D] unum donorum sancti Spiritus dedisse, remittere scilicet peccata, attendat si hujusmodi virtus separabilis sit: sed patet quod non sit separabilis, cum nihil secundum accidens, divinis insit hypostasibus, ergo dum dat Spiritum largitur totum, non partem: scimus enim quod Spiritus sanctus non dividitur: in quo non est partes accipere, cum totum sit, quod est individuum. Igitur totum discipulis Spiritum simul donavit. Sed quaerunt quidam, si tunc Spiritum dedit, quare dixit: Nisi ego abiero, Paracletus non veniet ad vos? (Joan. XVI.) Et item dicunt: Si tunc insufflando dedit Spiritum sanctum, quomodo in die Pentecostes rursus dederit? Ad quod dicendum, quod in die resurrectionis dedit quidem Spiritum, sed non secundum omnem [Col. 0314A] operationis [actus] speciem: in die vero Pentecostes, dedit eis Spiritum secundum omnem in ipsis operationis speciem.

Amplius: Quaeratur et ab illis: Nunquid Spiritus sanctus Deus est? Nunquid Deus utique est, ergo et Spiritus sanctus utique est? Quod si utique, manifestum quod in apostolis tunc exstitit, quomodo ergo in quinquagesimo die Spiritum sanctum ad discipulos misit, quibuscum idem Spiritus aderat? ad personarum certe discretionem, et propter operationum in ipsis apostolis efficaciam, hujusmodi distinctiones fiunt. Ad hoc: insufflasse Christus ut emissor, in eo quod Deus in faciem discipulorum creditur, tum ut per hoc intelligeremus Spiritum vere de illo procedere, ut de profundo [Col. 0314B] corporis ejus, ille flatus evaporabat sensibiliter, tum quod ad habendum et quasi possidendum Spiritum eis daret. Quod in die Pentecostes ad robur et operationem, ostensionemque signorum e coelis discipulis eisdem misisse fertur. Quod ex hoc liquido apparet: praesente Christo raro signa faciebant ejus discipuli, quo in coelum abeunte, ac mittente Spiritum, per manus apostolorum signa fiebant: unde in specie ignis missus dicitur, ut eos qui adhuc quasi limus erant, molles existentes, corroboraret atque confirmaret. Nonne antehac primus discipulorum Petrus ad vocem expaverat ancillae? hic tempore post corroboratus, principum orbis tyrannidem contempsit. Ex his igitur manifestum [Col. 0314C] esse potest, quod non sit vecordiae neque imprudentiae, si quis dicat Christum discipulis tunc Spiritum dedisse, quando post resurrectionem eis dixit: Accipite Spiritum sanctum: cum scientissimi Graecorum idemque sanctissimi, hoc comprobaverint, ut ostensum est: porro nostri temporis homines errorem hoc reputant, et insaniam pro eo solum, quod Spiritus processionem ex Filio abolere conantur, qui ab ipso Salvatore testimonium habet dicente mulieri quae fluxum sanguinis patiebatur, et fimbriam vestimenti ejus contingebat: Quis me tetigit? novi enim virtutem exisse de me (Marc. V) ; Deus enim sum, et Spiritum habeo, in quo ejicio daemonia, coaequalem mihi sanitatum largitorem. Nam virtutem exire deintus, et ex propria natura [Col. 0314D] Deo soli competit, ejusque solius proprium est, qui supra omnem creaturam esse recta fide creditur. Prophetae nempe, ex seipsis non habebant exeuntes virtutes; qui gratia tantum Dei miraculis coruscabant, clarebant doctrinis, et Dei consilia manifestabant: atqui Christus fons totius boni, potentiaeque omnis de se Spiritum exeuntem, licet non localiter transmigrantem, habet disciplinae instar, quae apud doctores commanens, discentibus attribuitur. Novi, inquit, virtutem exisse de me, in eo quod Deus sum: nam in eo quod homo, non habet consubstantialem sui Spiritum sanctum, nec de se exeuntem, sed super se stantem. Cum igitur ex se virtutem exire commonstraverit, evidentissime Spiritum ex se procedere docuit. Quando autem [Col. 0315A] resuscitavit archisynagogi filiam, cum nollet quidpiam hujusmodi ostendere, tenuit puellae manum, et clamavit dicens: Puella, surge (Luc. VIII) : nullam in hoc significando sancti Spiritus imbecillitatem: neque quod insufficiens foret Spiritus mulierem vitae restituere, sed in medio tantum, quod caro ejus eadem quae Spiritus operaretur mortis corruptionisque interemptoria, eo quod propria verbi facta fiunt omnia vivificantis. Neque tamen praeter Spiritum hoc egisse credendum est, in quo renovavit hominem, et in discipulorum faciem insufflando restituit perditam gratiam, et omnem hujusmodi administrationem per fidem: hinc est quod Theologus Joannes in quadam epistola denuntiat, dicens: «Haec autem scripsi de his qui seducunt vos, [Col. 0315B] et unctio quam accepistis ab eo maneat in vobis, et non opus habetis, ut quis doceat vos; sed ut ipsa unctio docet vos de omnibus, verax est, et non est mendacium.» Ecce unctionem Spiritum sanctum dicit quam a Christo acceperunt, quem qui constanter apud se tenent, non opus habent ut quis doceat

Lucas quoque de Christo loquens dicit: In ipsa hora exsultavit Jesus Spiritu sancto, et dixit: Confitebor tibi, Pater, Domine coeli et terrae, quoniam abscondisti haec a sapientibus et prudentibus (Luc. I) . Exsultavit Spiritu sancto, id est, indicium praestitit quod ex se, ut ex Patre Spiritus procederet, qui Spiritus hujusmodi mysteria parvulis et mundis [Col. 0315C] corde revelat. Repleti sunt apostoli Spiritu sancto, sed non similiter Christo. Non enim ex se habebant, sed extrinsecus acceperunt. Jesus autem non ex adventu, non ex adjectione vel extrinsecus, sed ex seipso Spiritus plenitudinem ut Dei Filius habet, et habuit. Quod manifeste in novo adversus Nestorium ejusque complices capitulo, magnus Cyrillus enuntiat dicens: «Si quis dicit unum Dominum Jesum Christum glorificatum a Patre, tanquam aliena virtute per ipsum utentem et ab ipso accipientem, agere posse contra immundos spiritus, et perficere in hominibus divina miracula, et non magis proprium ipsius Spiritum dicit: per quod operatus est coelica miracula: anathema sit.» Quod idem sanctus sic interpretatur: Homo factum [Col. 0315D] unigenitum Dei Verbum permansit, et sic Deus omnia existens quaecunque et Pater: excepto solo, quod sit Pater, et proprium habens ex se, et substantialem naturaliter Spiritum sanctum: operatum est divina miracula, unde et homo factum permansit, sic Deus ut propria virtute, per Spiritum impleret miracula. Qui autem dicunt, ut hominem unum similem nostri, scilicet sanctorum glorificatum, et ipsum per Spiritus operationem, non ut propria magis, sed ut aliena et non Deo digna utentem, et tanquam in gratiae parte accepisse a Spiritu quod in coelos ascendit, juste subjacebunt virtuti anathematis.

Verum hoc cum undecimum capitulum Theodoritus [Col. 0316A] Cyri episcopus, infatuata confidentia, contra fas infirmat, quae multo digna sunt, pro nihilo faciens, et quae nefaria magnipendens. Qui et in Cyrilli haec, scilicet verba, proprius est Spiritus Filii, talia scripsit: «Siquidem ut consimilem, et ex Patre procedentem asseruit, conspondebimus et ut piam suscipiemus vocem: si autem ut ex Filio, aut per Filium existentiam habentem, ut blasphemum et impium abjiciemus. Credimus enim Domino dicenti: Spiritus qui a Patre procedit (Joan. XV) : et beatissimo Paulo similiter enuntianti: Nos autem non Spiritum hujus mundi accepimus, sed Spiritum qui ex Deo est (I Cor. II) .» Ubi vero hic idem Theodoritus, ex magni Cyrilli scriptis plenum certificatus est, quod cum Latinis [Col. 0316B] de processione Spiritus sancti dogmatizaret, quae sequuntur oblocutus est: «Blasphemat et in Spiritum sanctum, dum non ex Patre solo illum asserit procedere, juxta Domini vocem: sed ex Filio eumdem existentiam habere: hi sunt Aegyptii partus, malo patre germina deteriora.» Respondendum quidem erat conviciatori huic, sed quoniam idem magnus vir justus est respondere, et pro se facere conviciatori suo responsionem, ego quidem taceo ipso respondente haec: «Scimus quidem, inquit sanctus, Christum sancti Spiritus operatione, malas et immundas virtutes contrivisse: sed non sic famur, ipsum ut utique sanctorum quemlibet quasi aliena virtute uti per Spiritum. Erat enim et [Col. 0316C] est ejus Spiritus, sicut utique et Patris: et hoc nobis evidenter planum facit sanctus Paulus, ubi scripsit: Qui in carne sunt, Deo placere non possunt: vos autem non estis in carne, sed in spiritu, siquidem Spiritus Dei habitat in vobis; si quis autem Spiritum Christi non habet, hic non est ejus (Rom. VIII) : procedit quidem de Patre Spiritus sanctus, juxta Salvatoris vocem, sed non est alienus a Filio; omnia enim habet cum Patre, et hoc ipse perdocuit dicens de Spiritu sancto: Omnia quaecunque habet Pater mea sunt, ideo dixi vobis, quia de meo accipiet, et annuntiabit vobis (Joan. XVI) . Ergo clarificavit Jesum Spiritus sanctus, operantem inopinabilia; verum ut Spiritus ejus, et non aliena virtus, et ipso melior, secundum quod [Col. 0316D] intelligitur Deus. Non igitur blasphemavimus in sanctos angelos, neque in prophetas ut ausus est dicere qui solum novit conviciari. Eo quod ejus et eorum qui cum eo intentio sit, dividere in duos christos, unum, et alterum quidem glorificatum et energumenum: alium vero glorificantem et operantem dicere. Vituperant insipienter omne verbum pium, et quod ab hujusmodi eos abstinere facit prava opinione.» Et rursus in epistola, contra impium Nestorium: «Nam et si sit in persona Spiritus propria, et intelligatur per se, secundum quod Spiritus est, et non Filius, verumtamen non est alienus ab ipso; Spiritus enim veritatis nominatur, et est Christus veritas, ex quo emanat, quemadmodum utique ex Deo et Patre.»

[Col. 0317A] Quare patet hic Theodoritum ex Filio Spiritum existentiam habere, interpretati, Spiritum ex Filio procedere, quod veritas habet: et Magno Cyrillo adversari eo quod asseveret habere Spiritum ex Filio existentiam, cui quidem, scilicet Cyrillo, maxime credendum esse Graecus etiam confiteatur, nisi forte qui vestigia Photii patriarchae Constantinopoleos prosequitur. Cujus quidem sophismatum laquei, et tristes ac atroces injuriae in Latinos, breviter hic, quia sermo appetit, exprimendae sunt. Hic enim est, qui post Theodoritum in aequorea puteum fodiens arena, non semina, sed Cienena venena sepeliendo, diri valde languoris fidei Christianorum causa factus est. Profecto hunc cum suis complicibus Isaias deplorat dicendo: [Col. 0317B] Vae qui sapientes sunt apud semetipsos, et in oculis suis prudentes (Isa. V) . At vero jam exponenda est superciliosa et extraria mendacium amantis patriarchae contradictio et turpiloquium. Est quidem, inquit, adversus Latinos acutum et inevitabile telum, et ante omnia alia Dominica vox, quae feram omnem, omnemque vulpem attonitam faciendo exterminat et demolitur. Quae est haec Spiritum quae ex Patre dicit procedere: ex Patre Filius Spiritum procedere astruit: et ut auctorem quaeris, per quem facias, imo perficias impietatem, dum fabularis Spiritum ex Filio procedere? Si communis Salvatoris, conditoris et legislatoris dogmata, ut a tua vecordia evincantur, impetum non formidasti capere. Quid utique aliud quispiam [Col. 0317C] accipere quaerat, per quod tuum penitus coarguat impium studium? Si tu Dominicas despicis leges, quis religiosus tuam non abominetur opinionem? Quid utique aliud te de ruina erigat? Quae autem medelae astutia, totum corpus occupanti plagae medeatur? non ei quam salutaris sermo effecerit, sed ei quam spontanea indidit aegritudo, quae Dominicae doctrinae medicamentum, ex incredulitate litigando permutat in rem, quae juvare non potest, mortiferam: magis autem, dum debellatorem adversum inimicos gladium diripit, qui quaerit in eorum parte annumerari. Propterea te humi jacentem sub bicipiti gladio spiritus, nihilominus tamen et nos pro communi Domino, amorem et promptum [Col. 0317D] animum demonstrantes, quaecunque calculi sacrae nostrae, armantis nos militiae ad dimicandum commovent. Sed neque ea quae ex hac fiunt vulnera ut fugias, curam extra faciemus. Si enim ex una causa Patre, Filius Spiritusque proveniunt, licet hic quidem per generationem, ille vero per processionem: est autem rursus Filius Spiritus productor, quemadmodum blasphemia clamat.

Quomodo utique consequentiae sustineat ratio, quod Spiritus Filii non sit productor? Cum enim aequaliter ambo ex una causa proveniant: si alterum alteri causae usum suppleat: neque vero alteri alterum, nonne ad aequalem recompensandam gratiam, Spiritum esse causam immutabilis ordinis observantia exigit? Ecce post primum vaniloquium [Col. 0318A] et illecebras praesidiis, et auctoris totius schismatis, impudica lingua et inficiatrix conscientia, quantam conceperit et pepererit blasphemiam? scribere ausa, quae nullus alius, et supervacuos extrema arrogantia syllogismos, componere. Similis interrogatio eidem imminet: si enim ex una causa Patre, Filius Spiritusque proveniunt: mittit autem rursus Spiritum Filius, ut ipse perhibet: quomodo utique consequentiae sustineat ratio, non generari Filium, vel mitti a Spiritu? Cum enim aequaliter ambo ex una causa proveniant, quantum a Patre Filius accipit, tantumdem accipere debet Spiritus. Quare si Filius mittit Spiritum, et Spiritus generat Filium: ut quemadmodum Filius a Patre mittit Spiritum, ita et Spiritus recompensando gratiam a [Col. 0318B] Patre generet Filium.

Amplius: Filius a Patre accipit, ut ejus sit Paracletus; quare non similiter accipiat Spiritus, ut ejus dicatur Verbum? Quare quidem recompensatio et aequalitas in hoc exstitit, ut sicut Filius a Patre accipit causam esse Spiritus, sic utique Spiritus ab eodem Patre accipit causativum esse Filii. In quo non corrumpitur fidei ratio, salvis adinvicem utique proprietatibus, pariter atque aequaliter. Et rursus idem haeresiarcha et novae philosophiae complasmator non erubescit impudicum principium attribuere sermoni. O sensum, inquiens, intemperantia ebrium et impietate! o linguam impietate audacem! Quis dixit sacerdotum seu Patrum nostrorum, Spiritum ex Filio procedere? Quae synodus [Col. 0318C] universalibus sponsionibus firmata et adornata: magis autem quod pontificum divinitus adunatum collegium, non hanc sententiam, et ante quam appareret sancti Spiritus inspiratione condemnavit: per quos Spiritus sanctus, Patris esse juxta Dominicam institutionem apparet. Ex quo liquido procedere magnis vocibus praedicaverint? Et quidem non sic sentientes, ut universalis et apostolicae Ecclesiae contemptores, subdiderunt anathemati. Ab antiquis enim temporibus, noviter ortam impietatem, praesagis providentiae oculis, et ipsam cum anticipante multifaria discessione, scripto, verbo atque sententia condemnarunt.

Dogmatizavit statim universalium et sacrarum [Col. 0318D] synodorum secunda, Spiritum sanctum, ex Patre procedere, suscepit tertia, quarta confirmavit, consensum praebuit quinta, sexta adjudicavit, splendidis consignavit certaminibus septima: per singulas earum est patenter videre fiducialiter egisse pietatem, et Spiritum ex Patre sed non ex Filio divinitus annuntiatum procedere. Te vero quis grex impius perdocuit? quis contrarias leges Domini ponens legibus, incidere in nefarias sectas subinduxit? In errorem invium hic haeresiarcha inductione hac, et verisimilitudine ducere tentat, non solum idiotas, verum et scientes, qui quidem quoniam ex propriis loquitur, falsitatis operarium sermonem efficit, disseminat verba, perscrutatur propria, [Col. 0319A] dum quaerit quae synodus sancierit dicere Spiritum ex Filio procedere. Quare sine querela uti nunc possum ejusdem maledici sermonibus et efferre: O sensum ab incontinentia crapulatum et impietate! Omitto reliqua, quae pene certum non habent numerum, venio ad magnos fidei articulos. Quae synodus offerri fermentatum, lanceaque illud percuti constituit? Panis quidem azymus erat ille quem accipiens Dominus dixit: Hoc est corpus meum (Luc. XXII) . Nam legale pascha prius consummavit: dein mysticam illam perfecit coenam in eadem mensa. Refert enim Chrysostomus ubi de traditione Judae ac pascha disputat: Ubi vis paremus tibi comedere pascha? (Matth. XXVI) non hoc nostrum, sed Judaicum: illud enim discipuli [Col. 0319B] paraverunt, nostrum autem ipse paravit: et iterum in eadem mensa, uterque fit pascha, et quod figurae, et quod veritatis. Magnus quoque Cyrillus, in sexto, De eo quod est in spiritu et veritate obsequio, sermone, talia loquitur. Dies quidem salutaris hujus et desiderabilis occisionis, secundum lunam quartam decimam: sic vero lex praedixerat manifeste Salvatoris nostri occisionis tempus, quoniam pro mundi vita sustinuisse dicimus ipsum; decima, inquit, mensis primi, tollat unusquisque agnum pro domo juxta numerum animarum: et servabitis eum usque ad quartam decimam mensis hujus, immolabitque illum universa multitudo filiorum Israel ad vesperam. Audis quomodo a decima tollebatur, et [Col. 0319C] usque ad quartam decimam servabatur, quondam victima, ut quintum intelligas tempus, in quo factus homo pro nobis sustinuit mortem, minui jam incipiente luna, quae noctis principio dicata est.

Sed enim Epiphanius Cypri archiepiscopus in libro qui Panaria nuncupatur, contra Ebionitas comestionem carnium inhibentes: Quomodo, inquit, non protinus eorum amentia coarguatur, primum quidem Domino comedente pascha Judaeorum? Pascha autem Judaeorum agnus erat, et azyma, carnes agni, assae igni: et quae comedebantur, prout ei discipuli dicunt: Ubi vis paremus, etc. Et rursum: [Col. 0319D] Desiderio desideravi hoc pascha manducare vobiscum (Luc. XXII) . Non dixit simpliciter pascha, sed hoc pascha: pascha vero erat, ut dixi, carnes assae igni et reliqua; et iterum idem sanctus ut vere dicebat: Desiderio desideravi hoc pascha, carnes scilicet, manducare vobiscum. Plane autem ostendit quod et pascha consummavit, et carnes manducavit, ut dictum est; dicit autem et lex: Habebitis hanc diem in monimentum, et celebrabitis eam solemnem Domino, cultu sempiterno: septem diebus azyma comedetis, in die prima non erit fermentatum in domibus vestris: quicunque comederit fermentatum, peribit anima illa de Israel: a die prima usque ad septimum. Primo mense, quarta decima die mensis ad vesperam comedetis azyma. Usque [Col. 0320A] in diem vigesimam primam ejusdem mensis ad vesperam, septem diebus fermentatum non invenietur in domibus vestris: omnis quicunque comederit fermentatum, peribit anima ejus de coetu Israel, tam de advenis, quam de indigenis terrae (Exod. XII) . Christus autem non fuit aliquo modo transgressor legis, alioquin juste occidissent eum. Quamobrem azymum benedicens fregit, et dedit discipulis, et dixit: Accipite, comedite, hoc est corpus meum (Matth. XXVI) . Ideo Latinorum sancta Ecclesia aeternaliter azyma offert et immolat, nequaquam in hoc judaizans, cum in anno illi semel, et non proposito simili, hoc vero perpetuo, secundum Christi traditionem: profecto si hoc esset judaizare: qui utuntur templo, altari, oleo, aqua, lumine, thuribulo, [Col. 0320B] angelorum imaginibus, et barbas non radunt, Judaeis utique consentirent. Quoniam autem angelorum iconas habuerunt, patet ex eo quod Dominus ad Moysen dixit: Facias mihi duo Cherubin ex auro ductili, et pones ea ex utraque parte propitiatorii, extendentia alas super propitiatorium, et mutuo se respicientia (Exod. XXXVII) . Palam est igitur penes Judaeos fuisse usus imaginum.

Amplius: Quis pontificum coetus tradidit baptizandos praeungi oleo, Domino docente baptizari in nomine Patris, et Filii, et Spiritus sancti, et nihil amplius adjiciente? Amplius. Quae synodus sancivit ferventem aquam sanguini Dominico permisceri, quod quidem magis facit apparere animalem, [Col. 0320C] et gratia sanitatis corporis susceptionem Filii, quam rationalem seu vivam vel spiritalem? Nunquam enim scriptum est Dominum ferventem aquam misisse in calicem, quando in coena dixit discipulis: Bibite ex hoc omnes, hic est sanguis meus (Matth. XXVI) : sed neque magister sobrietatis et omnis continentiae vinum sine aqua dedisse credendus est, cum mysterii sacramentum eisdem discipulis tradidit. Et rursum quae synodus constituit, in officiis Ecclesiarum Kyrie eleison tantum psallere; et non concinere huic Christe eleison. Dixit Dominus: Spiritus qui a Patre procedit (Joan. XV) : confirmaverunt hoc, et sanctae synodi, Latinorumque omne collegium, non modo non inficiatum est; sed cum omni diligentia, et ex toto corde credit, et dicit [Col. 0320D] confiteturque et ex Filio procedere. Nam licet solus nominetur Pater: subintelligitur omnino et Filius, eo quod absque medio de Patre non prodeat, et cum nusquam Patrem dixisse reperiatur: Ego solus emitto Spiritum; sed neque prophetarum quispiam, seu aliorum Patrum, solus Pater emittit Spiritum, aliquando protulit: at vero neque contra decreta sanctorum Patrum, qui Niceae, Constantinopoli, Chalcedone, vel ubilibet locorum pro firmanda fide convenerunt. Idem enim, sed aliter dicit explanando et interpretando, quod pie intelligi oporteat: Spiritum ex Patre procedere subintellecto, scilicet, Filio: tum quia verissimum est Spiritum ex Filio procedere, tum quia multi a Filio ipsum dividebant. Enimvero sicut intelligitur Filium esse Spiritum, [Col. 0321A] cum dicitur esse Patris, ita concipiendus est ex Filio procedere, cum Deus a Patre procedit. Nam si Spiritus ex eo quod habetur, non incinit paternum proprium, neque ex eo, quod procedit, at vero ex eo, quod habetur non incinit. Est enim Spiritus proprius Filii, cum non in eo quod Pater habeat Spiritum, quia neque Spiritus habetur ut genimen: verum bonus pastor suis falsis opinionibus consistentia et bene habentia dimovet, et Latinorum sanctam Ecclesiam absque synodo pro suis viribus condemnat, contraque sanctas synodos, contraque apostolicae sanctitatis viros mentitur, dum eos sanxisse affirmat Spiritum a Patre, sed non a Filio procedere. Evidenter calumniatur sanctos Patres denuntiasse, quod non pronuntiaverint atque sensum, [Col. 0321B] quia oratio non significat ei docuisse. Salvator quidem dixit, qui a Patre procedit.

Idem sancta concilia, idem venerabiles Patres confessi sunt; hic autem conviciator edocuisse illos asserit, quod indicare orationem arbitratur, scilicet qui a Patre solo procedit. Quare quod non pronuntiaverint quasi sancitum complaudit ei, dum ex solo Patre docet Spiritum procedere, Salvatorem, sanctas synodos, venerabilesque Patres arguit. Nempe non idem significant hae duae orationes: qui a Patre procedit, et: qui a Patre solo procedit; neque apud Graecos, neque apud Latinos, neque penes oratores, neque penes philosophos: profecto rimari quidem oportet non solum dictionem, verum [Col. 0321C] dictionis intentionem. Sane quae dubia sunt interdum, per alia manifestantur, et ex his quae alibi scripta sunt. Notum quidem videtur Latinis qui a Patre solo, notum vero Graecis qui a Patre et Filio: eo quod neutrum in Evangeliis scriptum reperiatur, verum sic opposita sunt, ut alterum quidem duorum sit verum ex necessitate; alterum vero non, sed ex Filio quidem procedere Scripturis consonat et concordat, et neque contrarium vel repugnans invenitur, quanquam a synodis expressum non sit. Etenim quisque Romanorum pontificum qui synodos sanctificaverunt et confirmaverunt, semper hoc dixit ac dogmatizavit. Quos quidem utique Athanasius, Basilius, Cyrillus, sanctorumque reliqui manifeste secuti sunt: propterea ex Filio sentire ac [Col. 0321D] dicere debitum est. In quantiscunque quidem, neque cum Filio, neque habere intelligere commune est Spiritu, solus intelligitur Pater, veluti cum dicitur ingenitus, absque causa et sine principio, ac quidquid simile. In quantiscunque vero cum utroque, aut cum altero tantum habere intelligere commune, quanquam solus nominetur, solus tamen non intelligitur. At vero Spiritum habet cum Filio communem Patrem. Quare cum dicitur a Patre procedit, et a Filio procedere debet subintelligi. Ex [Col. 0322A] solo autem dicentem multa sequuntur inconvenientia, quorum perpauca hic memoro: Nam si ex solo Patre procedit Spiritus, non est ipse imago Filii, sed Patris, ut sine medio ex ipso coruscans: non est autem hoc, cum Spiritus imago sit Filii, et ex ipso proxime refulgeat. Quare si Filius ideo ex Patre provenit, quia ejus existit imago, et Spiritus ex Filio existentiam habet, quia imago ejus est.

Amplius: Propinquior erit Patri quam Filio, et magis Patris quam Filii. Amplius: Si ex Patre solo procedit, ad mensuram dat Pater Filio Spiritum. cum solam missionem, et non emissionem ei tribuat. In quo, scilicet, non videtur remetiri paternam excellentiam, nec ex integro Spiritum habere [Col. 0322B] cum omnibus, quae circa ipsum considerantur sicut habet Pater.

Ait enim magnus Cyrillus: Non ad mensuram dat Spiritum Filius, juxta Joannis vocem, sed ipse emittit ex se, quemadmodum utique et Pater. Quocirca quicunque orationem: Qui a Patre procedit, transformat in eam quae dicit: a Patre solo, Salvatoris vocem, qui est perennis fons veritatis, infirmat. Sed os quod mentitur, non erit impunitum, sicut dicit Salomon. Tenebrosum et nigrum evomuit bonus pastor, ut piscis qui nuncupatur sipia [sepis]. Nam neque synodus, neque sanctorum quispiam Patrum dixit, non procedere Spiritum a Filio, aut a solo Patre. Restat igitur haeresiotam [Col. 0322C] Photium hujusce dogmatis post Theodoritum fuisse praeconem, quod quidem demonstrationibus coenulentis supervacaneisque monstrare allaboravit, quarum una haec est. Si omnia communia Patris et Filii, et Spiritus omnia existunt communia, ut Deus, rex conditor, omnipotens, simplex, incorporeus, et simpliciter omnia alia: commune vero Patris et Filii, progressio Spiritus ex eis: et ex se utique procedet Spiritus, et principium erit sui, et causa simul, et causativus. Quod neque gentilium fabulae confinxerunt.

Acuti sophistae ac periti artificis complexio, ut videtur, non inviolatam conservat fidem, dictiones [Col. 0322D] proferendo in dolo et astutia: et in haereticae impietatis veneno, obnoxium invectionibus seipsum fecit: licet nolit, cum non habeat divinam advocatricem Scripturam: miscet non miscenda, et comparat non comparanda, et quia non dijudicat naturales qualitates a proprietatibus, in Acherusiam paludem praecipitatur. Non enim idem est proprietas naturali, et substantia aequalitati ⁜ (10) . Quippe quascunque naturales qualitates habet Pater et Filius, has habet et [Col. 0323A] Spiritus. At vero cum quascunque proprietates habent duo, et tertius ut retro monstratum est. Propterea hoc idem dicit sophista, sibimet invenire contrarius, cum dicat: Spiritus et Filii commune esse, una ex causa et indivisibili, habere progressum. Quod utique nequaquam Patri causam non habenti convenit; sed neque Theologus Gregorius consentit huic sententiae, in quodam sermone ad Ironam philosophum. Commune, inquit, Patri quidem et Filio sanctoque Spiritui non fieri, Deitas quoque: Filio autem et sancto Spiritui, qui ex Patre: secundum, quemadmodum Spiritus ex Patre ac Filio progressio, proprietas est: nec ulla cogit ratio trium esse, quia duorum est proprietas. Incorporeum quidem et supersubstantiale, ac [Col. 0323B] similia quae ad naturam referuntur, trium aequaliter communia, ubi saepiuscule determinatum est, existunt, et rursus divinae impugnationis plenus dicit. At vero procedit Spiritus ex Filio, aliquid accipiens quod procedendo ex Patre non habuit. Si enim aliquid est accipere et dicere qui acceperit, quomodo non absque assumptione imperfectus? Quod si nihil accepit, obruuntur et hinc alia: duplex scilicet et compositum, violantia simplicitatem naturae, quae compositionem non habet. Quae ratio nihil potentis praestare processionis. Sed neque consequitur proprietas dictiones quae infertur conclusio. Mendacium aegritudo est, ut dicunt magis dicentis quam audientis fallacia. Pater facit per Filium, aliquid accipiens: sine quo creare impotens [Col. 0323C] erat, qui operatur omnia in omnibus. Nunquid imperfecta est operatio Patris, aut Filii, aut Spiritus? Non indiget Pater alicujus, perfectus cum sit, ac sibi sufficiens. Verumtamen omnia per Filium condit, nihil accipiens quod non habuit. Sed et Spiritus ex Filio, et per Filium procedit: nihil ab ipso sumens, nisi quod a Patre accipit; perfectus utique Deus ac nullo indigus cum sit Pater, generat tamen ex substantia Filium, per quem condit universa, aeque sibi potentem. Nec adeo superabundat Spiritus ex utroque progressio, cum neque imperfectum Spiritum indicet, neque impotentem Patrem vel Filium demonstret, neque aliquam inducat compositionem. Si substantiae pars foret causa et [Col. 0323D] causativum, haberet utique locum ratio compositionis. Nunc vero natura dicitur Filius, emissus vero Spiritus. Non in eo quod substantia, sed in eo quod hic quidem gignitur; ille vero procedit: sed hoc ad naturam non spectat divinitatis.

Amplius: Verbum Dei cum sit perfectum, et nullius indigens, quid accepit a Spiritu sancto, quando assumpsit carnem carni assistentem, unctionemque illius factam, sicut scriptum est: Jesum a Nazareth, quem unxit Deus Spiritu sancto et virtute (Act. X) . Non igitur indigentiam aliquam, vel imperfectum quippiam Filius supplens, Spiritus emissor existit. At vero emittere Deus cum Patre nullius indigo, tum quod amborum indifferenter est Spiritus, tum quod sine medio de Patre [Col. 0324A] Filius provenit: idcirco non ex solo Patre Spiritus, sed ex Filio, qui solus fructus existit Patris, secundum eamdem habitudinem quae ex Patre procedit. Amplius idem conviciator: Si causa, inquit, est Pater eorum qui ex ipso non ratione naturae, ratione vero personae, sed ratio personae paternae a nullo usque nunc includere Filii personam, impie dicta est. Nequaquam igitur sit aliquo modo alicujus eorum qui in Trinitate causa Filius. At hoc autem, neque hic convenit praeterire, quoniam et ipsam personam Patris in duo divisit impietas, aut prorsus Filii personam in partem recipi paternae personae asseverat. Et quidem multa zizaniorum alia multitudo, ab ea quae a principio injecta est, mala pullulans dispersione. Quae non dormientium [Col. 0324B] ut videtur, sed secundum animam vigilantium, mortem quaerentium insanorum, ut supremum generosum et salutare degener efficiat semen, superveniens generis inimicus, in eorum saevit miseris animabus zizania. Utri danda est responsio, blasphemiae, an paralogismis? Sanctam Dei Ecclesiam objurgat, spinoso afficiens opprobrio hic litis amator nec erubescit, prophetarum complexionem male disponendo torta lis est, quod dici solet: Qui temperantia caret, virtutem non habet. Qui virtutem non habet, sub macula est. Iste conviciator cum injuriis et ignominia victoriam e latronis excessu venatur. Sed vanus est sermo et inefficax, qui propter causam et causativum, sicut ex superioribus patet, personam Patris dividit, aut Filius personam [Col. 0324C] Patris personae Patrem constituit. Causam enim et causativum nesciunt personam dividere, neque in inferioribus. Non ergo causam existens cum Patre Spiritus, dividit paternam personam. Quare omnino supervacaneus est dictus paralogismus, quemadmodum et hic: Si Pater mittit Filium et Spiritum, non ratione naturae, ratione vero personae: ratio autem personae Patris, non cui concludit personam Filii. Nequaquam igitur aliquod eorum qui in Trinitate mittat Filius: et rursus idem bonus pastor. Etiam, inquit, sed Salvator dixit discipulos instruens: Quoniam Spiritus de meo accipiet, et annuntiabit vobis (Joan. XVI) . Et quod utique lateas: qui ad Salvatoris confugeris vocem, non ut [Col. 0324D] advocatricem sumas; sed ubi ipsum per dissonantiam objurges, sic enim tua lingua est audax et impudica, ut in iis quae incomprehensibilia sunt occasiones confingat et subintelligat. Quomodo tuam ex lege dissonantiam quae incommutabilem et inalterabilem dissipat veritatem, non coercuisti, cum poenam debeas. Ideo autem te, ut quae puerorum sunt, non cognoscas impossibilia conando, privavit temeritas. At vero age, nunc et si non prius intelligere te oportet quod nihil sic manifeste stat contra tuam insolentiam, quemadmodum Dominica et salutaris ista vox. Nam si dixisset: De me accipiet, neque sic adinventio tua reperisset terminum: verum haberet aliquam competentem occasionem error, propterea tantam impietatis magnitudinem [Col. 0325A] Salvator providens, non hujusmodi emisit vocem, ne forte diaboli versutia multos per te devoraret: et post pauca, non dixit Salvator: De me, sed de meo accipiet. Multam et magnam licet brevi permutetur verbo, de me, ad illud, quod de meo, differentiam possidet. Nam de me ipsum inducit, qui vocem pronuntiat, de meo autem, omnino aliam a pronuntiante personam. Et post modicum: hic autem qui sit, ex quo Spiritus accipit nisi Pater? Neque enim aliquid aliud, qui contra Dominum pugnant confingent, neque enim ex alio Filio, sed neque ex accipiente spiritum. Cum dixisset quoniam accipiet, manifeste declarat, et ad quid accipiat, non enim ut procedat aut subsistat. Attende Dominicas voces, o homo, sed quare accipiet, ut quae [Col. 0325B] ventura sunt annuntiet vobis? planius autem reserans quid sit illud, quod dicit: De meo accipiet: continuo subjungit: Omnia quae habet Pater, mea sunt (ibid.) . Quare mea, accipiens de mea parte accipit, et ideo dixit, quia de meo accipiet, quia in parte sunt mea. Spiritus autem de Patre accipit. Nam quae Patris sunt, mea sunt. Quare cum dicit, de meo, ad Patrem oportet intentionem dirigere, et non ad alium divertere.

Hujus convicia, quemadmodum abyssus sive tartarus, fundum non habent, cum ex ejus ore Averni flumina effluant, quorum nomina, ut Socrati visum est, sunt haec: Acheron, Pyriphlegeton, Cocytos, [Col. 0325C] ex quibus Stygia nascitur palus, et inamabilis unda, quae Acherusia nuncupatur. Utinam iste oblivionis aquam potasset, omniumque perdidisset conviciorum memoriam! Paratos esse ad satisfactionem omni poscenti nos rationem, de ea quae in nobis est fide, et ipse apostolorum princeps praecepit; sed cum modestia et timore, conscientiam habentes bonam. Sed hic non quaerit cum modestia et timore, secundum apostolicam institutionem, propterea se veritas illi non manifestavit, utpote non recte quaerenti. Ita quippe veritas quaerenda est, quasi Deus praesens sit. Si Deum hic praesentem habuisset, nequaquam in Dei Ecclesiam tot convicia profudisset. Nullus enim, praesente domino [Col. 0325D] suo, prudens servus impudenter agit, proprii domini honorem contemnendo. Sed attendendum quod supradicta Petri verba et ad doctrinam spectant et ad investigationem Christi. Ubi vero praecepit: Dum steteritis ante reges et praesides nolite cogitare quomodo aut quid loquamini et responsuri eis (Marc. XIII) : ad testimonii gloriam praesentiaeque sancti Spiritus, saepe namque sapientiam hanc aliquis in disceptationibus, atque audaciam; sed quia facile in tumultibus turbatur, confundetur in perorando: apostoli autem in utroque gratiam acceperunt, unde stupebant praesides, et ipsi secum habere spiritus praesentiam certificabantur. Magnopere conatur [Col. 0326A] iste vir, secundum grammaticorum regulam ostendere quod me a meo in significatione quamplurimum differat. Nam meo, ut omne possessivum pronomen, duas personas, unam intrinsecus, scilicet possessoris, alteram vero extrinsecus, id est possessionis, significat. Quare cum Christus ut possessor intelligatur, dicendo: De meo accipiet, Spiritusque sit accipiens, Pater procul dubio est persona, quae ut possessio nuncupatur. At vero nihil pro certo videtur cogi veritas, ut palam est. Idem enim Salvator dicit: Non possum ego a meipso facere quidquam, sicut audio judico, et judicium meum justum est, quia non quaero voluntatem meam (Joan. V) ; et rursum: Omne quod dat mihi Pater ad me veniet, et eum qui venit ad me [Col. 0326B] non ejiciam foras, quia descendi de coelo, non ut faciam voluntatem meam, sed voluntatem ejus qui misit me Patris (Joan. VI) ; et item: Mea doctrina non est mea (Joan. VII) . At vero si secundum positionem Photii patriarchae, meum pronomen ubique duas personas significat, voluntas Filii alia sit a Filio persona. Quo fit ut non quatuor aut quinque personae, sed centum vel plures in Trinitate possint subintelligi et esse. Quare non est necessarium meum pronomen, ubique duas significare personas, cum et figurate de eadem persona dicatur, ut Persius dicit: Vindicta postquam meus a praetore recessi; et Euripides: Ego autem meus sum: attendere debuisset homo iste, quod aliter apud grammaticos accipitur persona, et aliter apud [Col. 0326C] theologos. Etenim in grammatica quaelibet res persona nuncupari potest ⁜ (11) : sive per se subsistat, sive per aliud, sive substantia sit, seu accidens.

Quare secundum hujusmodi disciplinam, cum Filius dicit: Mea voluntas, meum judicium, mea doctrina, mea generatio, et quidquid simile in singulis clausulis, alia et alia intelligitur, ad similitudinem possessionum, persona. In theologia vero, tacitis proprietatibus, ab omnibus qui secundum substantiam dicuntur, tres tantum imminuantur personae, quarum nulla expresse intelligi videtur, ubi Salvator dicit: De meo accipiet, et annuntiabit vobis. Et hoc ita esse demonstrat, dicens: Omnia quae habet Pater mea sunt: ideo dixi quia de meo [Col. 0326D] accipiet et annuntiabit vobis. Si Spiritus accipit de iis quae sunt Filii, et habet Filius: accipit de iis quae sunt Patris, et habet Pater; item si accipit de iis quae sunt Patris et habet Pater: accipit de iis quae sunt Filii et habet Filius. Omnia enim quae habet Pater, sunt Filii: et quae habet Filius sunt Patris. At vero accipit Spiritus de iis quae sunt Patris, et habet Pater, quare accipit de his quae sunt Filii, et habet Filius. Quod si accipiendo de iis quae sunt Patris et habet Pater, accipit de Patre, et accipiendo de iis quae sunt Filii, et habet Filius, accipit de Filio. Manifestum igitur quod non ex solo Patre accipit Spiritus, ut Photius asserit.

[Col. 0327A] Amplius. In his quae sunt Patris, et habet Pater, non videtur omnino Patri communicari debere, neque in his quae sunt Filii, et habet Filius. Nam neque Pater Patris est, vel Patrem habet: neque Filius Filii est, vel Filium habet. Verumtamen accipiendo de his quae sunt Patris, et habet Pater: et de his quae sunt Filii, et habet Filius, indubitanter accipere de utroque dicitur, quia emissionis ac processionis causa secundum quas Spiritus esse accipit, de thesauro sunt Patris et Filii: qui licet ambo emittant, non tamen secundum quod Pater vel Filius ei esse praestant, ipsumque producunt. Quamobrem, De meo accipiet, sic intelligendum arbitror: De meo, scilicet, et Patris thesauro essentiam sortitur, et quae ventura sunt annuntiabit [Col. 0327B] vobis, id est, ipsum esse Deum ut nos sumus, per ea quae vos docebit animadvertetis. Eamdem enim nobis scientiam substantialiter habet, et secundum naturam. Quae vero natura communicant, ex se invicem cognoscuntur. Nam per unum hominem, omne hominum genus videre est, et per unum bovem omnem boum generationem, sed non per bovem oves, neque angelos per homines. Etenim quae differentis naturae sunt ex se invicem nequeunt cognosci. Amplius: Si emissor Spiritus non in eo quod generat secundum naturam est Pater, Filius vero minime, quomodo verax erit Salvator asserens: Ideo dixi quia de meo accipiet, quia omnia quae habet Pater mea sunt? aut enim habebit secundum [Col. 0327C] naturam, ut sit emissor, quod Patris non ut genitoris est, aut si non hoc Patris quidem sunt quae existunt Filii, quae vero sunt Patris, non pertinent ad Filium. Quare si omnia quae sunt Patris, non ut genitoris habet Filius, emittere autem Spiritum Patris: non ut genitoris est, hoc abesse non potest a Filio. In eo enim quod dicit: Omnia quae sunt Patris: non ut genitoris esse Filii nihil extra dimittit. Et idcirco neque Spiritum emittere, quod Patris, non ut genitoris est.

Amplius: Magnus Athanasius in una epistolarum ad Serapionem scribit hoc modo: Quemadmodum genimen unigenitus est Filius, ita Spiritus, qui a Filio datur et mittitur, et ipse unum est, et non plura, neque ex pluribus unum, sed solum ipse [Col. 0327D] spiritus. Nam cum unum sit Dei Filius vivens, Verbum unum esse oportet, et plenam sanctificativam et illuminativam vitam, quae est operatio ipsius et donum, quae ex Patre dicitur procedere, eo quod a Filio qui est a Patre manifeste splendet et mittitur et datur. Igitur Filius quidem a Patre mittitur: Sic enim, inquit, Deus dilexit mundum ut Filium suum unigenitum daret, Filius autem Spiritum mittit. Si enim, inquit, abiero mittam eum ad vos. Et Filius quidem Patrem clarificat, dicens: Pater, ego te clarificavi. Spiritus quoque clarificat Filium: Ipse enim, inquit, me clarificabit. Et Filius dicit: Quae audivi a Patre meo, illa loquor in mundo (Joan. XVII) . Spiritus vero ex Filio accipit, ex Filio, inquit, accipiet, et annuntiabit vobis. Idem quoque [Col. 0328A] Magnus Basilius in tertio de Spiritu sermone affirmat: Dignitate quidem est secundus a Filio, ab ipso esse habens, et ab illo accipiens nobis annuntiat, et quod omnino de illa causa exeat, tradit sermo pietatis. Sed enim Magnus quoque Cyrillus in sexto ad Hermiam sermone, similia loquitur: Quomodo igitur, inquit, per Spiritum sanctificari dicunt illum, cum ipse manifeste dicat de Spiritu: Quia de meo accipiet et annuntiabit vobis? Et hoc Dominus non secundum participationem aliquid esse, credentes in sancto Spiritu, cum ipse perfectus omnino sit, et absque indigentia, secundum propriam naturam et existentiam: illud autem magis significantes, quod de Dei et Patris substantia, verbi quoque quidem, secundum propriam [Col. 0328B] naturam ex ipso est et in ipso apparet, Spiritus existit. Sed neque Chrysostomus in Joannis Evangelio ad Patrem de meo accipiet referre videtur, exponens: De meo accipiet, id est, quae dixi ego et ipse dicet, aut, Ex meo ex quibus scio ego, et ex mea scientia. Et iterum: De meo, id est, consona meis pronuntiabit. Omnia quae habet Pater, mea sunt illa. Ipse enim ex his quae Patris sunt dicet, et ex meis dicet, quae ventura sunt annuntiabit vobis. Dei hoc maxime proprium dicere, quae ventura sunt. Quod si ipse discit ab alio, nihil amplius prophetis habeat. Verum in hoc loco diligentissimam apud Deum scientiam demonstrat et hic sanctus. Quid ergo convenientius dici possit, diligentissimam scientiam, quam Patris sapientiam, quae [Col. 0328C] Christus est, et ex qua Spiritus accipit, sicut patet ex eo quod non tanquam indignus dixerit: et ab alio dicens, sed ad ostendendum quod ejus causa est Filius, sicut et Pater.

Audisti, Photi, gloriosos hos viros, Athanasium dico, Basilium et Cyrillum: ii tuam instantiam dissolvunt. Audisti asserentes illos, «Spiritus ex Filio accipiet, et annuntiabit vobis:» et non protinus tacuisti, obediendo doctrinis eorum divinitus monstratis, quibus quidem omnis sapiens concinit, et summa consignat electione. Non bonum meritum reddis patribus tuis, quos ut falsitatis testes appareant proscribis. Quantum quidem melius tibi et [Col. 0328D] competentius erat, sentire ac dicere, quae caelibes illi viri senserunt et conscripserunt, quam dehonestare ac contumeliis afficere Dei Ecclesiam, dum et asseveras quod sanctum symbolum adulterinis ratiocinationibus, et proclivibus ad fallendum, sub excessu confidentiae improbare tentaverit. Propterea et vociferaris, o malitiae machinamenta, Spiritum sanctum, non ex Patre solo, sed ex Filio procedere, frustra profitetur. Quis aliquando vel ab impiissimis vocem audivit erumpentem hujusmodi? Quis pravus serpens in corda illorum talia instillavit? Ad hoc autem fateris quod sacrosancte confitearis Spiritum esse Patris, et Filii, sed et substantiale ad utrumque tantum vocibus applicas in hunc modum fando: Scimus quod consubstantialis est quidem [Col. 0329A] Patri Spiritus, eo quod ex ipso procedit, consubstantialis vero Filio, non quod ex ipso procedat, absit! quia neque ille huic per generationem, sed quoniam ex una et indivisibili causa, ante saecula aequaliter utique progressio. At vero mihi videtur non recte dici consubstantiale praedicari aequivoce, de tribus personis. Inconvenientia enim sequuntur et impossibilia, quamvis plurima. Nam si Spiritus consubstantialis est Patri, eo quod ex ipso procedere substantiale est Spiritui. Etenim, si Socrates Platoni consubstantialis, quia rationalis est, ambobus rationale substantialiter inesse contingit, at vero procedere neque Patri neque Filio substantiale est: igitur non sunt ejusdem naturae cum Patre, Filius atque Spiritus.

[Col. 0329B] Quod si verum constet, non sunt unus Deus, quoniam consubstantiale non aequaliter et univoce de tribus praedicatur personis, quod quidem et Photio videtur dicenti, consubstantiale quidem omnino ad utrumque vocibus et non significatione reddimus, sed non bene. Nam substantialia ejusdem sunt substantiae atque naturae. Quae vero ejusdem substantiae atque naturae sunt, eamdem rationem substantiae suscipiunt. Quarum omnia consubstantialia eamdem substantiae suscipiunt rationem. Quo fit, ut consubstantiale de omnibus consubstantialibus, similiter et eodem modo enuntietur. Sane sicut specialissima species, de suis individuis praedicatur, sic utique Deus et substantia, de tribus [Col. 0329C] dicitur personis. Et quemadmodum omnia, quae specie participant, ejusdem naturae censentur, ac consubstantialia: sic utique Pater, Filius atque Spiritus sanctus aequaliter ejusdem naturae dicuntur atque consubstantiales, secundum substantiae nomen, et non aequivoce. Ergo secundum quem modum dicitur Spiritus consubstantialis Patri, secundum eumdem et Filio consubstantialis est. Et sicut Filius consubstantialis est Spiritui, ita Spiritus Filio et Patri.

Nullam enim possident differentiam, in eo quod consubstantiales, quare, non quia procedit consubstantialis est Patri Spiritus. Amplius: Quoniam consubstantialis est Spiritus Patri, non differt a Patre. Quoniam vero procedit, differt a Patre, ergo quoniam [Col. 0329D] procedit, non est ei consubstantialis. Amplius: Consubstantiale colligit multitudinem in unum, participatione enim speciei, ut philosophus dicit, plures homines unus. Nam Socrates et Alcibiades duo cum sint, reducti ad hominem angustantur, et fiunt specie unus, collectivum vero et adunativum quod commune, propterea universi homines inter se consubstantiales sunt, sed nullus homo, in eo quod homo alterius esse dicitur. Amplius: Incomparabile ac incommunicabile est quod substantialiter dicitur ad procedere, sive ad aliqua illorum, quae propria nuncupantur. Non enim exciditur a natura, cum nulla quidem diversitas insit personis secundum substantiam: proprietatum vero tantum natura in substantiae identitate demonstrat alternitatem. [Col. 0330A] Quamobrem consubstantiali ad substantiale, nulla neque secundum prolationem, neque secundum sensum est permutatio. Amplius: Si processio substantia est Spiritus, natura Spiritus processibile est: si natura quidem procedit Spiritus, Pater vero non, non sunt ejusdem substantiae, Pater et Spiritus: igitur non consubstantiale est Patri Spiritus, quoniam ex ipso procedit. Amplius: Neque hoc videtur esse verum, ut Spiritus ideo sit Filii, quod ex una causa et indivisibili ante saecula aequaliter utique progressio. Inconvenientia enim sequuntur et hoc nuntiantem: nempe, secundum quod sunt ex una causa et invisibili uniuntur ambo. Non enim tot, sed hujusmodi ostenduntur, ex eo quod secundum unionem non intercedat numerus. Impossibile [Col. 0330B] est enim aliqua numerari in eo quod nihil differunt, cum secundum distantiam tantum numerum nanciscantur, at vero secundum quod Spiritus est Filii differens ab ipso, et quasi altera persona ostenditur. Nihil quippe sui ipsius esse potest. Quare non ideo est Filii, et ei consubstantiale, quod ex una causa et indivisibili, ante saecula aequaliter utique progressio.

Amplius: Non dicitur Spiritus Filii ut consubstantiale, et qui mittitur per ipsum, ut Photii declarat descriptio: aut enim aeternaliter est Filii, perque ipsum aeternaliter mittitur, aut prius Filii erat, quam per ipsum mitteretur. Quod si antequam mitteretur, Filii erat Spiritus, quia per ipsum mittitur [Col. 0330C] ejus existit. Et rursus si per Filium Spiritus aeternaliter mittitur, aut mittitur Filio cum Patre mittente ipsum, aut tanquam per instrumentum mittitur per Filium, veluti per arcum mittitur sagitta: sed hoc est impossibile, eo quod alia natura sit causae, et alia instrumenti; alienus utique foret Filius a Patre, ut instrumentum ab artifice. Quare mittit Filius et habet Spiritum omnino, quemadmodum et Pater; qui, scilicet, Spiritus, neque in eo quod mittitur alicubi consubstantialis est. Profecto quae minime substantialiter insunt, substantialia esse non possunt. Quomodo enim a proprietatibus ad substantiales qualitates, scilicet, substantiales differentias, rationem transferri possibile, existimo non recte. Non enim est proprietas idem [Col. 0330D] substantiali qualitati, propterea non potest transigi consubstantiale in proprietatum communitatem: ergo Filius Dei est Spiritus dator, et ejus emissor ut suae plenitudinis, est enim ejus plenitudo Spiritus sanctus, sicut Joannes inquit: Nos, inquit, de plenitudine ejus omnes accepimus, videlicet, de Spiritu ejus (Joan. I) . Quod si Spiritus in eo, quod persona Filio non communicat, plenitudo Filii non communicat Filio.

Item si Spiritus non est ex Filio, plenitudo Filii non est ex Filio: quod est inconveniens, cum ergo ex Filio, et ex ipso procedit. Hoc qui negant, asserere videntur non propria virtute per Spiritum fecisse miracula. Adjecta vero advenientiaque cum sciant Filium habere, omnia quae Pater habet, excepto [Col. 0331A] quod Pater non est. Quare causa Spiritus est et emissor, ut ipse Pater ex quo exit et procedit: sicut Lucas testatur, dicens: Omnis populus quaerebat eum tangere, quia virtus de illo exibat, et sanabat omnes (Luc. VI) . Quae est ista virtus, nisi de qua dixi: Accipietis virtutem Spiritus sancti supervenientis in vos? (Act. I.) Hujus virtutis Christus causa et fons existit sicut Pater, quia sanat, roborat, sapienter facit, et infinita praestat beneficia. Per Matthaeum quoque Christus loquitur: Cum tradiderint vos, nolite solliciti esse, quomodo aut quid loquamini: non enim vos estis qui loquimini, sed Spiritus Patris vestri qui loquitur in vobis (Matth. VI) . Et rursus per Lucam exprimit: Ponite in cordibus vestris non praemeditari quemadmodum respondeatis, ego enim [Col. 0331B] dabo vobis os et sapientiam (Luc. XXI) . Marcus quoque idem affirmat, dicens: Cum duxerint vos tradentes, nolite praecogitare vel praemeditari quid loquamini, non enim vos estis loquentes, sed Spiritus sanctus (Marc. XIII) . Scimus quidem indubitanter et firmiter tenemus, quod Christi verba plena veritatis sunt, et quod loquebatur in apostolis ipse dederit, canctusque fuerit Spiritus. Ex quibus colligitur vera illa conclusio, Christus dat et remittit Spiritum, hoc modo: Christus dat qui loquebatur in apostolis, haec autem propositio vera est, ipsius testimonio Salvatoris: Ego enim, inquit, dabo vobis os et sapientiam (Luc. XXI) ; at vero qui loquebatur in apostolis, Spiritus sanctus erat, ut idem Salvator testimonium perhibet.

[Col. 0331C] Quare Christus secundum se dat Spiritum ut Pater. Non enim, inquit, per me Pater dabit, sed ut Pater, ego dabo. Liquet igitur ex praedictis quod sicut Spiritum dat Filius, ita et emittit Filii et ex Filio existentem. Quare non quomodo Filii, ita intelligis, consilii, fortitudinis, timoris, sapientiae, adoptionis, omniumque simpliciter beneficiorum, donorum, atque gratiarum Spiritus esse dicitur? Nequaquam hoc modo Filii nuncupatur Spiritus, Filii sane Spiritus, ubi Patris aeque ac indifferenter censetur. Intellectus vero gratiarum et donorum dicitur Spiritus, ut dator, et effectiva illorum causa. Is idem sicut Dei dicitur Spiritus, ita et Domini Spiritus nominatur, sed non convertitur. Etenim [Col. 0331D] licet Deus Pater Spiritus, juxta Domini vocem censeatur, Spiritus est Deus, Spiritus quoque et Filius Dei, secundum illud: Spiritus ante faciem vestram Christus Dominus; neque tamen Pater, neque Filius, Dei Spiritus dicitur: sicut igitur commune est Patri et Filio non esse Spiritum alicujus, sic proprium est Spiritum esse amborum Spiritum. Amplius: Sicut inter illos qui ex Deo nati sunt, solum Dei verbum, de utero ejus genitum esse pronuntiatur, ita inter Spiritus Dei, solus Spiritus sanctus, de ore Filii prodire creditur. Verbo enim Domini coeli firmati sunt, et Spiritu oris ejus (Psal. XXXII) , Verbi, scilicet, juxta Apostolum, omnis virtus eorum. Isto Spiritu ille iniquus Antichristus isperdetur, quia Dominus Jesus interficiet eum Spiritu [Col. 0332A] oris sui, et destruet illustratione adventus sui (II Thess. II) ; ut Paulus dicit quod de anima Christi nullus intelligere praesumet. Nam illa in eo quod anima est, neque interficit, neque destruit aliquid. Reliquum igitur est, ut sancto Spiritui solummodo attribuatur hoc. Qua ex re manifestum est quod sicut Filius de Patre per nativitatem existit, ita Spiritus ex Patre et Filio per processionem. Quod iterum et sic monstrari potest. Spiritus oris Christi ex Christo procedit, cujus rei signum est insufflatio in faciem discipulorum facta; scilicet, Spiritu oris Christi, Spiritus sanctus est, unum enim habet Spiritum consubstantialiter ut Dei Filius, non plures.

Itaque Spiritus sanctus ex Christo Dei Filio procedit. Sed forte dicet adversarius, insufflatio, donatio, [Col. 0332B] processio, sive missio Spiritus ad apostolos seu prophetas, a Christo facta, temporalis existit procul dubio. At vero illa, qua Spiritus existentia consideratur secundum se est, et non intelligitur ad aliquid, sed a quo. Eam enim Graecus intelligit, dum Spiritum ex Patre solo asserit procedere, prius vero dicta, cum sit temporalis, et ad homines, aeterna non est: nec dogmatis ambiguitatem facit, nec multum ad schisma pertinet divulgatum, propterea superius positis argumentationibus nullo, ut videtur, qui ex adverso disputat, coarctatur inconvenienti hujus objecti solutio, quanquam ex superius dicto Magni Cyrilli, adversus Nestorium capitulo, et ex eo quod relatio talium creaturis magis quam Creatori [Col. 0332C] conveniat, patens fit. In his tamen quae sequuntur, quia praesentis voluminis series finem poscit, commodius explicabitur. Jam enim, ut aestimo, Graecorum pene omnes instantiae solutae sunt: demonstratum est enim quoquo modo ex Patre ac Filio Spiritus proveniens, non progrediatur ex duobus principiis, seu ex binis causis. Apparuit autem quomodo causa principiumque ac ingenitum non sint personales proprietates, cum genitor non emittat Spiritum, in eo quod Pater, neque solus. Ostensum quoque est nullam proprietatem esse personarum, et quomodo non uni tantum personae adsit quaelibet proprietas, cum aliud sit habere proprietatem, aliudque proprietate insigniri: similiter autem patefactum est, secundum nullam eorum quae apud [Col. 0332D] philosophos dicuntur causarum, Patrem seu Filium causam esse Spiritus, sicut non Spiritum causativum esse utriusque, dicto tenore, cum sit amor amborum.

Explanatum quoque non apparere inaequalitatem circa personas propter proprietates, existente duorum aequaliter Spiritu. Adapertum etiam est Spiritum et Filium et Patrem, Patrem quoque cum Spiritu, quaedam obtinere vicissim singulariter. Patremque similiter esse Filii causam, non quod est Pater cum Filio. Dilucidatum est perfectam esse Patris, et perfectam esse Filii emissionem Spiritus; nec aliquam superabundare, cum sit una et eadem. Filium quoque principium existentem in Trinitate, Spiritum emittentem sine medio, non ratione naturae [Col. 0333A] sive personae, sed ratione causae ac principii, ex utroque progredientem, nec esse duplicem vel compositum, ex duobus proveniendo, sed neque Filium componi, eo quod causa sit et causativus. Enucleavit autem oratio primum hominem non fuisse Deo et Patri similem, secundum ingenitum, et quot modis ingenitum. Amplius autem, imaginem esse Filii Spiritum medii existentis Patris, Spiritusque secundum ordinem, et unitatem quidam ad naturam referri, ad personam vero non: Spiritum etiam Filii esse, non ut intellectus, aut ut consilii, aut ut timoris, aut ut adoptionis filiorum, vel ut aliquorum hujusmodi, quibuscum ostensum est Christum insufflando in faciem discipulorum dedisse Spiritum. Amplius autem evidens factum est, per necessarias [Col. 0334A] rationes a Photio dicta invalida esse, Spiritumque plenitudinem esse Filii, ex ipso procedentem, juxta evangelistarum testimonium. Qui quidem Christi oris Spiritus, Pauli auctoritate, nuncupatur. Igitur deinceps vestro favore atque hortatu (animo, frater mi, charissime Leo) non paucis praestantior et definiendi perite Caciareda, transeundum est ad genus talium demonstrationum, qualium hujus sublimitas participat negotii; ut diductis lucubrationibus, sub crepitantes lucernas, requisitisque sanctorum atque philosophorum Latinorum Graecorumve quam multis voluminibus, inveniam quod ad legendum vestrae primum ac aliorum diligentiae, liber tertius exhibeat.

Humanus peregre proficiscens animus, quanquam aegre invisibilia, magis autem quae trium divinarum existunt personarum, rimari valeat, tamen investigando laborat, ac rationibus ostendere quibus potest nititur, quod unus Deus est, ex quo et per quem, et in quo sunt omnia. Non possunt certe plura esse prima, cum necesse sit unum esse, quod exhibituum existat universorum, tam similium quam dissimilium: quo cum sit aliud quid sistatur, suprema unitas, et vere unum, jam non erit. Nam si Deus non est per se unum, sed in semetipso aliquid habet, cujus vocabulo rite queat denominari: non erit causa tantum, si ex alia ipse causa proveniet atque in infinitum ratio gradietur, nullo reperto, [Col. 0335B] in quo stare possibile sit, ad instar sectionum continuae quantitatis. Cujus quidem quia quaelibet particula factae divisionis, potest rursus dividi, currit in infinitum divisio. Itaque necesse est causam absque causa, et principium esse sine principio, quod nullius participando simpliciter unum sit et prima causa, primumque omnium quae sunt principium, quod sic manifestius fit. Si omnis multitudo uno posterior est, et unius aliquo modo participat: unum simplexque principium omni multitudine prius est. Atqui omnis multitudo uno posterior est, et ejus aliquo modo participat, quippe si multitudo unum praecedat, ex uno esse non contrahet, cum uno prius ipsa exstiterit. Etenim non existentis, [Col. 0335C] non est aliquid quod participet. Quare cum nulla supremum principium multitudo praeveniat, nec aliqua divisio, unum est et simplex supremum principium.

Amplius: Omne divisibile, aut secundum multitudinem, aut secundum magnitudinem, aut secundum actiones, quae in tempore feruntur, videtur posse dividi: Deus autem omnino immobilis existens et aeternus, cum quamlibet praeveniat multitudinem, nullo dictorum modorum dividi potest. Liquet igitur, quod ante supremum principium non est, aliud principium absque principio, par, vel melius, nec ante Deum est Deus, nec aliud post ipsum, quod sit Deus. Qua de re, neque generalissimum in divinis personis, neque subalternum, neque [Col. 0335D] particulare, seu speciale perquirere oportet. Quia ubi genus, et prius; species, et differentia; proprium, et accidens. Sed, ut monstratum est, Deo nihil prius est, sed neque differentiis ex aliquibus ipse constituitur, naturam existens supra omnem, nihilque habens secundum participationem. Simplex enim divinum est et uniforme, extra omnem duplicitatem et compositionem. Equidem quod compositum est, ab aliquibus diversis componitur, aut [Col. 0336A] praeexistentibus, vel electrum ex auro argentoque; aut ex iis, quae simul considerantur, ut caput, ex ossibus atque carnibus, et aliis hujuscemodi. Haec enim et his similia consistentiam pariter sortiuntur, quanquam differant, quia nequaquam horum praevenit singulum, quod ex his constitutum est caput. Itaque cum divinum sine principio, et absque causa sit, neque disciplina proprie, neque demonstratio, neque diffinitio ejus est. Nempe disciplina per demonstrationem fit, demonstratio vero per prima, diffinitionemque: Deo autem nihil prius est, diffinitio principium finemque habet, principium quidem generalissimum. Interdum etiam et quod sub generalissimo, finem vero, differentias. Ideoque nulla diffinitio potest divino assignari, nec aliqua [Col. 0336B] talis certe demonstratio solis affirmationibus contexta, de Deo esse potest: eo quod infinitus sit et absque principio. Quas ob res, per remotiones et inficiationes, adhuc Spiritus sancti processionem ex Filio esse, quantum facultas ipsa permittit, duce Deo monstrare aggrediar: jam nunc in hunc modum.

Charissime, quod disgregat et dissecat aliud ab alio, aut intelligitur ut substantia, aut ut qualitas, aut ut quantitas, aut ut ad aliquid, aut ut quidpiam aliorum praedicamentorum. Nam praeter haec nec esse, nec intelligi aliquid talium possibile est. At vero quod disgregat ac dissecat a Filio ratione [Col. 0336C] causae Spiritum sanctum, neque ut substantia, neque ut qualitas, aliorumve aliquid potest intelligi. Substantia quippe non est, quod dissecet, quoniam ejusdem substantiae ac naturae Pater, Filius, Spiritusque sanctus existunt. Sed neque quantitate Spiritus secernitur ratione principii a Filio: Etenim utraque, distincta scilicet et continua inficiatur, hoc perficere ut patens est. Nam distincta quantitas secundum passionem, atque collectionem consideranda, suas particulas actu exhibet intellectui, e. non potestate, alioquin discretum continuum existimabitur. Hoc intellectu concipitur, cogitatuque quanta sit, sed Deum intelligere, quantus sit non sufficimus, cujus majestas, ut individua, ut indistans, ut sine compositione, ut absque quantitate, [Col. 0336D] qualitateve non diffinitur. Hoc idem ipsum de continua quantitate sentiendum est, ea secundum concordiam, et alternitatem attendere, rem divisibilem in semper divisibilia, cum partes non discretae actu, sed potestate accipiendae sunt. Nec continuum faciamus discretum, et coelestia quae impassibilia sunt corruptibilia.

Amplius: Omne quod mensurari potest, aut quantitas est, aut quantitatis participat. Nempe [Col. 0337A] mensurabilium, hoc quidem proprio esse mensurari possunt, ut linea, superficies, hoc vero participatione ut homo, lignum. Socrates enim non in eo quod homo mensuratur, sed in eo quod magnitudine participat: verum secundum accidens mensurabilis est, at vero trium divinarum substantiarum personarum, nulla mensurabilis est. Quare neque quantitas illarum est aliqua, neque quantitatis participat earum quaepiam. Sed neque qualitas aliqua intellectu potest comprehendi, quae Spiritum a Filio quin causa ipsius Filius sit disterminet: equidem nulla hoc efficit differentia. Quippe cum differentia tripliciter dicatur, communiter, proprie ac magis proprie: sola quae magis propria dicitur, hoc ab illo dissecando aliud facit. Dei vero Filius, atque [Col. 0337B] Spiritus sanctus, substantiales sunt, nullam separabilem proprietatem sortiti. Qua quidem ex re liquet quod Spiritus a Filio nec magis proprie, nec communiter differat seu Patre. Nam quod communiter de rei esse aliquid non complectitur, nec aliquid demonstrat inesse alicui specialiter. Reliquum est igitur ut proprie tantum Spiritus a Filio differat. Inseparabili enim proprietate, quae nequaquam substantiam complet, differt a Filio Spiritus, quae contraria sub eodem participari aliquando non ostendit. Etenim magnitudo Aethiopis nequaquam per temporis successionem in albedinem permutatur. Neque qui calvus est, capillatus rursus fit. Sed neque glauci oculi nigrum aliquando [Col. 0337C] colorem, secundum naturam recipiunt. Sic utique in sancta Trinitate Pater Filius non fit, neque Filius Pater, sive Spiritus sanctus, aut Spiritus Pater, sive Filius. Hae itaque personae, quia nullam permutationem suscipiunt, proprie differunt, atque in ejusmodi impossibile est in invicem permutationem fieri. Sane non solum inseparabiles commanent tribus personis proprietates, verum et impermutabiles, quemadmodum, imo amplius multo ipsis privationibus. Hinc est quod videtur divinas ab invicem differre personas, differentia quae dicitur proprie alteratum faciente tantum, et non aliud. Nam communi non differunt differentia, quae separari potest, sed neque magis propria quae aliud facit. In sancta vero Trinitate nihil separabilium, nec [Col. 0337D] aliud et aliud, sed alius atque alius existit. Patet igitur tres personas, neque communiter, neque magis proprie, sed propria tantum differre ab invicem differentia.

Amplius: Omnis privatio, quae propria differentia dicitur, dum suo inest susceptibili, oppositum tantummodo ab ipso excludit, ut calvitium capillatum esse, caecitas visum habere, aliorum vero nihil secundum se circumscribit. Quod quidem non prorsus communis habet, atque magis propria omnis. At vero Spiritus sanctus ut privatio ab habitu, a Patre differt et a Filio. Similiter autem Filius, juxta eumdem modum a Spiritu et a Patre differentiam unctus est. Nihilominus autem Pater a Filio, Spirituque, [Col. 0338A] quod ex insignitivis personaliter proprietatibus evidenter apparet, quae sunt paternitas, nativitas et processio. Earum unaquaeque a sua persona, sola duo ut unum oppositum excludit, veluti processio aequaliter generantem et genitum a Spiritus persona disterminat: Spiritus namque neque generans est, neque genitus. Eodem quoque modo generans et genitum, duo circumscribit, nempe innascibilitas quidem processionem atque nativitatem: nativitas vero processionem et innascibilitatem. Ex quo liquido apparet quod processio non magis Spiritum a Filio quam a Patre dissecat cum duo et sola, innascibilitatem dico ac nascibilitatem, ut unum oppositum excludat, sicut ex anterioribus palam est. Amplius: Si paternitas non [Col. 0338B] excludit Spiritum a Patre ratione causae, seu principii, neque nascibilitas excludit eumdem Spiritum a Filio secundum eamdem rationem. Quippe Spiritus aequaliter et similiter alterutrum existit: de similibus vero idem judicium. Igitur nulla differentia Spiritum, quod non sit Filii causativus disterminat: quare proprius Filii, sicut et Patris ex alterutro procedens sanctus existit Spiritus. Quoniam vero instar privationum proprietates in tribus personis considerantur, manifestum ex communitate privationis ad illas. Commune enim est privationibus et proprietatibus jam dictis inseparabiliter quidem adesse, sed non substantialiter: alteratum solum, et non aliud facere, et impossibile in alterutram permutationem [Col. 0338C] Filii. Verum attendendum quod privatio dicitur multipliciter. Nam absentia formae in eo quod aptum est, habere illam privatio dicitur: secundum quam significationem dicitur ab Aristotele: Omne quod aliquo modo fit, ex contrariis fit, id est ex oppositis, et in contraria, id est opposita corrumpi. Contraria dicit privationem et formam, tanquam duo principia. Omne enim quod aliquo modo fit, dum abjicit priorem dispositionem, illum adipiscitur statum, secundum quod fieri dicitur. Quo absistente absentia formae substantivum nanciscitur, veluti si quid injustum est, justum fiat, et quod insipiens, sapiens; et sciens, qui idiota. Nisi enim statum abjiciat priorem, non habet locum formae privatio. Quippe impossibile est hujusmodi [Col. 0338D] privationem cum sua forma circa idem substantivum simul consistere. Sed enim secundum consuetudinem loquendi, nuditas privatio nuncupatur, ex qua regressio in habitum fit. Similiter languidum et inerme, cum privationes sint, facile in habitum redeunt. Rursus pecuniae perditio, possessionis atque honoris privatio censetur, a quibus omnibus possibile regressionem fieri: at vero de hujusmodi nunc sermo non instituitur, sed de his tantum quae in compositis per innaturalem dilabuntur dispositionem, ex quibus non fit regressio, ut Aristoteles addocet sic dicens: Ab habitu in privationem fit permutatio, a privatione vero in habitum, impossibile est: neque enim caecus factus rursus vidit, neque [Col. 0339A] cum esset calvus, comam iterum resumpsit, neque cum esset sine dentibus, dentes ei iterum pullulaverunt.

Quamobrem duorum alterum dicere necesse, aut secundum nullam differentiam differre tres personas, aut secundum illam quae propria dicitur. At secundum nullam differre, ratio non patitur. Nam differentia, differunt a se singula, ubi vero nulla est differentia, nulla proprietas attenditur, quia secundum proprietatem aliquam rebus inest differentia, qua vicissim differunt. At nullus asserere me arbitretur divinas incidisse privationem personas, eo quod privationum harum proprietates, similes pronuntiaverim. Nihil quippe violentum, vel praeter naturam in eis, quia ineffabilis, unaquaeque simplicitatis [Col. 0339B] existit nihil habens extrinsecus, porro multoties ab his quae nequaquam insunt rebus, earumdem rerum disciplina perficitur. Enimvero qui punctum diffinit, cujus nulla pars est, ex eo, quod non inest, ipsum notificat, assignationisque rationem constituit. Similiter autem qui in tribus differentiam personis ad modum privationem considerari enuntiat, minime in Deo ponit privationem, sed quod inseparabiles habeant proprietates, nequaquam substantiales dictae hypostases ostendit, et quod oppositum tantummodo excludant, ut privationes, pro hujuscemodi, ut puto, Plotinus dicebat: Oportet plures linguas, id est vertigines, in unum conducere, atque sic intelligere Deum, et comprehendere illum [Col. 0339C] clausis oculis. Exsuperat enim intelligentiam omnem, et cum sit simplex, universitas tamen ex illo emanat, omnibus potior existens quae condidit. Nam qui praestat, accipientibus melior est: maxime vero ipse Deus qui solus bonus est, cui de nullo accedit invidia, quia nullius eget, aliaque omnia, ipsius habent indigentiam: ergo hae tres personae, ingenitam licet concordiam ad invicem, secundum naturam, habeant, differunt tamen; et secundum qualitatem quae apparet ex proprietatibus, quae non insunt substantialiter. Etenim ex proprietatibus figura, sive character videtur innasci. Omnis autem figura, sive character, ut philosophis visum est, ad qualitatem refertur, et secundum qualitatis assignationem exstat atque participationem; qua de re in singulis [Col. 0339D] praedicamentis, generalia sive specialia nomina qualitatem videntur significare, eo quod circa substantiam qualitatem determinent. Quorum quidem quasi speciale atque praecipuum, qualitas sola, aliorum praedicamentorum obtinuit, ut sub tali redditione rei cujuslibet existentis figura per se ad ipsam referatur. Nam quod quantitate participat, secundum quam dicitur quantum, eo ipso insignitur figura differentiae, in quo qualitas consideratur: idem vero de singulis aliorum dicendum est.

Caeterum, qualitatis qualitatem, aut differentiae differentiam, invenire vel investigare non expedit, trium vero personarum differentias perquirere necesse est, quibus singulae ad invicem distinguantur, [Col. 0340A] quarum differentia secundum rationem solam attenditur. Nam hujusmodi differentiae se ipsis differunt et earum non est differentia, cum ipsae sint differentiae. Sicut enim nec motionis motus, nec generationis generatio, aut permutatio permutationis, ita nec differentia differre reperitur, quod de omnibus pene proprietatibus recipiendum est. Nihil enim seipso convenienter participare dicitur, veluti bonitas bono non fit, nec aequalitas aequatur, sed aequat. Ex quo manifestum quod tres personae differentiis a se discernuntur, ipsae vero differentiae se ipsis differunt. Dubitabit autem aliquis fortasse in hunc modum. Vere existentis, et illorum qui in generatione ac corruptione provolvuntur, ut consimilium non potest unum genus substantia esse, vel [Col. 0340B] qualitas, seu ad aliquid, licet horum sit proprium, cum alio praedicamento subsistere: ut in substantia Pater, in quantitate majus, in qualitate disciplinatum, eodemque modo et in caeteris. At vero Pater, et Filius, Spiritusque sanctus, cum unus Deus sint, vere habent existere, quare non continentur sub genere illorum, quae in generatione corruptioneque provolvuntur. Sed neque sub sempiternorum aliquo genere simul sempiterna corruptibiliaque continente. Quibus sic se habentibus, quomodo erit quod dicitur, verum, quod divinae tres personae proprietates, communitates et differentias obtinuerint? Nam cui differentia inest, aliud mox sequitur genus, ad quod absque ambiguitate respondendum, divinum [Col. 0340C] genus non esse, cum neque generalissimum, neque subalternum sit, neque in genere contineri, cum neque potestate, neque actu divino aliquid prius sit. Sed neque secundum ordinem, ut in disciplinis grammatica prior est dialectica, neque secundum rationem, ut universalia quidem, secundum rationem singularibus priora sunt, secundum sensum vero singularia universalibus. Manifestum itaque quod divinum, neque in genere est cum nihil eo prius sit actu, vel potestate: neque id genus existit, cum nec de aliquibus differentibus specie praedicari habeat. Sciendum quippe est ut ex antedictis patescit, quod dissimiliter rationali ac mortali creaturae in divinis proprietates personis considerantur. Porro ex his quae minime insunt eis, convenientissime [Col. 0340D] illarum proprietatum, quae circa ipsas consistunt, demonstratio fit. Rationalis vero et mortalis creaturae ostensio, versa vice fieri consuevit. Nam ab existentibus absentia perpendit, et quae nondum insunt, ceu Adam mortem esse, quam non habebat, nec unquam viderat, per vitam cognovit. Nullum enim adhuc morientem intuitus fuerat, sed ex repugnanti, vita scilicet, mortem quae est privatio vitae, intellexit: sic dives paupertatem, aegritudinem animadvertit sanus, ab existentibus non existentia.

Amplius: Aut investigare oportet substantiam, identitatem et differentiam trium divinarum personarum, aut non. Quod si non oportet, unde sciemus quod Deus Pater non est Filius, atque alterutrum, [Col. 0341A] quomodo assignabimus proprietates? Quomodo percipiemus quod vivat, audiat, videat, Filiumque habeat Deus Pater, nisi ex his quae apud nos sunt rebus, atque vocibus per quascunque demonstrationes referantur haec? palam est quod ex iis quae apud nos rebus sermonibusque sunt, circa Deum comprehendamus existentia. Ipsum enim non vidimus aliquando, describimus autem illum per ea, quae amplioris apud nos honoris existunt, excipientes incursus passionesque, ab his quae a nobis dicuntur: ne ignorantiae tenebris humanum genus ex toto commaneat. Itaque cum inter nos vita morsque versetur, morte autem vita potior sit, Deum vivere credimus et confitemur. Rursum, quoniam vita quae hic est principium finemque habet, et escae atque [Col. 0341B] potus indiga, cum aliorum quamplurium ab eo quod honorabilius est, Deum appellamus, asserentes nullorum hunc indigere, vitamque habere principii finisque nesciam. Eodem quoque modo videre, audire ac generare ipsum confitemur, pro eo quod caecitate visus, auditus surditate, ac sterilitate fecunditas potiora sunt. Cum igitur necesse sit, et opportunum existat, perquire quae et quales trium personarum personales proprietates, et quae non, et cum omnino perutile sit, de his disputare, per eas quae apud nos sunt res vocesque, procul dubio eorum solvitur instantia, qui de divino disputare interimunt. Verumtamen decet naturae ineffabilis rei concedere, ne amplius laborare ad harum personarum inventionis proprietatem, nisi quantum res [Col. 0341C] permittit quae quaeritur, cum pateat unamquamque personam ex propria denotari figura. Videtur autem quibusdam tribus esse commune proprio charactere insigniri, earumdem suffragante constitutionibus, ac commune idioma esse Patris, Filii, atque sancti Spiritus, quasi collectionem proprietatum, non substantialium complecti. Quemadmodum forte humani generis numerositati commune est, diei, noctis, horarum, ac cujuslibet diffiniti temporis esse perceptibilem. Etenim irrationabilia, et si temporis habere sensum videantur, veluti hiemis, aestatis, caliditatis et frigiditatis, non tempus, sed quae in tempore fiunt, percipiunt: tempus quippe res incorporea est, nec sensu percipitur. Qui vero [Col. 0341D] sensum refugit, irrationabilia non noverunt. Apparet igitur ex his quae dicta sunt immobili proprietate insigniri, non substantiali, et unicum characterem habere, tribus personis communia esse: quod vero hujusce communitates, non sint substantiales: manifestum, cum non secundum substantiam dicantur, neque substantialiter insint, neque singulariter. Non enim easdem omnes proprietates complectuntur insignitivas, cum singulare perfectam sui characteris completionem habeant, et differentem ab omnibus aliis rationem: igitur tres divinae personae, alia quidem habent insignitiva, et alia quibus minime insigniuntur: ut de Adam et [Col. 0342A] Eva, et Cain videri potest. Adam enim proprium psalma esse, quod immobile idioma in ipso exstitit. Evae vero proprium ex sectione costae provenisse: Cain primum esse omnium genimen, quod alii non contigit homini. At nihil horum dictarum personarum insignitivum erat, cum collectio proprietatum qualiter nunquam in alio fuerit, eadem, id est proprietas quae innascitur ex tali collectione illorum, ac quorumlibet similium insignitiva censeatur proprietas, quam nunquam duo vel plura individua insignire possunt, verumtamen quodlibet hujusce collectionis, secundum speciem vel genus, aliis inesse praeter supradicta possunt: ut philosophum esse, Atheniensem, calvum, et his similia. Trium vero personarum tres proprietates insignitivae sunt, paternitas, [Col. 0342B] nascibilitas et processio. Quare unaquaeque dum unam tantum personam insignit, circa unam tantum consideratur. Attendendum vero est quod in tribus personis, qualitas duobus modis consideratur. Nam substantialiter et secundum proprietates, quibus distinguntur, quod ad qualitatem spectat et qualitatis est proprium, ut declaratum est. Propterea non puto dandum esse quod insignitiva proprietas persona sit, quam insignit, et circa quam consistit ut character circa substantiam, secundum quod persona constitutionem habet. Conjuga tamen personae talis proprietas semper est, immutabilem cum ipsa subsistentiam sortita. Ergo singulae personae singulares habent proprietates, et alias quasdam uni sive duabus communes. Quibus [Col. 0342C] de rebus ut superiori planum fit, quod nulla qualitas, Spiritum a Filio magis quam a Patre disterminet ⁜ (12) .

Porro neque habitudo est magis dissecans, et disterminans Spiritum a communitate Filii quam Patris. Nam habitudo est et communitas differentium ad invicem, ut vocum harmonia, animorum proportio, et animae atque corporis conjugatio. Et habitudinis quidem proprium est differentia colligere in communitatem. Ad aliquid vero, ad aliud respicere, nec in seipso consistere. Quorum quidem forma est ad aliud dici, illud vero, ad quod dicitur similiter dici addit, quod ad se dicitur, eorum quae ad aliquid [Col. 0342D] consecutio. Caeterum, quae consistentia sunt ad invicem non dicuntur, ut lux solis est, et ad solem non dicitur. Aliud enim est, alicujus esse mensuram, aut actionem, aut passionem, aut possessionem, sive proprietatem: et aliud ad aliquid esse, vel dici. Illa enim etsi alterius sint, propriam naturam habere videntur. Ad aliquid vero, in eo quod ad aliud respicit, esse habet, ex eo quod ad suum relativum aliquam suscipit conversionem. Quod de Spiritu sancto quidam non arbitrantur recipiendum, qui quidem et si Patris sit et Filii, non tamen Pater Filiusve conversim ad Spiritum referuntur. Non enim Pater, sive Filius, sancti Spiritus, Pater vel Filius, [Col. 0343A] qui amborum donum dicitur: et comparibus alterutri donatorum honoribus decoratur. Nam coelestis est, orbem replet, donum existens vitae et virtutis, per hoc donum omnia Deo et Patri Filius reconciliavit. Hoc dono anima quae salita non est putrescit, fetorumque sordescit cogitationibus: hoc dono apostoli roborati universum peragraverunt orbem, doctoris praedicantes mandata, sanctificati a Patre et a Filio prout Salvator dicit: Pro eis ego sanctificabo me ipsum, ut et ipsi sancti sint in veritate (Joan. XVII) : quamvis Patrem roget ut sanctificet illos, et Christus quidem seipsum sanctificavit, pro apostolis caeterisque fidelibus, quando hostia pro mundo oblatus est, et quando tota humanitas, ut primitiae in ipso per crucem sanctificata est. Pater quoque [Col. 0343B] hostiam suscipiens mundum sanctificavit, per quam reformati Filii Dei nuncupamur. Sed et Spiritus sanctus vera sanctificatio est, qua fideles per ipsum unum fiunt, qui proprium quasi vocabulum et singularem charactera, sanctum dico, sortitus est. Verum sicut natura Spiritus est sanctus, sic natura sanctus est Pater, sic natura sanctus est Flius: propterea utique apud Isaiam Seraphim ter vociferantia Sanctus, describuntur, quia in tribus personis secundum naturam significatio consideratur (Isa. VI) . Nec solum hoc ipsum Patri et Filio commune habet sanctificationis nomen, sed et ipsam Spiritus nuncupationem, cujus multiplicitas breviter hic distinguenda est. Multifariam certe Spiritus dicitur; nam Spiritus est Deus, et eos qui [Col. 0343C] adorant eum, in spiritu et veritate, adorare oportet (Joan. IV) ; et Propheta dicit: Spiritus ante faciem vestram Christus Dominus. Spiritus, et sanctus Spiritus, juxta illud: Ite, baptizantes in nomine Patris, et Filii, et Spiritus sancti (Matth. XXVIII) . Spiritus angeli dicuntur, sicut scriptum est: Qui facit angelos suos Spiritus (Hebr. I) . Spiritus et sancti Spiritus dona nuncupantur: quae operationes propheta nominavit ⁜ (13) . Cujus iterum gratia aliquando quidem ignis, aliquando vero aqua, nuncupatur: aqua quidem, ut: Quicunque biberit ex aqua hac, quam ego dabo ei, fiet in eo fons aquae vivae in vitam aeternam (Joan. IV) . Et rursus: Flumina de ventre ejus fluent aquae vivae (Joan. VII) . Ignis autem dicitur ut [Col. 0343D] illud: Ipse vos baptizabit in Spiritu sancto et igne (Marc. I) : Spiritus rursus dicitur spiritualiter vivere, ac secundum Deum conversari. Quicunque enim, inquit, in Spiritu Dei vivimus, hoc est spiritualiter. Novit autem Scriptura et Spiritum vocare ventum: et quod litteram distinguit, ut illud: Littera occidit, Spiritus autem vivificat (II Cor. III) . Item Spiritus dicitur quo filiorum adoptio secernitur, ut illud: Non enim accepistis Spiritum servitutis (Rom. VIII) . Spiritus enim notabilis affectio, ut Isaias (XXIX) : Cognoscentur qui errant Spiritu. Spiritus dicitur et vitalis virtus juxta Ecclesiasticum (III) : Quis novit Spiritum filiorum hominum, [Col. 0344A] si ascendat ipse sursum, et spiritum jumentorum si descendat ipse deorsum in terram. Spiritus et humana anima nuncupatur, Ut in manus tuas commendo Spiritum meum (Psal. XXX) . Manifestum ergo ex his quae dicta sunt, quod non solum Pater et Filius, et quod est amborum donum, Spiritus nominantur: verum quam plura alia insigniuntur eodem nomine, unde non ubicunque Spiritus dicitur, Deus ostenditur, neque rursus ubi Paracletus, ibi intelligitur et Spiritus. Quanquam et hoc ejus nomen sit, quo maxime cognoscatur. Nam ut omittantur alia, Christus qui est sapientia Dei, Paracletus vocatur, et tamen non est ipse illa tertia persona, quae appellatur Spiritus sanctus. Sed forte dicet aliquis cum Spiritus Pater, Spiritus Filius, Spiritus dicatur [Col. 0344B] et sanctus Spiritus, quomodo secundum hoc vocabulum a Patre et Filio differentiam habere possit notari? ad quod dicendum quod Pater cum sit Spiritus et sanctus, non est neque dicitur alicujus Spiritus. Similiter autem Filius Spiritus existens atque sanctus, nequaquam alicujus Spiritus nuncupatur, quia naturam divinitatis ipsum, sic acceptum significat. Spiritus vero sanctus, et est alicujus Spiritus et dicitur, etenim Patris est Spiritus atque Filii: Apostolo testante qui dicit: Misit Deus Spiritum Filii sui in corda nostra (Gal. IV) : quinetiam donum est Patris et Filii, in quo nomine habitudo videtur significari. Etenim his quae ad aliquid sunt, hujusmodi assignatur proprietas et habitudo: cum esse ad aliquid sit habitudinem habere, ad [Col. 0344C] aliud ex quo potentiam non minus in his quae extrinsecus sunt, quam in se ipsis existendi habent quae relativa sunt. Sane cum extera permutantur, fiunt illa et corrumpuntur, quod vero secundum se esse dicitur, hoc ad aliquid non est, ut homo tricubitum ⁜ (14) . Haec quanquam de alio dicantur, tamen sui ipsorum sunt quod existunt, homo enim etsi alterius dicatur, non hoc tantum ipsum quod est homo, sed in eo quod Filius sive Pater vel aliud hujusmodi. Referuntur interdum relativa et per accusativum casum, et aliter, ut magnum ad parvum, et ab aliquo, ut donum a donatore, quod quidem sancto Spiritui congruere videtur, ut alterius dicatur, et secundum hujusmodi habitudinem, ad [Col. 0344D] aliquid sit. Est enim donum Patris et Filii, et divitiae quae terminum non habentes defectum ignorant, qui amborum dona distribuit, quae ambo ab aeterno donant, ut quidam arbitrantur omnium bonarum donationum receptaculum.

Inquiunt enim, licet ante omnem creaturam non fuerint qui talibus ditescerent ac operas praestarent largitionibus, erat tamen Spiritus perfectum donum, nullo ipsius participante, alioquin adjectum aliquid divino accessit et adventitium. Hoc modo Dominus censebatur, priusquam ei serviretur, antequam aliquid crearet Creator. Id si non constet sequitur quod ex accidenti, et non ex natura ei creare ac [Col. 0345A] dominari advenerit, et recenter adjectum, subinductumque sit, et non coaeternum. Item, inquiunt, si ante creaturas non erat Dominus, et creator atque donum, frustra sunt ei causa dominandi, donandique condita, et creata promoventia ipsum sibi in Dominum creatorem atque donum. Quare si pedem retro creatura ferat, denudabitur Spiritus dono et dominio. Ergo manifestum ipsum ab aeterno habere talium habitudinum rationes. Qua ex re palam est Spiritum sanctum aliquam habere ad Filium habitudinem. Nempe habitudo per omnia praedicamenta transire videtur, et per contraria: per substantiam enim, ut in Patre et Filio, per quantitatem, ut in duplo dimidioque; per qualitatem, ut in disciplina et disciplinato: ubi, ut in [Col. 0345B] sursum et deorsum. Quando, ut in antiquius et recentius; facere, secare; pati, secari: jacere, praeponi, subjici; habere, ut in calciamento: quae si rebus non adjacerent, a se omnia divellerentur, per habitudines utique, differentia et numerus in divinis hypostasibus apparuit. Quod qualiter sit, breviter quia interest disputationis commemorandum est.

Christianorum fides indubitabile ac firmum tenet, quod Deus ex Deo, lumen de lumine nascatur: et quod Deus ex Deo procedit, et hic quidem ex quo quis nascatur, hic vero qui nascitur ex aliquo, hic vero qui ex aliquo procedit. Et Pater quidem Deum ex quo quis nascitur indicat: Filius vero Deum [Col. 0345C] qui nascitur ex aliquo significat, porro Spiritus sanctus quia non absolute pronuntiatur, sed Patris et Filii Spiritus, ex aliquibus procedens ostenditur. Quare tres sunt ad invicem distantes. Enimvero Pater neque Filius est, neque Spiritus: neque Filius Pater sive Spiritus est: neque Spiritus esse potest, quorum Spiritus dicitur, cum impossibile sit ex aliquo existens esse ex quo existit, et ex quo existit esse quod ex se provenit. Haec profecto sunt habitudines, ex quibus numerus innascitur pluralis, et sancta Trinitas ostenditur, quae quidem eo quod Pater et Filius et Spiritus sanctus unus Deus sunt, unitas esse subintelligitur. Quamobrem unitas est in Trinitate, ac Trinitas in unitate. At vero unitas [Col. 0345D] naturae attribuitur; Trinitas vero personarum est, non naturae. Sane non est naturalis unitas ex eo quod Trinitas hypostatica, neque rursus hypostatica Trinitas, ex eo quod unitas naturalis. Ideoque quidam opponunt dicentes: Si alia existit naturae unitas quam personarum Trinitas, quatuor reperiuntur in divinitate res, Trinitas scilicet et Unitas ⁜ (15) . Cujus rei solutio, satis manifesta est, ex eo quod nulla persona cum ea natura quam habet numerum facit, unde nec Christo humanam naturam connumeramus, ut ipsum humanamque naturam quam habet, duas res esse profiteamur. Amplius [Col. 0346A] autem: Nihil quod alterius completivum est, sive genus sit, seu differentia, sive natura, seu substantia, vel personae determinativum et constitutivum numerum facit cum constituto. Igitur Deitas cum sit natura trium personarum, non eis connumeratur: ut quatuor pronuntientur res: unitas scilicet naturae atque personarum Trinitas; vere tamen creditur et dicitur quod natura Patris non sit Pater, cum nulla persona natura sit, neque sui ipsius, neque alicujus alterius.

Qua in re tali quidem similitudine utuntur: inquiunt enim: Qui dicunt libravi numisma, portendit se in pondere aurum esse libratum. Et rursum qui dicit aurum libravi, nummum aureum se librasse asseverat. Numismatis quippe character, [Col. 0346B] cum gravitatem expressit non libratur. Sic itaque, inquiunt: Nos cum dicimus ex substantia Patris Filium nasci, non cogimur fateri, ex duabus ipsum exoriri rebus, sed ex uno eodemque genitore. Quod autem ex substantia Patris nascatur Filius, palam est: aut enim ex substantia Patris nascitur, aut alicunde extrinsecus. Quod si extrinsecus nascitur, non est ejusdem naturae cum Patre Filius, sed alio participans sanctificatur, quod solum cogitare profanum est. Sin autem ex tota substantia Patris Filius profluit, est autem Spiritus Patris et Filii, necesse autem sectionem et divisionem, passionemve accidere, circa Patris substantiam, aut Spiritum impassibiliter et individue de Patris et Filii esse substantia. Individua enim Patris substantia est, [Col. 0346C] quam totam cujus Spiritus est Filius implet. Ex quo manifestum, quod habitudinibus tantummodo prohibentibus non est Filius Pater, neque Spiritus Filius. Nullius enim intelligentia capit ex aliquo profluentem, esse ex quo profluit, ne forte prior seipso inveniatur: verum unitatis divinae naturae consecutio exigere videtur, Patrem esse Filium, ac Filium Patrem, eo quod tres hi unus Deus sint, sed ut exaratum est, intercessio habitudinum hoc prohibet, quia Pater non potest esse is, qui profluit ex eo, cum ex nullo sit. Sine initio enim atque ingenitus Pater est, Filius vero sanctusque Spiritus ex substantia Patris, aliter et aliter existunt. Nam Filius ex Deo est, qui est Pater ejus. Sanctus autem [Col. 0346D] Spiritus non est ex Deo Patre suo, sed ex Deo qui est Pater. Ergo Filius in eo quod ex Deo est, Filius Dei censetur. Ille vero ex quo est, ejus appellatur Pater: at vero Spiritus non est ex aliquo, ut ex Patre, sed ut ex causa.

Profecto Filii et solius proprium est ex aliquo esse, ut ex Patre suo, palam est quod in sancta et beatissima Trinitate non sit Pater, nisi unius Filii: sicut Filius est unius Patris, neque Spiritus ut Trinitas servetur, nisi unius Patris atque Filii unius. Enim vero ut unus Deus solus est, ita unus solus Pater est, unus solus Filius, et unus solus Spiritus [Col. 0347A] sanctus: qui Patris est et Filii aequaliter et indifferenter. His igitur sic se habentibus, si Spiritus sancti donator et missor, ab aeterno Filius existit, et Spiritus quoque donum et imago Filii aeternaliter, claret quod habitudine non dissecetur a Filii amplius quam a Patris communitate: ut autem superiora monstrant, habitudo est communitas a se invicem aliquo modo differentium, nempe ubi nulla est differentia, nulla est habitudo, et ubi habitudo, ibi alicujus modi differentiam esse necesse est: inde nihil ex alio provenire potest, nisi ad aliquid aliquo modo habentis intercedat habitudo. Haec enim est quae copulat faciens patienti, per aliquam familiaritatem: ut hoc quidem possit in illud agere, hoc vero ab eodem pati: propterea multiplices modi [Col. 0347B] humanarum habitudinum sunt, sicut aliarum rerum, ceu Patris ad Filium immediate, ad Filium vero Filii mediate, et deinceps ad gradum usque septimum. Harum habitudinum quaedam cum ipsis interimuntur subjectis, aliae vero subjectis absque alteratione omni manentibus disparent. In quo satis apparet, ad aliquid non esse secundum participationem. Nam ut quidam opinantur, quae ad aliquid sunt, neque invicem participant, neque de se praedicantur. Idcirco positum, et positio; stans, et statio; sedens, et sessio; et quaecunque talium non sunt ad aliquid. Participat enim positum positione, ac sedens sessione: ad aliquid vero non participant invicem, quia opposita sunt: sed neque Deus Pater, [Col. 0347C] suo Filio participat, neque ab illo praedicatur. Namque Pater semper est Pater, et non Filius: Filius vero semper Filius, et non Pater. Cum vero Pater nuncupatur Dei Filius, non absolute intelligendum, sed saeculorum Pater atque creaturarum. Conditor quippe noster existens, per conditionem noster vocatur Pater, et non per naturam, ut Deus Pater ejus est. Inseparabiliter tamen habet, quod noster Pater sit, sicut et Spiritus donum: ac donari nobis ut superius disputatum est. Nihil enim alienum ipsi accidere potest, quod circa ipsum non semper fuerit. Erat certe ante saecula omnitenens conditor et Dominus, sine habitudine habens omnium eorum rationes, quae circa ipsum perspiciuntur.

Quae habitudines cum circa substantiam sint, [Col. 0347D] ipsae nequaquam substantia sunt, nec tamen ab extrinsecis obveniunt. Similiter autem quae substantiam divinam complent, non solum ab intrinsecis nihil contrahunt, sed per se insunt intellectae absque omni talium habitudine. Qua ex re quidam in hunc modum argumentatur. Si divinum sui ipsius perfecte absque quolibet defectu completivum est, nullam habet habitudinem ad ea quae extrinsecus sunt. Nam si ex conditis et creatis acquisivisset habitudinem, fuisset potentia ejus indiga, et per extrinsecam habitudinem condendi potentiam sortiri visum fuisset. At vero divinum per se sufficiens est et sui ipsius absque quolibet extrinseco completivum. Nefas enim est aliquod adjectum Deo attribuere, ut habent qui vicissim ex defectu copiam [Col. 0348A] nanciscuntur. Deus sane non cum fuerit res, tunc eas perdiscit, quia mundi ante originem praescivit ea quae in novissimis sunt futura temporibus. Ideo antequam faceret terram et saecula, in seipso habuit ut modo habet, et non aliter rebus jam conditis et creatis, eorum quae circa nos rationes, quod Paulus insinuat Timotheo sic dicens: Collabora Evangelio, secundum virtutem Dei, qui salvavit nos, et vocavit vocatione sancta, non secundum opera nostra, sed secundum suum propositum et gratiam, quae data est nobis ante tempora saecularia. manifestata autem nunc, per illuminationem Salvatoris Jesu Christi (II Tim. I) . Si ante saecula, cum nondum nostri essemus vocavit nos secundum propositum Dei omnia praescientis, certum est quod antequam [Col. 0348B] vocati vocator, et antequam creatura esset, creator exstitit Deus, et antequam donaretur Spiritus, donum fuit Patris et Filii, nullam ad illos habens habitudinem, qui accepturi erant. Propheta David ad Deum loquens dicit: Esto mihi in Deum protectorem (Psal. XXX) , et iterum: Factus est Dominus refugium pauperum (Psal. IX) . Sed enim protector et refugium semper erat. Quare quod erat hoc et factus est postulanti scilicet et obsecranti. Ab aeterno quidem erat rex, quia Deus: factus est Dominus plasmatis nullam habitudinem nullamque alterationem suscipiens, ex quo in actum creatura prodiit. Si enim homo non permutatur individuis illius, toties pereuntibus aliisque succedentibus, sed [Col. 0348C] manet indemutabilis et inalterabilis, propriam conservans rationem, multo amplius, quia incomparabiliter habitudines circa divinas personas quanquam in pluribus distantibusque considerentur, inalterabiles tamen perseverant. Inconveniens igitur dicere pro iis, quae fiunt divinis personis, quae sunt impermutabiles aliquid accidere, profanum est et interimere differentium ad invicem Spiritus Filiique rationes sempiternae alterutrius habitudinis. Manifestum igitur habitudinem quam habet Spiritus ad Patrem, eam habere ad Filium: nihil eorum quae ad aliquid sunt prohibet, quin Filii sit, et ex Filio idem Spiritus.

Caeterum emissio Spiritus ex Patre nequaquam [Col. 0348D] prohibere potest provenire Spiritum ex Filio, dum per eumdem Filium Pater, non ut per instrumentum Spiritum emittat, nullo intellecto medio. Quare si Pater est causa Spiritus et Filius. Nam in Filio est Spiritus sanctus, ut in causa, quod ex causa est, non ut in loco, neque ut in subjecto. Etenim locus ab eo quod in loco est, differt substantialiter, similiter autem et subjectum, ab eo quod in subjecto: at vero Spiritus in Filio per causae rationem consistens, ut in Patre, utrique idem est. Itaque ut in causa, quod ex causa est, sic amborum ac in ambobus Patre scilicet et Filio, Spiritum inseparabiliter esse constat. Amplius: Quaecunque duo ut individua secundum naturam, absque aliquo medio, intelliguntur, quicunque alterum esse praestat, et [Col. 0349A] alterum, hoc enim in vena et fonte, trunco ac radice, unitate ac binario, aliisque forsan pluribus est videre. At vero Pater et Filius duae personae sunt, et secundum naturam absque medio prorsus intelliguntur: qua de re Spiritui uterque praestat existentiam. Igitur ut verum est Filii Spiritum esse, sic ex Filio progressum et causam ipsum habere manifestum est. Sed quoniam jam patet emissionem non esse impedimentum Filio, quin is cum Patre Spiritum emittat, demonstrandum similiter videtur, quod neque facere, vel pati, dictam causae Patris ad Filii communitatem disterminet. Id quidem multo liquebit evidentius, si commemoretur breviter, quid facere, quid pati, et quid actionem esse philosophi constituerint, et utile quidem hoc forsitan erit, ad [Col. 0349B] dicendorum declarationem. Est igitur, ut ipsi dicunt, facere secundum naturam, in passionem duci: vel facere, est assimilare sibi quod patitur; pati vero facienti assimilari. Hoc autem exemplis dilucidant. Assimilat, inquiunt, sibi faciens, patiens, ut ignis in aqua agens, sibi eam secundum caliditatem assimilat. Ecce cum aqua quidem potestate calida sit, actu vero frigida, ignis accedendo potestate calidum contingens atque passibile, permutat: quod in ea potestate fuerat, in id quod actu nuncupatur. Etenim quod a potestate in id quod poterat permutatur, hoc actu esse perhibetur, sive species, sive passio, sive quies sit: ut aes, ab eo quod potestate, ad id quod actu proveniens, statua fit per [Col. 0349C] formam consummata. Nam activum aut absque medio, aut per medium passibile contingere oportet: ut homo in balneis per medium calescit: dum ignis aera, hominem vero calefacit aer.

Verum attendendum, inquiunt, quod tantum in his quae mota e regione movent proprie contactus fieri dicitur. Quippe neque imago, neque exprobratio animam contingit principaliter, dum ab ipsa nihil mutuo repatiantur: utpote quae prorsus dissimilia et diversa, et quae in se vicissim facere apta non sunt, neque pati mutuo, quod fit ut dulcedo nihil agat in nigredinem, neque in dulcedinem gravitas: aiunt ergo, si facere est secundum qualitatem permutare, Deus autem conditor substantiae omnis: manifestum quod non proprie factor [Col. 0349D] censeatur, sed conditor atque productor universitatis: naturalium enim atque artificialium factores tantum esse constat: Deus vero cum sit, ultra omnia invisibilia atque visibilia nequaquam factor censeri debet. Namque factor per viam quamdam et generationem, quod agendum est, adesse conducit; Deus vero in tempore nihil facit, propterea non factorem, sed conditorem eum censeri oportere dicunt.

Amplius: Si facere est sibi quod patitur assimilare, secundum aliquam qualitatem, non est Deus factor orbis proprie, cum nulla ratione mundo existat simul, aut creaturae cuipiam. Sciendum vero, ut quibusdam sectarium videtur, non simpliciter dandum est faciens comitari quod patitur. Nam facere [Col. 0350A] est boare, currere, ambulare, scribere atque alia hujusmodi, quorum nullum patiens sibi assimilat. Cum igitur Pater sine causa, et absque initio sit, et perfectior aut potentior eo quem generat esse non possit: aequa enim duobus potentia, quae potest aequaliter tam minora quam majora producere, idcirco non plurium exhibitivus est Pater quam Filius: sed quidquid exhibet, qui sine causa exhibet, et qui ex causa est, absque medio, et cum neque prius qui sine causa est, eo qui ex causa producat, sed simul Pater, simul Filius, evidens quod non sit inter Patrem Filiumque separatio causae Spiritus propter facere et pati. Quicunque enim duorum singulariter Spiritum emitteret, foret utique altero potior: ut causa comprehensibilior, amplior [Col. 0350B] atque continentior. Ergo cum Pater Spiritum emittat, et Filius qui est imago Patris, nequaquam παρακεχαραμενὰ vel demutata, integram servans circumferentiam, qua de re necessario adsunt Filio quaecunque adsunt Patri.

Omnis quippe imago quae παρακεχαραγμενὰ non est, semper ad archetypum integram habet circumferentiam. Quod quidem mendacii arguatur, si ex Patre Spiritus prodeat non communicante Filio: at vero nihil est Patris ante Filium, nec absque Filio Pater producit quidquam, quia non adoptione verbum Dei Filius Patris existit: sed secundum veritatem de substantia ipsius genitus est, eorum qui participatione Dei et Filii, ipse factor est atque conditor.

[Col. 0350C] Hinc igitur manifestum, cum perfectissimum signaculum omnem ad Patrem servans inconferentiam existet Filius, quod ex seipso, ut Pater emittat Spiritum. Quicunque vero huic repugnat dogmati, metuere videtur, quod ab haeresiarchis profanarumque novitatum inventoribus commentum est, hoc modo argumenta concinnantibus, imo elenchorum ignorantias: si Spiritus ex Filio est, omnium potestatem coelestium atque terrestrium habente, male ac praeter Patris voluntatem faciunt, qui adorando a Patre vel Spiritu aliquid postulant: omnia enim Filii sunt a Patre donata, cujus dona sine poenitentia et indemutabilia sunt. Siluit igitur a potestate omnium eorum quae tradidit Pater, etiam et a judicio et ab emissione Spiritus. Ideoque [Col. 0350D] peccant qui a Patre vel Spiritu aliquid postulant per orationem, ipsum Spiritum potestatemque universorum possidente Filio. At vero non est in his formidandum, quia nihil aufertur Patri, quod Filio attribuitur. Omnia enim Filii Patris sunt: ut enim lux a sole, alter ab altero inseparabilis est, verum aequaliter tres personae omnibus praesunt creaturis, quarum singulae juxta suum ordinem et virtutem illarum praesentia irradiantur: haec quidem aeternaliter, illa vero secundum tempus: et haec quidem incorporaliter, illa vero secundum corpus, unaquaeque proprietatem ferens a propinqua familiarique causa: secundum quam inde sortitur existentiam.

Ad haec autem sciendum quod quibuscunque substantia quaelibet adest et ejus actio, sed non quibuscunque actio et substantia. Nam solis actio illuminatoria, in aere quidem et in aliis perlucidis diffunditur, non assistente illis solaris substantia: at vero de summa et divina substantia vera conversio fit. Nam ubi divina substantia et ejus actio, et ubi ejus actio, et ipsa quae ubique simul et nusquam est. Non in parte quidem ubique, in parte vero nusquam: sic enim a se ipsa divulsa esset et separata: si hoc quidem ejus ubique et in omnibus, hoc vero nusquam, et ante omnia: sed tota ubique, at tota nusquam. Ideo utique ubi actio Dei et Deus, qui tantum se praebet, quantum quis capere [Col. 0351B] potest: non ut habens partes, sed ut existens ante omnia, unus enim Deus cum sit, personae tres, ante omnia quae ipso replentur, causa eorum omnium est inalterabilis et impermeabilis suis uberrimis mundum gubernans largitionibus et actionibus. At dum sermo de actione instituitur, a memoria excidere non debet, quod sicut divina substantia, paternitas, filiatio, missiove et caetera quae in Deo et circa Deum supra substantiam, paternitatem, filiationem et missionem, sic et actio Dei supra actionem intelligenda est. Nam licet praedicamentorum nuncupentur vocabulis, quae in tribus et circa tres personas considerantur, nihil tamen ad praedicamenta, divina aliqua res pertinet. Sed quidam dum volunt ostendere quod facere disgreget a Spiritus [Col. 0351C] causa Filium, talibus utuntur argumentationibus. Si facere in divino ut in creaturis quibusdam duplex est, hoc quidem secundum voluntatem, ut condere, scribere ac caetera quae ad artifices spectant: hoc vero secundum naturam, ut generare, et ignis, ut urere. Pater vero in eo quod secundum voluntatem facit, inseparabilis a Filio Spirituque fit. In eo vero quod secundum naturae consecutionem agit, separabilis: solus ipse suo esse quo a Filio distinguitur Spiritum emittit. Quo fit ut Filius non emittat, de Spiritu vero patens est, quod se non possit emittere, quia nihil ex se provenire potest vel fieri.

Caeterum, pati nullo modo asserunt impedire processionem [Col. 0351D] ex Filio, etsi dupliciter dicatur: ut secari, uri, et consummative ut discere, legere. Quippe nec secundum corruptionem, nec secundum consummationem Deus aliquid patitur, cum sit incorruptibilis, et sibi sufficiens, creaturisque omnibus: obque hoc solum Deum Patrem isti generare et emittere dicunt, ut materiam pati tantum: per quam et alia passionis participant, facere autem et pati opinantur elementa, ut participantia formae atque materiae, necnon omnia pene quae composita sunt: ut plumbum agendo in argentum patitur et corrumpitur, dum ipsum purificat. Agit quidem dum purificat: patitur vero dum ab igne consumitur: facit ergo, inquiunt. Pater natura et voluntate: natura quidem faciendo Filium generat, emittitque [Col. 0352A] Spiritum: voluntate vero faciendo, mundum creat conservatque creatum: propterea aequalem et coaeternum sibi generat et emittit, quia esse generat, et esse emittit, sed esse non creat, nec conservat: nam neque artifex esse suo, ea secundum quae artifex nuncupatur perficit, frequenter in seipso contemplans, quod non producit in opus, a quo longe cadit opus quod facit, sicut omnia corruptibilia a divina natura procul. Item dicunt: Si esse Deus produceret, cum ipso simul emersissent omnia, et tam praeterita quam futura simul convenissent, quae simul natura nequaquam patitur. Atqui alia est Dei generatio, et alia eorum quae non sunt productio, quae simul esse nequeunt: eo quod non esse Deus ea produxerit, sed voluntate. Nam si esse [Col. 0352B] produxisset, tot emersissent, quot expromere potuisset toto utique faciens esse, tota fecisset virtute: quae cum infinita sit, non solum hunc mundum, verum infinitos huic praesenti consimiles fecisse potuit. Sin autem non poterant, quam multa imbecillitate opprimebatur, qualibet artificis disciplina potente, quamplura facere similia? Quare, inquiunt, Deus Pater sicut solus esse suo generat, ita solus esse et emittit, voluntate vero neque generat, neque emittit, quod sic demonstrant: Si voluntate, non natura Deus Filium genuisset, aut semel cum voluisset, nolens permansisset de caetero: aut rursum voluisset, et rursum genuisset: qui si non est unius voluntatis sed differentis, non unum tantum [Col. 0352C] habet, sed plures filios.

Amplius: Si quaecunque vult facit Deus si non generat, aut quia non potest prorsus dimittit; aut quia non vult: si non potest corruptibili minor est natura, quae apta est ad impotentiam. Sin potens noluit quod natura habuit, coercuit voluntate. Quare si nondum genuit, volens generabit aliquando. Amplius: Si voluntate genuit, voluntas generatione prior est, ut in creaturis, juxta illud: Faciamus hominem (Gen. I) , et illud: Omnia quaecunque voluit fecit: aut virtus, sapientia, consiliumque Patris Filius est, in quo permanet, et per quem operatur omnia. Qua de causa, non est voluntate genitus, sed neque necessitate, quasi nolens et coactus Pater genuerit, nullo existente qui possit cogere. [Col. 0352D] Idem de Spiritu, aiunt, sentiendum esse, unde manifestum, quod sicut Pater solus esse generat, sic esse solus emittit, natura, non voluntate, quod ex hoc patet, et quod coaeternum coaequalemque sibi Spiritum emittat. Porro haec ut mihi videtur quaestio, ex superioribus lucem habet solutionis, ubi Patrem, non ut Patrem emittere Spiritum demonstratum est, talis utique complexio in proprietatibus tantum quae insignitivae sunt personarum veritatem tenet: in his enim antecedit ac sequitur dictum esse, ut si esse generat solus generat: et si solus gignitur, esse gignitur. In aliis vero minime, ut ex pluribus animadverti potest, Pater cognoscit Spiritum suum, esse scilicet idem secundum quod persona est, non voluntate. Solus ergo Pater Spiritum cognoscit. [Col. 0353A] Item esse Pater habet Spiritum, non voluntate. Quare Pater solus Spiritum habet; sed hoc falsum esse Apostolus perdocuit. Una enim causa unumque principium, Pater et Filius, quorum Spiritus sanctus est, et idcirco non ex alterius esse tantum, sed ex utrisque prodit esse par uterque et coaequalis. Nequaquam enim magnificentior Filio Pater, vel Spiritu, ut homo inter animantia, qui illis ampliora facere potest: itaque non absque Filio Spiritum emittit. Verumtamen existimandum non est ex Patre Filiove Spiritum sortiri aliquod principium ut ipsis posterior; neutro enim junior sive recentior Spiritus est: quanquam in multis quod ex aliquibus provenit illis posterius esse videatur, in paucis vero intelligatur simul, ut splendor solis, ex sole [Col. 0353B] prodiens, ipso posterior non est. Eodem vero modo Pater et Filius, quia nec multum, nec modicum Filius Pater praecessit, nec Filius Spiritum. Dicit enim Propheta: Ante me non est factus Deus, et post me non est: Deus autem neque fit, neque habet quidquam se antiquius. Ego enim, inquit, primus, et ego novissimus (Apoc. I) , hoc de Patre, hoc de Filio, et hoc de Spiritu sancto confitendum est: de his tribus personis Jeremias dicit: Dii qui coelum et terram non fecerunt pereant (Jer. X) ; alibi tamen scriptum reperitur: Ego manu mea extendi coelum (Prov. XXIV) , in quo tres personae intelligendae sunt. David enim dicit: Verbo Domini coeli firmati sunt, et spiritu oris ejus omnis virtus eorum (Psal. XXXII) . [Col. 0353C] Ecce conditorem demonstrat Spiritum et Filium: non nudum verbum Filium, non vaporem diffusum in aera, Spiritum nominando, cum verbo coelum firmaverit, et virtus sanctificaverit Spiritus sancti. Ut enim sancti perhibent Patres, Verbum essentiam praestitit, sanctitudinem vero Spiritus. Ex quo liquido apparet, Spiritum non habere ante se principium, etsi ex Patre et Filio proveniat. Quippe quod infinitum est, utrumque oportet infinitum esse, ut Paulus testatur dicens: Neque principium dierum, nec vitae terminum habet. Qua ex re quia divinum, supersubstantiale, ac ante omnia existens, principium terminumque ignorat: impossibile est dicere quid sit secundum substantiam. Vix enim possibile languide eorum aliquid apprehendere: quae circa [Col. 0353D] ipsum, pro eo quod ejus sapientia supra nostram exaltetur intelligentiam, quae quanquam divisibilium et permutabilium sit, ipsa enim dividitur. Nam individua unitas est, non alteratur, quia indemutabilis est, non habitudine multiplicatur, quia impermista ea perseverat.

Restat igitur per actiones tantum hominibus Deum manifestari, quae juxta quorumdam opinionem non habent, quod potestate dicitur, asserentium circa singulas temporis partes, de subito emergere: et concursu voluntatis, non motu Deum facere omnia. Motus enim non est repentina emissio ab habitudine, sed alia ante aliam fit promotio in speciem, quae potestate tantum existit, in facienda re, secundum [Col. 0354A] materialem informemque proprietatem per transitum consideratam in continuitate dividua, Dei autem actio maxime cum fine est plena sui ipsius indeficienti consummatione. Quod autem ad plenum consummatum est, cum illo qui festinat consummatum iri, non habet communitatem. Quamobrem absque motu Deum operari asserunt, et repente, hoc est praeter extensionem temporis, cujus opere, mentem sensus, emissionemve luminis, imagines quasi ponunt. In apparendo enim lux de subito terrae illustrat ambitum, non comitante temporis motu actionem luminis; in omnem partem similiter diffundentis se. Qualis pene videtur esse actio sensuum sive operatio. Simul utique in aspiciendo absque temporis intervallo, visibilia, praesentia [Col. 0354B] et absentia visus aequaliter comprehendit. Hinc est quod quidam dicunt actionem esse repentinam emissionem habitudinis, quam non prosequitur temporis motus: latitudo ut coelestium corporum, solis, aliorumve sine fine illuminantium: alias vero naturales, ut calefacere, infrigidare. Artificiales quoque ut mederi, fabricare tempus prosequitur. At vero licet mens sensusque sine latitudine temporis noscat et sentiat, consummationem tamen absque temporis latitudine non possidet. Porro Deus sine temporis latitudine opus quodcunque vult suum perficit et consummat: quod ex his quae a Christo facta sunt miraculis liquido apparet: Tolle, inquit, grabatum tuum et ambula (Joan. V) . Dixit verbo, et sanatus est puer (Matth. VIII) : et iterum: Extende [Col. 0354C] manum tuam, et remittuntur tibi peccata: Fiat tibi sicut vis (Matth. XII) . Hoc autem et his similia, in ictu oculi Salvator patravit, cujus virtus et potestas, absque qualibet distinctione temporis, ac dilatione omnia perficit: hoc utique Pater per se facit, hoc Filius, ut Pater possidet, hoc Spiritus habet sanctus substantialiter. Sicut enim lapis dimissus non a mittente deorsum movetur, ille enim dimisit tantum. Naturale vero quod possidet momentum tulit deorsum lapidem: et sicut ignis qui ad inferiora jacitur, ab ea quam intrinsecus natura possidet, ad superiora reducitur: ita tres personae, non ab extrinsecis facere vel operari, aequaliter habent; sed ab intrinseca virtute, quam naturaliter complectuntur. [Col. 0354D] Quippe licet secundum naturam et voluntatem faciant, non est tamen in eis virtus ad similitudinem inferiorum, in quibus alia est naturalis, alia est adjecta. Naturalis quidem, quae semper adest, ut igni urere, lucere soli. Similiter autem lapidi dimissio, violentia cessante, moveri ad inferiora. Adjecta vero quae advenit extrinsecus, et abesse potest, talis virtutis effectus censetur actio. Quae scilicet, virtus interdum causa, interdum causativum, nuncupatur. Substantiae quidem effectus ex qua prodit, causa vero quam emittit actionis. Atqui Patris virtus causa ipsa est, et ex causa, generatur enim, et emittit et nullum sortita est adventitium. Nec huic sententiae repugnat quod scriptum est: Filius non potest a seipso facere quidquam [Col. 0355A] (Joan. V) . Nam si quid Pater facit, et similiter Filius facit: Filius autem non potest aliquid a se ipso facere, erit ut neque Pater aliquid a se ipso faciat. Quare si Filius non potest aliquid a seipso facere, neque Pater, quia non hoc Pater facit, hoc Filius contemplando imitatur. Qui utique optimum et omnium bonorum maximum, Spiritum habendo in medio terrae operatus est per se, consequens est quod omnia possit sicut et Pater: sed a se ipso non potest aliquid facere, in eo quod nihil contrarium Patri, vel ab eo alienum. Is potestatem suam clarificat, cum dicit: Potestatem habeo ponendi animam meam, et iterum sumendi eam. Nullusque tollet eam a me (Joan. X) : potestatem habeo vitae et mortis, sicut et Pater Propterea quos volo, vivifico [Col. 0355B] et illumino, dando eis spiritum vitae, et quos volo, mortifico, et in tenebris dimitto auferendo eumdem. Ergo non est contrarium a se ipso nihil posse facere illi qui est, ut vult facit, licet vult potestatis, non posse autem a se ipso subjectionis sit. Nam virtutis indemutabilitatem, potestatis coaequalitatem, communitatem Spiritus et omnia quaecunque habet Pater, praeter singularem proprietatem habet et Filius, etenim Spiritus dator est sicut et Pater: sed non convertitur, ut Paracletus Filii dator sit, remissionemque peccatorum facit per Spiritum quod non fieret, nisi a Filio mitteretur, et ex ipso coruscando sicut ex Patre procedere ad transitum pertineat, cum Deus ubique adsit, quia hoc idcirco dicitur [Col. 0355C] ut causam intelligamus Spiritus sancti Filium, et credamus: quorum identitas paucis quibusdam scinditur differentiis, quod hic, scilicet, sit Filius, ille vero Spiritus, et hoc solum est, quod inducit divisionem; alia vero omnia paria et indemutabilia sunt. Quare patet quod neque facere, neque pati, neque actio dividit Filium a Patre in emissione Spiritus.

De ubi vero et quando, palam est: quod non dissecent Filium a Patre, in emittendo Spiritum. Nam ubi et quando, loci et temporis sunt exhibitiva. Sed neque, ubi locus, neque quando tempus est, quia locus natura prior est eo quod in loco. Similiter autem tempus, eo quod in tempore prius est natura, [Col. 0355D] praeexistentibus utique loco et tempore natura. Dein alio adveniente ipsis, ubi esse dicitur quod in loco est, et quando quod in tempore, at vero ante Deum nihil est: saecula enim omnia ipse fecit et spatium omne. Quare temporibus, saeculis, numeris omnibusque est Deus superior. Enimvero si saeculum eo antiquius fuisset, non utique saecula fecisset Deus. In nomine simpliciter dicto, tres personae subintelliguntur: Pater, Filius, Spiritusque sanctus, quod Seraphim testantur tribus sanctitudininibus glorificantia, et in unam coeuntia dominationem, Deitatemque. Certe non modo tempori atque loco praeexistit Deus, verum angelis, archangelis, cherubim, seraphim, omnibusque virtutibus, a quibus in tantum abest, ut non possint Dei substantiam [Col. 0356A] cognoscere. Ex quo fit ut nihil aliud nisi gloriam reddant Deo, pacemque hominibus bonae voluntatis, dum sanctitudinem solam concinunt, et quoniam plenum est coelum et terra gloria ejus omnium quoque superiorum virtutum opus, laus Dei. Laudate eum, inquit, omnes virtutes ejus (Psal. CXLVIII) . Qua de causa solus seipsum videt, creatura nulla videre ipsum potente: sed minus supernis rationalibusque substantiis homo, ut Paulus perhibet. Quem vidit nullus hominum nec videre potest, quia nec visibiles virtutes plene ut est, ipsum contemplantur: licet idem Salvator dicat: Amen dico vobis, quia angeli eorum semper vident faciem Patris mei, qui in coelis est (I Tim. VI) : at vero is localem personam non habet, neque in coelis circumscribitur. [Col. 0356B] Quare ad illud quod in Evangelio alibi habetur huc referendum est: Beati mundo corde, quoniam ipse Deum videbunt (Matth. V) : intelligentiae scilicet oculo, quantum capere possunt. Quomodo angeli videre ipsum creduntur, qui puram et pervigilem habentes naturam, divinum imaginantur, prout eis possibile est. Substantiam vero divinam, nullus unquam vidit ut omnium conditricem, et ante omnia saecula existentem. Manifestum igitur, neque ubi, neque quando impedire Filium, quin cum Patre Spiritum emittat.

Situm vero esse, cum corporibus, scilicet, magnitudinum terminis superficiei, lineae, aliisque insit, palam est quod divinis nullo modo personis conveniat: [Col. 0356C] ut enim localis habitudo facit esse ubi, et temporis habitudo facit esse quando, sic positionis habitudo, situm esse perficit. At vero quae in vita, virtutibus, principalibusque causis stabilita sunt, improprie sita esse dicuntur. Cum supradictis et similibus situm esse accidat, et positionem habere, secundum locum, excepto corpore ἀπλκνεῶς universa continente. Porro incorporeis situm esse substantiis non competit, nisi secundum metaphoram in Deo quis dicat sita esse omnia, ut in causa et in principio. His itaque sic se habentibus, eundum est jam ex ordine disceptatum, utrum habere dictam causae communitatem dissecet vel impediat.

[Col. 0356D] Habere igitur multa significat, ut Aristoteles in categoriis perdocuit: de corpore praedicatur, et de incorporeo, et de corpore quidem, propter ea quae circa corpus sita sunt particulariter, ut annulus circa digitum: et quae circa corpus totum ut indumentum, penaliaque instrumenta, ut arma. Quorum quaedam ut thoracem voluntarie habemus: quaedam contra voluntatem, ut vincula nostra, quippe corpora cum dividua sint, extrinsecus adhaerentia complectuntur. Coelum vero quia nihil extra se omisit, in se cohaerentia intercludit, et undique circumsepit. De incorporeo autem habere dicitur, ut de anima: propter prudentiam, sapientiam et his similia. Sed enim et de eo, quod ex anima et corpore constat, habere dicitur: propter quaedam incorporea, [Col. 0357A] veluti propter quantitatem: bicubitum, tricubitum: et propter qualitatem, ut album, nigrum et caetera talium. Quin etiam et de divinis duabus personis propter tertiam, habere suo modo dicitur. Vere enim dicitur, et Pater, et Filius quod Spiritum sanctum habeant. Nam si Spiritum Filius non habeat Patris, dignior persona est ipsum habent, Filii persona ipsum non complectente. Omnis enim cum Spiritu essentia dignior, et potior est, quam ea quae Spiritum non habet, profecto animalia plantis, seminibus, herbisque digniora sunt, et ampliora illis, ut habentia Spiritum facere possunt. Atqui persona Patris indubitato habet Spiritum, Filii persona eumdem non habente. Quare dignior est persona Patris quam persona Filii. Id quidem ut profanum [Col. 0357B] Christianorum professio abdicat. Igitur absque ambiguitate dandum Filium Spiritum habere, ut Pater. Quamvis enim Joannes testatur sic, se vidisse Spiritum descendentem manentemque super eum (Marc. I) , non tamen advenientem habere Spiritum credendus est ut Deus. Nam ut homo habet, sicut quidam demonstrant, hoc modo disputantes: si hominum in animabus pie ac religiose degentium, non tamen absque sorde penitus existentium, Spiritus sanctus habitare pollicetur, multo magis in Christi anima quae inviolata et immaculata, sine corde semper existit: nullum omnino peccati vestigium habens, idem Spiritus habitavit, hoc Propheta vaticinabatur quando dicebat: Propterea unxit te Deus, Deus [Col. 0357C] tuus, oleo laetitiae prae participibus tuis (Psal. XLIV) : Fratres Christi et participes secundum humanitatem sumus, oleum Spiritus signum est, unctus est autem Christus non ut Deus, sed ut homo. Nequaquam enim ut Dei Filius ungitur, sed caro Christi vera unctione uncta est, adventu scilicet Spiritus sancti in ipsa Filii hominis conceptione. Et prae participibus, quia illi ut capere poterant particularis quaedam sancti Spiritus emanatio tributa est. Ad instar enim humani Spiritus hominibus videtur distribui Spiritus sancti gratia, quemadmodum utique is a cerebro descendens, per sensibiles nervos, non omnibus membris, sed secundum proportionem unicuique potenti suscipere.

Amplius: Plus potenti suscipere, modicum minus [Col. 0357D] infundit, ita et largitio donorum, secundum proportionem fit uniuscujusque animae. Porro Dei Filius nequaquam ex proportione habet, sed totum habet Pater, totum habet Filius, et eumdem. Non enim alius est Patris, et alius Filii Spiritus, sed idem est: et eodem ab utroque modo habetur. Nam in Christo plenitudo divinitatis corporaliter (Col. II) , id est, perfecte habitat. Qua ex re iterum ostenditur. Deum Dei Filium semper Spiritum habuisse. Nempe si Deus Verbum carnem animatam, anima rationali ut intelligibili uniendo sibi, secundum personam Spiritum accepit, ex incarnatione primitias Spiritus habuit, simul autem et aliquod perfectum. Quod si profecit, cum aequalis Deo, et ante hac existeret, major Patre factus est. At non profecit Dei Filius, [Col. 0358A] quia nullius unquam fuit indigens semper Spiritus habens plenitudinem: hoc ad Salvatorem prophetico David ore clamabat: Emitte Spiritum tuum (Psal. CIII) . Sed enim apostolorum princeps manifestissime asserit, quod ante incarnationem Spiritum habuit Filius, in prima sic loquendo epistola: Christus semel pro peccatis nostris mortuus est, justus pro injustis ut nos offerret Deo, mortificatos quidem carne, vivificatos autem Spiritu (Rom. VI) . In quo scilicet Spiritu, et his qui in carcere erant spiritibus adveniens praedicavit, qui increduli fuerant aliquando, quando exspectabatur Dei patientia in diebus Noe, cum fabricaretur arca. Quare oportet vitam Filii non esse absque Spiritu, quam non modo ante incarnationem: verum ante mundi omniumque saeculorum [Col. 0358B] creationem habuit Dei Verbum. Audiendus autem et credendus in his est Magnus in theologia Gregorius, fidei Ecclesiae Latinorum testimonium perhibens, in hunc modum: Spiritus sanctus erat quidem semper, et est, et erit, neque incoepit, neque desinet, sed semper Patri Filioque coordinatur et connumeratur. Non enim decebat aliquando deesse Filium Patri, aut Spiritum Filio. Ecce vir sanctus proprium esse Filii Spiritum demonstrat. Nam si solus Pater Spiritus haberet, nequaquam idem συμφονία et συμφνία utriusque diceretur. Quare habet Filius Spiritum, sed non ex aliquo profectu; ut homo. Omnis quippe homo energumenum habet spiritum, et subinductum ut donorum ejus existens indigus atque beneficiorum: sic apostoli caeterique [Col. 0358C] sanctorum: ut lumen, ut charisma, ut unctionem, ut munus Spiritum habuerunt. Dei autem Verbum quod consummatissimum est, nihil indiget beneficio Spiritus, seu donationibus. Quippe non tantum ut homo, sed ut Pater Spiritum habet.

Qua de re, cum potior incomparabiliter hominibus sit, incomparabiliter melius Spiritum habere oportet. Apostoli egentes, imperfecti, mortales, per gratiam Spiritu sancto repleti sunt, nec omnia Spiritus dona, nec omnes ejus operationes habuerunt aliquando: nam unum tantum virum, Christum, scilicet, septem mulieres, septiformis gratia Spiritus apprehenderunt. Impossibile enim est ab aliqua creaturarum perfecte Spiritum apprehendi: at vero [Col. 0358D] quem mundus capere non potest, eum insitum et ex se, ac secundum naturae consecutionem habet Pater, habet et Filius. Qua de re, habere non discat processionem Spiritus ex Filio. Igitur, cum nihil sit quod disterminet processionem Spiritus ex Filio, quia neque intellectum ut substantia, neque ut quantitas, neque ut qualitas, neque ut quolibet aliorum: manifestum et evidens per demonstrationem positam factum est, ut aestimo, Spiritum sanctum ex Filio, ut ex Patre procedere, ac de his haec dicta sufficiant.

Velim utique jam et sanctorum Ecclesiae pastorum testimonia, quae Spiritus existentiam ex Filio esse praedicant, latius omnium auribus insinuare, ni [Col. 0359A] quaedam communis omnium Graecorum opinio, quae infirmanda est, cum caeteris hoc facere inhibeat. Asserunt itaque Graeci aequivoce Spiritum dici esse Filii atque Patris. Quod ex veri similibus colligentes, eos qui hoc negant inconvenientia plura sequi opinantur, sicut manifestum est ex his, quas inferunt conclusionibus. Aiunt igitur plures in divina Scriptura voces inveniri, quae similiter quidem proferuntur, intelliguntur vero dissimiliter, ut apud Lucam evangelistam dicentem: Jesus proficiebat sapientia et aetate, et gratia apud Deum et homines (Luc. II) : profecto si proficere illum in sapientia quis dixerit, consequens erit nequaquam ipsum scientiae perfectionem habuisse. Rursus si neget in sapientia proficere, neque secundum aetatem debet [Col. 0359B] habere profectum: qua ex re proficiendi verbum aequivoce audiri oportet: proficere enim significat ex parvo magnum fieri, et ab imperfecto, venire ad perfectionem, secundum quod significatum, aetate vere dicebatur proficere. Nam cum esset parvulus circa corpus augmentum suscepit, sapientiae vero et gratiae dissimilis erat profectus. Quippe non ex indocto doctus, et gratiosus ex ingrato, proficiendo fiebat: sed gratia et sapientia proficere apud Deum dicitur, quia gratior et sapientior videbatur esse hominibus quotidie quod revelaretur et manifestaretur in eo per singulos dies Spiritus sancti actio. Quare proficiebat Verbum, licet univoce videatur dici, tamen aequivoce pronuntiatur.

[Col. 0359C] Similiter autem et Pater nomen aequivoce accipitur, ab ipso Salvatore loquente post resurrectionem ad Mariam: Ascendo ad Patrem meum et Patrem vestrum (Joan. XX) . Eodem modo suum discipulorumque nominavit Patrem, sed eodem modo non intellexit. Etenim Christi Pater natura, discipulorum vero adoptione: Propheta quoque David, creaturam ad glorificandum invitans dicit: Laudate eum omnes angeli ejus, virtutes, dracones, abyssi (Psal. CXLVIII) . Idem tres pueri psallebant: Benedicite Dominum, angeli Domini, imber, ros, et omnia nascentia in terra: filii hominum, sacerdotes, servi Domini (Dan. III) . Ecce similiter omnia benedicite Deum exhortatur, quantum ad prolationem dictionis, quae dissimiliter intelliguntur. Rationales sane [Col. 0359D] creaturae per scientiam disciplinamque Dominum benedicunt, irrationabilia vero, quia talium minime participant, non per se, sed per nos, qui cum simus rationales illa intuendo factorem nostrum ipsorum intelligimus Dominum benedicunt. Ait enim Apostolus: Invisibilia ejus a creatura mundi, per ea quae facta sunt intellecta conspiciuntur (Rom. I) . Etenim ex admirabili dispositione illorum quae facta sunt, conditor omnium creaturarum pronuntiatur. Sed enim Matthaeus Christum conceptum esse de Spiritu sancto, et Maria virgine innuit sic dicens: Quod in ea natum est, de Spiritu sancto est (Luc. I) . At non est Christi Pater Spiritus sanctus, quia non ex eo est tanquam ex Patre, sed ut ex eo, qui praeparavit vulvam fecundam, consubstantiali [Col. 0360A] Verbo, carnemque condidit absque lege commistionem, divino prorsus et ineffabili modo. Quo fit ut non Spiritus sancti Filius, sed sanctissimae virginis, secundum naturam dicat et existat. Attribuitur autem hujusmodi opus Spiritui, propter sanctitudinem: et quia causativus est Patris et Filii, et alia similia, his annecti quamplurima possunt.

Eodem vero modo Spiritum esse Filii, ac procedere ex Patre et Filio dicitur aequivoce. Hoc Nicomediae antistes sic distinguit: «Quid igitur, inquit, dicemus, cum unaquaeque dictio differentes habeat significationes, et aliae quidem pene cum infinitae sint, ac omnibus notae ubi mihi videtur praetermittendae sunt: de illa vero sola quae imminet et proposita est nobis, nunc divisio facienda [Col. 0360B] est, de hac scilicet, procedere. Potest enim significari vox ista procedere, ut aliquid de loco moveatur ad locum, potest autem significare mitti et dari, et hoc ipsum quod nos profitemur, ex causa secundum existendi rationem provenire.» Cum ergo Athanasius, Ambrosius, et si quis alius Pater Spiritum dicit a Filio, vel per Filium procedere, non secundum existendi rationem dicit! absit, sed secundum alterum horum duorum omnino significatorum. Quemadmodum enim fatemur ipsum Spiritum per Filium manifestari, sic et mitti ab eodem et dari. Alius vero quidam: «sic Spiritus sanctus ex Patre procedit, nequaquam autem ex Filio.» Praesul vero Methonae Nicolaus hoc modo: «Licet Spiritus Filii, at non ex Filio est: aliud enim est Filii, aliud dici ex Filio. [Col. 0360C] Equidem hoc ejus quae secundum naturam unionis et familiaritatis significativum est, utro modo dicatur, sive Spiritus, sive processibile, hoc autem, scilicet, ex Filio esse, illius quae ex causa est productionis. At vero nequaquam. Quidquid secundum naturam alicui propinquat, hoc ex illo esse contrahit. Nam fratres secundum naturam propinquant ad invicem, alteruter enim alterutrius dicitur, at ex altero, alter nunquam asseretur: aliquando, quia non est alterius alter causa, sed amborum Pater, et ideo ex solo Patre ambo: sic igitur κεσοτόμοι tum dogmatos, quas putant redargutionibus fugere, capiuntur supra malitiam vaniloquium stabilientes.» Nicetas vero philosophus, non minus amara effundit. [Col. 0360D] «Ex daemonis, inquit, odientis bonum pravo consilio υπακολουθοῦντες id est, aberrantes, vel seducti, et quamplurimum a veritate absistentes, sanctissimum conditorem divinum Spiritum ex Filio procedere, ut ex parte, simili modo decernere conantur, non intuentes miseri emergentem hinc foveam, et profana quam multa quae sequuntur.

Haec quidem et alia quorum relatio necessaria non est ad praesens, Latinis peritissimi Graecorum objiciunt, habentia quidem aliquas forte verisimilitudines, basem vero nec unam innitentem soliditati. Oportet certe quamlibet acute cernentem, aliorum delicta arguentemque convenientes inducere argumentationes, rebus illis quibus fidem negotiatur. Caeterum [Col. 0361A] quae dicta sunt, nulla comitatur demonstratio, nec a Scripturae quae divinitus inspirata est testimoniis comprobantur, nec a sanctis Ecclesiae pastoribus aliquem sortiuntur favorem, ob quam rem inutiles magis positiones sunt, quam demonstrationes. Aequivocationes quidem in divina Scriptura omnes recipiunt, Spiritum vero cum aequaliter Patris sit Filiive procedere ab utroque dissimiliter, non puto concedendum. Sed minime absque demonstrationis adminiculo, atque Scripturae divinitus inspiratae testimoniis, sanctorumque Patrum sanctionibus inducor ad hoc. Et quidem arbitror quod illi fides parti tribuenda est, cui haec quam maxime conveniant. Igitur, adjuvante sancto Spiritu, plena veritatis contradictio prosiliat in medium, primum [Col. 0361B] quidem similitudo ex fratribus assumpta rejicienda est. Nam valde dissimilis existit, et nullo modo fidem apta est facere, propter duas causas: una, quod Filius non dicitur Spiritus sancti, ut fratrum alteruter, alterutrius; alia vero quia fratres absque medio ex Patre similiter per generationem prodeunt, nisi mediante forte quis matre dicat progredi ad lumen. Verumtamen quantum ad genitorem immediati vere pronuntiantur, Filius vero atque Spiritus dissimiliter ex Deo Patre prodeuntes, minime per conversionem reciprocantur, ut superius ostensum est. Insuper nec hoc bene dicitur: ideo Spiritum Filii esse, quod secundum naturam illi propinquet, eidemque uniatur.

[Col. 0361C] Eodem utique modo, quilibet Patrem esse Spiritus profiteatur, quod substantialis ei sit, unumque natura. Quare non ob hoc asserendum est Filii esse Spiritum, quod sit ejusdem naturae, neque quod per Filium detur: quod nihil differt dicere, Filius ipse dat ut apparebit in sequentibus. Et quoniam Latinorum dogma infringere non sufficiunt, discutiendum quoque est utrum aequivocatio verbi procedere obviet fidei Latinorum; secundum dicti praesulis opinionem, an non. Atqui non obviare sic ostenditur. Si non esse Filii sanctum Spiritum vocationem fugitat, neque dum asseritur Filii esse Spiritum multipliciter debet intelligi: hujus propositionis fides ab Aristotelica investigatione trahitur, dicente: «Si quid secundum contradictionem alicui opponitur, [Col. 0361D] non dicitur multipliciter, nec oppositum, ut non videre opponitur, dicitur autem non videre multipliciter, uno quidem modo non habere visum: alio vero, non uti visu. Quare necessarius et videre multipliciter dici. Uterque enim eorum quod non videt, opponitur quid ut ei quod non habet visum, habere, ei vero quod non utitur visu, uti. Quare sine esse Filii Spiritum uno modo intelligitur, et esse uniformiter profertur: at vero non esse Spritum, filii unum semper falsum possidet intellectum non esse scilicet, de substantia filii. Nempe neque quantitas, neque qualitas, neque possessio, neque actio, nec aliquid hujusmodi aliud negatur, esse Filii, unde nusquam in sacra Scriptura, secundum aliquem verum sensum reperitur Spiritum sanctum non esse Filii, [Col. 0362A] inveniretur autem procul dubio, si non esse Filii Spiritum praedictarum aliquam significationum innueret.» Item: «Aequivoca non sunt comparabilia, ut alba vox, alba tunica: acutus humor, et acuta vox. Hoc enim non similiter alba vel acuta neque magis alterum. At vero ex Patre procedere, ac Filio procedere comparabilia sunt quoniam procedendo unum esse quod personaliter Spiritus habet, ab utroque similiter et aequaliter accipit. Quare non aequivoce dicitur, procedere Verbum de ambobus pronuntiatum.»

Amplius: «Quaelibet trium personarum, aut praestat esse alteri duarum, aut accipit ab ipsa. Haec per inductionem propositio suscipit probationem: Pater a Filio alia persona est, eo quod per generationem [Col. 0362B] ei esse praestat. In hoc enim differt a Filio, quod ei esse dat per nativitatem: rursus a genitore Filius differt, quod nascendo accipit ab ipso existentiam.» Item: «A Spiritu sancto praeter hoc differt Pater, quia esse illi dat, dum ipsum emittit. At vero Spiritus sanctus non ob aliud alia existit a Patre persona, nisi quia ex ipso procedendo accipit. Igitur et a Filio dum alia sit persona, idem Spiritus aut illi esse dat, aut ab ipso accipit. Non autem dat, ut palam est, accipit ergo. Circa unam enim et simplicem substantiam Patris, et Filii, Spiritusque sancti, aliam praeter eas quae dicta sunt, causam differre adinvicem vix quis rectae fidei assignabit. Quare si alia est a Filio persona Spiritus, dictarum aliquam habitudinum ad ipsum habet. Sin autem non, ab [Col. 0362C] ipso non est alia persona, igitur his praedictis proprietatibus, tres personae adinvicem aequaliter differre habent, et non aliquibus accidentibus. Nihil enim in suprema Trinitate quod possit abjici, vel abesse. In quibuscunque autem subintelligitur aliquid hujusmodi accidens adjacet. Quare in supersubstantiali Trinitate non est accidens.»

Amplius: Ubi accidens posterioris non abest intelligentia, quod accidens in alio prorsus esse habeat, quod autem in alio prorsus esse habet, et per se non potest existere, eo in quo est, quasi posterius reputatur. Propterea communis intelligentia de Deo non permittit accidens in eo intelligi. Ne quid circa divinum eo posterius consideretur, atque ex [Col. 0362D] hoc sive actu, sive potestate, dissolubile cogitetur ac corruptibile, talis enim est existentia supervenientium secundum naturam, ut posse dissolvi videantur. Restat igitur Patrem a Filio et Spiritu aequaliter differre, Filium quoque a genitore ac paracleto, similiter Spiritum a Patre et Filio. Qua ex re quantum filiatio Filium differre a Patre facit, tantumdem paternitas a Filio Patrem. Quibus vere positis et concessis, aut Pater secundum emissionem Spiritus nihil differt a Filio, aut amplius Pater a Filio differt, quam a genitore Filius. Si enim generatione sola insignitur Filius, generare vero et emittere Pater, pluribus differentiis a Filio Pater quam Filius a Patre differt. Generare vero ac mittere, duae pro prietates sunt, quibus Pater utrisque a Filio differt. [Col. 0363A] Hoc autem inconveniens haud puto aliter vitari posse, nisi confitendo quod Patris et Filii commune sit Spiritum emittere. Per id ambos eodem differre modo a Spiritu. Juxta vero hujusmodi rationem credendum est quod Filii et Spiritus commune sit ex eadem persona existentiam habere, in quo per eorum ad Patrem differentia intelligitur, etsi alter quidem per nativitatem, alter vero per processionem, ut frequenter commemoratum est, splendeat. Sed hoc aequivocationi non debet putari obnoxium, cum inter creaturas absque ulla aequivocatione multo differentiora reperiantur, vermis quippe ac elephantus ex eodem genere esse habent. Animal enim hoc genus amborum, sicut caeterorum causa existit animalium. Quod sicut ab eis aequaliter participatur, [Col. 0363B] sic de illis univoce praedicatur, et amborum causa dicitur univoce. Verum alter absque semine naturam adipiscitur animalis: et sciendum quae per generationem ad esse prodeunt, non simul fieri et existere: quod praeveniat eorum generationem substantia, praeterea est quidem aliquid horum, quae fiunt usquequo perficiatur, ut leonis et similium. Idem in arboribus herbisque invenire contingit. Nam eorum quaedam ex seminibus, quaedam vero sine seminibus ex terra, ut ex sua causa progrediuntur: quibus secundum hoc commune causativum esse nullus ambigit.»

Amplius: «Quaecunque alterantur non eodem modo alterationem suscipiunt. Contingit enim repente alterari, et non prius dimidium, ut aqua congelari, [Col. 0363C] argenteum quoque vas, mox ut aquam calidam susceperit, calere. Interdum autem vicinam partem a cohaerente calefieri, aut congelari. Postremo generis et differentiae commune est de pluribus praedicari, sed alterum in quid, et alterum in quale: nec idcirco alterari vel praedicari aequivocatio amplectitur. Sed affirmationi quoque ac negationi, privationi et habitui, contrariis et relativis commune, ut pluribus et maxime notis, visum est opposita univoce dici. Attamen affirmatio et negatio in oratione consistunt, in rebus autem privatio et habitus, quorum alter tantum, scilicet habitus, secundum naturam est. Nam privatio, in eo quod privatio, semper contra naturam est et relativa quidem, licet ad aliud [Col. 0363D] et ad aliud de eodem praedicantur, contraria vero nequaquam, ut ex diffinitione eorum patens est. Qua de re talis proveniendi modus praenominatas voces non facit aequivocas: ad hoc autem adjiciendum, quod Patris et Spiritus commune sit, immediate habere ad Filium, ex quo paritas utriusque differendi a Filio discernitur. Congruum procul dubio est per omnia, divinaque dignum majestate, ut sicut per substantialia non superat alium alius, ita et differentiarum excessus non reperiat locum. De insignitivis autem proprietatibus, certissimum est quod intelligi faciant tres personas, paribus distare differentiis: fugit nimirum Trinitatem elementorum, aliarumve creaturarum assignatio, quae quidem secundum magis et minus differunt. Aqua enim non [Col. 0364A] habet tantum gravitatis, quantum ignis possidet levitatis. Ideoque magis a terra, quam a liquido elemento, per levitatem differt ignis: at vero Pater quantum differt a Filio, tantum differt a Spiritu. Similiter autem Filius tantum differt a Patre, quantum a Spiritu; Spiritus quoque tot differentiis a Patre distat, quod et a Filio: hoc autem ex eo dignoscitur, quod circa unamquamque personarum, par proprietatum numerus reperiatur, sive singulares sint illae habitudines, sive non; hoc modo: Spiritus solus procedit, solus imago Filii est, et solus mediate Patri copulatur. Est autem ei commune cum Filio, ex eadem persona existentiam habere et cum Patre immediate habere ad Filium. Filius quoque solus gignitur, solus splendor et figura substantiae [Col. 0364B] dicitur: et solus immediate ad Spiritum, et Patrem habet. Emittit autem cum Patre Spiritum, et ex eadem persona cum Spiritu accipit existentiam: Pater etiam sine causa existens solus esse praestat duobus simul, secundum quam significationem amborum causa univoce pronuntiatur, ex quo uterque causativus dicto tenore dicitur, solus generat, et solus mediate se ad Spiritum habet. Atqui cum Filio emittit Spiritum, et cum Spiritu immediate habet ad Filium. Quod si Filius nihil commune cum Patre personaliter haberet, communicat autem Spiritui ut dictum est, ex eadem persona existentiam habere, magis a Patre differt quam a Spiritu. Rursus si Filius Spiritui, et Spiritus Filio aliquid communicat ut persona cum Patre, aut neuter aliqua proprietate [Col. 0364C] jungitur, pluribus alteruter differentiis a Patre quam a se dividitur. Haec igitur et quae in ante expositis distinguuntur, sunt differentiae, seu proprietates, vel habitudines, quae circa tres personas considerari possunt, absque fidei periculo, praeter quas haud multas inveniri posse arbitror, quae cum istis in eadem portione numerari debeant. Sed in omnibus his atque similibus magnopere attendendum, et quod mediatum et immediatum, propinquum et quidquid simile; non ut temporis aut localis positionis, aut spatii, aut tumoris, aut magnitudinis significativa dicuntur, sed omnia ut beata dignum Trinitate accipienda sunt. Quod si apud sanctorum aliquid legere in Trinitate non esse ordinem, intellectum [Col. 0364D] dat auditui, quod omnem transcendat ordinem. Quomodo non esse aliquid eorum quae sunt Deus dicitur, non quod sit, sed quod super omnia entia sit: Nempe si ordo tollatur, non sit Spiritus tertius et Filius a Patre secundus, ut Christus tradidit, magnusque Basilius testatur: «Nec Pater sit Filii, Spiritusque causa; nec Filius sit ex Patre, nec amborum Spiritus censeatur. Idcirco est in Trinitate ordo, etsi ab homine impossibile sit sciri qualis sit. Et immediate quidem Filius, mediate vero Spiritus ex Patre proveniunt.» Ait enim Damascenus: «Per Filium datur Spiritus, et ab omni creatura participatur;» et Nicenus Gregorius scribit ad Aulalium: «Hoc quidem credimus esse causam, hoc vero ex causa, et ejus quod ex causa est, rursum [Col. 0365A] aliam differentiam intelligimus, hoc quidem proxime de primo, hoc autem per proximum de primo.»

Magnus quoque in theologia Gregorius idem perhibet: «Spiritus sanctus Patri et Filio coordinatur, et connumeratur; itaque non expedit Filium a Patre in emissione Spiritus separari.» Enimvero ex tali divisione funiculus aequalitatis differentiarum rumpitur, salutis nostrae minuitur fides, trium personarum magnificentissimus ordo in irritum cadit, et magis et minus, multum et parum, inalterabili commiscetur Trinitati. Quod solum cogitare profanum est, et plenum exsecrationis, aequaliter enim, unaquaeque trium personarum ab altera differt ut [Col. 0365B] ostensum est, aequaliter convenit nihil impediente, quod Spiritus amborum dicitur, et vere existit, quod sic verum ostendi potest. Spiritus Filii est, aut ratione naturae, aut ratione gratiae, at Dei Verbum nihil ex gratia, quia Deus est, possidet. Quare nihil adjectum, nihil habet nuper adveniens, sed ut a principio constiterunt exuberantiae divinae ratione consistunt naturae, videlicet naturaliter. Non enim ut caetera viventia, vitam spiritumque attributionis causa possident, sed ut Filius ex Patre naturaliter Spiritum habet. Qua ex causa rursus ostenditur, quod univoce Patris Filiique Spiritus esse dicatur, aequaliter et indifferenter, a Patre missus et a Filio, quod Joannes qui merito Chrysostomus censetur, [Col. 0365C] super Joannem his verbis affirmat: «Intuere, inquit, qualem inducit, cum venerit Paracletus quem ego mittam vobis (Joan. XV) , ipse testis erit fidelis: etenim Spiritus veritatis est. » Propterea non Spiritum sanctum, sed Spiritum veritatis ipsum vocavit, qui a Patre procedendo diligenter omnia novit, sicut et ipse dicit de seipso: Scio unde venio et quo vado (Joan. VIII) : «Ecce, inquit, nequaquam Pater solus, sed et Filius mittens est. Quis igitur contradicere audeat, tantae sanctitatis viro, enuntianti manifestissime quod ambo Spiritum mittant, et asserere quod a Patre ac Filio Spiritum mittit aequivoce, ac non eodem modo pronuntietur? Quod si aequaliter ab alterutro Spiritus mittitur, alteruter missionis Spiritus causa aequaliter [Col. 0365D] est, et verax est Christus qui hoc dicit, et dictus Joannes magistro testimonium perhibens, mendacii reus non invenietur. Si igitur Filius mittens, et missus causa, et ex causa est, nihil inopinabile sequatur, quod Spiritum emittit, sicut mittit. Nam si homo secundum naturam et ex propria voluntate corpulentum suum spiritum respirat, et inspirat, multo magis Dei Filius Spiritum suum mittit et emittit, aequaliter Pater perfecte ac eodem modo ipsum complectens, absque diminutione.» Ex quo patet iterum quod Filius Spiritus sancti quaedam causa existat naturaliter, ut ipse Pater: dubitabit autem aliquis si ratione naturae Pater Filiusque Spiritum mittunt, nequaquam Spiritus suae ipsius missionis expers sit. Nam quae naturae ratione insunt, [Col. 0366A] tribus aequaliter congruunt personis. Ad quod dicendum quod non omnia quae naturae ratione insunt, naturae aut natura sunt, ut ridere quidem naturale est, attamen posterius in specie fit risibile. Similiter autem nutriri, respirare, moveri, secundum locum animali adsunt, et nihil horum ex animali natura existit. Item animantia naturaliter producunt pontus, tellus quoque plantas, animalia, herbas, quorum nullum de telluris seu ponti natura est, sed producunt ea ex ingenita et naturali aptitudine quam habent.

Juxta utique talem modum mittere naturaliter ac emittere Pater Filiusque dicendi sunt, hoc est, non adjacente, nec postmodum adveniens extrinsecus, et hoc merito: namque sufficiens et perfecta est [Col. 0366B] missio Patris, quae in eo uno solo Filio adimpletur. Caeterum, si plures Pater filios haberet, posset dicere aliquis: hunc non omnia quae Patris sunt habere, nec cum Patre adimplere Spiritus emissionem. Nunc autem unus est Filius Dei unigenitus, verusque Deus, qui ut suum mittit Spiritum, sic esse tribuendo emittit: quod Magnus Basilius in tertio adversus Eunomium sermone patenter affirmat, dicens sic: «Quae utique necessitas si dignitate atque ordine tertius existit Spiritus, tertium esse ipsum et natura? dignitate namque secundus a Filio, ab illo esse habens, et ab eo accipiens nobis annuntiat: et omnino illi causae innixum tradit sermo pietatis. Natura vero tertium uti neque a [Col. 0366C] sanctis Scripturis addocemur. Neque ex his quae dicta sunt per consequens syllogizari possibile. Quemadmodum enim Filius ordine quidem secundus a Patre, quoniam ab illo et dignitate, quia principium et causa est Pater, et quod per ipsum accessum habemus ad Deum et Patrem: natura vero neutiquam secundus, eo quod Deitas in alterutro una.» Ita manifestum quod Spiritus licet ordine Filio supponatur ac dignitate, nequaquam utique quod alienae sit naturae consequatur. Hinc manifestum: angeli omnes sicut nuncupatione una, ita et natura omnino idem sunt adinvicem. Et post pauca: «Spiritus sanctus Filio dignitate supponitur et ordine. Accepimus enim ipsum tertium a Patre numeratum, ipso Domino tradente ordinem: [Col. 0366D] in quibus dixit: Euntes baptizate in nomine Patris et Filii et Spiritus sancti (Matth. XXVIII) . Sed forsan opponet aliquis, ubi causa ibi prius et posterius: sed in superexcellentissima Trinitate non est prius et posterius, quare nec causa: ad quod convenienter responderi potest, quod de sole ac ejus splendore sermo superius enodavit, prius quidem et posterius in ipsa non debet dici, primum autem et secundum quantum ad ordinem ineffabilem, si dicatur, non longe forsitan aberit rectitudini. Est namque in sancta Trinitate principium, causa et ordo. Nempe Filius a Patre numeratur, et Spiritus a Filio: quo in ordine Spiritus a Filio secundus est. Quod autem secundum est, ab aliquo primo secundum est: ut a causa, ex qua nomen sortitur hujuscemodi.» [Col. 0367A] Hoc sciens verum esse, Nicae Gregorius testimonium Basilio, imo veritati perhibet, in quibus scripsit ad Aulalium dicens sic: «Immutabilitatem naturae confitentes, eam quae secundum causam, et ejus quae ex causa differentiam non inficiamur. In quo solo discerni alterum ab altero deprehendimus, dum hinc quidem causam esse credimus: hinc vero ex causa, et ejus qui ex causa est, rursus aliam differentiam intelligimus. Nam hic quidem proxime de primo, hic autem ex primo per proximum.» Et post modicum: «Personas quidem in sancta Trinitate causae discernit ratio, hanc quidem absque causa esse, hanc vero sanciens esse ex causativo.» Ecce Dei prolocutor iste vir manifeste depromit, quod ex causativo Spiritus est, videlicet ex Filio. [Col. 0367B] Igitur si verus hujus magni viri sermo, quoniam causa Spiritus sancti Pater, aut immediate, aut cum medio, existit. Si immeditate non procedit, ex primo per proximum, et mendacii obnoxius sanctus vir deprehenditur, qui hoc conscripsit. Quod si per proximum procedit, oportet Spiritus sancti quamdam causam Verbum Dei Patris existere, aliquamque ad ipsum habere habitudinem.

Quo fit ut solus Filius ex genitore suo immediate splendeat, quod nihil inter ipsos possit intelligi, et Spiritus intrepide sit ex Patre ac Filio, quia omnia quae adsunt Patri, adsunt et Filio: excepto quod hic non dicitur Pater, nec ille Filius. Nihil habet demutatum, quod aliud sit a Patre, sed idem. Propterea sanctus Spiritus secundum dictum ordinem [Col. 0367C] existens amborum communis est, qui ordo propter causam, et id quod ex causa est apparuit in superexcellentissima Trinitate.» Verum contra hoc Eunomius oblatrat, dum omnem ordinem posteriorem esse asserit, illo qui est ordinis: cui Magnus Basilius his sermonibus respondet: «Ordinum alius est naturalis, alius adventitius. Naturalis quidem, ut creaturarum secundum conditrices rationes dispositus, positio quoque numerorum et causarum ad ea quae profluunt ex ipsis habitudo: adventitius autem et artificialis, ut in assertionibus et disciplinis aliisque hujusmodi. Cum ergo aliqua ordinis species, non ex nostro placito consistens, sed ex naturae consecutione proveniens: [Col. 0367D] sicut est ignis ad lucem, quae ex ipso est.» Et infra: «Nos autem secundum carnem adeo quae ex causis sunt habitudinem, praeponi Filio Patrem dicimus: secundum vero naturae differentiam nullo modo, neque secundum temporis eminentiam: et hucusque sanctus. Porro divina natura, quia vere unitas est in simplicitate manens, omne tempus, omnemque ordinem exsuperat, et neque multum neque parum ab uno absistit, quod ejus esse nunquam disgregatur. Ubi enim disgregatio, multitudo cum uno et totum partesque apparent, et tempus oportet esse mensuramque disgregationis: ut ne ab uno absistentia ad infinitatem eant, propterea multitudo quidem numero mensuratur, distantia vero secundum superficiem termino magnitudinis, quorum [Col. 0368A] quidem multitudo per divisionem ad indivisibile reducitur. Magnitudo vero per divisionem trahitur in infinitum. Cujus rei haec est ratio, ut geometrae perhibent: Quod magnitudo fantastice intelligitur: multitudo autem opinabiliter, terminatur autem magis opinio, et in uno stetit, phantasiae vero multitudinem infinitam habent.

Propterea phantastica infinita sunt et magnitudines quidem, quia phantasticae infinitae sunt, atque illarum sectio: vel quoniam magnitudinum novissima possibile unum fieri continuum, multitudinis autem non, eo quod unitates, cum sint indivisibiles, non habeant extrema, propter quod non fit unum ex eis continuum. Sola denique divina natura nullo modo mensuratur, quia universa continet, ignoratur [Col. 0368B] accidentibus exerta, nullo modo secatur, quia impassibilis est: cui quoque nihil prorsus jugari potest, non tempus, non saeculum, nec ordo, et sicut nihil quod Divinitatis sit disponi potest sub alio: ita nihil Divinitati, neque divinis personis connumerari potest: licet enim scriptum, visum est Spiritui et nobis, non tamen seipsos connumerant Spiritus potestati, sed subjiciunt: ut ab ipso repleti prudentia et scientia qui Deus est Trinitate non discissa nec sejuncta natura. Quoniam tres personae non sunt tres Spiritus, sed unus, sicut unus Deus.»

Ut de his satis superius disceptatum est. Quapropter unde sermo Spiritum a Filio mitti, et ex eo [Col. 0368C] existentiam habere, Magnus Athanasius ad Serapionem scripsit dicens sic: «Quemadmodum γέννημα unigenitus est Filius sicut et Spiritus a Filio datus et missus unus est, et solum Spiritus qui ex Patre dicitur procedere, pro eo quia de Verbo quod ex Patre est, manifeste splendet et mittitur atque datur. Ille enim, inquit, me clarificabit (Joan. XVI) : non ut creatura, sed ut Spiritus veritatis hujusmodi naturam et ordinem habens ad Filium, qualem Filius ad Patrem habet.» Similia his magnus Basilius ad Amphilochium scribit, inquiens: « Si quis Spiritum Christi non habet, hic non est ejus (Rom. VIII) : unde solus digne clarificat Christum, non ut creatura, sed ut Spiritus veritatis [Col. 0368D] patenter in se ipso veritatem demonstrans: et ut paracletus in se ipso insignit mittentis se paracleti bonitatem, et declarat magnitudinem ex qua provenit.» Ecce in hoc loco sancti duo hi viri pleni Deo manifeste asserunt Spiritum ex Filio provenire. Liquere debet igitur cuilibet intelligere volenti, ex his quae dicta sunt, quod ex Filio est Spiritus, et ipsum clarificat, et non Filius Spiritum: Filius autem clarificat Patrem, secundum quod ex ipso est, non Pater Filium, nisi secundum humanitatem, quod Evangelista declarat cum dicit: Elevans Jesus oculos suos ad coelum dixit: Pater, venit hora, clarifica Filium tuum, ut et Filius clarificet te (Joan. XVII) . Sane ut Deus et Verbum existens Patris tempus non habuit, homo autem factus, dicendo [Col. 0369A] venit hora, demonstrat unicuique hominum tempus esse mensuratum, et tempus non fortuitum, ut quidam gentilium dicebant, sed quod ipse qui est conditor temporum, prout voluit, destinavit cuique. Quare in hoc loco gloriam quae extrinsecus in passione patefacta est nominat, et non propriam solum, sed etiam et Patris: qua non Filius solus, verum et Pater clarificatus est.

Equidem ante crucem, Judaei non adeo, ut prius, ipsum cognoscebant: Israel enim me non cognovit, et populus meus non intellexit me. Post crucem vero mundus post ipsum cucurrit, quia quanto majora quae circa Filium fiebant paruerunt, tanto major Pater monstratus est. Clarificata est carnis natura incorruptibilitatem accipiendo, regni thronum [Col. 0369B] adepta. Ideoque dicit: Clarifica me, humanam scilicet naturam, quae nunc contumeliis afficitur, crucifigenda post modicum, et induc in gloriam quam habui apud te. Filius ego tuus priusquam mundus esset. Quare dum dicit clarifica me, humanitatem demonstrat; cum dicit claritatem quam habui, divinitatem. Utrumque enim, ut unus et idem pronuntiavit, propter personalem duarum naturarum proprietatem et concordiam. Igitur gloriam secundum hominem quaerit. Nam secundum Deum antequam mundus esset, habuit semper ens. Non enim, qui non est, clarificatur: porro si gloriam non habuisset mentitus fuisset Evangelista qui dixit: Et vidimus gloriam ejus (Joan. I) ; et Apostolus: Nunquam [Col. 0369C] Deum gloriae crucifixissent (I Cor. II) : David quoque: Introibit rex gloriae (Psal. XXIII) . Qua de causa, non secundum quod Deus est clarificari, sed secundum humanitatem quaerebat. Utraque forsitan gloria intrinseca scilicet et extrinseca. Est enim gloria intrinsecus, ut in sole claritas; alia vero extrinsecus adveniens, ut honoris, scientiae, laudis ac similium. Et Spiritus sanctus me clarificabit, quia in nomine meo donationes et operationes faciet, hoc est in mea virtute: ut existentiam a me accipiens: hoc enim significat, et non aliud, de meo accipiet. Nunquid non habuit Spiritus? Absit: sed hoc dictum est ut personarum ostenderet distinctionem, et quod ex Filio esse habeat Spiritus. Si Filium igitur clarificat Patrem, non Pater Filium, nisi secundum [Col. 0369D] humanitatem, ut anteriora edisserunt; et Spiritus Filium, non Spiritum Filius, oportet ex Filio Spiritum provenire, sicut magni Athanasius et Basilius asseverant. Amplius: Filius non accipit de Spiritu, Spiritus autem accipit de Filio, in profundo ejus existens. Quippe si extrinsecus manendo, ex Filio accipiat, aut scientiam, aut quidlibet aliud rei habere alicujus credatur indigentiam. Atqui nullo indiget, quare si commanens in Filio, ab ipso accipit dum est in Filio, ab ipso procedit. Cum enim omnia quae Filius habet, Spiritus habeat, immachinabile prorsus videtur, ob aliam causam de Filio accipere, nisi quia est, proceditque ab ipso.

His itaque per demonstrationes necessarias, argumentationes, [Col. 0370A] sanctorum quoque auctoritates patefactis, restat ut valde necessarium ostendere nequaquam Latinos esse reos Evangelicae illius enuntiationis quae dicit: Spiritus veritatis a Patre procedit. Propter quam a Graecis supra justum bonumque mordetur Latinus omnis. Equidem nimium acriter Latinorum in hoc fidem Graeci dilacerant, et magniloquis sanctionibus adinventis, ut contemptores, ut praevaricatores, ut desertores Christianae legis, ab Ecclesia et Christiana fide judicant alienos. Igitur quosdam nunc, et eorum adhuc morsus, ne qua praetermittatur congrua responsio, licet secundum volumen contumeliosas Photii redargutiones, super idem capitulum, confutaverit, expono lectoribus. Aiunt ergo: Qui Spiritum sanctum ex [Col. 0370B] Filio procedere, ut ex Patre asserere conantur, sin dogmatis securitatem non habent: magis quidem cum omnibus veracior ipse Dei et Patris consubstantialis coaeternusque Filius, qui omnia cognoscit quae sunt Patris, et quae sunt Spiritus; nihil minus habens ad Deum Patrem et ad Spiritum, quam ad se; qui propter nos et secundum nos homo factus, propter investigabiles divitias bonitatis suae, ut salvaret humanum genus, et ad pristinum restitueret, quando perfectiora regni sui mysteria discipulos edocuit, sancti Spiritus adventum eisdem promittendo dicebat: Alium paracletum: ut me Deum natura existentem, Deum verum, et lumen verum, vitamque sicut ego et Pater vobis mittam, qui omnium [Col. 0370C] consolationem suscipit. Ideoque paracletus est, et vocatur Spiritus veritatis, qui a Patre procedit: non dixit qui a Patre et ex me Filio procedit. Quid enim prohibebat hoc dicere, si sermo sic habebat veritatis, ut ne qui veritas est, videlicet ipse Dei et Patris Filius, falsiloquus inveniretur. Quoniam vero non sic dictum est, sed solum qui a Patre procedit, et non adjectum est in Dominico sermone, ex ipso Filio: manfiestum utique, quod hoc decernere tentantes, adversus Dominica verba, reliquasque sacras voces, apostolicas traditiones, et communes conceptiones de Deo: sed enim contra sanctas et universales synodos, semperque memorandos Patres insurgunt. Qui si, ut aequum est, ad viam redire veritatis velint, gratias Deo, qui non [Col. 0370D] vult mortem peccatoris, sed ut convertatur, et vivat (Luc. V) . Sin autem salutem amplecti nolunt, hoc ut ἀποτρόπεους, id est fugiendos, odiosos, impiosque quicunque recte sentire vult (et cum sancta universali Ecclesia, quae a finibus usque ad fines terrae fidem recte tractat, credere, atque consistere appetit) abjiciat, et nullo eos verbo dignos adjudicet. Haec sunt missilia et alia plura his, quibus integrescit odium, quae sola dicti capituli occasione, Graeci male in Latinos mussitant. Sensum quidem attendere judicis virtus est, oratoris autem vera dicere, ut ait Socrates: «Frustra certe hujuscemodi tam multa, et non quibuslibet appellationibus jaculantur. Non sunt Latini ex terebyntho seu quercu, nec de lapidibus exorti, sed ex hominibus, [Col. 0371A] disciplinarum peritiam aliquatenus habent, et sacrae Scripturae nequaquam expertes sunt: qui suum idioma, ut singulare habent, prout patet illis qui ejus habent experientiam. Ei ergo consuetudinis est, ut cum solius Patris vocabulum pronuntiet, Filium cum Patre faciat intelligi. Interdum etiam sola Christi nuncupatione, unaquaeque trium personarum intelligitur: quod monstrari ex pluribus potest. Enimvero solus intelligitur Pater, in his tamen praedicamentis, quae incinunt paternum proprium. At vero emittere praedicamentum, haud solum incinit paternum proprium.

Quare in emittere praedicamento non solus intelligitur Pater. Scriptum est: Erat lux vera: nec ideo falsa lux est Pater vel Spiritus: tres enim [Col. 0371B] personae, unum lumen existunt indifferenter et indemutabiliter, quia nihil minorationis habet Filius ex eo quod dicit: Omnia quae dedisti mihi: sicut nec Pater ex eo quod scriptum est, cum tradiderit Filius regnum Deo et Patri quia non ei ut possessionem donando tribuit, sed ut Filio et haeredi universorum quae Patris sunt, Christo, scilicet, qui est Dei virtus et Dei sapientia. «Amplius: De consummatione Salvator discipulos instruens dicit: De die illa et hora nullus scit, neque angeli in coelo, nisi Pater solus (Matth. XXIV) . Quis cogitet Filium exceptum esse, seu Spiritum ab illa cognitione? Propterea quidam illud Evangelii sic distinguendum esse putant. «Nullus hominum, sed neque angeli sciunt diem et horam illam. Quod autem ex ordine [Col. 0371C] sequitur, seorsum legendum, neque Filius, nisi qui solus Pater cognoscit.» Est autem et hujus ejusdem capituli apud sanctum Epiphanium, in Libro qui vocatur ἀνκίροτος alia expositio, quae talis est: «Pater scit diem duobus modis: secundum naturam, scit enim quando veniet, et secundum actum. Jam enim judicavit quando diffinivit judicare Filium: Dei vero Filius scit quando veniet, et cum ipse facturus sit illam, non ignorat: nondum enim secundum cognitionem peregit. Adhuc enim impii, impie agunt; infideles, infideliter; male credentes blasphemant; diabolus operatur; peccata regnant, iniquitas obtinet, et judicium patienter exspectat, donec veniat ipsum cognoscere actu ad faciendam [Col. 0371D] ultionem, et salvandum illos, qui in veritate superaverunt ipsum, non blasphemantes ejusdem Deitatem Patris, et Filii, sanctique Spiritus. Ab angelis vero deficit duobus modis hujusmodi dignitas et gloria, secundum cognitionem, et secundum actum. Non enim sciunt quando venient Pater, Filius sanctusque Spiritus expromere diem illam secundum cognitionem actus. Nondum enim jussi sunt exire ad colligere impios, ut zizania; et ligare per fasciculos ad comburendum igne inexstinguibili (Matth. III) . Nondum utique fecerunt neque sciunt; Pater vero scit, regit: hoc enim est, nisi Pater solus: neque angeli, neque Filius, tacendum est multoties quod ex necessitate sequitur. Ubi enim Patris memoria et Filii non excluditur, [Col. 0372A] excepto quod non generat ut saepe dictum est. Nam postquam resurrexit a mortuis, antequam ascenderet in coelum, interrogabant eum discipuli, dicentes: Domine, si in tempore hoc restitues regnum Israel? ait: Non est vestrum nosse tempora vel momenta quae Pater posuit in sua potestate (Act. I) . Ea perfecte et absque diminutione qualibet Filii existunt. Omnia enim ipse fecit, et quomodo consequens temporum factorem tempora ignorare? Igitur sicut falsum est. Dominum non habere consummatissimum illorum temporum et illius diei scientiam; quod dicit: Nemo novit nisi Pater solus: et, quae Pater posuit in sua potestate (ibid.) : ita non est credendum Filium non emittere Spiritum, quod is dixerit qui a Patre procedit: et [Col. 0372B] non adjecerit, a se Filio.

Quod si pro eo quod ibi scriptum est, manifeste Spiritum ex Filio procedere, neque credere oportet, propter eamdem causam, neque dicendum, neque credendum erit quod Spiritus apud Deum erat. In principio erat, Deus ex Deo erat: lumen verum, terrae coelique factor, et quod Deus Trinitas sit, tres quoque personae unus Deus, cum neque hoc nomen persona, neque hoc nomen Trinitas, sancti symboli editio expressit.»

Amplius: Quicunque, inquit Apostolus, in Christo baptizati estis, Christum induistis (Gal. III) : at nusquam sine Spiritu sanctificatio perficitur, sed in Filio Patrem, Spiritumque significavit: et alibi: Nemo cognovit Patrem nisi Filius, aut cui voluerit [Col. 0372C] Filius revelare (Matth. XI) . Quo in loco Spiritus non nominatur, et tamen intelligitur. Nam Spiritus sanctus et Filium cognoscit et Patrem: apud Matthaeum loquitur Salvator: Nolite: inquit, solliciti esse dicentes: Quid manducabimus, etc. Scit enim Pater vester coelestis quod his omnibus indigetis (Matth. VI) . Et rursus: Si ergo vos cum sitis mali, scitis bona data dare filiis vestris, quanto magis Pater vester qui est in coelis, dabit bona petentibus se? (Matth. VII.) Ergo non dabit eadem Filius bona, quaecunque dat Pater et Filius? Et iterum: Non enim vos estis qui loquimini, sed Spiritus Patris vestri, qui loquitur in vobis (Matth. X) . Nunquid dum Patris Spiritum esse profitetur, eumdem Filii abnegat esse? [Col. 0372D] Sed scriptum est: Spiritum Filii sui misit: si ergo in memorato capitulo, scilicet, Spiritus qui a Patre procedit, intelligendum est solo, hoc intelligendum est solius, et solum, ut syllogistica necessitate inferri possit, Spiritum esse Patris solius, et non solius: et Filii solius, et non solius: quod quam sit impossibile, minime fovet latebras. Igitur ubicunque de Patre dicitur aliquid, nisi ad personalis distinctionem proprietatis, vocabulum Patris proferatur, ut est Pater dicitur, quia generat, quo in loco non subintelligitur cum eo generare Filius.

Idem de Filio intelligi oportet: unde cum dicitur: Qui a Patre procedit: qui non nominatur cum Patre, subintelligitur necessario. Regula enim est quae dicit: Si quod minus videtur inesse, inerit et [Col. 0373A] quod magis: veluti futurum saeculum Filius, ut Scriptura perhibet, judicabit cujus judicii primatus, signanter ei attribuitur, ut dispensatori omnium conditorum, quae ipse ab initio ex nihilo ad esse produxit: ut duplicem judicandorum scientiam possidenti, propter quod in regeneratione, resurrectione ac reformatione ipsum judicem aequissimum est sedere, legislatorem Novi Testamenti. Attamen quae non nominantur personae, subintelliguntur. Licet enim humanum fermentum ipse assumpserit, in quo passus et tentatus, possit tentatos, sine interpellatione vel exhortatione, non tamen absistente Patre vel Spiritu: nam quod Filio attribuitur, a Patre non abnegatur. Igitur frustra Spiritum procedere, pro eo solo quod scriptum sit: Qui a Patre [Col. 0373B] procedit.

Postremo nequaquam convenienter de verbis Graeci sarciunt calumniam: quippe idem faciunt quod illi, qui detrahebant quartae ac universali synodo quae celebrata est, regnante Martiano, sexcentis et triginta sanctis Patribus congregatis Chalcedone, adversus Dioscorum antistitem Alexandriae, ac Eutychen archimandritam Constantinopoleos, qui ob incarnationem blasphemabant, et fugientes Nestorii divisionem, duos filios inducentis, in aliud ex proposito malum praecipitabantur. Namque duas naturas, deitatem scilicet et humanitatem post unitionem, in unam redactas fuisse naturam, impie sentiebant: ut secundum hoc deitatis passiones [Col. 0373C] congruerent, quos anathematizavit synodus. Similiter autem et Nestorium qui talia vociferabatur. Non peperit, o potissime, Maria Deum, sed peperit hominem, instrumentum deitatis: sin autem hic sine crimine Graecus est, dum diis Matrem attribuit, et in aliis stultiloquiis similia evomuit. Quas ob res, sancta synodus recte intelligens mysterium incarnationis, bene nobis tradidit unam hypostasim in duabus naturis inconfuse, inconvertibiliter ac sine divisione notificatam, Eutychis insaniae atque Nestorii repugnando, ut oportebat: utriusque quorum aequaliter infirmat errorem, per hujusmodi voces: et Nestorium impudenter dividentem unum Christum in Deum singulariter, et in hominem singulariter, [Col. 0373D] dum confundit unam personam, et eumdem confitetur Deum et hominem, Dominum nostrum Jesum Christum. Eutychen vero, unam naturam deitatis et humanitatis confitentem confutat, dicendo duas naturas inconfuse atque inconvertibiliter in una hypostasi unitas, conservatis alterutrius naturae proprietatibus. Quare autem accusatores veritatis, hanc synodum reprehenderunt, evidens est ejusdem synodi diffinitione, quae dicit: Dominus noster et Salvator Christus, fidei notitiam in discipulis confirmans, dixit: Pacem meam do vobis, pacem meam relinquo vobis (Joan. XIV) : ut nullus a proximo dissideat in dogmatibus pietatis, sed aequaliter omnibus veritatis illucescat praedicatio, et omnis mendacii a Christi grege propellatur [Col. 0374A] corruptio, quod quidem fecimus communi electione, amoventes erroris dogmata, dum nihil erroris habentem Patrum fidem renovavimus, trecentorum decem et octo, et symbolum omnibus praedicantes, et ut proprios hoc pietatis pactum qui susceperunt Patres descripsimus. Hi sunt qui post haec in magna Constantinopoli convenientes, centum quinquaginta sancti Patres, eamdem fidem consignaverunt. Approbamus itaque ordinem fidei, universas figuras servantes, et non ejus, quae apud Ephesum quondam celebrata est sancta synodus, cui praefuerunt sanctissimae memoriae Coelestinus Romanorum, et Cyrillus Alexandrinorum pontifices praeradiare [praefulgere: vel, ut praefulgeat editio, etc.], quidem rectae et immaculatae fidei editionem trecentorum decem et [Col. 0374B] octo sanctorum ac beatorum Patrum, qui apud Nicaeam sub piissimae memoriae Constantino imperatore congregati fuerunt. Obtinere autem et quae a centum quinquaginta sanctis Patribus Constantinopoli sancita sunt, ad confutationem obortarum tunc temporis haereseon, et confirmationem Catholicae nostrae fidei atque apostolicae. Et hoc quidem quarta sacra synodus, tertiae, secundae atque primae fidei comprobans, quae fides tradita est a sanctis apostolis, et in Ecclesia Dei sancta, ut beatus Epiphanius meminit, si non scripto versabatur. Arii autem causa, scripto manifestata est in Nicaea urbe, ab omnibus sanctis episcopis, eo loci convenientibus: ego autem hic sanctae quartae synodi actum, et quidquid ex ea hic exprimitur, ideo commemoravi, [Col. 0374C] quoniam similis est horum reprehensio qui nunc, illorum qui tunc. Etenim reprehensio illorum calumniatorum circa dictionem adjectionemque versabatur quae dicit: ἀπλάνιην Patrum renovamus fidem: quod adversarii non fida interpretatione aperiebant, hoc modo: Renovata est fides, quae antiquata prius fuerat et quassata. Atque renovavit synodus fidem, non secundum sensum, neque secundum directionem aliquam, sed adjectione sola hujusce dictionum, Patribus consentiens: addocemus perfectum eumdem in deitate, et perfectum eumdem in humanitate, Deum vere, et hominem vere, consubstantialem Patri secundum deitatem, et consubstantialem nobis, secundum humanitatem. [Col. 0374D] Haec est utique adjectio, quam sancta Chalcedonensis synodus ei quae Constantinopoli synodo celebrata fuerat fecit, quae rursus Nicaeno addidit concilio quod manifestum fit per fidei editionem synodi utriusque. Etenim trecentorum decem et octo Patrum editio, nec ea quae dicta sunt nuper habet, nec quod Spiritus Dominus sit, et Deus, aut vivificans, aut quod ex Patre procedat, cumque illo, cumque Filio adoretur et conglorificetur, quoniam quae Constantinopoli peracta est synodus, hoc edidit. Non quasi defectum praecedentis aliquid supplentes illi Patres, sed de Spiritu sancto suum sensum adversus Dioscorum ejusque complices, eumdem Spiritum creaturam esse dogmatizantes, et non Deum, scriptis testimoniis deprompserunt. [Col. 0375A] Epistolam etiam maxime antiquioris Romae sanctissimi papae Leonis scriptam, sancto archiepiscopo Constantinopoleos Flaviano ad confutationem Eutychis vecordiae, quasi magni Petri confessionem significantem, et communem quemdam titulum existentem, contra malefacientes merito conseruerunt, ad rectorum dogmatum confirmationem. Itaque si Constantinopolitana synodus, Nicoeno adjecit symbolo, in Spiritum Dominum et vivificantem, et ex Patre procedentem: si Chalcedonensis synodus quoque Constantinopolitanae addidit synodo, perfectum in humanitate, perfectum in divinitate, consubstantialem Patri secundum deitatem, consubstantialem nobis secundum humanitatem: et alia quaedam ubi dictum est, nulla insimulatione, [Col. 0375B] nulla reprehensione, nullaque calumnia notandus est antiquioris ⁜ (16) Romae antistes, quod causa interpretationis dictionem unam, dico autem ex Filio procedere Spiritum sanctorumque plurium episcoporum, scientissimorum cardinalium consensu habito apposuerit: licuit enim ei, semperque licebit, fratres confirmare, decreta edere, cudere interpretationes, si ubi aliquid obscure scriptum sit, et de voluntate scriptoris argumentari, indicio voluntatis illius relicto facere, hoc persuadente. Is enim est, cui oves et agni commissi sunt, et idcirco non solum scripti recitator esse debet, virorum interpres illorum quae ascripta non sunt: ut caput ovium Dei pastor, quod sancta et universalis secunda synodus, his verbis sancivit: episcopus quidem [Col. 0375C] Constantinopoleos habeto primatum honoris post Romae episcopatum quod ipsa sit nova Roma. Justinianus quoque piissimus imperator, in sua νεάρα talem legum promulgavit. Sancimus juxta sacras synodorum constitutiones, sanctissimum antiquioris Romae papam primum esse omnium sacerdotum: beatissimum vero episcopum Constantinopoleos novae Romae, secundum ordinem habere post apostolicum thronum antiquioris Romae. Et rursus idem imperator Epiphanio sanctissimo antistiti Constantinopoleos in quadam epistola scribit inter caetera: Hunc per omnia servamus statum concordiae sanctissimarum Ecclesiarum, et circa sanctissimum papam antiquioris Romae patriarcham, cui et horum [Col. 0375D] similia scripsimus. Non enim sustinemus quidpiam, quod ad ecclesiasticam spectet constitutionem non illius referri beatitudini, ut capiti omnium existenti sanctorum Dei sacerdotum, nimirum quoties in istis partibus haeretici exorti sunt consilio rectoque judicio illius venerabilis sedis venerunt in destructionem. Ast quid synodicam vel imperatoriam sanctionem in memoriam reduco? majus his testimonium habet coryphei Petri successor, Christi scilicet, Salvatoris nostri, qui ut solum Petrum in tributi solutione sibi exaequavit, ita et eumdem solum orbi praefecit universo, ut theologus Joannes perhibet: Cum igitur, inquit, coenassent, dicit Jesus Simoni [Col. 0376A] Petro: Simon Joannis, diligis me plus his? Dicit ei: Etiam, Domine, tu scis quia amo te: Dicit ei: Pasce oves meas (Joan. XXI) : hunc locum Joannes qui merito Chrysostomus nuncupatur, aperit interpretatione hujusmodi: «Et quid utique praetereundo alios; cum Petro disputat de hujusmodi, quia Petrus est praestantissimus apostolorum, os discipulorum et princeps chori: propterea et Paulus ascendit Hierosolymam, ipsum videre prae aliis dicit ergo ei: Amas me, fratrum habeto curam: tertio autem ipsum interrogat, praecipitque tertio eadem: ostendens quanti honoris faciat regnum propriarum ovium, et post pauca. Quod si quis dicat: Quomodo igitur Jacobus thronum accepit Jerosolymis? Illud utique dicam: Quia Petrum orbis ordinavit [Col. 0376B] Didascalum:» et iterum: «Cum itaque magna ei dixerit, orbem commiserit, praedixerit martyrium, et amorem testatus sit ampliorem aliis, dum Petrus Joannem asciscere vult sibi socium, Domine, inquit, hic autem quid? Verum Christus aequalem Petro consortem nullum associavit.» Qua in re manifestum antiquioris Romae praesidem potestatem a Petro accepisse, fidem renovandi, ut verbis Patrum utar, habendi curam, et regnum omnium sacerdotum: quin etiam omnium Christianorum. Ergo qui resistunt primae sedis, totius orbis praesuli, Christi dispositioni resistunt, et nisi resipiscant, contumaciae judicio plectentur. Propterea illud Evangelicum: Qui a Patre procedit; et salutare symbolum, ut Chalcedonis synodus, Constantinopolitanam, [Col. 0376C] et ea Nicoenam interpretata est, nullo modo quartae synodi decreto contradicens. Cujus tenor et institutio talis est: Constituit sacra et universalis synodus aliam fidem non licere alicui conscribere, aut componere, aut sapere, aut docere aliter. Audentes autem componere fidem aliam, aut proferre, aut docere, aut tradere symbolum aliud, volentibus converti ad cognitionem veritatis, ex gentilitate, vel Judaismo, seu ab haeresi qualicunque; hos si episcopi quidem vel clerici sint, ab episcopatu et clero alienos esse praecipit: monachos autem, et laicos anathematizat talia praesumentes. Quod si propter interpretationem praefati capituli enuntiantem ex Filio vere Spiritum procedere, cum [Col. 0376D] omni cautela sub sanctorum Patrum, Athanasii, et Basilii, Gregorii, Augustini, Ambrosii, Hilarii, aliorumque plurium testimonio, aliam fidem conscripsisse, aut docuisse, apostolica Ecclesia credenda est: simili ratione congregati sancti Patres Constantinopoli, aliud a Nicaeno symbolum ediderunt, et Chalcedone convenientes, aliam fidem ab ea quae Constantinopoli sancti Patres prodocuere. Quare palam, ut puto, fit ex his nequaquam licere cuipiam omnium calumniari sanctissimam, et magnam omniumque principem Romanam Ecclesiam, quasi aliam fidem conscripserit, aut composuerit, aut docuerit: nam neque affert, neque prodocet, neque [Col. 0377A] aliud tradit symbolum, si editum a sanctis Patribus interpretatur; non perpetiens fidem labefactari, apud quos semper effulsit: quae licet primatum habeat, attamen humiliat seipsam, respondendo quod Chalcedone celebrata synodus, quondam se calumniantibus respondit: «Injuste, inquit, arguor dum non fidem, sed memoriam renovo: non apposui, non ademi, salutari symbolo si dictionem occultam manifestavi. Renovavi enim ut Patres antedicti fidem, et opposui Nicaenae, Constantinopolitanae atque Chalcedonensi synodis, sed nullo modo illis contraria; quia, dum illorum Patrum vestigia persequor, solummodo quae tunc quaesita non sunt, tempore post per interpretationem et appositionem verbi, quod non perspicue ab omnibus intelligebatur, [Col. 0377B] enucleavi.

Aequum igitur est ratum habere quod tanta Ecclesia decernit, quod tantus pontifex enuntiat, sine quo viror calami omnis ecclesiasticae traditionis arescit, ut memorandus inter sanctos beatus junior Stephanus asserit: qui non modo ante Deum magni, verum apud omnem Graecam multitudinem apostolicae praedicatur sanctitatis hic magnus vir, cuidam synodo subscribere invitatus, hujusmodi voces cum fiducia extulit: «Quomodo qui sanctuaria profanastis, sanctam constituistis synodum? o nefas! Quomodo utique universalis vocetur synodus, in qua Romanus pontifex non complacuit, praeter quem impossibile prorsus ecclesiastica canonice [Col. 0377C] stabiliri? Ei ergo vertices montium, et omnium turba fidelium genua flectere debet, et pro bellicis increpationibus, jugum complecti subjectionis. Namque Petri coryphaei, et successoris ejus, gentium principatus et regna gubernaculo subduntur. Hujus Ecclesia de se splendorem emittit semper, et non tenebrescit: a qua exit lex et judicium, ad quam homines undique terrarum conveniunt, et merito: Petrus enim ostium fidei gentibus propter illam quae apparuit ei, vasis velut lintei visionem aperuit, in quo erant omnes bestiae terrae, quadrupedia, repentia, simulacra nycticoracum, et aliorum animalium non paucorum. Cui dictum est: Surge, Petre, macta et manduca (Act. X) . Reclamante autem discipulo, [Col. 0377D] et legalem observantiam formidante adhuc: Nequaquam, Domine, dicente: quoniam nunquam comedi omne commune et immundum; vox iterum ad eum ait: Quod Deus purificavit, tu ne commune dixeris (ibid.) .» Quibus ex rebus liquido claret quod Petrum ejusque successorem principem Christus et caput non modo Latinorum, Graecorum, occidentis, ac septentrionis universi: verum, Armeniorum, Arabum, Indorumque, Madianitarumque, Amalecitarum, et totius orientis, et meridiani climatis, in perpetuum constituit. Ob quam rem occidui solis, limites universi, Petri successorem ex tunc sibi dominum recognoscunt, et sub illo praesule diriguntur: quod omnem ab utero matris errantem facere opportunum est. Petrus enim magnus Christi apostolus, in [Col. 0378A] omnibus fere civitatibus Syriae, Cappadociae, Phrygiae, Macedoniae, Ellados, Epiri, Siciliae, Italiae, Galliae, Hispaniae, ac extremitatum, ut ecclesiastica historia perhibet, episcopos ordinavit. Etenim Jacobus ejus favore Jerosolymorum thronum tenuit: dein Evodium, Antiochiae; Tharsi, Urbanum; Epaphroditum, Lyciae; Figellum, Ephesi; Smyrnae, Appellen; apud Olympum, Philippum; Thessalonicae, Jasonem; Silam, Corinthi; Patras, Erodiona; Tauromenii, Maximum ordinavit. Amplius autem, Ancyrae, Nicaeae, Nicomediae, in Thraciae partibus, atque occidentalium regionum similem operatus est ordinationem: et eadem factum iri suis successoribus commendavit. Quicunque ergo naviculam Petri spernit, incaute navigat, et nisi plumbeas moles [Col. 0378B] pervicacitatis rejiciat, influent maria. Indecens quippe ac inconsentaneum est legem matris dissolvere: Audi, inquit Salomon, fili, sermones Patris tui, et ne abjicias legem matris tuae (Eccli. VI) , hoc est illa pia et sancta mater, quae non quomodolibet, sed Christo procedente, instruente Paracleto, atque dictante Petro Spiritum ex Filio procedere asseverat: contestificante hoc idem ei multitudine sanctorum.

Nam plurimus in theologia, Hilarius, in sermone quem de beata Trinitate edidit, ait sic: «Pater plenus Deus seipso, Filius plenus Deus ex Patre genitus: Spiritus vero sanctus, plenus Deus ex Patre et Filio procedens.» Vir quoque venerabilis Ambrosius, qui cum didicisset apud Thessalonicam, perpetratam [Col. 0378C] stragem multorum millium, advenienti Mediolanum imperatori, pro foribus Ecclesiae occurrit, accessumque prohibuit, vocem extollens cum fiducia: «Nescis, o imperator, patrati magnitudinem homicidii? neque enim permittit impii forsitan potentia magnitudinem peccati cognoscere, atque a purpura seductus, ignoras velati corporis imbecillitatem; sed scito uti corruptibilis, et fluxilis es, ita tua scissilis et labilis potentia, cujus post modicum rationem Regi regum omnium redditurus es, et alia similia.» Magnus iste vir, imperatori objecit Theodosio. Qui retro pedem cum lacrymis tulit, octo mensibus permanens gemebundus, post quod tempus multis supplicationibus absolvi meruit ab [Col. 0378D] archiepiscopo. Hic vir Spiritu Dei plenus, de eodem Spiritu in libro quem De Trinitate composuit talia pronuntiat: «Non tanquam ex loco mittitur Spiritus, neque ex loco prodit, cum ex Filio procedit.» Et idem in secundo libro de Spiritu sancto ait: «Quod ex aliquo est, aut ex substantia, aut ex potestate ejus est. Ex substantia, sicut Filius qui ex Patre, et Spiritus sanctus qui ex Patre Filioque procedit; ex potestate autem, sicut ex Deo omnia.» Magnus quoque Augustinus, lucerna in Ecclesia perpetuo ardens, in quinto de Trinitate sermone sic argumentatur: «Si quod datur, principium habet, ipsum a quo datur; non enim aliunde accepit illud quod ab ipso procedit: confitendum Patrem et Filium unum principium esse Spiritus sancti, et non [Col. 0379A] duo;» et iterum: «Sicut Filio praestat essentiam sine initio temporis, sine mutabilitate naturae de Patre generato, ita Spiritui sancto praestat essentiam sine initio temporis, sine ulla demutabilitate naturae, de utroque processio.» Hieronymus quoque qui tantae sanctitatis exstitit, ut ferina immanitas jussis ejus obtemperaret: enim vero formidolosis cunctis leo ingens, tempore multo Ecclesiae cui praesidebat Bethlehem, asinum cum multa diligentia et humanitate inducendo ad pascua, et reducendo ad praesepe custodivit; hic vere sanctus vir, hoc inter caetera de Trinitate scripsit: «Spiritus qui a Patre et Filio procedit, per omnia Patri et Filio coaequalis et coaeternus existit.» Horum igitur et aliorum quamplurium, ut superius praetaxatum est, [Col. 0379B] favorem et assensum habens dicta mater Ecclesia sine dubitatione affirmat, quemadmodum ex Patre, Spiritum ex Filio procedere. Salvator quidem noster Jesus Christus, hoc mandat, ut in ore duorum vel trium testium, stet omne verbum (II Cor. XIII) . Hoc autem multitudinem testium habet, dicentium eadem, et similiter de Spiritu sancto sentientium. Qui ut Ecclesiae luminaria digni apparuerunt illustratione sancti Spiritus, quo mente illuminati sunt a Deo, ut intelligibilibus oculis Patrem cum Filio, sanctoque Spiritu in seipsis perspicerent inhabitantes. Manet quidem Deus Pater in observantibus Evangelii mandata, sed aliter manet in Filio. Nam in illo sicut is in Patre naturaliter est, in hominibus vero per gratiae habitudinem. Quos autem Pater diligit, [Col. 0379C] et Filius, sanctusque Spiritus. Quo fit ut sancta Trinitas per gratiam in his, qui optimae sunt conversationis mansionem faciat et inhabitet, secundum quod capi potest et suscipi a creatura. Cujus habitationis modum, quidam subaperire cupientes tali utuntur comparatione: aiunt enim hoc esse sensibilem domum communi aeri quod est divinae gratiae rationalis anima, domum quanto amplius vacuam supellectile feceris, tanto abundantius in eam aer communis introit, et quanto ampliora immiseris, tanto plenius idem aer se subtrahit. Similiter anima rationalis inquantum a sua exspoliatur supellectile, in tantum ad eam divina gratia ingreditur. Supellectilem domus, vasa, lectisternia caeteraque [Col. 0379D] utensilium esse proloquuntur: animae vero gloriam inanem, concupiscentiam oculorum, carnis voluptatem, et his similia. Capacitatem cordis ad Deum, spei amplitudinem; angustiam vero, sollicitudinem corporis, plane beati viri quorum testimonio Ecclesia mater utitur, conscientias mundaverunt: innatam supellectilem foras disjecerunt, et trinum Deum venientem apud se, mansionem facturum totis viribus complexi sunt. Atqui ab origine mundi auditum non est, ut in quibus sancta et beata Trinitas per gratiam habitaverit, iidem ipsi de sancta Trinitate male atque impie persenserint. Ergo de necessitate consequitur syllogistica, verum esse de Spiritu sancto, ex Filio procedere hoc modo: Nulli apostolicae sanctitatis viri, de superexcellentissima [Col. 0380A] Spiritus sancti processione, falsam in scriptis suis sententiam reliquerunt: atqui omnes quorum mater Ecclesia testimonio utitur, emanationis Spiritus sancti apostolicae sanctitatis viri fuerunt, et quoniam ipsi Spiritum ex Filio procedere conscripserunt, ex ipso procedere non est in ancipiti.

Sed forsan quis iterum post tot argumentationes obicem negationis afferat, et per id quod in fine secundi libri expressum est, nec quasi ex stipulatione solutum iri oportet: perhibet conclusionem configendo apostolicae sanctitatis viros dationem Spiritus, et missionem nuncupavisse processionem quae temporalis erat ad homines facta, quam dum [Col. 0380B] Graecus confitetur sempiternam processionem, secundum quam existere ac esse habet de Patre Spiritus, a Filio prorsus abnegat. Erit ergo hoc una solutio, ut arbitror, ad omnia sufficiens: quae instantiae hujus videntur intellectum constituere. Licet apostoli et prophetae in tempore a Christo Spiritum acceperint, Dei tamen Filius non in tempore Spiritum habere coepit, neque idem Spiritus a Filio exire, initium sumpsit per tempus aliquod. Sane a diebus aeternitatis, sicut Filius a Patre generatur, ita Spiritus sanctus ab utroque exit: ab utroque mittitur aeternaliter, et ab utroque ut ostensum est, univoce procedit. Nam apud tres nihil praeterit, nihil futurum est, apud tres personas non est transmutatio, nec vicissitudinis obumbratio. [Col. 0380C] Hoc idem ante Jacobum, Timaeus docuit et Aristoteles, Parmenidesque: ante hos non apud Platonem tantum, sed in suis conscriptionibus edidit, nihil esse apud Deum, neque praeteritum, neque futurum, neque enim horum alterum, hoc quidem non est, hoc vero nondum est, et hoc quidem demutatum est, hoc vero aptum demutari. Sane iis quae vere sunt nullo intellectu permutationem competere machinabile est, quia neque secundum locum, neque secundum alterationem, neque secundum genus movendi aliud. «Necesse, inquit, quod indemutabile est, ante ire prorsus id, quod aliquo modo demutatur, ut maneat quod demutabile est, alioquin non stabit, sed in infinitum curret.» Ergo [Col. 0380D] quae circa Filium et Patrem est Spiritus missio, ejusdem abesse non potest. Quare falsitatis arguitur talis consequentia. Si Spiritus in tempore ad homines mitti coepit vel donari, Filius Dei secundum se cum Patre mittere coepit Spiritum vel donare. Quantum enim ad ipsos spectat, ante omnia saecula mittunt et donant. Existentibus autem dono missioneve dignis incipere dicuntur mittere vel donare; nequaquam secundum se, quantum ad suscipientes. Igitur si mittere aeternum, et missio, versaque vice: si missio aeterna, et mittere. Atque missio aeterna, est. Non enim ut in λιθοτόμων ratio turris fabricandae fabricationem praecedit, et ab ea dividitur: ita in Filio et Patre ratio missionis Spiritus, missionem praevenit, et ab ipsa separatur. Nam si ratio missionis [Col. 0381A] Spiritus sancti ab aeterno in Filio est, et missio ipsius Spiritus coepit esse in Filio ab aliquo tempore, prius et posterius, adjectum et separabile habet Filius, et accidentium non effugit multiplicitatem. Nonne sol cum illuminat domum, aliqua hodie incipit irradiare? pretiosi similiter splendent jugiter lapides, stellae quoque, attamen illarum in tenebris, harum vero in luce minime splendor rutilat. Non ex interceptione splendoris, sed ex aspicientium imbecillitate. Amplius: Missio Spiritus sancti, et cognitio missionis simul sunt, in Patre et Filio, neutrum enim horum duorum tempus praejudicat: at vero cognitio aeterna est. Ergo et missio Spiritus sancti ab utroque aeterna est, et uterque aequaliter et aeternaliter causa missionis Spiritus, [Col. 0381B] ut liquet ex anterioribus. Si utique causa est, et Filius est aliqua causa Spiritus sancti: si neuter est causa, missio Spiritus sancti, nec causam habet, nec principium; quod est solius Patris privilegium in Trinitate. Quare forsitan non sit inconveniens, si processio Spiritus aeternaliter de Patre ac Filio manans, penes suscipientes creaturas, missio, usitatius, donatio et si quid aliud hujusmodi nuncupetur sublimioribus, quidem, semper divino, inferioribus vero semper creato referendis. Nam idem Evangelium in Christo doctrina, in apostolis vero, nobisque omnibus disciplina censetur. Lux quoque solis perennis est, quandiu nobis oritur, diem vocamus, breve attribuentes ei temporis spatium. Denique vir memorandae sanctitatis Hieronymus [Col. 0381C] amicus veritatis dictam fovet solutionem per id quod de mysterio Dominicae incarnationis Paulam et Eustochium verbis instruit hujuscemodi. «Constat tempus non praejudicasse sacramentum uniti hominis Dei, ita ut jam esset in illo per unitatem personae ab initio saeculi, qui necdum erat natus de Maria virgine, quod multis Scripturarum declaratur indiciis: unde Dominus ad Judaeos: Antequam Abraham fieret, ego sum: fieret, humanitatis brevitas est; ego sum, aeternitas naturae declaratur.» In qua nimirum aeternitate fuisse qui loquebatur per sacramentum suae incarnationis, insinuat. Unde Apostolus: Jesus ex Aegypto populum salvans (Jud. V) ; et iterum: Neque tentemus Christum (I Cor. X) . Non quod [Col. 0381D] jam Jesus esset, aut Christus natus de Maria, sed quia in illo unico Filio Dei jam unitas personae commendabatur, qui occulte erat in ministerio, quia profecto quidquid Deus fecit, ab initio Christus fecit totum, per unitatem sacramenti; quia semper cum eo, et in ejus consilio fuit, ut sic fieret. Et nunc quando tempus venit, factus est quod in Christo semper fuit. Theologus quoque Gregorius, in primo de Filio sermone talia proloquitur: Christus Dei sapientia, splendor, figura, signaculum, qui est splendor gloriae, et figura substantiae ipsius, et imago bonitatis; et: Hunc Deus signavit, qui est Dominus, rex, omnipotens. Pluit Dominus ignem a Domino; et, virga directionis, virga regni tui; et: Qui est, et [Col. 0382A] qui erat, et qui venturus est. Plane de Filio dicta sunt, et quaecunque his ejusdem veritatis existunt quorum nihil est adjectum, neque tempore post, Filio adveniens aut Spiritui, sicut neque Pater. Non enim ex adjectione quod perfectum, et iterum: altiora quidem refert Deitati et naturae meliori passionibus a corpore, humiliora vero composito pro te exinanito, incarnato, nihil autem deterius dicere humanato, postmodum et exaltato. Et idem in secundo sermone. «Dicatur accipere ipsum vitam, ut judicium aut haereditatem gentium, aut potestatem carnis, aut gloriam, aut discipulos, aut quaecunque dicuntur, sed haec humanitatis.

Quod si Deo dederis nihil inconveniens ut adjecta dabis, sed ut a principio consistentia, et ratione [Col. 0382B] naturae, non gratiae.» Magnus quoque Basilius eadem confitetur, dum dicit: «Carnem participasse deitatis, et nihil omnino ei suae impertisse infirmitatis.» Ergo cum dicit, Deus coepit esse Creator; Dominus, homo; ad res creatas referendum est: sicut quando dicitur charitas, quae Deus est proficit in homine, id est, homo proficit in ea. Eodem vero modo cum dicit, Deus coepit esse creator, intelligendum est, id est, creatura initium existentiae habere coepit, et servus et humana caro coepit uniri Deo, quando Verbum caro factum est. Nam si ad Creatorem Dominumve referantur creatura et Dominus, cum relativa simul sint natura, contradici non possit Deum aliquas sub temporis articulo accepisse habitudines, et sic aliquid accidens, quod divina [Col. 0382C] pagina et Catholica fides non recipit, ad hunc sensum potest accedere quod dicit: Si cognovissent, nunquam regem gloriae crucifixissent. Deitati quae est impassibilis passio reputatur, ut puta, si vestimentum alicujus sanguine aspersum sit, non pertingente corpus induti, asserentisque se inquinatum cruore. Reputatur ergo vestimenti macula, ei qui vestimentum induit, et se inquinatum fore astruit. Hoc modo Dei passus est in carne Filius hoc modo Creator, qui creationis sunt admittit: Quod si unitas mysterii Dominicae incarnationis in Filio principium temporis non habuit, multo minus credibile est, missionem Spiritus sancti, a Patre ac Filio in alterutro eorum incoepisse sub tempore. Nam infirma [Col. 0382D] satis ratio cunctis videri potest, ideo temporalem illam missionem fuisse, quod tellus, aqua, aer, ignis, coelumque ipsum cum omnibus quae continet in tempore sunt, quia in loco ut corpora existunt. Omne enim corpus in loco est, et omne quod in loco est, aut totaliter aut particulariter per se, vel per aliud movetur. In quibuscunque vero motus, in iis et tempus. Quietem ad motum relatam, tempus mensurat, et in tempore est. Aliquod enim procul dubio tempus exstitit, quo amplius erat sumere, in quo quiescens non movebatur. Quiescens vero est quod aptum est moveri. Homo ergo et caetera talium, esse dicitur in tempore, quoniam esse hominis, videlicet, omnes annos vitae ipsius diffinit et mensurat: [Col. 0383A] quo in loco esse hominis, spatium existentiae ipsius, non species ipsa nuncupatur, quae forsitan tempori non subjacet.

Ex quo patet non esse syllogismum, quod quidam facere conantur, hoc modo: Tempus est numerus motus; at vero quae alia sunt a motu, non sunt motus: ergo quae alia sunt a motu tempus non metitur, quare non sunt in tempore. Ad quod dicendum, quod motus per se dicitur esse in tempore, ac a tempore mensurari sine medio. Ideo numerus illius principaliter dicitur tempus. Homo autem et quaecunque talium per motum aut quietem quam habent, dicuntur esse in tempore. In tantum enim existunt, in quantum annos vitae illorum, aut morae tempus per suum fluxum et extensionem diffinit [Col. 0383B] et mensurat. Pater vero et Filius, et quidquid ex eorum personis profluit, simul sunt: qui non modo tempori, verum omnibus creaturis esse attribuunt, quare non potest trahi ullo modo ad veram consequentiam, missionem Spiritus tempori subjacere. Quod iterum per diffinitionem temporis ab Aristotele in physicis assignatam, demonstratur: «Ait ergo tempus esse numerum motus secundum prius, et posterius: non hujus vel illius motus, sed primi in eo quod motus.» Ideoque omnium eorum quae moventur, unum tempus opinantur plures, non modo Spiritus, sed et numero. Quidam vero distinguendo dicunt, subjecto unum esse tempus, ratione vero plura.

Caeterum, differentiae motus, qui circa ejusdem [Col. 0383C] species considerantur, ut alteratio, loci permutatio, et similia: non sunt temporis differentiae, ut praeteritum et futurum, cum Romae, Constantinopoli, ac ubique terrarum qui sunt in eodem esse instanti nihil prohibeat. Plane non ut motarum rerum singularis potest esse motus, ita singularium motuum singulare est tempus, sed omnium ut unius: quare non est putandum tempus, esse motum, quod motus est mensura, ut manifestum est: partim ex eo quod plures motus simul sunt, praesens vero, ubique idem: partim quod omnis motus in tempore est, nullum vero tempus interpretatur, nisi aliud in alio contineatur. Item motus alius est celer, alius est tardus; tempus vero non. Multum parvumque tempus [Col. 0383D] dicitur, celere vero, aut tardum minime. Idem judicium de numero habendum videtur. Quippe numerus discreta quantitas est, tempus vero continua. Numeri quidem non est generatio, aut corruptio, tempus vero fit et corrumpitur. Deinde cujuslibet numeri omnes partes esse necesse est. Non existentibus enim tribus unitatibus, ternarium esse non est possibile. Denique primus et secundus numerus simul sunt, tempus vero prius et posterius, nequaquam simul sunt. Ergo dicitur tempus numerus, ut quibusdam visum est numerans quae sub firmamento, et numeratus in firmamento. Quemadmodum utique mensuratum, mensuransque dicitur metrum, ut modius ligneus, modiusque frumenti: et aquae amphora et lateritia. Ita et numerus ex unitatibus, [Col. 0384A] et numerus in numerabilibus numeratus: quare tempus dicitur numerus, id est, mensura motus primae speciei, secundum prius et posterius: quae duo in magnitudine aut multitudine simul sunt.

In tempore autem et motu, nisi prius interimatur non habet regionem posterius. Hoc quidem videlicet, et posterius ex eo nominantur, quod ab instanti disceditur. Nam prius versus praeteritum dicitur, quod ab instanti distat amplius: posterius vero quod praesenti vicinius attenditur, versus autem futurum dicti conversio: prius, quod praesenti vicinius; posterius, quod antehac est remotius. Ea enim sequitur celerius, ubi posterius et tardius: Quod si Filius Dei tardius nihil assecutus est, neque posterius: simili ratione neque celerius, neque [Col. 0384B] prius. Sane nihil quod ex aliqua trium personarum prodit, esse in tempore nanciscitur: non enim sempiterna in tempore sunt, quorum esse tempus non continet, quae in tempore sunt, in mensura sunt. Quorum autem aliqua mensura est, et his mensura amplior est secundum tempus: et passio iisdem inest, qui nullo in tempore omni modo passionem mutationemque effugiunt. Item quae in tempore fiunt, eorum tempus per successionem mensura est. At vero sempiterna cum simul sint, nullam productionem exspectant temporis, quare supra tempus sunt. Nam si essent in tempore, essent et in motu: nec simul subsistere putarentur. Aliquod futurum tempus aut per revolutionem, aut per aliam aliquam causam praestolantia. Non enim, quia in [Col. 0384C] tempore cognoscimus nos, quae supra tempus et ante tempus existunt, ideo illa esse in tempore constituemus. Neque si quod multi temporis existit in tempore est, et quod omni tempore existit, esse sub tempore pronuntiabitur. Qua ex re, quaestio emersit haec: utrum coelum, coelestiaque corpora sub tempore sint necne? «Si non est, inquiunt, coelum sub tempore, non est numerus ipsius motus.» Rursus aiunt: «Si in tempore, sub tempore continetur, et amplius aliquod ipso erit tempus.»

Hoc solvunt quidam asserentes ideo in tempore coelum esse, quia, cum semper alius et alius fiat motus ipsius, aliud atque aliud futurum est tempus, sicut amplius tempus sumere contingit. Verum esse [Col. 0384D] sub tempore dicuntur illa proprie, quae sub tempore accipiunt existentiam, per fluxionem et extensionem: tantum enim eorum esse perdurat, quantum tempus dilatatur, quod dum fit esse habet: quod nulli superiorum nedum Deo contigit. Itaque manifestum ex his quae dicta sunt, Filium Dei nequaquam in tempore mittere Spiritum, quanquam discipuli acceperint in tempore. Nam sicut ratio missionis, ita et missio, antequam discipulos irradiaret, erat: quae ante omnia saecula, et ante omnia tempora in Filio exstitit. Si rationem mittendi a principio non habuisset, cum nihil adjectum, nihil in accipiendo, secundum quod Deus est possideat, nullo modo Spiritum misisset. Quamobrem et habendo emittit, et emittendo semper Spiritum habet [Col. 0385A] Filius, qui est imago Patris non inanimata, non manu sculpta, non artificis opus, aut intelligentiae, sed imago vivens, magis autem et ipsa vita est: non in figurae similitudine, sed in substantia conservans indemutabilitatem, hoc est, personae magnitudo dignitatis unigeniti omnibus modis habere indemutabilitatem absque interjectione. Si ergo, Patre Spiritum emittente, Filius non emittat, in emissione non habet indemutabilitatem; dum multis modis imago inveniatur excidens, privata maximo bonorum. Dein Cherubim imago Patris posse censeri videbuntur, quorum quisque invisibilis et incorporeus existit, scientiae habens plenitudinem, nisi ex se habere Spiritum ac emitterre, ab eis distinguat Patris imaginem.

[Col. 0385B] Quo fit ut solus unigenitus proprie ac indemutabiliter imago Patris existat, multo magis expressius, quam Seth Adam. Nam hi quidem separabiles sunt, illi vero inseparabiles: hi differentes animas et varias voluntates possederunt, illi vero unam virtutem, unamque voluntatem et habent semper, et habuere. Et Seth quidem circa exteriora imago Patris nominabatur, Verbum autem Dei, omnibus modis Patris imago existit: non coloris, non figurae, nec talium quidpiam, hoc enim artificialium imaginum, et non naturalium, sed substantiae, id est, personae Patris faciens imagines sibi et deos omnes, qui ea participant. Hac de causa imago Patris, et Pater non aequivoce Deus dicitur imago Filii, et Filius: sicut imago Christi et Christus nuncupatur non univoce [Col. 0385C] sed aequivoce: Patris autem imago, et Pater Deus dicuntur univoce: unus enim et imago ejus Spiritus sanctus. Quoniam una et eadem trium natura est. Itaque Filius aequipollens signaculum est absque omni fallacia, character et imitamen effigiati Patris indiminutum, quia non est imago Patris, superficie tenus, ad Christi similitudinem imaginis, sed interiorum atque omnium profundorum sapientiam Dei, et virtus in sinu Patris, ἐν ἀυτῷ μὲνη, id est, commanens universorum quae Patris sunt productrix exstat, et enucleatrix: propterea unigenitus quidem Dei haeres Patris plenissimus est, omnia interiora ejus insigniens. Effigies enim naturam rei debet effigiare. Nec ad artificem aliter conformare pertinet, [Col. 0385D] quod ad imaginem Socratis sculpitur simulacrum: nisi enim calvum, simum, prominentiamque oculorum ostendat Socratis, nequaquam ejus esse dicetur effigies. Da enim quanquam aequivoce dicatur indemutabilitatem, tamen debet habere secundum suam illius proprietatem, et coaequalitatem ex quo esse trahit, et cujus est assimilatio.

Amplius: Si Filius non habet Spiritum, nec emittit ut Pater, privatur sanctitudine quae maxima est Filii haereditas, eam Spiritus sanctus solus in enumeratione amplectitur cum sic dicitur Pater et Filius et Spiritus sanctus. Quare si sanctitudo a Patre procedit, a Filio vero minime, nequaquam aequaliter et indifferenter, ambo habent sanctitudinem quod cogitare non est Catholicum. Plenitudo [Col. 0386A] enim Filii Spiritus, quemadmodum scriptum est: De plenitudine ejus omnes accepimus gratiam pro gratia (Deut. XXXIII) , novam legem pro vetere, pro adoptione sermocinativa et umbratili, rem ipsam et veritatem ex Deo nati per lavacrum regenerationis et renovationis Spiritus sancti, sine quo nemo videbit Deum, a quo omnis sanctitudo emanat. Non enim vacat quod Filius esse dicitur et commanere in sinu Patris, Spiritus vero non; quod quidem nomen non corpus fore significat, sed consortium Unigeniti ad emissionem Spiritus innuit apertissime ac manifestissime, de Spiritu vero nihil tale Scriptura protulit. Ideo dicitur et character substantiae Filius, quanquam characterem non personam esse, sed personae tantum, haereticus arbitretur: [Col. 0386B] non animadvertens, quod Filius vocetur, quod persona est, sicut splendor qui coaeternaliter de Patre coruscat: magni quoque consilii angelus, admirabilis, consiliarius, et princeps pacis, ad personae distinctionem enuntiatur, et quod majora servis suis prophetis monstraverit, scientiam tribuendo latiorem et apertiorem Mosaica institutione. Multo impendio precabatur Moyses, ut illius qui vere est scientiam acciperet. Ostende, ad Deum dicens, mihi faciem tuam, ut sciam te. Non videbit me, inquit, homo, et vivet: Ecce locus est apud me, stabis supra petram, cumque transibit gloria mea, ponam te in foramine petrae, et protegam te dextera mea, donec transeam: tollamque manum meam, et videbis posteriora mea, faciem autem meam videre [Col. 0386C] non poteris. (Exod. XXXIII) . Jubetur Moyses stare supra petram, et per angustum foramen intueri: hoc monstrante Deo, quod brevem lex scientiam Trinitatis habuit, cujus solummodo per foramen paruit illuminatio: foramen quippe ac manus protegens, nil aliud quam particularem et obscuram portendit legis cognitionem: tale est enim, quod per foramen oculis subjicitur: Christi vero doctrina et praedicatio, grandiorem nobis scientiam ostendit, intelligentiae oculum instruendo, contingere supra sensum quae sunt, et rationem: facies, gloria et splendor gloriae, quae Moyses videre postulat, character sunt unius substantiae Patris Verbum Dei unigenitum, quod absque igne, id est anima et nube [Col. 0386D] carnis, homo videre non potuit: ideo audit, stabis supra petram: Petra autem erat Christus. Nihil in lege gloriosum habuit Moyses, nisi solam faciem. Jesus vero, in monte totus glorificatus est, et apparuerunt Moyses et Elias in gloria, colloquentes cum eo, ubi non solum vultus Christi ut sol, sed et vestimenta ipsius velut nix apparuerunt. Ibique completur illa promissio, quam accepit in monte Sinai Moyses, cui dictum est: Tollam manum meam, et videbis posteriora mea. (ibid.) Mittam Filium meum quem videbis, cum venerit dierum plenitudo: faciem meam videre non poteris, quia non videbit me homo, et vivet. (ibid.) Non quod videntibus causa mortis vita fiat (vivificum enim natura divinum est), sed quia propria denotatio est naturae divinae: omnem [Col. 0387A] sensum transcendere, quae cum sola vita sit, si omnem praetergreditur scientiam, quod ab homine comprehendere, vita non est.

Quicunque igitur aliquod eorum, quae cognoscunt Deum esse, arbitratur, aversus a Deo vitam non habet. Non videtur Deus ab anterioribus, quod interminabilis sit et absque principio; posteriora vero ejus ille videt, qui eum sequitur, qui dum procedit, se sequenti viam ostendit. Posteriora ergo ejus visa sunt, quando in novissimis diebus, carne recepta, de Spiritu sancto suo, sicut dicit per Prophetam, super omnem carnem effudit. Hinc est quod nemo potest dicere, Dominum Jesum nisi in Spiritu sancto, et quomodo qui non dicit ex Filio esse Spiritum, dicit Dominum Jesum in Spiritu sancto: maledicit et blasphemat [Col. 0387B] Jesum qui hoc dogmatizat, tollens Filium de sinu Patris, et medium faciens inter generantem et genitum, qui humano intellectu transcendit processionem, primum enim oportet intelligi characterem substantiae, deinde Spiritus emissionem. Nam sine charactere Filio solum intelligi Patrem non est possibilium. Etenim secundum quod Pater est Filium habet, secundum vero quod Pater, Spiritum non emittit. Si ergo primum oportet intelligi Filium ut immediatum, et indemutabilem characterem Patris, secundum hunc ordinem ipse Spiritu prior est: unde imago Filii quidem Spiritus nuncupatur, Patris vero minime. Attendendum vero non idem imaginem et characterem ab Ecclesiae doctoribus autumari, alterum enim ab altero sic distinguunt. [Col. 0387C] Inquiunt ergo arcam habere imaginem arcis, fabri lignarii: videndo enim arcam, scio quod a fabro lignario facta sit. Navem quoque si videam, confestim intelligo esse opus artificis illam construentis, quod quidem opus imago et gloria illius artis existent. Nequaquam vero character personae operatoris. Non enim figuram personae artificis quae humana est, arca sive navis complectitur. Eodem quoque modo dicunt hominem, Dei qui plasmavit illum, gloriam esse ac imaginem, non characterem personae Conditoris, sed solummodo voluntatis sive actionis indicium. Filium vero solum characterem Patris esse, vere credunt. Ipse enim dicit: Qui videt me, videt et Patrem: non ipsum Patrem, sed [Col. 0387D] talem qualis est Pater. Est Filius perfecta figura Patris, par illi per omnia existens, perfecta autem figura substantiae Patris omnia complectitur intrinsecus, quae Patris sunt propria. Ergo et ipsam de Patre Spiritus emissionem non praeterit. Ea certe si caret, non est completa substantiae Patris figura Filius, quia est aliquid in Patre accipere quod ipse non habet. Amplius: si persona Patris suo charactere amplior est, non toto esse suo illum Pater genuit. Et rursus: Si character personam excedit, secundum excessum subsistentia caret. Itaque non debet excedere Patris substantiam character, ne forte per excessum non subsistens evanescat. Neque rursus persona Patris, latior esse debet suo charactere, ne illud sine figura remaneat, [Col. 0388A] quod character non figurat. Amplius: Aut totam figurat Patris personam Filius, aut non: si totam figurat, evidens quod emissionem Spiritus de Patre non dimittit infiguratam: sed est ex Filio ut ex Patre processio et emissio. Si vero non totam insignit personam Patris character ejus, non est aequalis ipse Patri suo, charactere ampliora complectenti: videlicet, sancti Spiritus profusionem, quod quidem praecipuum maximumque est. Item: Si solius Patris esset Spiritum emittere, nequaquam Filius character ejus indiminutus existeret: at vero par est Patri ejus imago, ex qua vere sancti Spiritus processio emanat. Qua ex re jam veniendum est ad curiosas perscrutationes Nicetae praesulis Thessalonicensium, de processione sancti [Col. 0388B] Spiritus, quae approbatae sententiae non rite consentiunt.

Vos, inquit, o Latini, qui ex Patre et Filio creditis procedere Spiritum, si sic quidem dicitis, hunc procedere ex Filio, ut ex primo principio, et non tanquam per Filium, sed ut ex Patre: duo prorsus facitis principia, et destruendo Filii generationem, contraria Damasceno dicitis, Athanasio, Cyrillo cunctisque aliis Patribus, atque nobis, quibus Patres sanctos sequi gloriatio est. Si autem sic dicitis, ex Filio ut ex Patre per Filium, consonatis Damasceno Joanni, Athanasio, Cyrillo, aliisque Theophoris Patribus consentitis, et secundum gloriam processionis Spiritus, nobis eritis amici et [Col. 0388C] consentientes,» et post pauca: «Tacete ergo et vos, adjectionem hanc dictionis, et ulterius in symbolo pronuntiate: «Qui ex Patre Filioque procedit, sed secundum Patres nobiscum: Qui ex Patre procedit, et cum Patre Filioque conglorificatur, dicite.» Et rursus. «Si igitur vos quod dicimus nos per Filium, ex Filio dicitis, nullam differentiam sensus aliam habentes, quam dissimilium praepositionum prolatione, donate et nobis has syllabas, et plures syllabas nos vobis mutuo donabimus: quae demonstrent sub commonitione communem convenientiam et conspirationem, ac interitus syllabarum scandalum dimoventium. Ego quidem dignum laude hunc virum adjudicarem, nisi quia dum specto in ore fortis Samson, ex ore disputantis [Col. 0388D] cibus, et ex forti dulcedine, cucurbita utique prorupisset, cujus admodum amarae sunt extremitates.» Excessit nimium suum ordinem hic antistes, et dum imitabilis vestigii venerabilem matrem instruit, procul deviavit aberrando. «Tacete, objectionem hanc dictionis proferre ausus, et nolite ulterius ex Filio in symbolo pronuntiare.» Unde tibi, o episcope imperiose, vocis continuata fiducia? Non habent nervi congruentiam aut harmonicum melos, quae imperas et exhortaris quod Christus perdocuit, ut manifestum est ex his quae superius disceptata sunt, praedicaverunt apostoli, sancti Patres tenendo confirmaverunt, et confirmando tradiderunt cupientibus, ad fidem venire, taciturnitati [Col. 0389A] committere atque silentio cum arrogantia jactantiaque persuades impudenter. Iniquitatem meditatus es in cubilibus tuis, quod non aequilibri sermonem tuum lance trutinasti. Nulla quippe syllogistica necessitas, nulla majorum natu sanctio, nullius decreti nexio dissona, talia te compulit vociferari. Abundantioribus enim opulentae tuae conquisitiones fallaciis redundant, quam innitantur cuipiam fulcimento verisimilis alicujus adumbrationis. Eademque vero allegatione, quosvis concinnet syllogismos. Vos igitur, o Graeci, qui ex Patre et Filio dicitis mundum provenire, si dicitis quidem sic provenire ex Filio, ut ex primo principio, et non ut per Filium, sed sicut ex Patre, duo prorsus facitis principia:» et rursus: «Si Patrem Filiumque [Col. 0389B] asseritis mittere Spiritum, ut sic videlicet a Filio mittatur, tanquam a prima causa, duas prorsus facitis causas missionis Spiritus sancti.» Verum quia hoc primo libro plenius discussum est, non videtur iterandum jam nunc. Attamen quod nullo modo tacendum, sine trepidatione confitendum est: primum principium et secundum principium in Trinitate esse, non debere recipi aut credi, quoniam, licet Pater sine principio sit, et Filius de principio, secundum eumdem tamen sensum ac eodem modo Conditor mundi censetur alteruter et principium, et una quoque causa missionis Spiritus sancti. At vero quare duo dicantur saepius pronuntiatum est. Quemadmodum utique corporis dimensiones, non eo quod divisae aut dispersae sint, tres dicuntur, [Col. 0389C] sed quod unaquaeque propriam rationem habeat, sic Pater et Filius non duo dicuntur in substantia, verum quod unusquisque rationem habent singularem secundum quas hypostases duae, id est, personae subintelliguntur: et sicut profunditas quae corpori attribuitur, a longitudine ac latitudine quod sit profunditas accipit, nec aliter intellectus esse profunditatem admittit, nisi aequaliter ab alterutra proveniat: ita Paracletus a Patre et a Filio quod utriusque Spiritus sit. Nec aliter sane est intelligi, nisi existentiam ex utroque accipere credatur aequaliter. Quare nullo modo sequitur duo principia vel duas causas esse Spiritus sancti eo quod ex Patre procedat et Filio.

Igitur quoniam hujus positionis nodus solutus est, consequenter de praepositione, Per, est respondendum per igitur praepositio, ad nomen Filii posita ut dictum est: aut remissionis, aut intensionis aut aequalitatis est praepositioni ex. At vero remissionis aut intensionis esse sic posita, non est possibile. Nihil enim minus, nec aliquid majus persona Patris Filius habet, ut ostensum est, per omnia nactus indemutabilitatem. Restat ergo ut aequalitatis sit, per praepositio, praepositioni ex, ad Filium copulata. Quare per Filium procedere, non tollit esse Spiritum ex Filio: non est remissionis Per praepositio, uti Paulus demonstrat ipsam Patri ut Filio attribuens: Fidelis, inquit, Deus, per quem vocati estis [Col. 0390A] in communitatem Filii ejus Dominum nostrum Jesum Christum (I Cor. I) . Quo in loco praepositio, per, nomini paterno apponitur: Pater vocavit nos, quia non ex nobis nos, aut ex propriis operibus ad eum accessimus: et iterum similem servat sensus tenorem, ubi dicit: Paulus per voluntatem Dei, qui volens ipsum Apostolum constituit. In quo apparet eos qui distinguere conantur per Filium, ab eo quod ex Filio, ne absque principio et unigenitum Verbum Dei subintelligatur, quod per praepositionis non modo ad Filii et Spiritus, sed ad nomen ingeniti coarguat appositio. Et rursus Hebraeis scribens. Ad Patrem, per, praepositionem apponit, inquiens: Dicebat eum propter quem omnia, et per quem omnia (Hebr. II) . Et post modicum: Ex per inferendo ex [Col. 0390B] subjungit: Nam qui sanctificat, et qui sanctificantur, ex uno omnes (ibid) . Quo in loco diligenter intuendum, per praepositionem in ex, non ex in per Apostolum resolvisse. Praesul vero Thessalonicensium Nicetas sententiam et dictionem Apostoli Latinos derelinquere admonet: hortando eos, ex praepositionem in per transferre: in illo in quo ea utuntur loco, dicentes ex Filio: qui dum a Filio aufert ex, a Patre adimit per: quasi, ex, nunquam Filio, neque per Patri, associanda sit: sed ex solummodo Patri, et per tantum Filio, in personarum distinctionibus sit praeponenda. Ergo per Patrem sunt omnia, id est Pater est causa Filii et Spiritus, et creaturarum omnium. Nam et qui sanctificat, id est Filius de substantia Patris est, per generationem, [Col. 0390C] et Spiritus de eodem Patre per processionem emanat, et qui sanctificantur, id est homines: et quaelibet creatura ex Patre per creationem existunt. Dum itaque per Patrem sit Filius, et per Patrem sit Spiritus sanctus, ut vas electionis perhibet: per Patrem generatur Filius, et per Patrem procedit Spiritus. Enimvero nihil aliud verius dici potest, per Patrem esse Filium, quam ex Patre generari, et per Patrem esse Spiritum, quam ex Patre procedere. At vero Graecus confitetur et Latinus Spiritum sanctum per Filium procedere. Reliquum est ergo, secundum auctoritatem Apostoli et interpretationem, cum aeque per Patrem et per Filium Spiritus existere habeat, per, praepositione [Col. 0390D] utriusque praeposita nominibus, eamdem servante significationem, confiteri simpliciter et absolute, Spiritum ex Filio ut ex Patre procedere. Amplius: Apud Graecos praepositio διὰ quae, per, interdum significat, apud Latinos cum genitivo constructa, ut grammatici perhibent, aut actionem, aut opitulationem, aut medium significat: actionem, veluti per apostolos fiebant signa, hoc est, apostoli signa faciebant; opitulationem vero significat, ut per te ditatus sum, hoc est tua opitulatione atque adjutorio. Medium autem significat, quando medium loci alicujus, vel temporis ostendit: veluti, per forum transivi, velificavi per mare, per diem medium apud amicum detentus sum. Itaque cum dicitur per Filium Spiritum procedere, aut quasi [Col. 0391A] actionem, aut quasi opitulationem, aut quasi medium significat, per. Atqui si medium significaret, non communicaret Spiritui Filius, et non modo remissionis esset praepositio, sed alienationis omnimodae. Nec aliam inter se haberent habitudinem Filius et Spiritus, quam habet aqua canalisque, ostium, serraque, locus et quod est in loco. Quare aut quasi actionem, aut quasi opitulationem significat: coemissorem, opitulatoremque suo modo ad emittendum Spiritum, Patri Filium innuendo. Ideoque in irritum cedit transmutatio, ex, in, per, nimis approbata celebrataque nimis: quae ingenito et unigenito praeposita eamdem servat intentionis significationem, ut ex anterioribus manifestum est, et ex his quae consequuntur. Scribit enim Apostolus [Col. 0391B] ad Galatas verbis hujuscemodi: Paulus Apostolus non ab hominibus, neque per hominem, sed per Jesum Christum et Deum Patrem (Gal. I) : hoc ex Jesu Christo, et Deo Patre, qui effecerunt, ut non ulterius legi, sed Christo inniteretur. Et iterum: non ab homine accepi, sed per revelationem Jesu Christi. Postremo paracleti appellatio, per, praepositionem admittit apud Apostolum dicentem: Ut det nobis, secundum divitias gloriae suae, virtutem corroborari per Spiritum in interiori homine (Ephes. III) : Spiritus est qui fortitudinem praestat. Ideo per Isaiam: Spiritus fortitudinis scribitur, per quem, et a quo sermo datur sapientiae. Qua in re falluntur haeretici atque quicunque alii per praepositionem attribuunt Filio ut remissionem significantem. Quia [Col. 0391C] ex praelibatis intelligi potest, sine fallacia quod secundum eumdem sensum Filio et Patri apponatur per, praepositio, ut actionem significans aliquando, aliquando ut opitulationem. Nusquam enim remissionem significans, invenitur: Quando judicabit Deus occulta hominum per Jesum Christum (Rom. II) . Is enim est sensus, quod Christus redditurus sit singulis secundum opera sua. Nam Pater non judicabit quemquam qui omne judicium dedit Filio (Joan. V) : a quo justificati sumus, cum peccatores essemus, et existentes longe, adducti cooperando, ad conservandos nos in justitia: qui propter charitatem mortem subiit, et per mortem justificavit, per quem ad esse sicut omnia venimus; qui indifferenter [Col. 0391D] dicitur Deus, et Dominus Deus veluti, ex quibus Christus secundum carnem, qui est super omnia Deus, Dominus: ut, Dixit Dominus Domino meo (Psal. CIX) , huc Dominum Pater constituit haeredem universorum, per quem fecit et saecula (Hebr. I) . Quod qualiter intelligi debeat, Propheta testatur dicens: Et in principio Domine terram fundasti, et opera manuum tuarum sunt coeli (Psal. CI) . Hoc idem et theologus Joannes, aliis versibus affirmat, dicens: Omnia per ipsum facta sunt: non tanquam per instrumentum, ut Ariani oblatrant dicentes per Filium facta esse omnia, non ipso existente factore, sed organo mentientes. Quia per ipsum facta sunt, qui factor et conditor est omnium visibilium et invisibilium. Quod si positio [Col. 0392A] Nicetae praesulis vera est, quae profitetur, per Filium, Spiritum procedere, non emittente Filio nec talis emissionis existente consorte, negari non possit, quin Spiritus ei per instrumentum procedat tali complexione: Pater per Filium, aut coemittentem sibi aut non coemittentem, Spiritum emittit. Si coemittit Spiritum Patri Filius, emittit ipse Spiritum ut Pater exterminandis, minus et magis. Si non coemittit, inefficax existens, restat instrumentum Patris Filium esse, quod impius Arius evomebat, ad instar navis, quae movetur per gubernaculum. In quo gubernaculo quidem non est principium motus navis et causa. Solus enim gubernator in navi existens, per organum ipsam, clavum scilicet, movet extrinsecus. Quicunque igitur [Col. 0392B] solum Patrem esse principium, ineffabilis processionis Filium excludendo asserit, extra Patrem Filium collocat, de sinu ingeniti, unigenitum evellendo instrumentum constituit eumdem, quo quid nefarius? Ergo per Filium procedens Spiritus, absque dubitatione aliqua procedit ex Filio. Nam sicut verum est dicere, per Filium omnia facta sunt, et Filius omnia fecit, eodem modo vera est, quae dicit oratio: Spiritus per Filium procedit, et ex Filio procedit, quod multis modis argumentorum et exemplorum, quae numerum pene transgreditur, copia perdocuit: procedit ex Filio Spiritus Filii, qui constituit apostolos et prophetas, in Ecclesia, in quibus posuit Spiritum sanctum, ut coryphaeus Petrus in prima Epistola dicendo asserit: De [Col. 0392C] nostra salute exquisierunt, atque scrutati sunt Prophetae, qui de futura in vobis gratia prophetaverunt scrutantes, quod vel quale tempus significaret, qui in eis Spiritus Christi pronuntians eas quae in Christo sunt passiones, et posteriores glorias: nam per Isaiam (LIII) dixit: Sicut ovis ad occisionem ductus est; per Jeremiam vero (XI): Venite, mittamus lignum in panem ejus. Resurrectionem per Oseam (VI) significavit: Vivificabis nos post duos dies, et die tertia resurgemus in conspectu ejus. Deum Christi esse Spiritum evangelista Marcus innuit: Erant, inquit, quidam Scribarum ibi sedentes et cogitantes in cordibus suis: Quid hic sic loquitur? blasphemat. Quos statim cum cognovisset Jesus in Spiritu suo, [Col. 0392D] quia sic cogitarent intra se, dixit illis: Quid ista? etc. (Marc. II.) Accusabant Jesum quod peccata dimitteret, solius enim Dei peccata dimittere. Jesus vero spiritu suo, qui scrutatur profunda Dei, cognoscens cogitationes illorum, signum dat illis se Deum esse, ex eo quod illorum corda rimabatur. Solus enim Deus quae sunt in corde cujusque cognoscit. Ergo Pater quanquam sit Deus et non de Deo, et Filius sit Deus de Deo neque ut de primo principio, sed neque Spiritus sanctus est de Patre ut de primo principio, quia neque ut de primo Deo, multo minus est de Filio, ut de primo Deo, vel primo principio. Quemadmodum utique non dicitur in Trinitate primus Deus, quia secundus non est propter eamdem rationem, non est dicendum: primum in Trinitate [Col. 0393A] principium, quia secundum ipsa non habet. His itaque sic demonstratis, reliquum est ostendere quod longe prospicit a veritate hic idem antistes, dum Latinos asserit magno Cyrillo, et magno Athanasio, aliisque sanctis Patribus contraria de processione sancti Spiritus sentire. Etenim magnus Cyrillus, et multis in divinis Scripturis Athanasius, caeterique Patres pleni Deo nequaquam illi assensum praestant, qui suis in contractibus id quod Latini credunt, et confitentur, publice scriptum reliquerunt.

Magnus itaque Cyrillus, in primo sermone, qui est, λατρεία in spiritu et veritate, Latinis testimonium perhibet, dicens: Qui secundum naturam [Col. 0393B] vita Deus est, putasne quod anima homini divinus factus sit Spiritus? et quomodo non inconveniens valde sit intellectus hujusmodi? Nam immutabilis et ipsa prorsus permansisset anima, nunc quidem mutabilis est; Spiritus vero nullo modo mutabilis. Quod si mutabile esse infirmitatis est, in ipsam macula divinam redundet naturam, cum sit Dei Patris, et utique Filii qui substantialiter ex ambobus profunditur Spiritus. Et idem in commentario Joel prophetae, ac illo capitulo: Effundam de Spiritu meo, et prophetabunt filii vestri (Joel. II) , talia depromit: Remorata quidem fuerat de supernis data gratia, sed in Christo renovata est, qui est secundus Adam. Quomodo autem renovata? In eo enim, quod Deus est, et Dei secundum naturam Filius: ex Deo [Col. 0393C] enim et Patre natus est, proprius ejus, et in ipso et ex ipso Spiritus est. Quemadmodum utique in ipso intelligitur Deo et Patre. In eo vero quod homo factus est, et simul nobis apparuit, advenientem habere Spiritum dicitur; descendit enim super eum in specie columbae Spiritus sanctus quando ut nos factus, sicut dixi: Tanquam unus nostrum dispensative baptizatus est; et post pauca, idem sanctus: Oportebat igitur inter filios Dei connumeratos sancti Spiritus gratia ditari, hoc vero Christus ad effectum perduxit, ut sacer Petrus asseverat, dicens: Dextera igitur Patris exaltatus, promissionem Spiritus sancti accipiens, a Patre effudit hoc quod vos videtis, et auditis (Act. II) : accipit quidem ut [Col. 0393D] homo a Patre, quod inest ei naturaliter: effundit autem abundanter super nos, quia Deus secundum naturam est. Et hoc quidem sanctus. At vero ubi permanet intellectus idem, et substantiae ratio eadem. Ubi vero substantiae ratio eadem, aequivocatio excluditur. Quare patet et secundum magni viri hujus intelligentiam, Spiritum ex Patre, et Filio esse, univoce dici.

Magnus quoque Athanasius in confessione suae fidei, plane processionem ex Filio esse astruit; ait enim: Spiritus ex Patre et Filio, non factus, nec creatus, nec genitus, sed procedens. Excellentissimus quoque doctor Ecclesiae magnus inter sanctos papa Gregorius ad Petrum diaconum de sancti Spiritus processione in capitulo quodam, cujus non [Col. 0394A] est fidelis apud Graecos interpretatio, talia loquitur: «Ipsa, inquit, Veritas, ut fidem discipulis augeret, dixit: Si non abiero, Paracletus non veniet ad vos. Cum enim constet quia paracletus Spiritus ex Patre semper procedat et Filio, cur se Filium recessurum dicit, ut ille veniat, qui a Filio nunquam recedit?» Sanctus quoque archiepiscopus Cypri Epiphanius in libro quem titulus ἀγκύρωτον nominat, eo quod sit anchora fidei, de orthodoxa fide talia memorat. «Beatus, inquit, Petrus, ad Ananiam dixit: Cur tentavit cor tuum Satanas, mentiri te Spiritui sancto, non es mentitus hominibus sed Deo (Act. V) . Igitur Deus est, inquit, ex Patre et Filio Spiritus, cui mentiti sunt, qui de pretio fraudaverunt;» et rursum: «Spiritus enim Deus est, et [Col. 0394B] Spiritus Patris, et Spiritus Christi, non secundum aliquam compositionem, quemadmodum in nobis anima et corpus, sed in medio Patris et Filii ex Patre et Filio,» et rursum: «Vita totus Deus, ergo vita ex vita Filius. Ego enim sum veritas et vita. Sanctus vero Spiritus ab ambobus, Spiritus ex Spiritu, nam Spiritus est Deus;» et infra: «Nunquid dicimus duos esse Filios? et quomodo unigenitus? imo tu quis es qui respondeas Deo? si Filium quidem vocat ex se, sanctum vero Spiritum ex ambobus?» et rursus: «Spiritus sanctus, Spiritus est, lumen tertium a Patre et Filio.» Solus vero Damascenus Joannes dissidere a magno Cyrillo aliisque sanctis Patribus videtur, si tamen ita scribit. Spiritum ex Patre dicimus, et Spiritum [Col. 0394C] Patris nominamus. Ex Filio autem Spiritum non dicimus, Spiritum vero nominamus. Verumtamen et Scriptura sic se habente, non discordat hic sanctus a Latina veritate: hoc ad consuetudinem Ecclesiae Graecorum referendo, quae non esse Spiritum ex Filio confitetur, usque in hodiernum. Quippe si Spiritum Patris et Filii nominamus, ut sanctus vir cum Apostolo asseverat, aut aequaliter et similiter confitendum est Spiritum esse utriusque: aut inaequaliter et dissimiliter: et inaequaliter Spiritus est Patris et Filii, et magis est unius, et minus est alterius: et erit infinitus secundum magis, respectu Patris, et finitus secundum minus, respectu Filii. Omne enim quod continetur et exceditur ab [Col. 0394D] aliquo, secundum quod continetur et exceditur, terminatur. Quare terminum habebit intensionis, dum habeat remissionis principium. Porro si quid apud nos perfectum est natura, moribus et ratione, magis et minus reprobat, quid utique apud divinas personas omni perfectione praeditas intelligendum sit? Nam quod omni parte perfectum est, stabile est atque indilatabile. Quod vero magis et minus suscipit, defectum perpetitur, participationem habens, motum, adjectionem et imperfectionem: at vero trium personarum ratio in eodem semper termino consistit.

Amplius: Remissio cujusque fit ex impotentia, impotentia vero contra naturam est: sed in primis [Col. 0395A] ut simplicibus et in mistis, et in propria existentibus regione, non est aliquid contra naturam. Quare neque remissio, neque intensio. Ergo Spiritus, qui omnium mensura et terminus est, quod mundus capere non potest, quo intendatur, aut a quo per remissionem terminum intensionis accipiat? Quare cum Patris nominetur Spiritus, atque Filii, non magis est Patris et minus Filii, qui utriusque prius aequaliter, inseparabiliter et naturaliter existit, et secundum eamdem rationem. Quaecunque enim res duorum est aequaliter et secundum naturam, aut est proprium eorumdem aut quasi proprium. Et attendendum quod proprium duobus modis dicitur, per se, ac secundum aliud, ut philosophus perhibet: per se hominis est proprium, animal [Col. 0395B] mansuetum natura, quod aliorum separativum est omnium. Ad aliud vero proprium est, ut bipes, equi respectu, proprium est hominis, et imperare corporis respectu animae proprium, sicut servire, corporis proprium ad animam relati. Hujusmodi vero proprium, non ab omnibus separat, verum ab aliquo. Secundum vero hanc significationem, dicitur Spiritus Filii proprius, aut quasi proprius. Non enim separat Filium a Patre, sed a creatura universaliter Filium distinguit, et Patrem. Quibus ex rebus necessitas profluit hujuscemodi. Omne secundum naturam proprium, aut quasi proprium, aequaliter ab his communicatur, quorum est proprium, aut quasi proprium: sanctus vero Spiritus, secundum naturam Patris et Filii proprius est, aut quasi [Col. 0395C] proprius: deinde Spiritus sanctus existens, quod Pater et quod Filius, aequaliter et naturaliter est Patris atque Filii. Quidquid vero aequaliter et naturaliter Patris est et Filii, secundum eamdem rationem, eamdemque considerationem ambobus convenit. Quare Spiritus sanctus existens, quod Pater et quod Filius, secundum eamdem rationem eamdemque considerationem ambobus convenit. Huic iterum conclusioni accidit fides, quod in talibus locum non reperit contradictio. Sane cum absque fallacia dicatur, Spiritus sanctus Patris est et Filii, hujus abdicatur contradictoria penitus, ut plena falsitatis, quae est Spiritus sanctus, non est Patris et Filii, quod in aequivocis repetitur frequentissimum. Amplius. [Col. 0395D] Spiritus sanctus existens et quod Pater et quod Filius, aeternaliter, similiter, aequaliter, secundum naturam Patris est atque Filii: quidquid vero aeternaliter, similiter ac aequaliter et secundum naturam duorum existit, quia non magis accedit ad unum, quam ad alterum, non magis ex uno habet esse, quam ex altero. Nam si ex altero quidem existentiam trahat; ex altero autem minime, dissimilitudo manifesta est, aequalitas, et aequilibritas, non utramque personam amplectitur: et lex eorum, quae naturam sequuntur imparitatis nescia, terminos suos derelinquit. Itaque Spiritus sanctus existens quod Pater, et quod Filius, quia non magis [Col. 0396A] accedit ad Patrem quam ad Filium, non habet esse de Patre quam de Filio. Ex his ergo ratiocinationibus, viri nuper memorati, manifeste ut superius est exposita intensio panditur, et quod ab eodem magni Sabbati editus sermo violentiam, corruptionemque per intestabilem nefariamque mutationem patiatur. Quippe ubi principaliter de Trinitate, trium reminiscendo personarum proprietates disseruit, nihil talium peperit. Verba tantum, quae superius leguntur, ad posteros transmittendo, non secundum se, sed secundum consuetudinem orientalis Ecclesiae. Sed neque orthodoxae fidei quispiam ante illum simile chartis inaraverat. In praefato autem sermone, contra fas, contraque majorum contradictionem, Spiritum ex Filio, existentiam [Col. 0396B] non habere, a quibusdam mendacii magis perquirentibus solatium, quam semitas investigantibus veritatis insertum est. Quod sic esse, ipsa verborum series, styli alteritas, et quae nihil ad rem pertinet erronea clausulae insertio, magis autem quod apud sanctorum aliquot nusquam scriptum reperitur, aptissime declarat. Profecto si solus Pater emittit Spiritum Filii, non communicat emissioni Filius. Quippe si communicat Filius, non solus Pater Filii Spiritum emittit, communicante illi verbo suo, et erroris minime arguendi sunt qui hoc dogmatizant. Sin autem, ut Graeci dicunt, ex solo Patre Spiritus procedit, solus Pater Spiritum Filii emittit, Filio non communicante, quam consequentiam obliquae ambages connectunt, veridici deserunt [Col. 0396C] tinnitus, et ejusdem Spiritus concutit proflatio. Consequitur enim profanum quiddam et abominabile, Patrem videlicet, emittere Spiritum non communicante Patris virtute ac sapientia: Dei enim Patris et sapientia Christus est, ut Apostolus perhibet. Quare impotens secundum hoc et fatua erit emissio Spiritus, et causa et principium irrationale. Ipse etiam Spiritus Patris Filii existens, adveniens erit Filio, nisi ex ipso, ut ex Patre proveniat. Sed enim si circumscripta virtute ac sapientia emissor Pater intelligatur, impotens et irrationalis ipse Pater secundum quod emissor constituetur. At vero impia et exsecrabilis illa vox est, quae Spiritus sancti omnium bonorum datoris fontem, et [Col. 0396D] causam, fatuam et impotentem esse personat. Quas ob res, clarum ut arbitror plane factum est, Filium qui est virtus et sapientia Patris, Spiritum suum, cum Patre ipso emittere. Quod constanter, pie ac vere, cunctorum sanctorum Patrum vestigia persequens, omnis magni Petri successor tenet, et hujus decreti sententiam, ut societate veritatis inexpugnabilem, ut votis justioribus gratificam, ut opulentam justitiae, ut priscis innixam auctoritatibus, ut a summo pastore Christo editam, et ut habentem integras allegationes, orbi universo publicat, et ab antiquo rite censet amplecti.

[I, 1] Domino suo ALEXANDRO Dei gratia summo pontifici G.

In gravissimis quaestionibus sicut olim ad Moysem, sic nunc, Pater venerande, ab omni Ecclesia Dei recurritur ad beati Petri et vestram sedem. Tam enim communiter communis imponitur vobis sollicitudo omnium ecclesiarum, quam singulariter et specialiter Petro videtur dictum. Et tu conversus confirma fratres tuos (Luc. XXII) . Ut tamen compendium de prolixo negotio vobis faciam, Ecclesia nostra Dervensis ⁜ (5) de manu potentis G. non liberabitur, nisi per manum omnipotentis Dei, nisi in arcu vestro, et brachio extento. Clamat itaque de [Col. 0405B] angustia et afflictione sua ad vos, quia salus ejus in manu Dei et vestra est. Non enim respicit ad adjutorium hominum, quorum vana spes, promissio cassa, nulla confidentia. Vobis autem sine dubio et sermo potens ad liberandum, et virtus sufficiens ad redimendum. In umbra itaque vestra aut est ei vivendum, aut sub umbra mortis, videlicet G. deficiendum. Dic verbo, sancte Pater, et sanabitur Ecclesia vestra. Ecce languore desperatissimo jam diu aegrotat. Appone malagma, ut cujus est filia ex se languida, sit per te devotissima ancilla et redempta. In ore hujus nuntii nostri posuimus et quae dicat et quae faciat. Rem ut est latius ipse exponet, sive quomodo justitiam in praesentia episcopi Catalaunensis subterfugerit; sive quomodo apud Remensem archiepiscopum sola frustratione causa dilationis [Col. 0406A] appellaverit: sive quomodo interposita fide in domnum Henricum Trecensem comitem ⁜ (6) compromiserit, et postea resilire tentaverit. Capite vulpem quae demolitur vineam nostram. Petitio nostra haec est, ut sub tali tenore ad archiepiscopum Senonensem remittatur causa, quod vel compromisso suo stare cogatur, aut possessio sive investitura nobis restituatur, quam Ecclesiam nostram aliquando habuisse probare poterimus.

[I, 2] Domino suo et Patri ALEXANDRO summo pontifici, fr. PETRUS humilis abbas Cellensis, debitam subjectionem filii et devotionem.

[Col. 0406B] Cui praeter sinus paternos alia non suppetunt refugia, instantius eadem requirit in necessitate suffragia. Ad vos, Pater sanctissime, a multis quae circumdant nos tribulationibus, et principum nostrorum oppressionibus merito confugimus, cujus studio et sollicitudini regendam Ecclesiam suam in mundi fluctuationibus commisit Christus. Jam enim perimus nisi respexerit naufragia nostra benignus Deus. Justitia, ratio, veritas, lex et aequitas de die in diem a nostris finibus exterminantur, et earum memoria absque modo et misericordia exstinguitur. Proinde respiciat, quaesumus, super nos misericordia vestra, ut vivere possit anima nostra. Vale.

[I, 3] Domino et Patri charissimo ALEXANDRO [Col. 0407A] summo pontifici, fr. PETRUS Cellensium fratrum minus idoneus abbas, se ipsum cum devotione.

Ubi causae postulandae perorare per se sufficit praerogativa, solet rogantis etiam minus idonea recipi persona. Supplet namque dignitas petitionis insufficientiam postulantis. Praedecessorum vestrorum privilegiis et beneficiis abbatiam Fontis-Ebraldi sublimatam et communitam ubique divulgatum et notum est in partibus nostr i s. Episcopus autem Pictavensis, cum rigare debuisset et favere plantationi dexterae Dei et vestrae, nititur libertatem hujus Ecclesiae diminuere, et contra privilegium consuetum abbatissam cogit professionem ⁜ (7) sibi et obedientiam promittere, quam sibi sedes Petri retinuit. Gloriam itaque vestram alteri non detis; sed omni [Col. 0407B] remoto mediatore, propria benedictione et protectione et abbatissam, et abbatiam ut dignum est, foveatis.

[I, 4] Domino et Patri charissimo ALEXANDRO universalis Ecclesiae summo pontifici, filius suus PETRUS Cellensis indignus abbas cum omni dilectione obedientiam, voluntariam subjectionem.

De multa bonitate vestra plurimum confidens, etiam pro negotiis aliorum vobis aliquando scripsi. Nunc vero in propriis vestrum, Pater sanctissime, cogor expetere pium auxilium. Est autem hujusmodi pro necessitatibus Ecclesiae nostrae negotium. Habemus prioratum apud Cantumerulam ⁜ (8) , in cujus [Col. 0407C] coemeterio jus sepeliendi omnes qui de castello sunt, et de quibusdam aliis villis hactenus dignoscuntur habuisse. Constat etiam antiquitus non fuisse coemeterium in castello, dum ibi essent canonici saeculares. Cum autem successissent regulares, ab antecessore nostro impetratum est, intervenientibus comite Theobaldo ⁜ (9) et Hatone episcopo Trecensi, quatenus ibi fieret coemeterium, tantummodo ad sepulturam canonicorum et conversorum suorum. Abbas autem cum canonicis suis contra pactum veniens, illos etiam, qui tam jure quam pacto in coemeterio nostro sepeliri debuissent, sepelivit. [Col. 0408A] Cum de his utrinque altercatum in curia Trecensi et ad judicium ventum esset, appellavit abbas. Pro hujusmodi, Pater dulcissime, benignitatem vestram obsecramus, supplicantes ut et nuntium nostrum benigne suscipiatis, et petitiones nostras efficaciter exaudiatis.

[I, 5] Venerando Patri et domino Dei gratia universalis Ecclesiae summo pontifici, frater PETRUS Cellae sancti Petri Trecensis humilis abbas, quidquid potest.

Qui nostram humilitatem alicujus momenti apud sublimitatem vestram reputant, utinam spei suae fructum in effectu precum suarum inveniant. Hinc [Col. 0408B] enim et vestra benignior apparebit dignatio, et nostra confortabitur de vobis gloriatio, et amicorum pro impetratis gratiosior erit exsultatio. Amici nostri, imo veritatis et honestatis, sunt isti, R. archidiac. et magister H. qui pro praepositura Suessionensis Ecclesiae D. Guillelmo ⁜ (10) concedenda, pietatem et providentiam vestram adeunt. Guillelmus vero iste quam de magno genere, imo quam de bono sit, vel cujus filius fuerit, exprimerem, nisi virtutes et probitatem patris ejus in omni genere virtutum adhuc in curia Romana spirare sperassem. Certe quod optabilius est, nec ramusculus ipse a radicis pinguedine paternae degenerat. Talem itaque suscitare in Ecclesia Dei cum omnino expediat, [Col. 0408C] quia multi insurgunt adversus eam dicentes: Non est salus ipsi in Deo ejus; non respuat dextera Dei et B. Petri, et vestra, quia faciet fructum juxta genus suum; quod omni obsequio et obedientia semper obtemperaverit praeceptis curiae Romanae et summorum pontificum. Habet autem et duo brachia praeclara et fortissima, quibus poterit relevare incurvantem, et rebellare refrenantem, quibusque umbraculum Dei protegat a turbine et a pluvia. Comes Henricus, et comes sive dapifer regis Theobaldus ⁜ (11) , hi fratres ejus sunt, et erunt ei in omni auxilio et consilio. Valete.

Magister H. vir apud nos probatae honestatis magistrum [Col. 0409A] I. clericum nostrum et amicum nostrum docuit, et multa bona ei fecit. Hunc vobis attentissime commendamus.

[I, 6] Domino et Patri Dei gratia summo pontifici EUGENIO ⁜ (12) humilis conventus Sancti Mevenni ⁜ (13) , humilem cum omni subjectione salutem.

Ad sinum vestrae pietatis qui debita humilitate recurrit, non solum maternae lenitatis blandimenta, sed et paternae sollicitudinis solet invenire indubia tutamina. In manu namque vestra est post Deum pax omnium simul Ecclesiarum et nostra. Vestram itaque, Pater piissime, rogamus adesse benevolentiam pauperculae Ecclesiae nostrae; et ne longiori [Col. 0409B] tempestate convellatur, divinitus indulta auctoritate ventis et mari silentium placeat vobis maturius imperare. Ut itaque vehementius et celerius vestra erga nos moveatur clementia, nostra breviter nova et antiqua intimamus pericula. Religionis disciplina et fervor monachici ordinis, tam nostra quam abbatis negligentia, olim in Ecclesia nostra in unum intepuerat. Zelo itaque zelatus pro domo Dei Israel sanctissimae memoriae Lucius praedecessor ⁜ (14) vester mandavit humilitati nostrae, et venerabili episcopo nostro Joanni, studiosius ordinem reformare, disciplinam renovare, et insolitam tumultuationem resecare. Ejus itaque nos tam praecepto quam grata exhortatione ab obediendum inclinati, ut verum fateamur, ad radicem arboris securim extendimus; [Col. 0409C] et abbatem negligentem excidi voluimus, ut vigilantiorem reciperemus. Sic domine et venerande Pater fuerat, nisi totius malignitatis repertor Satanas rursus adversaretur, et nisi domini archiepiscopi Turonensis facies et sententia justa circa hoc negotium perverse mutaretur. Namque electionem nostram prius laudavit, et vestra auctoritate confirmavit, quorumdam vero malignantium postea ductus, ne dicamus seductus, machinationibus, nulla rationabili existente causa, aggravavit erga nos et pastorem nostrum consilium suum, volens et consulens illi gregem dimittere sibi commissum. Gravamen itaque injuste sibi imminens abbas dum attendit, vestram recte audientiam appellavit. Post hanc autem appellationem, quidam de familia archiepiscopi [Col. 0410A] et de mensa ejus, insecuti et persecuti sunt abbatem nostrum, ita ut unum de monachis, unum de clericis suis cum equis et quibusdam caperent et turpiter tractarent. Eapropter vestram efflagitamus, pater et pastor universalis Ecclesiae, gratiam, ut oculo pietatis nostram attendatis miseriam, et causam nostram sinatis, imo praecipiatis tractari non in archiepiscopi curia, sed in qua ex aequo nostra audiatur et ejus justitia, seu injustitia. Excuset autem abbatem nostrum, quod nequaquam vobis se praesentaverit, tam illata injuria quam corporis gravis infirmitas.

[I, 7] Domino et Patri charissimo ROLANDO cancellario [Col. 0410B] ⁜ (15) sanctae Romanae Ecclesiae, frater PETRUS indignus abbas Trecensis monasterii, id modicum quod est et quod potest.

Nullis meritorum suffragiis subnixus, sed sola bonitate vestra confisus, nostris vestram adesse dignationem petitionibus deposco. Arctius siquidem verbum promissionis vestrae per nuntios nostros acceptum in corde reponens, tanquam mihi obligatam ipsorum jure personam vestram teneo. Ut itaque in causa de ecclesia de Villa Mauri ⁜ (16) contra injustitiam canonicorum pro nobis valenter assistatis, non remordeat vos conscientia vestra, quia justa est causa nostra. Valete. Parisiensis episcopus exponet vobis tenorem facti.

[I, 8] Venerabili domino et Patri charissimo HUGONI ⁜ (17) Senonensi archiepiscopo, frater PETRUS Cellensis humilis abbas, se ipsum cum devotione.

Vineae Christi devastatores uvas, sive ejus ovilis oves lupi rapaces toto die devorant, pede conculcant, manu dilaniant, et vestra, benignissime Pater, vigilantia obviare dissimulat? Quare non attenditis quid pro officio, quid pro sponsione, quid pro dilectione, summi pastoris ovibus magnus pastor debetis? Certe defensionem, certe instructionem, certe sollicitudinem. Sed qualem, vel quantam? Sine dubio quantam Christus, qualem Petrus. Christus enim diligit usque ad mortem: pascit Petrus secundum triplicem pastionem. Verbis namque, [Col. 0411A] exemplis et miraculis pavit animas fideles Petrus. Non omnino cuilibet pastori impossibile est, pabulum divini verbi ovibus suae curae apponere, exempla bona demonstrare; sed grave valde est, miracula antiquorum resuscitare. Quod si supra homines hujus temporis sit patrare miraculum, sufficit nobis fidele propugnaculum. Vobis siquidem in Petro dictum est: Pasce agnos meos (Joan. XXI) , sana scilicet doctrina. Vobis rursum dictum est: Confirma fratres tuos (Luc. XXII) , bono utique exemplo. Nihilominus claves regni coelorum tenetis, ut haedos excludatis, et agnos admittatis. Interim in agro mundi, dum agnus et haedus simul habitant, haedus injustior extollitur, agnus innocentior opprimitur, dum enim superbit impius, incenditur [Col. 0411B] pauper. Quamobrem Sara, id est patientia Ecclesiae, adversus Abraham, id est pastores suos, conqueritur, quod Ismael secundum carnem ludat cum Isaac promissionis filio, cujus querimoniae divinum jungitur mandatum: Ejice, inquiens, ancillam et filium ejus (Gen. XXI) . Utinam, amantissime Pater, Ismael nostrum juxta domini papae praeceptum ejecissetis! fiat tamen non mea, sed vestra voluntas. Sacrarium nempe secretorum vestorum impudens perscrutator non attingam, sed humilis supplicator. Fortassis longa temporis dispendia resarciet plena et perfecta justitia. Si ad diem illam datam probationes vel testes ducere mecum debeam, si placet, remandate. Valete.

[I, 9] Venerabili domino et patri HUGONI Senonensi archiepiscopo, frater PETRUS humilis abbas Cellensis, se ipsum cum devotione.

Si patienter dominus meus servo suo, ubi poena debetur, plagas amicales admoveret, et ubi justitia debetur, praemium rependeret, tam facile confiterer culpam, quam secure sperarem veniam. Prius tamen quam pelagus formidabilis censurae ingrediar, an accusem, an deplorem sortem, qua huc delatus serenitatem vestram, sive merito, sive immerito, obnubilatam in me audio, satis anxie delibero. Quomodo enim non accusare vel potius exsecrari casum illum debeo, per quem tantum casum sentio? [Col. 0411D] Pereat omnis casus, a quo amicitiae infertur occasus. Sit solitarius, nec laude dignus, qui venas interrumpens dilectionis inimicitiarum conglomerat virus. Rursus deploranda forte potius est sors illa, quae cogit utrumque in praecipitium, ut scilicet vel pruinam fugiens incurrat, vel arcum aereum, juxta illud Amos: Dies, inquit, Domini tenebrae et non lux; quomodo si fugiat vir a facie leonis, et occurrat ei ursus, et ingrediatur domum, et innitatur [Col. 0412A] manu sua super parietem, et mordeat eum coluber (Amos V) . Ecce amici et domini offendo majestatem, si stetero pro Petro de Tornella ⁜ (18) . Ecce iterum frater dissipantis opera sua appellor, si quod bona fide, titulo justo, et more ecclesiastico a me factum est dissimulavero. Hinc civile jus, inde jus naturale de me conqueritur. Sed quid? Civilia nunquam naturalia corrumpunt. Dicitur ergo mihi, imo non mihi, sed de me dicitur: Haeccine est Cellensis religio? haeccine est veritas? haeccine est fama? Ecce quomodo adulterium, imo incestum fovet; ecce quomodo carnem suam diligit, canones et Evangelium contemnit; ecce quomodo iniquitati patrocinatur. Non a vobis, sed a vestris, charissime Pater, ista adversum nos dicuntur. Vicem [Col. 0412B] quidem mentiendo, et certe vera dicendo, reddere possem; sed infrenat linguam meam sanctissimae reverentiae vestrae auctoritas, et conscientiae meae professionisque non rumpenda integritas. Victoriosissimo enim triumpho tripudiat adversarius, si de castris patientiae et humilitatis ad cuneum me provocat impatientiae et falsitatis. Tunc certe solummodo me suparatum aestimo, cum irritatione quacunque terminos religionis transgredior. Audiant igitur, audiant obtrectatores mei. Carnem quidem meam diligo, sed post spiritum carnem diligo, sed secundum Apostolum: carnem diligo, sed non supra modum. Carnem tuam, ait Scriptura, ne despexeris (Isa. LVIII) . Beatus quoque Gregor. dicit: Sunt quidam qui diligunt, sed per affectum cognationis [Col. 0412C] et carnis, quibus sacra eloquia non contradicunt. Et Apostolus: Nemo unquam carnem suam odio habuit (Ephes. V) . Nos, inquiunt aemuli mei, diligendam carnem concedimus, sed non contra justitiam; adversatur autem prorsus justitiae adulterium sive incestus. Nihil verius. Sed ego incestum ignoro, matrimonium legitime factum agnosco. Convocavi namque seniores, quos conjunctim et separatim, publice et privatim diligentissime examinavi, nec impedimentum conjugii advertere ex verbis eorum potui. Testes quoque qui nunc proferuntur, alter est minus idoneus propter apparens odium, alter propter causam reticendam usque ad suum locum. Non itaque Evangelii seu canonum [Col. 0412D] contemptor iniquitatem patrocinandam suscepi, qui de lege Domini iota unum aut unum apicem pro temporis opportunitate volens non praeterivi.

[I, 22] Domino et Patri suo charissimo ALANO Antissiodorensi episcopo ⁜ (19) , frater PETRUS indignus abbas Cellensis, salutem.

Verum est quia caro et sanguis regnum Dei non [Col. 0413A] possidebunt. Scio, nec de ignorantia excusor. Ambigo tamen, virtus pietatis in una eademque causa cum affectu carnis concurrens, utrum aeque ponderet vel praeponderet ad meritum. Sine merito namque est sola carnis affectio, aliquando tamen cum exuberat, oneratur merito, sed utique malo. Sequax denique cum fuerit pietatis, honoratur merito, sed bono. Ubi autem praevia, tunc in ambiguum replicatur sententia. Semitas cordis mei ad plenum investigare obstante varietatum caligine nequeo, quantominus apprehendere? Sic astans turba phantasmatum cordis mei audit in interioribus, sic refert foris sensibus rem ut est exquirentibus. Ad quid haec quasi parabola, vel potius aenigma? ut his qui foris sunt, et de his quae intus sunt judicant, satisfaciam; [Col. 0413B] neptis nostrae causam non affectu solo carnis me fovere, sed in spiritu verae pietatis et justitiae. Absit a sensu meo, imo a vestro, propter carnalem supradictae neptis copulam, meam aeternis condemnare ignibus animam! Quod procul dubio facerem, si matrimonium illegitimum defenderem. O domine, et semper pater, quando autem volueritis, amice charissime, qua ascendit spiritus ille infidelitatis ad sanctam animae religiosae sedem, ut fidem duobus inhonestissimae vitae et famae haberetis, et de amici expressa vobis veritate haesitaretis? quae spes amicitiae in me potuit subsistere, cum mihi non crederetis, et contra me testes falsissimos reciperetis? Plane contra veritatem, quam retinere [Col. 0413C] me jam in aure persuaseram, eorum recepistis verbum, certe qui pro vino venderent justum, et pro buccella venderent si haberent primogenita? Sic laesistis amicum? Sed dicitis: Non est amicus qui obstitit in via veritatis. Plane, inquam; ita est ut dicitis. Sed ubi est veritas? In numero? Plures enim fuerunt. In ebriosis et impudicis? Tales siquidem sunt in conductis gratia, pretio et timore. Ita esse, et si modo non affirmo, saltem praesumptione maxima in hoc credere attrahor. Pessimus inimicus et adversarius est nepti et marito ejus avunculus, qui equitaturis suis et sumptibus forte illum deduxit. Archiepiscopus abbati, ut canonicos mitteret scripsit; rebelles et inobedientes sero praecedenti abbati ad tempus reconciliavit, donec fieret iniquitas. [Col. 0413D] Estne hic veritas, vel saltem species veritatis? Fitne taediosa vobis haec nostra relatio? Certe ut salvo gratiae vestrae residuo dicam, taediosius in sententiam processistis. Dilationem cur negastis? Quae lex, quis canon hoc docuit, ut vel una dilatio in hoc articulo negaretur? Ne dicatis, quod eam habuerim, quia ante a vobis nec petii, nec impetravi. Prolati namque in judicio vestro, ita ut supputatio matrimonii fieret, nunquam fuerant. Excessistis, domine, excessistis. Praesumptuosus nimirum in hoc videor, quod sic ad unguem episcopum abbas, dominum [Col. 0414A] servus de viis suis redarguere, imo ab eo ei illatas injurias referre praesumo. Non facerem hoc, nisi auroram resurgentis amicitiae per concessam et recognitam in litteris vestris culpam aspicerem. Nunquam petenti venia deneganda, nunquam poenitenti culpa imputanda. Satis est. Mittite gladium in vaginam. Valete.

[I, 11] Charissimo domino et patri HUGONI Senonensi archiepiscopo, frater PETRUS humilis abbas Cellensis, spiritum gratiae et precum.

Si patientiam monemur pro contumeliis rependere, quid pro gratia nisi gratiam tum lege naturae, tum praecepto ipsius gratiae debemus reddere? Etsi [Col. 0414B] inimicos jubemur amare, amicis quid habemus facere? credo tanquam ipsam animam nostram suscipere. Certa vero perfecti amoris haec est testificatio, si amicorum utilitati omnis postponatur occasio. Sic, sic magister M. non obliviosus factus beneficiorum vestrorum, ne vobis materia scandali fieret, et iram regis vestra sublimitas persentiret, tulit in se periculum inimicitiarum, et ab honore interim, donec iniquitas transiret adversarii, gratia vestri cessavit. Foveat itaque pietas, quem sic invenit non ingratum alumnum experientia vestra, et contemperet malitiam molestiarum, quia spem habet in protectione alarum vestrarum. Tenerius namque, imo secretius dicitur diligi, cui nihil charius [Col. 0414C] fuit pace benefactoris sui. Facite ipsi pacem, qui nec paci suae pepercit propter vestram pacem.

[I, 12] Domino et Patri charissimo THEOBALDO Cantuariensi archiepiscopo et apostolicae sedis legato ⁜ (21) , frater PETRUS Cellensis qualiscunque minister, se ipsum.

Facti sumus sicut consolati in consolatione sanctitatis vestrae tam affectuosa, tam pia, tam plena dulcedine et charitate. Reddat vobis Spiritus Paracletus consolationem suam, quia respicere voluistis misericorditer desolationem nostram. Suscitavit siquidem corda nostra etsi non emortua, jam tamen [Col. 0414D] elanguida, susceptio litterarum vestrarum. Dominis et amicis nostris hanc vestram dignationem et consolationem ostendimus, et in spe viva ex consilio eorum fratrem nostrum peregrinari ad vos destinavimus. Excipite illum, et quia vix in terra sua habet, ubi caput reclinet, interim sub umbraculo vestro militet, et stipendia ad nos condigna reportet. Confidimus equidem in bonitate Dei, et in liberalitate animi vestri, quam jam praegustavimus, quia, quamvis in baculo suo transeat mare vestrum, tamen sit rediturus in turmis multarum benedictionum. [Col. 0415A] Discretione sanctitatis vestrae fratres nostros et nuntios disponendos committimus. Dominum quoque et confratrem in omni oratione et beneficio omnium vestrorum vos annumeramus. Valete.

[I, 15] Domino suo charissimo et praecordiali JOANNI episcopo Sancti Maclovii ⁜ (22) et Mag. presbytero, id quod est et potest.

Charitas patiens, quod mirum dictu est, pene ad impatientiam me impellit. Vidi nuntium vestrum litteris vacuum. Quid hoc est? Estne tanta penes vos chartarum charitas, an sic vestra abbreviata est charitas? Quae tam importuni silentii causa? quae [Col. 0415B] ratio tam mutae et silentis dilectionis? Estne, inquam, in Britannia consecutivum, ut ubi sterilitas panis, sequatur et defectio cordis? Et panis quidem inopiam audiebam, sed famem ex hoc virtutum succedere non credideram. Certe farina et lecythus olei apud Sareptenam, ex quo Elias noster Dominus Macloviensis de his gustavit, non defecit. Certe non defluit amor noster, sed influit, atque effluit. Et episcopum quidem excusat instantia laborum, sollicitudo ecclesiarum, compassio afflictorum, reconciliatio dissidentium. Clericum quid vetat scribere, quid impedit amicales litteras componere? Desidia? sed hanc studium excludit. Insipientia? sed est ei litterarum peritia multa. Ignorantia nuntii venientis? sed mihi nudam salutationem detulit. Festinatio [Col. 0415C] properantis? sed plura sigilla pluribus attulit. Restat igitur condemnanda in amicis negligentia. Quia igitur oleum non misistis, aculeum sumitis; et ideo pungi meruistis, quia ungere noluistis. Valete. Si valetis bene est nobis.

[I, 16] Domino et Patri charissimo, JOANNI episcopo Sancti Maclovii frater PETRUS Cellensis indignus abbas cum Apostolo in labore et aerumna.

Etiam in amaritudinibus nostris congratulatur anima mea: quanto magis in consideratione gloriosae remunerationis? Reminiscor siquidem, quia justi in paucis vexati, in multis bene disponentur, [Col. 0415D] et quia reddet Deus mercedem laborum sanctorum suorum, atque ideo non vana est exspectatio, ubi tam certa, tam grata, tam larga speratur remuneratio. Certa, propter veritatem promittentis; grata, propter consummationem desideriorum recipientis: larga, propter exuberantiam bonorum coelestium in communicatione Divinitatis. Haec reposita est in sinu nostro, haec inter ubera commoratur, hac quaelibet insipida condiuntur, et gustui nostro commodissime aptantur. O animae meae dulcedo, quid putatis Dominum [Col. 0416A] non attendere miserias compeditorum suorum? non librare in statera aeternorum judiciorum poenas filiorum? Nonne, inquit, haec condita sunt apud me, et signata in thesauris meis? (Deut. XXXII.) Miror vos scripsisse destitutum patrocinio sanctissimi Patris nostri Bernardi ⁜ (23) , cum sancta ejus anima nexibus expedita mortalitatis non charitatis, corruptionis non afflictionis, necessitatis non voluntatis, liberius aures nunc appellet piissimi conditoris pro necessitatibus populi sui. Non mihi contingat de gratia ipsius diffidere, de orationibus ejus desperare. Nimio vobiscum loquendi tantus desiderio vix finem facio. Quem enim sine fine diligo, nunquam satis ei scribere, nunquam satis loqui valeo. Conventus noster vester est populus, noster populus [Col. 0416B] vester est, anima mea vestra est. Utinam viderem vos antequam transiretis ad montes illos, ubi tot sunt, sicut audivimus, pericula. Valete.

[I, 17] Domino et Patri charissimo JOANNI episcopo S. Maclovii, frater PETRUS Cellensis humilis abbas salutem.

Nullius ponderis esse in vera dilectione pomposa et vacua verba, novit qui charitatis medullam vel semel degustavit. Vanum certe et abjiciendae simulationis reputo, replicare quotidie elementa amoris, ex quo fideliter et firmiter inhaeserit radicibus cordis. [Col. 0416C] Metuentis quoque aut diffidentis est, semel natos amores sermonibus velle renovare, quasi vetustas temporis soleat veros affectus antiquare. Non est imaginis Dei ab inceptis deficere. Non est virtutis vacillare, non est solii gloriae Dei in diversum se vertere. Annon anima ad imaginem Dei? annon charitas virtus Dei? annon pura conscientia thronus Dei et sedes divinae majestatis? Ut ergo Filius, qui est imago Patris, quae creavit semel, semper gubernat et regit, utque virtus Altissimi quae operatur confirmat et perficit, ac denique incommutabiliter manet incommutabilis Dei sessio aeternitatis; sic radicata charitas et fundata de corde puro et conscientia bona et fide non ficta, ignorat occasum, corruptionem abominatur, mortem in [Col. 0416D] aeternum non gustat. Haec interno coagulo suo conjunxit nostros adinvicem affectus. Haec inter nos mediatrix, unico amore dulciter, fortiter et sapienter animas nostras conglutinavit. Haec in me vestrum tenaciter amorem effudit, et ad vos non dissimiliter me ipsum totum diffundendo contulit. Ad unicum itaque et specialem amicum singulari spe et unica rogo accedat vestra sanctitas. Non diffidat suum esse, cujus veraciter affirmat se esse. Nisi autem justa occasione inventa ad nos veneritis, [Col. 0417A] satis de integritate amoris nostri diminuetis. Valete.

[I, 18] Domino et Patri suo charissimo JOANNI episcopo S. Maclovii, frater PETRUS humilis abbas Cellensis quidquid est et potest.

Miramur plurimum tanto nos tempore insalutatos a vestra paternitate quasi neglectos fuisse. Non credimus ex negligentia, sed forte ex inevitabili occupationum vestrarum pondere sic oppressum siluisse. Clamamus tandem post vos. Volumus enim suscitare compassionem in vobis passionibus nostris. Neque enim superbe est ab amicis celandum forte subrepens infortunium, nec contumaciter aut [Col. 0417B] inverecunde petendum necessarium suffragium. Praecavendum utrumque, sed maxime alterum. Vitium utrumque, sed alterum patienti gravius, alterum roganti ignobilius. Malum namque absconditum urget acrius, indecenter prolatum nocet apertius. Exoritur aliud a nobilitate naturae, aliud a necessitatis propagine. Semper enim natura suis est contenta limitibus; necessitas vero nullis reprimitur legibus. De ventre igitur necessitatis primogenita importunitas exorta, cum sit molestissima, quia manus ejus contra omnes et manus omnium contra eam, amicorum nunquam fores cum taedio pulsare; nunquam aures debet aggravare. Quamobrem propensata deliberatione apud me ipsum decerno potius quantiscunque malorum confodi jaculis, [Col. 0417C] quam quieta charorum silentia interrumpere congestis clamoribus et lacrymis. Suggerere tamen eis, quorum fides certa, amicitia indubitata est, non recuso tam dolores nostros quam necessitates, ut et satisfaciam propriae conscientiae propter compendiosam insinuationem, et non laedam amicum propter contemperatam inordinationem. Utrumque siquidem suggerens operatur, et necessitatem non tacet, et amicitiae leges retinet. Nam amicum vel non habet vel habere se non credit, qui fortunam suam quamcunque dubitat aperire, aut instat tanquam ab invito aliquid extorquere. Amicus nempe tam omnium consiliorum dicitur esse conscius quam coadjutor in omnibus voluntarius. Nolo [Col. 0417D] igitur aures vestras implere vastissimis querimoniis, quia stultum est verbis velle explicare, ubi videtur res fidem dictorum excedere. Haec idcirco diximus, quia nobilis Beati Aigulfi ecclesia ⁜ (24) cum omnibus appendiciis suis prorsus ita combusta est, ut nihil praeter libros et sanctorum reliquias ab incendio servaretur. Praeterea et domos quamplures in cineres redegit, ut sic appareat in oculis nostris tanquam gallina, depilata, nec pennas habens [Col. 0418A] quibus pullos suos protegat, nec cibos quibus alat. Non aliquid aliud exigimus a vobis, nisi compassionem, orationem, et consilium. Necesse est autem qui non habet ubi caput reclinet, Aigulfum peregrinari apud amicos et vicinos, et rogare quod solebat rogatus et etiam non rogatus praebere. Si venerit ad partes vestras, suscipite illum, tanquam illum. Nostis enim quis sit, et quo honore dignus sit. Ad episcopum Carnotensem super hoc scribite, et ad alios quibus visum fuerit. Valete.

[I, 19] Domino et Patri suo charissimo JOANNI Dei gratia episcopo Sancti Maclovii, frater PETRUS [Col. 0418B] humilis abbas Cellensis, quidquid est et potest.

Valet dominus meus? vivitne? Ut credo, aut est alteratus episcopus S. Maclovii, aut alter a meo est substitutus. Si alter est, mirari, sed non dolere desino, tacuisse qui loqui non poterat. Nam surrexit novus rex, qui non noverat Joseph. Si alteratus, nollem tantam fuisse alterationem, quae pene accedit usque ad alienationem. Alienum ab amico equidem est, posse dissimulare aeque et simulare. Non simulat amicus propter veritatem; non dissimulat, sed propter respirantem ardorem. Non simulat, quia sine adulatione; non dissimulat, quia efficacissimae naturae existens, sepulcrum reputat latibulum, et non apparere existimat non esse. Non simulat, quia nescit; non dissimulat, quia non potest. Hoc ignorat, [Col. 0418C] illud non potest. Quid enim non novit sapientia? quid non potest charitas? Quodcunque est, scire novit sapientia; quodcunque est posse, potest charitas. Non est scire, scire adulari; non posse, posse oblivisci. O amice et domine charissime! oblivioni an negligentiae vestrae objiciam quod abstinuistis tam a visitatione, quam a salutatione amicorum vestrorum ultra tempus et modum? Estne oblivio? Si est, digna est morte, digna exsilio, quae diadema tulit de capite episcopi, quae de pectore rationale sustulit. Oblivio delet et quod praecipuum est in honore, et quod fortissimum est in robore, id est sapientiam et memoriam. Rea ergo crimine tantae majestatis capite plectatur, et non [Col. 0418D] memoretur ultra. Negligentia quid? Non sit dissimilis in poena, quae praecessit in culpa. Talis etenim soboles tali de matre nascitur, ex negligentia scilicet oblivio.

Doleo, Pater, excessum memoriae vestrae jam per biennium suspensae, decessum quoque amicitiae quatriduanae multo tempore quasi sepultae. Nuntium saltem suae salutis, si vivit, mittere debuit amicitia, cujus naturae est semper odisse absentiam et [Col. 0419A] appetere amicorum praesentiam. Forte occupata est; sed non est grata quae semper est occupata. Mansio est, imo possessio, non occupatio, quae jugiter retinet. Quis ergo ita praeoccupavit, quinimo possedit amicitiam, ne libertate, ne ingenuitate sua utens radios suos ad nos usque expanderet ab annis prioribus? Suntne montes interjacentes? Estne mare interjacens? Estne chaos magnum firmatum inter nos et vos, ut hi qui volunt hinc transire non possint, neque inde huc transmeare? Sed charitas omnem altitudinem exsuperat, sed aquae multae non possunt exstinguere charitatem; sed non est qui se abscondat a calore ejus, sed attingit usque ad finem fortiter, et disponit omnia suaviter. In episcopo nostro, imo sancto et Dei famulo quis te, o dilectio, [Col. 0419B] debilitavit? quis obumbravit? quis hebetavit? quis commutavit? In aliis quidem non ignoro superveniente iniquitate virtutem tuam debilitari, oblivione lucem tuam obumbrari, negligentia acumen tuum hebetari, totam substantiam posse odio commutari. Sed in sancto quae iniquitas? in studioso quae oblivio? in viro forti quae negligentia? in pleno charitate quod odium? Si quando enim tepescit, si quando flaccescit, si quando hebescit in sancto charitas, ea quae extrinsecus sunt accusanda, non quae intrinsecus. Obstacula enim opposita mentiuntur veritatem superpositae lucis, caloris et aciei. Oppone gladio ancipiti durissimum ferrum vel lapidem, retrocedit vis impenetrabilis. Murum spissum oppone igni, tardius calefacit. Candelae accensae [Col. 0419C] suppone modium, in luce non gaudebit. Non est proinde putandum non lucere candelam, non ardere ignem, non secare gladium, sed contrariis obstaculis imputandum. Sic sanctorum virtutes a radice sua non evanescunt, sed plerumque propter Sabbatum Judaeorum conticescunt. Aromata enim sua interim et in secreto distillant et repensant, ut cum dies opportunitatis illuxerit diluculo in effectum desiderati operis prorumpant. Aeque tamen repensatur et desiderium ardens in otii quiete, et opus fervens in actione. Acceptat namque Deus opus propter affectum, non affectum propter opus. Magnus, imo longus nobis est iste dies Sabbati, cujus ferias non feriales vel solemnes, sed ferales et olentes [Col. 0419D] reputamus. Negligentia siquidem male olet, diligentia semper bene redolet. Iners Judaizantium pigritia non diligit Sabbatum quia sanctum, sed quia otiosum. Jesus vero stabat in die magno festivitatis et clamabat: Si quis sitit, veniat ad me et bibat (Joan. VII) . Vere magnus est dies festivitatis. Magnum habet clamorem charitas vestra, jamjam loquatur, imo veniat, imo et accurrat. Desiderat vos anima mea; desiderant vos amici vestri. Ostendite faciem vestram, sonet vox in auribus. Episcopos divites multos habemus, pauperem episcopum quaerimus, qui non [Col. 0420A] habeat ubi caput reclinet. Adhuc penes nos reclinatorium non aureum, sed luteum, in quo aliquando quievistis, habemus. Et de his hactenus.

[I, 20] Domino suo et Patri charissimo JOANNI episcopo Sancti Maclovii, frater PETRUS Cellensis qualiscunque minister, salutem quae est in Christo Jesu.

Spes quae differtur affligit animam. Verus amor in patientia sui desiderii quandoque non irascitur commendabiliter superari. Nihil enim pene aliud est in vita hominum, quod quadam arte mitigari non possit. Spes itaque adventus vestri nuntiati quanto uberius amicum laetificavit, tanto amplius [Col. 0420B] ex mora dilationis hactenus affligit. Aestuat siquidem animus in revolutione fortuitorum casuum, nunc hoc, nunc illud reformidans contrarium subito accidisse. Quid plura? Cogitatio praeterit, et cogitatio advenit; morarum vero dubitatio nec ad punctum animo recedit. Alia, inquit, jamjam venit; alia forte non valet. Ista incommoda temporis replicat, illa intolerabile negotiorum pondus anxia suspirat. Ecce quanta caligo, quanta suspicionum tumultuatio. Ubi veritas? cujusnam supradictarum cogitationum verior sententia? An forsan error est, ubi latet quod verum est, et non sententia? Sed adhuc sub judice lis est. Ex multis enim ambiguitatibus, aut vix, nunquam certum aliquid sine doctoris demonstratione elicitur. Renuntiate ergo [Col. 0420C] amicis divinae circa vos miserationis operam, ut omnimode soluto dubitationis vinculo, indubitanter aut viam sinistram compassionis, aut dexteram apprehendamus congratulationis. Satis enim injuriose deturpatur nobilis animus, si se non praeparat mutuis obviare beneficiis saltem aequis passibus. Turpe etiam aestimo, non omnimodo cavere superari beneficio. Unicum quid et singulare natura, sive creator naturae, tanquam speciale privilegium imagini suae hoc impressit, quatenus commodius et praestantius haberet stricta aequitatis ratione dare quam accipere. Hanc vobis formam nec rubigo exsilii, nec paupertatis tinea excussit. Ex hac prodiit, quod magna pro parvis, pro vilibus cariora [Col. 0420D] magnifice rependistis: quinimo solemne donum absque praecedentis comparatione obsequii misistis. Species quidem doni carius aestimanda; sed affectio donatoris potius incomparabiliter est compensanda. Quidquid namque aliud datur, in comparatione sublimis animi vilipenditur. Valete.

[I, 21] Domino et Patri suo charissimo THEOBALDO Parisiensi episcopo ⁜ (25) , frater PETRUS Cellensis humillimus salutem.

[Col. 0421A] Qui transvadari non potest fluvius occursantium causarum, tam ab exsecutione mandati vestri me inhibet, quam ab impletione desiderii nostri. Sermones enim de adventu Redemptoris ut componerem vobis, id mandato acceperam; sed malitiae sollicitudinis suae etiam raritatem lucis dies praesens adjunxit. Breves enim sunt dies isti ad lucendum, grandes et graves ad occupandum; ita ut non sufficiat diei malitia sua. Novit prudentia vestra, non concurrere quietem contemplationis et distensionem mentis per occupationes saeculi. Coangustatum est pallium utrumque operire, imo utrumque operari non valet. Quamvis enim in fronte duos quis habeat oculos, tamen ab uno eos officio disjungere non valet, ut altero coelum, altero contueatur terram: [Col. 0421B] quantominus unam rationis et ingenii aciem simul ad tam diversa porrigere poterit, ut eadem mente coelestium mysterialiter et terrenorum causas discutiat? Sic domine, sic Pater charissime, saltem nisi clausero, ne dicam si eruero oculum, qui me scandalizat (scandalum enim est mundus quaerentibus Dominum) revelata facie gloriam Domini, sive faciem Moysi splendidam non contemplabor. Quale vero aut quam credibile est ejus testimonium, qui nec visa, nec audita loquitur? imo refellendus et repellendus tanquam somnia narrans, qui caecus et manu tentans sicut talpa; non de Scripturarum contemplatione asserit quae dicit, sed idola cogitationum et phantasmatum suorum in templo Dei audet statuere. Non est, inquit propheta, idolum in [Col. 0421C] Israel (Num. XXIII) ; quia qui in lege Domini die ac nocte meditatur, et legis vestigia stricto pede observat, non divinationes cordis, sed mentem legis quando scribit interpretatur. Haec ad excusandam non meam inertiam, sed oppressam miseriam praelibaverim. De his quae circa me sunt credere Magistro debetis. Ipse vero narrabit de commotione irae comitis, quam nobis suscitavit latro ille potius Barrabas quam abbas, sive de aliis. Tres sermones de Adventu Domini, et unum de Nativitate orditus sum vobis. Valete.

[I, 23] Domino et Patri suo charissimo ESKILO [Col. 0421D] Lundensi archiepiscopo ⁜ (26) , frater PETRUS Cellensis abbas, omne bonum a Domino Deo.

De superabundanti bonorum coelestium gratia eatenus tam vultus quam manus vestrae resudant, ut nisi verecundia his temporibus ab humana regione se subduxisset, suffunderentur maximo rubore noti et amici vestri in benedictionum vestrarum largitione. Equidem malim dicere in dando vos [Col. 0422A] pluere quam seminare. Nam qui seminat primum in spe percipiendi fructus seminat, deinde non fundit, sed spargit. Postremo non nisi cultae terrae semen suum credit. Horum nihil imitatur pluvia; sed se ipsam ut sic dicam perdit in terrae visceribus, ut postea resurgens cum maxima frugum prole afferat fructum tricesimum, sexagesimum et centesimum. Aliud rursum charitatis indicium in pluvia reperio, quia sine delectu rigat fecunda et infecunda, fertilem agrum et sterilem, granum electum et germen reprobum. Estne virtutis, an vitii, haec bonitatis et beneficiorum prodigalitas? Sed hoc Dei, nec aliud in eo invenitur vitium, nisi, quod benignus ad ingratum, largus ad avarum, pius ad impium existit. Ista sua vitia comparant mansuetissimo innumera [Col. 0422B] convicia. Aliquando moti sunt pedes nostri mitissimi David, quia eruperat pluvia mansuetissimi Dei super malos et injustos, ita ut diceret: Sine causa justificavi cor meum, et lavi inter innocentes manus meas (Psal. LXXII) . Exciderat a mente quod in libro Sapientiae dicitur: Tu autem Deus noster suavis et verus es et sapiens, patiens et in misericordia disponens omnia. Etenim si peccaverimus, tui sumus, scientes magnitudinem tuam. Et si non peccaverimus, scimus quoniam apud te sumus computati (Sap. XV) . Ecce cujus imitator reprehenditur, qui de bonitate, sive largitate redarguitur. Annon Ecclesiastes (Eccle. VI) in concione sua proprio decreto et sententia, hoc malum aestimat sub sole, ut cui dedit Deus divitias et substantiam et honorem, non habeat in eis potestatem, [Col. 0422C] sed extraneus illas rapiat? Ad quid haec vobis verborum congeries? Ut ignis perpetuus de sancto altari cordis vestri non deficiat; sed hac congerie magis ac magis convalescat, donec holocaustum vestrum pingue in nebula, in qua habitat Deus suscipiatur, et a cineribus omnium superfluitatum facies altaris ejusdem expietur. Ostiolum per quod aditus ad Sancta sanctorum patet, de lignis est olivarum; quia procul dubio juxta sacrae fidei tenorem non ei negabitur sanctorum ingressus, qui ab operibus misericordiae non fuerit alienus. Suppresso pudore in auribus domini mei id persuaserim, non mea tamen praesumptione, sed alterius persuasione. Nequaquam tamen difficilis ad persuadendum [Col. 0422D] exstiti, faciei vestrae, sermonis, et totius gestus insignia penes me retinens, nec me in humilitate similem reperisse de filiis hominum conjiciens. Non igitur ei scribere vereor, quem nisi malis et superbis verendum non reor. Et de his hactenus.

Caeterum culpari non debet servus de contemptu mandati, cujus mens et voluntas nulla negligentia [Col. 0423A] revocatur ab impletione voluntatis domini. Ex vestra dignatione in mandato ab anno praeterito accepi, quatenus Carthusienses fratres expeterem, et de maturando negotio vestro eos commonefacerem. Erat autem negotium, sicut scitis, quatenus ad vos mitteretur frater Rogerius, ad locum ordini illorum in partibus vestris perquirendum et praeparandum. Disposuerat namque in animo vestro plena et perfecta charitatis effusio, nova seminaria de omni genere sacrorum ordinum seminare provinciam vobis a Deo commissam, ut exinde fructus, qui permanent in aeternum, susciperetis; et manipulos justitiae de laboribus eorum ad aeterna tabernacula reportaretis. Jam non solum in herbam, sed in spicas Cisterciensis sive Clarevallis ordo ibi multiplicatione [Col. 0423B] fratrum excrevit: nihilominus et religio Praemonstratensis. Quia igitur gustavit et vidit prudentia vestra, quod bona sit negotiatio ista, ad ulteriora manum porrexistis, et de illo ordine, qui quasi cherubin, sive seraphin, immediate residenti agno, qui habet oculos septem et cornua septem, in throno gratiae accedunt, gazas vestras exornare voluistis. Ecce factum est ut imperastis. Acquievit sanctus Carthusiensium fratrum conventus justis petitionibus vestris. Equidem res impetratu difficilis, sed quis vobis negaret, quod forte Spiritus sanctus in sancto templo suo suggerebat? Certe nec illi, nec nos diffidimus, servum suum fidelissimum et amicum Domini vos possidere, cujus famam et opera tam praeclarissima reclamat mundus. Quod [Col. 0423C] coepistis tam sancte, tam avide, tamque quodammodo intemperanter prae desiderio animae, sic effectui mancipate, ut melior sit finis orationis, quam principium. Valete.

[I, 24] Domino et Patri suo charissimo HENRICO, Dei gratia episcopo Belvacensi ⁜ (27) , frater PETRUS Cellensis abbas, salutem.

Plus satis egena est beneficiorum recordatio, cujus titulus non inscribitur saltem verbotenus gratiarum actio. Proinde stylo ferreo in ungue adamantino profundae memoriae mandavi manipulos liberalitatis vestrae, ut nulla capitis vertigine vacillare, [Col. 0423D] nullo temporalis revolutionis diluvio absorberi, nulla denique oblivionis rubigine valeant offuscari. Clarum, novum, et recens penes me retineo semper beneficium acceptum. Quo animo gratiosus cum acciperem ferebar in dati et dantis devotionem, eo in illa senescentis gloriae defaecatione mutato, robustius [Col. 0424A] praeparor ad obsequium, verius eliquesco in amorem benefactoris totum animi balsamum. Superaccessit dono vestro vultus hilaris, animus gratus, modus honestus. Et manus quidem larga in beneficium totam se expandit, sed voluntas, in circumstantiis doni se supermensuravit. Quid enim fuit convocare dioecesaneos abbates et priores? Quid iterum indicii amoris expressit tam benigna personae et negotii nostri commendatio? Quis non est admiratus tam despectam personam a fratre regis sic honorari? ab episcopo Belvacensi sic amplecti? a tanto homine tantillum monachum sic nominari? Non sustinui quae de me supra efferebantur, prae ruboris verecundia, imo pro veritatis conscientia, quae admonebat me non esse illum de quo talia dicebantur, fugi, recessi, [Col. 0424B] sed non longe, quia majora pati cogebar instanti necessitate. Necessitate revera pallium erubescentiae rejeci, cum amicorum fores ut acciperem intravi. Certe accepi a multis multa, sed a nullo tanta, quanta a domino meo. Vic i t notos, vicit alios amicos, vicit omnes vicinos et summa doni, et modus donandi. Non sum locutus, sed quia veni, optime recessi locatus. Non enim beneficium rogando, sed veniendo consecutus sum. Praevenit spondens lingua rogantis linguam. Pepercit regia nobilitas teneritudini frontis cito se in ruborem verecundiae conspergentis. Haec omnia beneficia tua, domine, signata sunt in thesauris meis. Quid ergo retribuam Domino meo pro omnibus his quae mihi tribuit? (Psal. CXV.) me ipsum sine dubio, non contra legem me liberum in servitutem distrahendo, sed servum amicitiae tuae in libertatem vindicando. Potius enim libertate ista gaudeo, si servus tuus sum munere amicali, quam libertate qua sum alienus ab officio serviendi tibi. Valete.

[I, 26.] Domino et Patri charissimo HENRICO Dei gratia Belvacensi episcopo, frater PETRUS Cellensis abbas, zelo zelari pro domo Dei Israel.

Hactenus in palaestra praelium ignave vires non deposcebat egregias. Satis fidum erat equitare sine lorica, sine lancea, sine gladio. Sed nunc qui habet gladium tollat similiter et loricam. Ecce tempus, [Col. 0424D] ecce dies, ecce causa, ubi fortissimi Israel gladio accingi debent super femur potentissime. Nam ecce Philisthiim, qui secundum carnem in baculo arundineo ambulant, de foveis occultae malignitatis erumpentes, castra innumerabilia, castra fortia, castra fulgurantia posuerunt. Octavianus ⁜ (28) princeps est [Col. 0425A] militiae, ne dicam malitiae hujus qui sine Deo, ut dicitur, pro Deo vult regnare. Ecce ipse non velum templi, sed tunicam Christi, non saccum mortalitatis, sed soccum majestatis in Christo et Ecclesia iterum rescindere nititur. Hoc abominabilius reputat unitas Catholicae fidei, quam perfossionem lateris, pedum confixionem et manuum Christi. De perfossione namque redemptio, de confixione comparata est nostra liberatio. Sed quid de scissione, de divisione, de schismate, nisi anathematis vibratio, animarum damnatio, morum depravatio? Ecce aqua contradictionis, ubi jurgati sunt filii Israel. Tu vero, domine mi, quid? Sta cum Josue, imo cum Jesu evaginato gladio, dic omni transeunti: Noster es, an adversariorum? (Jos. V.) Habes Alexandrum, imo Petrum, [Col. 0425B] aut potius Christum, qui habet ministros Petrum et Alexandrum. Quis timere poterit cum Alexandro potentissimo? quis vacillare cum Petro supra petram fundato? quis non superabit cum Christo, cui data est omnis potestas in coelo et in terra? Novi in te regiam animositatem, novi contra inflexam injustitiam inflexibilem cervicem; novi ardorem zeli. Age ergo pro dignitate officii, pro sublimitate nativi sanguinis, pro religione ordinis, pro debito Christianae professionis, quod debes et potes. Multum enim debes: nihilominus et plurimum potes. Satis dictum est sapienti. Sanum et incolumem te custodiat manus dexterae Dei. Vale.

[I, 25.] Domino et Patri charissimo BALDUINO, Dei gratia Noviomensi episcopo ⁜ (29) , frater PETRUS abbas Cellensis, non auferre sal foederis Dei sui ab omni sacrificio.

Scriptum est: Honor regis judicium diligit (Psal. XCVIII) . Angeli autem Dei in coelo sicut sunt ministri divinae voluntatis, ut fiat sicut in coelo et in terra, sic aequissimi moderatores sunt divini honoris, ut utrumque pedem regis sui, misericordiae scilicet et justitiae, sic vestiant cum digno honore, ne altero neglecto vocetur palatium domus discalceati. Jam pene in terra nostra conqueritur justitia adversus misericordiam, dum agrum justitiae nemo velit excolere, neque pondus diei et aestus pro conventione [Col. 0425D] denarii diurni portare. Confluunt autem glomeratim viri divitiarum et deliciarum ad amoena [Col. 0426A] prata misericordiae, et non vere, abscondentes manum sub ascella, et folia ficus suae turpitudini consuentes, et consulentes, dicentesque: Pax, pax, et non est pax (Ezech. XIII) . Haec, domine et Pater charissime, non ex supercilio Pharisaeorum, sed suavitate litterarum vestrarum dulciter commonitus rescripserim vobis. Valete.

[I, 27.] Domino et amico suo charissimo Thomae, cancellario ⁜ (30) regis Angliae, frater PETRUS humilis abbas Cellensis, se et sua.

Quem fortuna non extollit prospera, magis pro humilitate quam pro sublimitate est admirandus. Gloria in vobis cum prosperitate, ut accepi ab his [Col. 0426B] qui viderunt et noverunt, ambitiosius quam contentiosius contendit, nec confundit aliquando superata, nec unquam insolescit de victoria. Cedit gloria prosperitati, sed gloriose, sed prospere. Quaelibet obtineat, humilitatem seu moderationem non amputat. Gloria accedit, sed non superba; prosperitas venit, sed non effusa. Inde est quod de nube tantae sublimitatis ad latibulum nostrae paupertatis misistis, quia venire non potuistis. Rogastis de familiaritate et amicitia. Quod rogastis, si admitteretis, admirationi procul dubio habendum esset, pro inaequali rogantis et rogati fortuna. Quae enim proportionalitatis habitudo inter abbatem Cellensem et cancellarium regis Angliae? Pene non est comparatio, [Col. 0426C] ubi non est existimationis adaptatio. Secundum post regem ⁜ (31) in quatuor regnis, quis te ignorat? Primum in miseriis fratrum nostrorum, quis me non reputat? Dicam de compendio, quia quantum de vobis excellentiora, tanto de me sentio et scio viliora. Nullo igitur modo ad ingressum amicitiae manum porrigo; sed si vel de grege accidentalium amicorum fuero, bene mecum fecisse dignationem vestram aestimabo. Primitias autem illas non mitto, quia ampliorem gratiam facere propero. Non habebam sermones illos magistri G. ⁜ (32) sed quaero, et statim scriptorem cum omni instantia huic operi ad opus vestrum designo. Valete.

[Col. 0426D] (Vide Patrologiae t. CXC, inter epist. S. Thomae, epp. 334, 335, col. 675.)

[II, 1.] Domino et Patri suo charissimo PETRO Dei gratia Venerabili ⁜ (33) , Cluniacensium abbati, frater PETRUS humilis Cellensis abbas, se ipsum.

Igniculum scintillantis in me spiritus vestri cineres nostri tenaciter evaporant, et carbones Seraphin nunquam exstinguendos assidua meditatione renovant. Tetigistis, fateor, in me non labia oris, sed venas cordis. Aculeus siquidem collocutionis inter nos habitae, nostras interiores medullas perforavit, ac in consideratione sui omnia animae interiora coegit. Revera sermo ille efficax fuit ad torpentis animae excitationem, ad vitae hujus momentaneae inspectionem, ad regularis professionis observationem, [Col. 0427B] ad angelicae puritatis aemulationem, ad summae et ineffabilis Trinitatis expeditam contemplationem. Vivus, quia de vera vita; purus, quia de puritate summa; verus, quia de veritate aeterna. Non parcit malis, sed placet bonis; remordet vitia, virtutes suadet. Adducit in lucem obscura: tanquam speculum perlucidum vultus prospicientium renuntiat. Fateor, in hujus contuitu rugas meas inspexi, et quod in interiori homine pulchrum prius aestimaveram, deforme reperi. In lucerna ista accensa domum everri, et in peculio multo minus quam computaveram accepi. Marcidum inveni quod floridum credidi. Et quid plura? Fetores niduli mei vix fero, quia ibi reptilia, quorum non est numerus, [Col. 0427C] aspicio. Urticarum ibi punctiones, spinarum compunctiones, veprium complicationes, et tam paliuri sollicitudinum, quam cardui affectionum non parcentes exustiones. Quid namque peccatum, quid poena peccati, nisi stimuli mortis animam cruentantes, lacerantes et dilaniantes? Misera miseris suis depascitur anima: Mors, inquit Psalmista, depascet eos (Psal. XLVIII) . Unde Isaias: Dilatavit, inquit, infernus animam suam absque ullo termino, quia non habuit populus scientiam (Isai. V) . Nimium, nimiumque certe se infernus dilatat, cum etiam quosdam in corpore viventes gehennalibus conscientiis jamjam excruciat. Sed usque ad ostium, ceu hostiam crucis, et non ultra, cruciatus isti pertingunt. Cetus namque iste, qui etiam Jonam devorat, [Col. 0427D] omnia rapit, universa devastat, in gutture et ventre malitae suae quidquid extra arcam invenerit includit. At quam felicius et quam jucundius anima cupientem se caperet, devorantem se absorberet, persequentem se triumpharet? Draco enim sic illuderetur, sic denique mors interficeretur, sic anima liberaretur. Utinam sic se vindicaret anima de adversario suo, imo utinam infernales sic absorberet in praesenti miserias, ut nullas in crastinum futuri judicii dimitteret poenarum reliquias! Utinam, inquam, reliquias salvationis, quae diem festum agent, potius exspectaret anima mea, [Col. 0428A] quam reliquias fecis, quae subsidunt in calice, qui est in manu domini, vini meri plenus misto! Reliquias prandiorum tuorum, Domine Jesu, suspiro. Venter meus absque spiraculo en totum se expandit, et de micis sive reliquiis tuis repleri appetit. Quaero etiam vinum, quaero et vestimentum. Opto quoque a sanguine peccati, sanguine tuo mundari; opto lineis tuis, Jesu, vestiri, quibus in sacris visceribus virgineis insignitus, ad offerendas preces et munera pro nobis processisti. Hanc sacrosanctam in sancto coenae convivio exuisti, in cruce conscidisti, in resurrectione innovatam resumpsisti, in ascensione vultibus paternis in propitiationem nostram repraesentasti. Lava me a sordibus, sana a doloribus, mundator filiorum Levi, reparator filiorum [Col. 0428B] Dei. Quod si manum jam glorificatam clementissime ad tam ulcerosa officia inclinare, propter defluentes aegroti assiduas rheumatizationes refugis, habes aliam inferiorem manum, sed bene doctam, sed satis gratiosam, sed similem nobis passibilem, cui si dederis, imo si jusseris, facile curationes animarum nobis propinabit. Cluniacensem tuum loquor, cui dedisti in corde sapientiam, in ore facundiam, in sermone gratiam, in vultu auctoritatem, in operatione virtutem, in intellectu subtilitatem. Dedisti ei et licentiam, ut secundum cor tuum operetur, et laborantium officinas ingressus, manibus tuis confectam medicinam pro cujusque valetudine dispenset fideliter, et nummum gratiae pro gratia operae dispensationis reportet. Gravaris quidem, [Col. 0428C] domine charissime et Pater, in hac administratione tantae multitudinis, tam spatiosis decursibus, ut modo ad coelorum fines curribus igneis amore avido contendas: modo ad terrae inferiora et partes ultimas sollicitudine populi proni in culturam vituli comedentis fenum resilias: modo tam procul, modo tam prope, modo supra nubes, modo juxta Goel etiam infra cives, modo supra spiritum, modo infra te ipsum cogaris te levare et deponere. Laboras si non amas; laboras, sed si fructum non videas; laboras, sed si finem non speras; laboras, sed si retributionem non consideras. Et de fine quidem scriptum est, quia ecce finis venit, venit finis (Ezech. VII) . Denique appensum est in statera laboris tempus, et inventum est [Col. 0428D] minus habens, quam retributionis denarius. Non in dies et annos producitur labor, quia in modico, et in brevi fiet laborum retributio. Iterum de fructu videndum est, quia fructus tuus, fructus sublimis est, fructus lucis, fructus benedictionum Domini, fructus innumerabilis. Dinumera stellas coeli, dinumera arenam maris, et dinumerare poteris fructum horti Domini, scilicet Ecclesiae Cluniacensis. Quid dicam de dilectione? Annon amas, Pater amantissime, dilectum ex dilecto, vulneratum charitate in ligno? Novi, novi ego, novit et angelus tuus dilectionem [Col. 0429A] tuam, flammescentem in Deum fortiter, recalescentem in proximum non mediocriter. Denique pius et largus remunerator non solum operum, sed et affectionum, ante faciem tuam Christus Jesus accinctus plena manu praecurrit, in latere claro vultu concurrit, et post tergum extenso brachio succurrit. Praecurrit ut praevius, concurrit ut socius, succurrit ut medicus. Praecurrit ut imiteris, concurrit ne lasseris, succurrit ne labores. Praecurrit praedestinatione, concurrit vocatione, succurrit justificatione.

Jacob in utero matris praevium habuit, cum non ex operibus, sed ex vocante dictum est: Jacob dilexi, Esau autem odio habui (Rom. IX) . Angelica quoque natura in confirmatione suae stabilitatis concurrentem gratiam habuit. Saulo in languore [Col. 0429B] suae infidelitatis nonne gratia de coelo succurrit? Post hunc currens non deficies, cum isto vadens ad omnia sufficies: huic toto totus innixus omnia te posse non desperes. Omnia, inquit Apostolus, possum in eo qui me confortat (Philipp. IV) . Pennis quidem paternae, necnon et maternae generationis revolat iste Filius Dei, et praevolat ad sinus paternos; sed tamen gressum retardat, sustinens lassos. Itineris quoque duriora et asperiora sibi non ignarus, sed benignus secernit. Non enim est dolor, sicut dolor ejus, et nobis planiores semitas, lapides de via tollens, proponit. Unde ait: Pacem meam do vobis, pacem relinquo vobis (Joan. XIV) . Quasi guerrae vestrae et debiti poenalis discrimina persolvi, et [Col. 0429C] pacis integrae remedia indulsi. Partem, inquam, suam meliorem, non molliorem fecit, quia simul molliorem et meliorem in mundo, ubi pressuram promittit, neminem posse habere docuit. Volo quidem ego meliorem, sed ex gratia; eligo saepe molliorem, sed ex humanitatis natura. Non sic vero, non sic legit Deus. Divisit enim aliter. Seorsum, sed sursum posuit meliorem. Homines autem tanquam molliores, infirmiores, seu inferiores, adhuc limum plasmationis prae oculis habentes, molliora et dulciora, non meliora et duriora appetunt. Optioni siquidem nostrae relinquitur, utrum accipiamus meliora, sed duriora; an molliora, sed deteriora. Video autem humanitatem meam frequenter et diu in hoc discrimine vacillare. Modo enim tentat [Col. 0429D] et attrectat durum propositum, quia melius; modo relabitur ad molle, quia delectabilius. In istius contractu placet emptio, sed displicet conditio; in alterius contractu facilis conditio, sed vilis emptio. O anceps, o dubia negotiatio! Superflua carnis equidem delectatio non usquequaque est omni homini odiosa, sed multum quaesita, multum appetita, multumque a multis amplexata. Sed quousque? Modica [Col. 0430A] est, transitoria est; etiam cum esse videtur, non est. Se ipsam consumit, se ipsam destruit, in se crudeliter saevit. Acerbius tamen damnum quod naturam laedit, quam quod se ipsam interimit. Intrat hujusmodi delectatio, et natura fugit. Rerum omnium domina ancillam istam velut pestem refugit velut mortem evitat, velut infernum cavet. Nunquam enim aut raro in una sede morantur, vix aut nunquam operantur. Semper namque alia est operatio necessitatis, quae et naturae, alia superfluae delectationis. Verbi gratia, cum sepelitur aliquis vino, cibo usque ad nauseam ingurgitatur, enervatur luxuria, nonne hinc luget natura? nonne aegrotat? nonne graviter laborat? Citius procul dubio deserit hunc flos aetatis, et morbi sive mortis [Col. 0430B] intempestivae accersiuntur nuntii. Haec tamen opera carnis esse, sive superfluae delectationis, quis ignorat? Natura vero his gaudet abstinere, et, ut ait Seneca, paucis contenta est. Et ratione quidem ista regitur, illa vero abusione. Illa in veritate ambulat; monstri vero hujus facies blanda, ut decipiat; sed in posterioribus circumfert aculeum scorpionis, ut perimat. Mentum simplicium apprehendit, sed inguina ferit. Cohors et tribunus synagogae peccantium hujus principatum sibi assumit in caput et regem, et respuit super mulam regis verum Salomonem. O peccatum! o iniquitas! Pater mi, pater mi, currus Israel et auriga ejus (IV Reg. XIII) , non sileat saltem in ore vestro spiritus justi Nathan, non sinat [Col. 0430C] fieri tantum nefas in Israel Dei. Sceptrum namque regni superflua carnis delectatione obtinente, quae pax super Israel? Imo quae jura non subvertuntur? quae leges non obliterantur? quae ratio non exsulatur? quae virtus non confunditur? quae boni species non suffocatur? Quod genus erroris non extollitur supra omne quod dicitur Dominus aut quod colitur? (II Thess. II.) Haec radix est peccati, totius honestatis tinea, fovea vitiorum, puteus daemonum, vorago animarum. Recludite, obsecro, recludite feram istam pessimam, quae devorat Joseph nostrum (Gen. XXXVII) , vel potius filios Jacob et Joseph.

Certe nimium efferatur, et rupto propositi ac religionis repagulo usque ad Sancta sanctorum Cluniacensis [Col. 0430D] ordinis, imperii sui fines propagare conatur. Ubi enim sine licentia comeduntur carnes ⁜ (34) , nonne Adae praevaricatio renovatur? Nonne voti et sanctae institutionis paradisus violatur? Nonne legitur, quia inebriabo sagittas meas sanguine, et gladius meus devorabit carnes? (Deut. XXXII.) Sanctitatis opprobrium, religionis abominatio est, non quidem carnes edere, sed cum sanguine inobedientiae. [Col. 0431A] Unde a sanguine et suffocatis jubet lex abstinere. A suffocatis non abstinet, qui furtim edere non timet. Periculo namque praelatorum fiunt transgressiones commissorum. Vasorum custodes sacrorum puniuntur, cum negligentia sua de templo Domini asportantur, et usque ad manus concubinarum regis Babylonis humiliantur. Sapientiorem me non doceo, sanctiorem non instruo, ferventiorem non excito, studiosiorem non provoco, sed timores meos manifesto, sed dolores aperio, sed consilium quaero, sed evadendi semitam interrogo. Audio principes populi suspensos in patibulis, et affixos contra solem propter peccata populi, et somno vacare valeo? Dicentem Jacob ad Laban in summo articulo judicii lego: Oves tuae et caprae [Col. 0431B] steriles non fuerunt. Arietes gregis tui non comedi, nec captum a bestia ostendi tibi: ego damnum omne restituebam: quidquid furto peribat a me exigebas, die noctuque aestu urebar et gelu, fugiebatque somnus ab oculis meis, sic per viginti annos in domo tua servivi tibi (Gen. XXXI) . Haec, inquam, lego, et non inconsolabiliter inertiam meam lugeo? Ubi namque oves curae meae? ubi caprae non steriles? Qui enim a pueritia sua in claustris regulariter eruditi sunt, et tunicam vitae atque conversationis suae immaculatam servaverunt, oves Domini sunt. Qui de saeculo fetorem luxuriae fugientes, poenitentiae habitum sumunt, caprae Domini nihilominus sunt. Sed ubi Jacob, ubi abbas tam sedulus exhortator, tam fervidus [Col. 0431C] redargutor, tam cautus provisor, tam benevolus persuasor, tam contra rabiem luporum potens, tam contra morborum pestilentiam sapiens, tam ad aeris intemperiem patiens, tam ad latronum insidias prudens, tam fidelis in commisso, tam vigil in evitando damno, tam perseverans in incepto servitio? Damna Domini mei video, sed quomodo resarciam, ignoro. Esset quidem justa recompensatio, si numero numerum aequarem, si pretium par pari pretio restituerem. Nunc vero cum non sit mihi nisi una anima, si perierint per culpam meam tres aut quatuor, quid faciam? Anne triplicatam vel quadruplicatam poenam persolvam? Quod si quoquo modo poenam istam pati possem, centuplicatam forte qua patientia sustinerem? Ista attendens miror [Col. 0431D] me non mirari, expavesco me non expavescere. Certe non est somnus simplex; sopor aut lethargia est, quae me tenet. Obsecro, mittite antidotum.

[II, 2.] Domino et Patri suo charissimo HUGONI Dei gratia Cluniacensi abbati ⁜ (35) , frater PETRUS humilis Cellensis abbas, se ipsum cum devotione.

Serenior post nubila dies succedit: dulcedo crescit [Col. 0432A] ex amaritudine praecedenti; ruina statum amplius commendat. Sic in auditu commotionis magnae, quae in Cluniacensi electione facta est, non parum concussa sunt viscera nostra, sed rursum in concordia laetata est anima nostra. Ab occasu enim sancti patris nostri, praedecessoris vestri, eatenus tanquam parturiens erat, donec reciperet virum alium, qui consolaretur eam ab operibus suis. In dolore suspirabat, sed ecce jam non meminit pressurae propter gaudium; quia et libertatem recepit, et unum de filiis uteri sui cum principibus populi sui collocavit. Filii alieni mentiti sunt ei, et claudicaverunt a semitis suis, quia non ex ore Domini, sed ex propria usurpatione et consilio Achitophel regnare attentabant. Odiosa nimirum praesumptio. [Col. 0432B] Cluniacensem tam castam matronam prostituere, tam religiosam publicare, tam honestam devenustare. Reprimenda temeritas matrimonii, leges tam petulanter infringere, ut non voluntas nobilissimae puellae quaeratur, sed violentia inferatur, torus immaculatus non cum reverentia poscatur, sed impudice exigatur. Prorsus inaudita miseria, si hac necessitate materfamilias addicatur, ut non tanquam libera, cui vult nubat, tamen in Domino, sed cui respuit nolens succumbat famulari, imo concubinatus obsequio. Ubi est: Non vos me elegistis, sed ego elegi vos? (Joan. XV.) Ubi est: Non sumat quisquam sibi honorem, sed qui vocatur a Deo tanquam Aaron? (Hebr. V.) Annon ista libera est, liberam [Col. 0432C] habens electionem in libertate spiritus, cujus et ancilla et sponsa est; ancilla utique ex devotione, sponsa ex charitate? Ubi, inquam, reverentia sponsi, sponsae gloria, quam Joannes Baptista reformidat, Moyses velat, Rebecca operit pallio, cherubim gloriae obumbrant, et quam caro et sanguis si contingit, ut fumus evanescit? Caro, inquit Apostolus, et sanguis regnum Dei non possidebunt (I Cor. XV) . Idcirco Moyses solvit calceamentum de pedibus suis, ne si forte in terra sancta curis carnis impeditus consisteret, faciem in rubo radiantis Dei offenderet.

Non aestimo leve dispendium, flammeum gladium atque versatilem nuda manu accipere, vel caecis obtutibus fornacem iracundiae inconsulte transilire. [Col. 0432D] Culmen hujus honoris, vel potius oneris, tam est pendulum ad casum, quam debile ad ilatum. Urit sollicitudine, pungit timore, urget inquietudine. Fortuna si utrinque et undique versata discutiatur, plus moeroris et minus laetitiae refert. Jugiter siquidem ratiocinatio supputanda, tam accepti muneris, quam solvendi debiti; hinc aequitas judicis, illinc difficultas injunctae administrationis pensanda. Venia etiam speranda, si non obstiterit punienda negligentia. Tempus numerandum, usura replicanda, [Col. 0433A] fructus computandi, et summa totius dispensationis colligenda. Si minus inventum fuerit, danda ante articulum supremum pecunia ad mensam, renovandus ad nummularios virtutum sive fidei cursus. Gratia pro gravitate discriminis imploranda; arbitrium pro posse impendendum, legatio excusatoria pro impossibili mittenda. Ex aequo enim si ad pugnam congrediatur, nulla proportione ad dominum homo miser et invalidus subsistet. Pondus terrae, coeli infinita spatia, diffusiones aeris, et maris profusiones intra pugilli angustias facilius coarctabis, quam Deo coeli paria respondere possis. O abbas Cluniacensis, attende quia fecit tibi magna qui potens est, et sanctum nomen ejus (Luc. I) . Fecit tibi Deus ut deus, ut [Col. 0433B] pius, ut bonus. Exaltavit humilem, deposuit potentem (ibid.) . Ecce itaque oculus monachorum factus es, speculum et exemplar hujus ordinis. Si oculus tuus simplex fuerit, totum corpus monachorum, quod est congregatio Cluniacensis, lucidum erit. Si autem nequam fuerit, etiam corpus tenebrosum erit. Vide ergo ne lumen quod in te est tenebrae sint (Luc. XI) , ut sic loquar. Facit audere, quod vestibulum familiaritatis tuae aliquando penetravi, et religionis tuae sancta devotio. Sed de his hactenus. Caeterum more nostro obediens amantissimo et piae recordationis viro, domino Petro abbati, fidejussi cum abbate Arremarensi ⁜ (36) pro eo multam pecuniam adversus Hulduinum de Vendopera ⁜ (37) . Priores quatuor proinde secundario, ut regressum [Col. 0433C] ad eos haberemus, accepimus fidejussores. Hi sunt . . . .

[II, 3.] Domino suo et patri charissimo HUGONI abbati Cluniacensi, frater PETRUS Cellensis, salutem.

Justitia nostra superabundare debet justitiae Scribarum et Pharisaeorum, et non subjacere. Miror justitiam hanc quis novus legislator vel unde attulit, ut non restituatur a principali debitore pignus fidejussori a debitore detentum ⁜ (38) . Miror et novam benignitatem vestram, quae nec semel respondere voluit jam secundo vocanti. Durius hoc silentio quam damno permoveor. Ad damnum enim [Col. 0433D] levius ferendum cooperatur patientia, cum illud noveris resarciendum amici bona et nova gratia. Silentium vero post beneficium mortui beneficii repraesentat sepulcrum. Malum tanquam abortivum amici primogenitum facere, cum potius semper obsequii memoria vigere debeat, et vivere apud amicos. [Col. 0434A] Et damnum, et damni hactenus patientiam praestabam; sed amicis, sed dominis, sed veracibus monachis, qui et si me ipsum vellent invadiare possent. Sed quid dicam? Plane minus dicam, ne forte et cum pecunia amicos perdam. Dicam prorsus, dicam. Quicunque forte hoc audieritis, quod Cellensis simplicitas sic elisa, ne dicam elusa, si ab amicis suis charissimis, pro quibus et se, et omnia sua ponebat, nolite annuntiare in Geth, neque in compitis Ascalonis. Hoc potius et si non verius dicatur: abbas vetera non novit debita. Nam cum audierit et creditoribus satisfaciet, et fidejussores liberabit, et gratiam amicis aequa lance rependet. Valete.

Ecce calami nostri valde fatigati pro labore suo [Col. 0434B] mercedem reposcunt, bibere in calice, post aestum et hiemem.

[II, 4.] Domino et Patri suo charissimo HUGONI venerabili Cluniacensi abbati, PETRUS humilis abbas Cellensis cum omni devotione.

Una eademque hora, denique et ore uno, saporis dulcedinem a medullis epistolae vestrae accepi, et reciproco munere manum ad scribendum deflexi. Semper namque nescio quid plus dulcedinis habet res praesumpta primo voluntatis appetitu, quam post desiderii tempus. Nolui igitur opportunitatem tanquam recalefaciendam in horas differre; unde [Col. 0434C] fueram quasi monitus ipsa tantae majestatis dignatione. Et primum quidem moram damnosam, sed bene compensatam, hac satisfactione remitto. Deinde negligens inveniri apud vos in hujus officii munere praecaveo. Chartam et chartae scripturam satis eleganter compositam suscipiens, semel non aspicio, sed diligentiam hominis, etiam in parvissimis rebus non praetereundam in memetipsum cum admiratione replico. Exemplum est certe compositionis intimae, refiguratus quandoque habitus in exteriori homine: et vini bonitas calicis accrescit idoneitate. Suggessit ipsa suae faciei venustate, quod et exhibuit in lectione, magnum quid in absconditis suis repositum apportare. De paradiso, de Aegypto, et de quibuscunque locis Scripturarum [Col. 0434D] tam pretiosas merces et margaritas plenis marsupiis ex se refudit charta vestra, quod ad ipsam coarctata sit intelligentiae nostrae arca. Sed quid mirum, si dominus abbas Cluniacensis de thesauris suis tot et tanta proferat, quod et quanta Cellensis vix efferre valeat? Nonne sic a quodam dictum legimus: [Col. 0435A] Ex te non poteris praebere ascensores equorum, quos ego dabo tibi (Isai. XXXVI) . Ambulant vobiscum innumerabiles forte sicut monachi, sic et sententiae. Certe sic est, negari non potest. Res in evidenti. Quis sic ad manum, sic ad nutum cogere tantum exercitum philosophicorum exemplorum tam cito potuit? O vena dives! Beatus qui vigilat ad postes ostii tui, Mane panibus, vespere carnibus edere poterit. Pulsavi, et aperuistis. Unum locutus sum, quod dixisse me non poenitet. Una siquidem et modica punctione tetigi vos, quinimo tetigi acervum mercurii, sive novarum frugum, sed non modica aestimatione excepi thesaurum multarum sententiarum. Quid? mensuram bonam et confertam, et coagitatam, et supereffluentem remisistis [Col. 0435B] in sinum nostrum. Proinde exsulto ad dignationem vestram, stupeo ad eloquentiam, curro sicut cervus sitiens ad fontes historiarum, ad profunditatem sententiarum, ad suavitatem exhortationum. Interea duo proponitis, sumpta a nomine uno, quod est Petrus, fortitudinem scilicet et agnitionem. De utraque exemplificatis non avare. Honesto deinde modo qualis esse debeam instruitis; et talem esse dicitis, qualem fieri vultis. Modus his suadibilis ad docendum. Naturale siquidem est animae rationali, voluntario motu occurrere de se bene opinanti, et humeros inclinare indubitatae affectioni. Pronum quoque sibi redhibet animum ad obediendum, qui prius amicitiae fidem fecerit, et de probitate persuaserit. Crederem vobis, si mihi conscius in contrarium [Col. 0435C] non essem: utinam sicut a charitate vestra profertur, sic a vobis in veritate perficeretur. Sed ut verum fatear, rara in nobis nominis vestri interpretata veritas. Unus enim est, et secundum non habet, cui dicitur: Secundum nomen tuum, ita et laus tua in fines terrae (Psal. XLVII) . Quod hoc nomen? Jesus. Quae ista laus? Salvabit Dominus populum suum a peccatis eorum (Matth. I) .

Revera hic Jesus, in cujus manu salus nostra est. Hic nomen habet, quod est super omne nomen (Philipp. II) . Hic denique virtutem nomine suo non inferiorem implet: quinimo et tempore et pondere excellentiorem. Parum dixi, tmepore; melius enim dicerem, aeternitate. Virtus haec ab aeterno, nomen [Col. 0435D] hoc ab aevo. Virtus sine tempore, nomen ex tempore. In pondere nihilominus omnia virtus Divinitatis operatur, ipsum quoque nomen Jesu. O pondus nominis Jesu! Quis appendere, quis dinumerare, quis aestimare valeat hoc nomen in pondere? Nunquam sine pondere nominandus est Jesus, pondere utique sanctuarii, quia nemo potest dicere Dominus Jesus, nisi in Spiritu sancto (I Cor. XII) . Et in lege Moysi sic dicitur: Non assumes nomen Dei tui in vacuum (Exod. XXI) . Paulus apostolus ne in vanum curreret, ut potuit in vinculis, et in catenis per passiones quotidianas, hoc nomen semper apposuit et apprehendit. Hoc enim est quod ait: Non sunt condignae passiones hujus (Rom. VIII) , etc., et alibi de eodem pondere: Stigmata, inquit, Jesu porto in corpore [Col. 0436A] meo (Gal. VI) . Alibi dicit: Dedit ei Pater nomen, quod est super omne nomen, etc. (Philipp. II) . Praeponderat hoc nomen quodcunque creaturae nomen est. Hoc compendiose dixerim, ut solum designarem quis scilicet nomen habet et virtutem. Rursus inflecto intuitum ad epistolam, quae sicut turris aedificata est cum propugnaculis: mille clypei pendent ex ea, omnis armatura fortium. Ad quid tantus apparatus? Opinor, voluistis in me aut terrere sensus hebetes majestate sensuum, numerositate exemplorum, perplexione rationum subtilium; aut inertem provocare aemulatione studiorum; aut moestum consolari pulchritudine sermonum; aut indoctum aedificare persuasione adhortationum; aut satisfacere opportunitati meae abundantiori gurgite [Col. 0436B] auctoritatum. Sed quodcunque horum attenditis, optabile et valde charum habeo, quod occupationibus vestris succensetis, et sicut Rebecca hydriam de scapulis lassitudini nostrae inclinaveritis. Refluentes quippe procellarum revolutiones, quibus interdum ascenditur usque ad coelum et descenditur usque ad abyssum, quis vel ad modicum credat abesse abbati novo Cluniacensi? Quis de abyssis terrae vel post tertium diem non miretur emergere? Quis non compatiatur gementi sub aquis? Scribere quomodo valet, quem degrandinat sollicitudo continua, et nunquam quieta? Sed ubi obstaculum aegrius, ibi necesse est se expediat ingenium egregius. Procul dubio animi elegantis est, curae saecularis oneribus indignari; et per medias interpellantium [Col. 0436C] acies ad lectionum amoenissima prata, et solitudinem liberam, velut solitarius onager, evolare. Contra hanc vim a praetore nullum proponitur interdictum. Haec vis probabilior, quam desidiosa patientia. Vis, inquam, haec non improbabilis, si rumpantur novi funes contexti et concatenati nexibus causarum tanquam a profundo maris emergentium. Est et aliud consilium, ut ubi non sunt vires ad vim faciendam, adsit ingenium ad furtum committendum, de quo tamen non nascatur actio furti. In Evangelio enim commendatur mulier, quae tangens Jesum, virtutem a fimbria vestimenti ejus furto subripuisse commemoratur. Furtum prorsus commendabile, si te ipsum tibi ipsi et Deo tuo ab [Col. 0436D] incursu concursantium subduxeris. Aquae enim furtivae dulciores sunt, et panis absconditus suavior. Valde saporabilis lectio, quam interpellata sorbet animae intentio. Studium, lectio, et oratio turbam non amat. Impediuntur plerumque peregrino superventu, quia vix patitur non se partiri advenienti nobili animae consolatio. Forte onera gravia et importabilia, quae nec digitis tangere possum, humeris vestris impono. Quo enim modo dominus meus Cluniacensis poterit haec unquam vel experiri? Imo vivere quomodo poterit, si haec non fecerit? Si post omnes habiturus est, quando se habebit? Rursum si eum non habuerint qui sine eo vivere non debent, quanta pestis et iniquitas! Expedit potius ut unus moriatur homo, quam tota gens pereat. Sed rursum: [Col. 0437A] Quid prodest, si totum mundum lucretur, se autem ipsum perdat et detrimentum sui faciat? (Marc. VIII.) Ecce, ut attenditis, res in arcto posita est. Neque ad dexteram pro se, neque ad sinistram pro aliis excedendum est. Quid igitur? Medium eligat, et si non potest omnem diem, saltem diem inter diem habeat. Habeant eum alii; sed ipse habeat se ipsum, sed et alii. Non dividat infantem vivum, ut decrevit Salomon; habeat eum vel mater, vel non mater: imo semper habeat mater. Non sibi vivat tantum, non aliis tantum, sed sibi et aliis, ne ipse pereat; sed aliis et sibi, ne oves sine pastore succumbant. Et de his hactenus.

Praeterea non id indignetur dominus meus, si dixero quod sentio. Dicam, sed cum licentia dicam. [Col. 0437B] Quid? Quia deest semper aliquid culturae Dei. Hoc forte apud vos proverbium est, sed faciam verbum de proverbio. Laqueum debiti quadam perplexione ratiocinando differtis, ita scribendo in epistola: «Si redditum est, non debemus super hoc inquietari; si propter reddendum quaestio aliqua ventilatur, debet judiciario ordine diffiniri, et partium allegatione et judicis sententia terminari.» Bone domine, bene docuit vos magister noster proponere: utinam sic bene solvere! Solvere, dico, debitum, non syllogismum. Videritis non extensa disputatione, sed compendiosa relatione, et potius ratione, inter quos quaestio haec versari dicitur, cui competat actio, et adversus quem detur. Principalis profecto debitor et suus creditor ad invicem habent [Col. 0437C] actiones, alius directam, alius utilem. Sed quid ad fidejussorem? Semper liberandus fidejussor proposita actione pignoraticia a principali debitore contra creditorem, soluto prius duntaxat debito ad restituendum pignus, et ad liberandum fidejussorem. Hoc fecit dominus Wintoniensis ⁜ (39) , sed non effecit, nam creditorem convenit, sed nobis pignus non restituit. Idcirco dixi quod curta est res, donec restitutum sit nobis quod tenetur pro vobis. Est et aliud notatum in epistola vestra, quia suspensive et indefinite dixistis quid agendum esset, sed non quando, neque diem, neque horam posuistis: forte quia non est nostrum scire tempora, quae in potestate sua habet Wintoniensis. Scio, domine mi, scio [Col. 0437D] quia in multiloquio non deest peccatum. Ignoscite si quid egressum est de labiis nostris, quod minus rectum appareat in oculis vestris. Ut vero hoc auderem, vos occasionem dedistis. Valete.

[II, 5.] Domino et Patri charissimo HUGONI Cluniacensi [Col. 0438A] abbati, frater PETRUS Cellensis abbas, salutem.

Pro amicis nostris, imo pro amicis justitiae, amico nostro, veritatis imo amico, nunquam refelleremus scribere. Etenim illa amicitia in diversis amicorum causis debet intervenire, quae non plus justo vergens se in favorem alterius, aequitatis rectitudine pensat negotium, non favoris, aut odii iniqua inflexione. Quanquam igitur vobis et excellentem praerogativam dilectionis debeam et honoris: huic tamen abbati Sancti Laurentii Leodiensis ⁜ (40) novo confoederatus amicitiae pacto, propter Christum quem in ipsum suscepi, me ipsum nihilominus concedo. Cum igitur utrinque Christus in causa sit, utrumque ad debitum honorem rependendum [Col. 0438B] medius ipse commoneo. Vos quidem, ut quanto magnus dignitate, praelatione, et nomine estis, tanto abundantiori humilitate illum suscipiatis. Illum ut secundum excellentiam majestatis vestrae cogitet qualiter summam in summo viro humilitatem excipiat, et obviis, ut dicitur, brachiis devexam bonitatem sustentet. Vos, ut honestatem personae et justitiam quam habet ad vos, aequa libratione appendatis, et personae honorem, causae judicium reddatis. Vidi personam, et amavi; audivi causam, et approbavi. In persona prudentiam, religionem, litteraturam, simplicitatem notavi; in causa retentionem pacis, malitiae exterminationem, simultatis repressionem, et justitiae tenorem animadverti. Qui de tam longe quaerit pacem, nonne amat quod [Col. 0438C] quaerit? Qui tempore tanto et tali a sancta fratrum suorum congregatione peregrinatur, quibus putas stimulis affectionum remordetur, ut vaccae illae, reclusis vitulis, mugientes, vincentes sanctitate propositi usitatum et consuetum affectum carnalitatis. Sed gratias Deo, quia illorum damnum quibus abfuit, et suus dolor recalcitrans qui abfuit, nobis in lucrum versum est quibus adfuit. Moveant itaque et commoveant pia viscera vestra quae auditis, et intendite viro bono, viro pacifico, viro honesto, imo vestris monachis et fratribus, quibus valde credimus utile, si pacem tenuerint, inhonestum et inutile, si a pace resilierint. Valete.

[II, 6.] Domino suo HENRICO comiti palatino ⁜ (41) frater PETRUS de Cella humilis abbas, bene regnare.

A collateralibus vestris a nobis quaesitum est, quid vobis daremus, et dies capiendi super hoc consilii praefinita. Primo itaque miror quid ego fecerim mali, quod sic semper a me faciem vestram avertitis, [Col. 0439A] quod venire ad eam, vel rogare, aut nunquam, aut rarissime possim. Secundo utrum ab illa tenacissima vestra memoria exciderit quod nondum expletus sit cursus anni, quod LX libras tam vobis quam vestris persolverim. Tertio non parum doleo, quod nostra paupertas et debita propter praesentis anni negotia, tum de itinere Romano, tum pro ecclesia de Villa Mauri ⁜ (42) , tum pro infirmaria fratrum quam fecimus, tum pro multis aliis, ad aures pietatis vestrae non potuit pervenire. Videat itaque benignitas vestra, et condescendens necessitatibus nostris parcat, et his non addat gravamen, sed levamen. Valete.

[Col. 0439B] [II, 7.] Venerabili domino et Patri A. Molismensium abbati ⁜ (43) , frater PETRUS, humilis abbas Cellensis, salutem.

In omni possessione praecellit amicorum possessio. Potest enim parari, sed comparari non potest amicus. Nam quod incomparabile est comparari quomodo potest? Annon vero incomparabile est, quod nondum habitum emi non potest, perditum aeque redimi non valet? Talem amicum frequenter quaero, nec invenio, etiam in grege amicorum. Egregium, non de grege gregalem desidero amicum. Numero gaudeant amicorum, qui unum nesciunt habere amicum. Ut enim ait Seneca, plura habeant hospitia, raras amicitias. Non aliter amicis utuntur [Col. 0439C] quidam, quam hospitiis. Si nocturnum bene se praebuerit hospitium, mane laudant, et abeuntes commutant, et quot dies erunt peregrinationis, tot numerabuntur revelationes itineris. Ad tempus occurrit hospitium, nec sui causa petitur, sed tantum ut fessi releventur. Non ita perfunctorie amicus forte occurrens recipiendus, sed cum labore quaerendus, cum deliberatione admittendus, cum studio retinendus, cum omni vigilantia laesus reconciliandus, cum instantia forte elapsus prosequendus et revocandus. Non possideas amicum, tanquam praedium. Nam infructuosum respuis, aut alienas a te praedium, lucrosum studiosius colis, et ad possidendum avidiorem intendis animum. Ita qui in amico requirit non animum sed aurum, non fidem sed faciem, [Col. 0439D] non mores sed vestes, non naturam sed fortunam; causa propriae utilitatis, non naturalis bonitatis amicum quaerit. Repentina quoque non omnimodo approbanda est amicitia, sed quae germinat cognitione, crescit familiaritate, frondescit consuetudine, germascit cordis amplitudine, fructificat perfecta identitate. Hic arbor fici plantanda et circumfodienda est, ut dulcedinis fructum in agro amicorum afferat. Hic triplici filo contorquendus est dilectionis funiculus, ne facile rumpatur. Funiculum hunc [Col. 0440A] torquebo ut potero, cum ad me per obsequium, per recompensationem, per vicissitudinem forte torquendus occurrerit. Verso enim pollice de amicitia scribendo filum contorqueo. Si placet pactum coagulandae societatis, praefigantur termini arcentes praesumptionem odiosae praevaricationis. Liceat tamen metas transire sine reprehensione proficientem, sed impune non liceat deficientem. Illa namque bona est transgressio, cum ultra aestimationem amare acceleraverit inchoata dilectio. Illa quam bona est non transgressio, sed progressio, cum justam mensuram impleverit amicorum ad invicem fidei promissio! Semper in amicitia minus pollicendum, amplius praestandum. Jam ergo amico loquar ut amico. Amice charissime, gratiae suae Deus addidit [Col. 0440B] novam gratiam, cum te de priore abbatem, de ove fecit pastorem. Recole statum, reminiscere meritum, attende donatorem, et datum donum Dei Deo resignes, non homini. Tanquam de summo Dei vertice coronam avellit, qui quod a Deo datum est, ab homine recognoscit. Idololatria est, Deo debitam homini rependere gratiam. Novi quorumdam blanda lenocinia, novi vanitates et insanias falsas. Quidam sic, si molestum fuerit claustrum, dicit: Ego nocte et die ad Deum manus, ut hanc tibi potestatem concederet, expandi, et singultibus continuis, donec id efficeretur, aures divinas pulsavi. Alius autem sic: Ego illi prolocutor, ego persuasor, ego aliorum monitor, universorum animos ad te inclinavi, et modo [Col. 0440C] quod volo impudenter negas? Alius Te Deum laudamus recinit; alius nominationem a se vel concessionem factam improbe meminit. Sic plures sunt tui abbates, quam quorum tu sis abbas. Non ita, domine et amice charissime, fiat, ut quod ab uno habes, a multis te habere credas. Non monachus qui oravit abbatem constituit, sed Deus qui concessit; non qui voce nominavit, sed qui cordibus intimavit. Non ista scribens ad ingratitudinem provoco, ut immemor sis beneficii; non in arrogantiam extollo, ut non respicias devotionem congregationis te sibi praefici rogantis. Hoc enim non esset amicum instruere, sed destruere, non veraciter bona suadere, sed nequiter vitio nequissimo subdere. Ad quid ergo ista praestruxi? Ut vana loquentes compescas, [Col. 0440D] ut statum dignitatis et officii tui importunitate aliquorum non minuas, ut solum Deum auctorem hujus tuae sublimitationis recognoscas, et ad ejus gloriam et honorem omnia facias. Obnoxium te habeat congregatio pro devotione sua, sed cum auctoritate tua; monachus te propitium inveniat pro deprecatione sua, sed cum integritate tua. Sis benevolus, sed et rectus; sis pius, sed et discretus; sis compatiens infirmitati, sed impatiens mali; sis bonis consentiens, sed inordinatis non parcens; sis humilis, [Col. 0441A] sed non dejectus; sis largus, sed non prodigus; sis providus, sed non avarus. Sis in templo Domini basis argentea, per patientiam; sis columna marmorea per inflexibilem justitiam; sis capitellum habens sculpturam liliorum, per contemplationem assiduam. Sis arca testamenti per abundantem gratiam; sis virga Aaron, per disciplinam; sis mensa Domini, per doctrinam; sis candelabrum de auro mundissimo per bonam famam; sis propitiatorium per misericordiam; sis tabulae testamenti, per veteris et novae legis scientiam; sis cortina per charitatem; sis saga cilicina per humilitatem; sis templum Domini, per continentiam et castitatem. Non habitet juxta te malignus, non audias vocem sanguinis, non sermonem susurrii. Fortissimi in Israel [Col. 0441B] et doctissimi ad bella, id est honestissimi et probatissimi monachi, lectulum tuum ambiant propter timores nocturnos. Malae suspicionis homines non tibi cohabitent, non coambulent, nisi forte raro et secretius corrigas et benignius corripias. Aliquando enim sic emendantur mali, dum pietate revocantur pastoris. Quae namque cum aliis, vel saltem post alias oves, non recurrit ad ovile, si ex infirmitate, portanda, si ex malignitate, cogenda est. Ad te confugientes per humilitatem inveniant matrem, a te resilientes, per contumaciam sentiant severum patrem. Non sis praeceps in judicio, non mutus in consilio, non verbosus in convivio, non arrogans in publico, non detrahens in secreto, non avarus in proprio, non prodigus in alieno, non contumeliosus [Col. 0441C] in capitulo, non negligens in monasterio, non effusus in refectorio; frequens in oratione, discretus in confessione, assiduus in lectione, profusus in lacrymarum effusione, largus in pauperum miseratione, ardens in contemplatione, affabilis in hospitum susceptione. Pauca et vera sint eloquia oris tui. Procul a te simulatio, dolus nunquam in corde, fraus nunquam in ore tuo. Prae oculis timor divinus, prae manibus beatus Benedictus. Extra Deum nihil agas, extra Benedictum nihil praecipias. Vale.

[II, 8.] Amico suo charissimo H. abbati Pruliaci ⁜ (44) , frater PETRUS Cellensis abbas, accipere de [Col. 0441D] spiritu Moysi.

Amicorum monita eo affectuosius suscipiuntur, quo ambitiosius animorum compago ad invicem consolidatur. Nescit mutui amoris vestri coagulum, qui familiariter non est admissus ad secreta ipsarum medullarum. Ab ipsis igitur medullis verbum amicae consolationis mutuans, aeque usque ad tui cordis secretiora rogo ut admittatur, et vice mei fungatur officio dilectionis, et suppleat dispendia solitae confabulationis. Quid est, domine, imo frater et amice? Nondum enim dominum redoles, quid [Col. 0442A] est? De statione quietissimi portus ad marina discrimina transtulerunt amici tui, aut, ut verius fatear, ad molam te posuit benignissima manus Dei tui. Quid igitur facies? Plane tolle molam, et mole farinam, de qua subcinericium facias in conversione peccatorum, ut convertantur a viis suis pessimis, et vivant; similaceum nihilominus in exhortatione bonorum, ne peccent, et non recordentur justitiae eorum quas fecerant. Revera, charissime, ad molam positus es, qua in spiritu vehementi conteras alios in malis, et ipse conteraris in afflictionibus. Sed attende diligenter, quia mola orbiculari motu nunquam et nusquam excedens orbem persequendo superficiem grani suppositi extenuat in minutissimae farinae speciem, unde conficiatur panis in escam [Col. 0442B] hominum. Sic nempe omnis labor et vexatio tua, quae tibi dabit intellectum, aequitatis rotunditate circumvolvatur, ut ne quid nimis facias, vel ferventius agendo quam toleret complexio tua, sive infirmitas tibi commissorum, vel remissius quam expediat ordini et officio tuo, sive quam permittat regula et regularis consuetudo. Rotundo itaque perge cursu in omni negotio tuo, modestiam servans in his quae ipse geris, et in his quae aliis ingeris. Appende mores temporis cum hominum moribus, et versa ex hoc in hoc, quia calix in manu Domini plenus misto. Nondum eliquata est natura, nondum defecata; nondum fex corporeae gravedinis exinanita. Corpus quod corrumpitur aggravat animam. Parcendum itaque interim corpori, nec [Col. 0442C] danda licentia animae, ut suis excurrens appetitibus in ipso itinere tardum et lassum rejiciat corpus. Spiritus enim promptus est, caro autem infirma (Matth. XXVI) . Jugale suum ferre debet anima, non interficere. Moveat se quidem semper spiritus ad meliora, sed aegrotantem equitaturam suam calcaribus cruentis supra modum non vexet, ne forte caede lacerata obeat, et sanguinem ejus de manu immoderati spiritus Dominus requirat. Nemo unquam carnem suam odio habuit, sed fovet eam (Ephes. IV) , sicut et Christus Ecclesiam. Procedat et praecedat anima carnem, sed stationem faciat, quo saltem sero mansionem possit assequi subsequens caro. Morandum tamen, non remanendum [Col. 0442D] est propter carnem. Non erit molesta mora, si sit modesta. Quousque respiret caro subsistendum, non quousque exspiret. Sciat se caro uti itinerariis recreationibus, non mansionariis delectationibus. Si de itinere gravatur, festinet ad mansionem. Erit enim illi mansio et grata pro requie, et certa pro aeternitate. Huc applicuit nos orbicularis motus.

[II, 9.) ROBERTO abbati de Bullencurte ⁜ (45) , frater PETRUS Cellensis abbas, salutem.

[Col. 0443A] Infra robur animi tui, quae a me prodire possunt consolationes residere non ignoro. Commendabilis illa solum fortitudo est, quae fatigata robustior, oppressa liberior consurgit. Levat namque fortunae importunas sine molestia sarcinas, portat sine pondere, deponit sine lassitudine. Accrescit forte cumulus ponderis, sed et virtutis. Jacet enim virtus sine palaestra. Ubi deest lucta, virtus videtur quasi discincta. Mollis et tenera est cum in lectulo prosperitatis extenuatur. Sumit vero suum habitum, imo se ipsam, cum obviaverit quod evincendum sit. Exerta concurrit, ubi de victoria palmam reperit. Provocata melior, lacessita recentior, subito deprehensa et moderatior et cautior efficitur. Non turbatur repentino incursu, non frangitur hostium [Col. 0443B] coacervato exercitu. Non senescit debilitate, sed consenescit maturitate. Deserit quem in se non converterit. Utitur siquidem haec aliter isto, aliter illo homine. Aut enim se tibi contemperat, aut se tibi informando comparat. Nec est minor, si minus in alio, nec amplior, si amplius in alio. Proficere dicitur, cum ex ea proficitur. Haec a corporea natura diversum sortitur, et quod est ab origine et quod efficit in homine. Origo ejus a Creatore, sed ad utilitatem creaturae. Quid enim est virtus haec, de qua loquimur, nisi vapor et emanatio virtutis Dei? Vaporatur subdita Deo anima vitali tam calore quam odore, quatenus calore justificetur, odore glorificetur. O gloriae odor! o calor vitae! Tam nemo sine altero bene vivit, quam nemo sine altero beate. [Col. 0443C] Beati ex alio angeli, ex alio homines boni. Sic autem angeli beati, ut et boni, quia nec beati essent, nisi boni fuissent, sicut odor semper cum calore. Nam sine calore nihil olet; calet tamen aliquid, quod non olet; sicut et bonus quandoque invenitur, qui necdum beatus est. Est vero arrha beatitudinis bonitas, quam qui non deserit, ejus consecutivo carere non poterit. Vale.

[II, 10.] Venerabili abbatissae Fontisebraldi MATHILDI ⁜ (46) , PETRUS Cellensis abbas, suus in Christo amicus, gratiam et gloriam Sponsi aeterni.

Inspector conscientiarum Deus et testis novit [Col. 0443D] quibus dignationem vestram praecordiis exceperim, quam incomprehensibiliter ad confoederationem mutui amoris exsultaverim, quamque incomparabiliter omni auro familiaritatem vestram praetulerim. Unica siquidem et pura me vobis prius conciliavit gratia, tum deinde ampliandi amoris multiplex supervenit [Col. 0444A] causa. Ubi enim nulla operum praeludia, nulla praecedunt officiorum blandimenta, unde amorem dixerim procedere, nisi ex gratia? Haec enim operatur motibus propriis et spontaneis in corde hominum sine poenitentia, cum multa reverentia, et absque invidorum calumnia. Haec aufert suspicionem, confert affectionem, defert honorem, refert pudorem. Hac interveniente, solvuntur malignantium susurria, consolidatur bonorum concordia, et prorsus adimuntur insidiantium machinamenta. Haec spirituum coagulum, ac indissolubile bitumen animarum, diversitates morum ad unam consonantiam reducit, et meritorum inaequalitates ad aequalitatis contemperantiam proportionaliter recolligit. O gratia gratiosa! Sine te omni amala, tecum omnia [Col. 0444B] bona. Sine te, inquam, inanis universa creatura, et a te repletur angelica cum humana creatura. Tu reformas deformia, lapsa reparas, confirmas debilia, clausa reseras, congregas dispersa, et obscura illuminas. Tuum est quod sum, quod vivo, quod sapio, quod sanctorum vestigiis devotus procumbo; tuum, inquam, tuum est quod te in templo sancti tui nominis, quod in sanctuario tuae glorificationis videre et adorare te merui. Si enim sanctius adoraris in animabus sanctis, quam in templis lapideis et manufactis, quanto magis in sacris visceribus virgineis? Nihil enim est tibi his charius, acceptabilius nihil, cum aethere nitidius, firmamento reluceant jucundius, coeloque sublimius. Ubinam tale [Col. 0444C] quid inter homines reperies? Credo in illa tua Fontisebraldi abbatissa, quae nobilitate carnis nemini secunda, spiritus generositate in multis celeberrima, castitate praecipua, humilitate conspicua, liberalitate profusa, fervore religionis est decenter succensa. Reprimo stylum ne assentatoris sustineam periculum. Parcius enim laudare amicos, amplius amare debemus. Severius quoque mala eorum corrigere, quam male sana palpando contrectare. Condemnatur vero non minus desidiae, qui vano timore gloriam Dei reticet, quam invidiae, quem alterius fortuna contorquet. Solem etiam de mundo tollere non immanioris aestimo sceleris, quam dotem naturae et gratiae a Creatore in creatura collatam obumbrare silentio malignitatis. Virtutum [Col. 0444D] namque praedicatio, Dei est glorificatio; nec tutum est cuiquam se nescire quod habet habere, cum damnum exinde citius possit evenire. Nos, inquit Apostolus, non spiritum hujus mundi accepimus, sed Spiritum qui ex Deo est, ut sciamus quae a Deo donata sunt nobis (I Cor. XI) . In filiis hujus saeculi [Col. 0445A] haec comprobatur prudentia, si res familiaris frequenti supputatione creverit multiplicata. Itidem coelestium negotiator mercedum quotidiana emolumenta assidua ratiocinatione debet compensare, et quae minus ad thesaurum sufficiunt omni instantia perquirere. Unde Psalmista: Notum fac mihi, Domine, finem meum, et numerum dierum meorum quis est, ut sciam quid desit mihi (Psal. XXXVII) . Quomodo namque potest scire is quod sibi deest, cui non constat quod adest? Itaque requirat sarcinulas, marsupia excutiat, pecuniam appendat in statera, cogitet sumptus, drachmas, computet, domumque everrat, ut sciat quid desit sibi. Si desunt agri primitiarum, fertilis videlicet charitas supernarum virtutum; si paradisus malorum punicorum, scilicet [Col. 0445B] plenitudo bonorum operum; si fons hortorum, hoc est vena sanctarum devotionum; si reclinatorium aureum, quod est requies omnium affectionum: festinet, discurrat, transmigret per nundinas, per marina discrimina, et per regiones remotas, quia ubi non sufficiunt propria, succurrunt aliena. Praeterea et puella quaerat lanam et linum, ut ex uno calidam, ex altero faciat candidam tunicam. Martha calida utatur, Maria candida. Haec enim actioni, illa contemplationi aptatur; haec orat, illa laborat; sedet ista, sudat illa; haec quiescit, illa currit; exit ista, illa intrat; ista inchoat, illa consummat. Felix anima, cujus promptuarium talia resudat unguenta, cujus dolium talia refundit libamina, cujus virgultum ejusmodi stillat balsama, cujusque horreum [Col. 0445C] simillima continet aromata! Felicem dixerim et locum, ubi tales comparantur species, ubi gemmae vaeneunt incomparabiles, ubi exiguo pretio res acquiruntur valde desiderabiles! Vidi, vidi in foro speculum non alteri quam filiae regis congruum: vidi monile non alterius quam intactae virginis collo appendendum.

Hoc speculum castitatis est, virtutis et humilitatis, quae terra nostra in publicis contractibus hactenus habere non consuevit. Res siquidem pretii est inaestimabilis, raro inveniens venditorem, rarius emptorem. In ejus certe comparatione coelestes exhauriuntur thesauri, negotiatores requiruntur ditissimi et divinissimi, comparatores quoque liberalissimi. [Col. 0445D] Coeleste siquidem commercium supercoeleste desiderat pretium. Quid nempe virginitate coelestius? Humilitate quid excelsius? In diademate Salomonis praefulget altera, in thesauris regiis pretiosior est altera. Ex utraque tamen omnium artifex sapientia monile composuit, et venale proposuit. Qui potest, inquit, capere capiat (Matth. XIX) . Ad hoc manus adolescentularum satis ambitiose quasi tentantes emere circumvolitabant, sed audito pretio statim omnes resiliebant. Ad extremum pene jam desperato negotio, virguncula quaedam, Andegavensis comitis filia surrexit, manum ad fortia misit, et nova commutatione pro rege Anglorum regem commutavit [Col. 0446A] angelorum. Haec gloriosa dicta sunt de te, charissima domina. Indulge autem mihi, quod sermone diffusiore te plus justo detinuerim, et credas ex abundantia amoris copiam protulisse sermonis. Ora ergo pro nobis. De componendis autem quibusdam sententiolis sermonis tui non sum oblitus, sed tam cito implere non potui, pluribus impeditus. Vale.

[II, 11.] Dominae suae servus suus, spiritum rectum.

Quod Filius hominis non venerit pacem mittere in terram, sed gladium, et quod Spiritus sanctus super principes nostros in igne descenderit, quodque [Col. 0446B] Isaac ignem poenae et ligna disciplinae nostrae portaverit, scienti refero. Haec etiam fortassis ratio, quare Jacob in benedictione filiorum Joseph manus transversaverit, quatenus singulorum non nativitatis ordo aut privilegia, sed meritorum et morum attendantur officia. Virtute namque discretionis servata, et misericordia in sua triumphat patria, et justitia congrue disponit totius regni gubernacula. Cum itaque palatium ingredimur misericordiae, flores et fructus decerpimus olivae. Cum ad tribunal justitiae assistimus, palmam reportamus, et de pomis lunae et solis satiamur. Haec in reginae nostrae vestimento delectabilis varietas, et ad tollenda fastigia filiorum non solum hominum, sed et Dei immutabilis immutabilitas et aeterna aeternitas. Joannes in [Col. 0446C] aqua tantum baptizat, nec vulnus originalis peccati sanat. Christus Jesus in spiritu judicii et spiritu ardoris, et coelum reserat. Omnia, inquit Apostolus, mundantur in sanguine, et non fit remissio nisi in sanguine (Hebr. IX) . Neque itaque vestimentum mistum sanguine sit in combustionem propter peccati transgressionem. Christus septies contra velum sanctuarii proprio digito suum aspersit ad emundationem criminum nostrorum sanguinem. Hoc nos docuit unus magister noster qui in coelis est, hoc legislator in figura monuit: Non auferes, inquiens, sal foederis Dei tui in omni sacrificio (Lev. II) . Satis dictum est sapienti. Priorem illum sancti Aigulfi excuso, quia quod facere potuit et debuit, fecit. Si [Col. 0446D] aliud vel aliter fecisset, offensam nostram incurreret. Vale. Proderit tamen peccanti, praecedente poenitentia, oratio vestra et sancti conventus vestri. Iterum vale.

[II, 12.] Priori suo ⁜ (47) suus abbas.

Res humanae qualiter in mente divina pensentur, conspectibus hominum in hac volubilitate mundanorum absconditur. Solummodo angelica puritas his prout datur admiscetur arcanis, ac de profundo mysteriorum edocta quibus dignum videtur revelare sufficit. Interim temeritas nostra sic in se ipsa obscurata [Col. 0447A] confunditur, ut nec remota sensibus aliquatenus apprehendat, nec saltem vicina cognitione perfecta contingat. Digna haec ultio in praesumptorem, ut et de praeteritis arguatur, et a futuris coerceatur. Timore hujus periculi, mi dulcissime, admonitus, de praesentibus quidem angor, et tamen futurorum praesentiens caliginem vias incognitas reformido. Gratia vero divini auxilii si adfuerit, nec profunda pelagi pertimesco, nec etiam quaeque in tentata arripere diffido. Etsi enim parum roborata trepidet affectio, poterit sine dubio consolidari insuperabili superni luminis patrocinio. O Jesu! cui vanum fuit ad te confugere? cui male cessit te et inter vepres haerentem cornibus quaerere? Te quidem nec pietas deserit, nec omnipotentia, atque ob id [Col. 0447B] tuis nec pium ferre recusas suffragium. Sua potius perit quicunque periclitatur diffidentia, quam tua inclementia. Nostro si dignaris obsequio, mentem nostram compunge tactu interno, et in funiculis amoris tui reduc a saeculo, et deduc in eremo. Tumultus non quiescat, donec tanquam spumam ad littoris quieta nos ejiciat. Fiat, fiat super nos misericordia tua, Domine (Psal. XXXII) . Non convertatur amaritudo passionis, nisi omnia expurgaverit superflui humoris. Honoris ambitio, carnis delectatio, amicorum confabulatio, consanguineorum visitatio, subjectorum praelatio majoris potestatis ostentatio, utquid? Nonne his anima compeditur, ne ad superna evadat? Nonne his complicatur, ne virtutum pennis coelestia petat? Et horum quidem finis erit, [Col. 0447C] sed sine fine poena durabit. Alterum horum fieri necesse est, aut vincere haec, aut ab his vinci, aut superare, aut subdi, aut fugere, aut includi. Sanius est igitur nudum enatare, quam vestitum submergi; solum effugere, quam cum multis periclitari. Quid cor humanum expavescis? quid refugis? fructus solitudinis non est quidem mollis, est tamen fortis, non est pinguis, est tamen dulcis; est durus, sed in cortice; est acerbus, sed in superficie; est novi saporis, sed inchoantibus; est conterens dentes, sed non consuescentibus. O cor humanum, cur times renovari? cur abhorres reparari? Velis, nolis, hinc abire compelleris; velis, nolis, sine mora emigrabis. O cor excors! cur non curris ad Dominum [Col. 0447D] cordis? Cur omnia colligis, et te ipsum non colis? Dignitate praecellis, potestate excedis, auctoritate quidquid creatum sub coelo est evincis. Nobilitatis tuae progenies quanti sit, ob ignobilem conversationem non attendunt, qui post corpus suum te ponunt: exemplar tuae formationis non meminerunt, qui inter corpus et spiritum quae sit differentia non animadvertunt. Natales tuos relege, et de quam spectabili sis genere recole. Generi tuo maculam servitutis noli irrogare, quia servitus tibi non a te debetur. Etenim tu in loco sublimi sedere, caeteri vero tibi debent assistere. Tuum est mandare, caeterorum ad mandatum venire, et pro contemptu [Col. 0448A] vindictam excipere. Tuum est injungere, subjectorum sine discrimine injuncta effectui mancipare. Soli Deo si dignum praestiteris obsequium, tuum ad omnia valebit imperium. Hoc interim confabulatorium omittam, et tempus et locum constituam, quo narrationes, rationes, et allegationes utrinque liberius audiam. Valete.

[II, 13.] Frater PETRUS Cellensis abbas T. priori Molismensi ⁜ (48) , salutem.

Sacratissimae passionis et resurrectionis Dominicae solemnes feriae, dies cum suis horis, membra cum suis officiis non immerito hactenus vindicaverunt. Quid enim digitis meis cum calamo [Col. 0448B] scribere in die, quo distenditur in cruce dilectus ex dilecto, qui factus est sponsae suae fasciculus myrrhae? (Cant. I.) Manus domini tornatiles, aureae, plenae hyacinthis, clavis perforantur, et manus mea ad aliud quam ad distillandum myrrham probatissimam occupabitur? In uno oculorum, et in uno crine colli sponsae vulneratum cor ejus, et cor meum inania et supervacua meditabitur? Potius resignet dies haec in affectu Christiani affectum morientis Christi, compassionem in membris, mortificationem in concupiscentiis, expiationem a vitiis, conformationem in officiis charitatis. Ecce cur non responderim epistolae tuae die sequenti postquam eam accepi. Accepi namque eam, cum de vituli saginati pelle detrahenda et de agno assando jam [Col. 0448C] ageretur, et manus ac pedes junioris filii Rebecca parabat supervestire vestibus Esau valde bonis, id est sacramentis ecclesiasticis. Jesus vestimenta sordida non propter peccati contaminationem, sed propter mortalitatis contaminatam conditionem deponebat, et sacram manuum ac pedum ablutionem, non carnali depositione sordium, sed conscientiae bonae interrogatione in Deum intitulabat. Jam ex odore unguenti a peccatrice, sed poenitente, in caput vel pedes Salvatoris effusi implebatur domus: jam convivium pinguium, convivium medullatorum apponebatur, vinum meracissimum crateris infundebatur.

O bone amice, quis scriberet, imo quis non biberet? [Col. 0448D] Comedite, amici, et bibite, et inebriamini, charissimi, continuabatur, et de morticinis pellibus atramento liniendis cogitaretur? Ecce quare statim non respondi, cum libentius illis pulmentis intenderem, quam de responsione vestra cogitarem. Quid de Sabbato dicam? Quid, inquam, dicam, nisi quia Sabbatum est? Sabbatum revera sed delicatum, sed sanctum, sed gloriosum. Non licet igitur digitum extendere, et loqui quod non prodest. Deinde die sequenti, resurgente et cum spoliis multis Domino redeunte, aliquid de praeda pretiosissima veniens in occursum deposco. Rursum intueor triumphum, excipio renascentia sidera; post solis ortum et auroram [Col. 0449A] nascentem in thesauris meis consigno, ut haec spes reposita in sinu meo doceat, quod flebile principium melior fortuna sequeretur. In his diebus nemo alius scripsit, nisi tantum Pilatus, quinimo destructum est quod adversum nos erat chirographum. Post haec vero tandem, cum exivit homo ad opus suum, et ad operationem suam usque ad vesperam, recogitavi seriem somniorum atque sermonum epistolae tuae, et extrahens eam de tenebrosis ad lucem, deprehendi non esse meam. Ubi enim mea, quae de me principio narrat super id quod vidit, aut audivit ex me? in medio fingit me dixisse vel fecisse quod non est verum? in fine comparat se illi qui sine peccato non est? Non sibi convenit imago epistolae tuae, bone frater et amice. Primum [Col. 0449B] vinum ponis, deinde acetum supponis, ad ultimum misturam myrrhae et aloes apponis. Non rejicio usquequaque laudem mihi propinatam, amplectens dicentis benevolentiam, non dicti conscientiam. Languor enim ille fortissimus, quo sub sole universa vanitas hominum laborat, et me cum aliis corripuit, quatenus suaves illas aurium modificationes necdum propulsare didicerim. Naturale est hoc vitium, et, ut ait Seneca, naturalia corporis aut animi vitia leniri arte possunt, deleri non possunt. Hoc animi scabies est, sed differenter occupat. Invadit quandoque inferiora, quandoque superiora, quandoque totum simul, et superiora et inferiora. Superius est in animo, quod ad rationem pertinet; inferius, quod ad sensualitatem, totum quod ad [Col. 0449C] destinationem, sive deliberationem. Fallaci igitur suppositione, dum alias animus forte ad quaedam majora et meliora occupatur; subintrat inanis gloriae amor, et foliis ficus turpitudinem suam obumbrans, in latibulo anguli sedet, ut cum domina sua ratio absens fuerit, viro, id est naturali appetitui sese misceat, et ex tali concubitu Ammonitae et Moabitae, qui non intrant in Ecclesiam Dei, usque ad tertiam et quartam generationem, procreantur. Quod enim ab initio conceptionis et generationis vitiosum erit, ad innocentiae gloriam quo modo intrabit? Nunquam igitur opus vanae gloriae numerabitur in remuneratione verae gloriae. Ideo Abrahae dicitur: Ejice ancillam et filium ejus. Non enim [Col. 0449D] erit haeres filius ancillae cum filio liberae (Gen. XXI) . Deinde quod periculosius est, ascendit sursum haec scabies, et tangit ipsum verticem sanctum animae, ubi est imago et similitudo Dei. Quaerit suam non Dei gloriam, abutitur voluntate divinae tam generationis quam regerationis. Non nominat filium suum, id est opus, Joannem, sed Zachariam. Haec jam non celat, et non velat, sed revelat turpitudinem suam, et juxta sapientissimum, contra animam suam Adonias petit Abisac Sunamitem, quae regi David solebat [Col. 0450A] obsequia praestantissima et incentiva castissima praebere. Unum est, inquit Salomon, ac si regnum petat (III Reg. XI) .

Adonias cupidissimus regni, est ratio infecta amore privati boni. Ambit iste Abisac sibi assumere, cum tota ratio absorbetur a voragine cenodoxiae. Sed occiditur, quia a Deo separatur. Hoc malum sub sole est. Adhuc amplius malum est, cum tota hominis intentio et operatio ad hanc iniquitatem et negationem contra Deum se incurvat. A laqueo sic contorto triplici funiculo cave tibi, o amice, quia malum est oblatis honoribus delectari, pejus negatos appetere, pessimum pro sublatis in iram prosilire. An erat meum abbatiam illam dare cui vellem, subtrahere cui vellem? Et quis ego? et [Col. 0450B] quid ego? Praecipue comparatione tanta: archiepiscopi scilicet Lugdunensis, episcoporum quoque Lingonensis et Augustudunensis: abbatum etiam Molismensis, sancti Joannis Quintiacensis ⁜ (49) , quid ego nisi pulvis et cinis? Coelum et terram cum istis testes invoco, nisi forte evanuit a sensibus meis, quod de persona tua nil inhonestum, nil criminosum in eorum auribus deposuerim. Revera non statim acquievi, et abiit sermo in regionem longinquam. Nominatus est iste, non dissimulavi dicere quod audieram, vel videram: reticui tamen quod ignorabam. Nominatus est Petrus de Vivariis, heu mihi! pro quo contra amicos, et episcopos, et clericos, et familiares, alia vice fortissime steteram et constantissime, nunc quoque ut potui steti. Quia [Col. 0450C] non potui ut esset abbas, vertit ad me cum quibusdam suorum terga, et non faciem. Hoc anno multa horum similia, non per visum, sed per sensum et experimentum passus sum. Amici quondam mei a longe steterunt, et jam non ambulant mecum. Quid itaque faciam? Non ibo? sed inobediens ero. Non ibo? sed superbus apparebo. Tacebo? sed conscientiam timeo. Tacebo? sed pecuniam Domini abscondo. Tacebo? sed callidus, vel stultus reputor. Utrique parti placebo? Sed hoc erit simulatio, sed hoc erit impossibile. Quid igitur? Dirige, Domine Deus meus, in conspectu tuo viam meam (Psal. V) . Quid, inquam? Da sermonem rectum et bene sonantem in os meum. Hucusque satis. Nam parietem litterarum [Col. 0450D] fodere, ne dicam impugnare parco. Rimas tantum et quasdam scissuras per circuitum obambulans designo, sed et resigno. Nam quod fractum est, si quid tamen fractum est, malo resarcire, quam nova damna facere. Fiat pax.

[II, 14] Frater P. Cellensis abbas, dilectis fratribus, filiis et amicis Caziacensibus ⁜ (50) , sapientiam scribere in tempore otii.

[Col. 0451A] Praeter solitum, nec non et votum meum, in virga, non in spiritu mansuetudinis scribere vobis proposui, qui paterna praecordia aculeis litterarum vestrarum absque misericordia perfodere non timuistis. Movet me et commovet plurimum pia senectus in Patre, miseranda compassio in fratris abjectione, seria et intemperata oratio in paginarum serie. Dissimulare, nec tam manifesta redarguere; pars ejusdem criminis videtur esse. Quis enim iste impetus? quae ista ebrietas? Quod suffugium mentis et sensuum, fratrem abdicare, Patri contradicere, jus monastici ordinis sic perturbare? Dura et dira, fratres mei, aemulatio vestra, morte tristior, inferno inferior, saxo durior, amarior absinthio, felle acetosior. Quid enim? pietas negatur, [Col. 0451B] necatur misericordia, honor paternus conviciatur, insimulatur amor fraternus, societas repellitur, regula violatur. O irreligiosa religio! O ficta sanctitas! O invidiosa charitas! Siccine, fratres mei charissimi, siccine Christum didicistis? Nonne Deus noster Deus pacis est, et non dissensionis? O stulta vecordia illorum qui pacem suam dicunt, si fratrem non receperint; mortem, si viderint; prosperitatem, si socium exterminaverint; devotionem, si opus devotionis condemnaverint! Haec in te pestis, Joseph, grassatur: hoc in tuum caput infortunium sine culpa refunditur. Vendere enim te fratres volunt, quem videre nolunt. Paternae gratiae impedimentum sibi credunt, quia Patri gratiosum sentiunt. [Col. 0451C] Sic sic fratrum ingratitudinem mercatur gratitudo Patris. Si defuerit, inquiunt, amatus filius, ad nos resiliet paternus affectus. Dum Joseph visibus sistitur patris, rarior ad nos deflectitur dulcedo paternitatis. Tollamus fratrem et habebimus patrem.

Quam justius et jucundius faceretis, si vobis filialem devotionem invisceraretis. Hoc nempe affectum multiplicaret, non devastaret. Boni fratres et amici charissimi, currebatis bene; quis vos fascinavit sic patri scribere, sic fratrem proscribere? Quid enim Tes. mali fecit? quid tam atrocis injuriae dignum perpetravit? Quod tam immanissimum suum facinus, ut sic contra legem sine lege vestro judicio non rediret? Ubi sunt misericordiae [Col. 0451D] vestrae antiquae quibus veniam criminosis indulsistis? quibus sceleratis commissa facinora remisistis? O quanto impurioris, quantoque indignioris vitae pluribus et locum misericordiae impetrastis, et gratiam immeritam prorogastis! Ubi fornicationes T., ubi inordinatae comestiones? Ubi ignominiosae operationes? ubi innominandae confusiones? Opera lucis, non tenebrarum opera T., opera diei, non noctis; opera praedicanda, non praejudicanda. O livor! o invidia! Quo ausu ingressa es sanctuarium Dei, cubile Altissimi, [Col. 0452A] tronum Regis aeterni? Qua tyrannica praesumptione sanctorum praecordia rupisti et irrupisti, quinimo et dirupisti? Ecce pondere gemitum et clamorem validum de corde amicorum pressisti. Unde namque ustio illa cordis, unde angustiae mentis, nisi te succendente, nisi te constringente? Prorsus usque ad internecionem animae combureris, et ex hoc paupertas et angustia cordis. Non, fratres, non adversum me ira, sive commotio vestra exardescat. Nequaquam enim tacere vobis debui insipientiam vestram. Acquiescite tamen consiliis meis, et quod inconsulte factum est, consulto corrigere ne differatis. Quam citius ergo poteritis, ad pedes domini abbatis simul procumbatis, satisfacientes pro erratu non levi, neque surgatis nisi benedictionem [Col. 0452B] ab ore paterno reportaveritis. Mihi quoque, si in aliquo excesserim, obsecro, indulgeatis. Diligo enim vos, Deus scit. Valete.

[II, 15.] Fratribus, filiis et amicis suis charissimis Caziacensibus, frater PETRUS humilis abbas Cellensis, salutem.

Non levitas, aut levis necessitas ut loquar suadet, Patris languorem, matris desolationem, fratrumque attendens commotionem. Verum est, verum est, fratres charissimi, illud Evangelicum: Percutiam pastorem, et dispergentur oves gregis (Matth. XXVI) . Quid autem horum gravius, percussio pastoris, an dispersio [Col. 0452C] gregis? Equidem divisum sine dubio alterum satis grave; simul vero utrumque pene damnum intolerabile. Immorabor igitur plangendo Patris passionem, an consequar revocando fratrum exterminationem? Sed ut rerum fatear, utrumque, si utrumque contigerit lugebo. Sed alterum affectuosius, alterum ambitiosius. Nam Patri uberius lacrymas profundam laboranti in defectu naturae; fratribus emittam intensius redargutionum sagittas propter excessum culpae. Morbis namque naturae compassionem, corruptioni animarum debemus reprehensionem. Condolendum, non imputandum est seni, quod egreditur mundum: imputandum vel potius amputandum in Christiano, si rumpere tentet dilectionis vinculum. Re integra, fratres [Col. 0452D] charissimi, nondum imminentia lucrosius evitantur pericula, si adfuerit oculus Providentiae, et manus vigilantis cautelae. Casus fortium terrere debet fortunam pauperum. Nam tua res agitur paries dum proximus ardet. Quantumlibet potentissima, quantumlibet opulentissima regna in brevi contentionum molestia succensente corruunt. Mundi ipsius machina stare non poterit, si se elementorum incontemperantia conturbaverit. In proximo Cluniacensis ⁜ (51) Ecclesia antiquitate senior, religione [Col. 0453A] ferventior, rerum abundantia plenior, multitudine numerosior, quid fecit? Scandalum parvulis, piis moestitiam, religiosis verecundiam, amicis pudoris jacturam, universae Ecclesiae velamen opprobrii. Ubi enim ambitur honor saecularis sub tegumento religionis, quando ab eodem arcebitur crudus animus in maturitate dilectionis? Si ita favus mellis acescit, quid absinthii amaritudo, quid aceti faciet acredo? Proverbium est: Suaviter corrigitur, qui exemplo aliorum emendatur. Maneant igitur in vobis unitas, pax, et concordia, ut id ipsum dicatis omnes, et non sint in vobis schismata. Quandiu Patrem vestrum, imo nostrum, vobiscum retinere poteritis, alium ne cogitetis. At ubi inevitabili cogente necessitate aliter disponendum fuerit, Spiritus [Col. 0453B] Paracletus invocandus, coetus sanctorum convocandus, et vir bonus, religiosus, discretus, litteratus, pius, et in sancta religione enutritus, qui Patris vestri imitator sit, omnimodo investigandus. Valete.

[III, 1.] Dominis suis et Patribus priori ⁜ (52) cum caeteris de Monte Dei ⁜ (53) , frater PETRUS Cellensis indignus abbas, usque ad montem Dei Oreb.

Aliud materia, aliud suadet scribere vestra reverentia. Et materia quidem, quae est charissimi filii nostri translatio ad vos, potius semper silere, vel instantius flere, quam scribere admonet. Sanctitatis autem vestrae reverentia sancta et digna exigit. [Col. 0453C] Itaque non quaelibet levia et saecularia, sed fortia et coelestia debet assumere, qui vobis proponit scribere. Quid autem charitate fortius, quae fortis est ut mors? quid coelestius, quae etiam omnem exsuperat sensum? Et de hac quidem, quantum ad nostrum se inclinare dignata est sensum: Majorem hac dilectionem nemo habet, ut animam suam ponat quis pro amicis suis (Joan. XV) . Quanti igitur apud meam humilitatem vestra profecerit dilectio, aestimare poterit, qui quod pro ea reposuerim pretium diligenter pensaverit. Certe non aurum, sed virum secundum cor meum; certe non argentum, sed quem habebam quasi unigenitum: certe non lapides pretiosos, sed lapidem, quem mihi erexeram [Col. 0453D] in specialis amoris titulum, in hoc proposui commercio. Scio, nec prorsus dubito, quod si omnem substantiam domus meae dederim pro sancto amore vestro, nihil tamen in comparatione illius attulerim. De Monte namque Dei non amor mundi, sed amor coeli descendit; non carnalis amor, qui tanquam nubes matutina pertransit, sed aeterna [Col. 0454A] charitas quae nunquam excidit (I Cor. XIII) . Non enim recipit aestimationem, quod omnem excedit accidentium licitationem. Divini siquidem amoris suavitatem sanctarum animarum pius redolet amor. Et quid humana paupertas dignum recompensationis, non dicam ad supernum amorem, sed saltem ad quamlibet sanctorum dignationem, in omni thesauro inopiae copiose abundantis reperire poterit? Sane nil sanioris mihi videtur ad hoc consilii, quam ut gratiam rependat pro gratia, ad illius imitationem, qui potius ex abundanti quam ex indigenti, non aliud quidem solet dare pro gratia. Itaque et ego gratiae vestrae gratias ago, non tamen vanas, non vacuas, sed ultra facultatum mearum sufficientiam largas et divites. Non enim de arca, [Col. 0454B] sed de conscientia, non de fundo marsupii, sed de intimo cordis, non de supellectili domus, sed de intimis visceribus profero quod accipitis. Si enim aliter fieri posset, si aliud pretium, quantumcunque magnum, vestra sanctitas exposceret, si aliquam commutationem commercium illud admitteret, o quam libenter darem! o cum quanta gratiarum actione numerarem! O Deus cordis mei, quanta animae meae usque ad mortem in hoc partu angustia, quam importabilis! nisi tu mecum portaveris in separatione ista affectionis semper duratur aerumna.

Jesu bone! indubitanter pro te aliquid me fecisse jam deinceps fateri non erubesco. Sed quid aliud facerem? Tuus est ille, tuus sum ego. Et utinam [Col. 0454C] sic tuus ego, sicut ille tuus! Et qua fronte tibi de tuo tuus contradicere praesumam? Non resisto voluntati tuae contumaciter, ut tu assistas desolationi meae misericorditer. Vide humilitatem meam et laborem meum, et dimitte universa delicta mea (Psal. XXIV) . Domine, Domine, nonne totam mitius a me tolleres animam, quam partem dimidiam? Placeat tibi saltem non deserere partem residuam, quia tibi assumis praecipuam. Vere nunc experior, quod separare veneris hominem adversus patrem suum. Vere hic gladius Salomonis vivus et efficax, et penetrabilior omni gladio ancipiti, pertingens usque ad divisionem animae et spiritus. Quare propter te divisa est maceries animorum praesentia [Col. 0454D] corporum? Tu mediator, tu lapis angularis, tu dispersos Israel congregas, tu Deus unus, ad te et in te utraque faciens unum, quare sic facis, vel si non facis, quare pateris ut caream baculo meae debilitatis? ut suam columnam deserat basis? ut sine Aaron non Moyses, sed tuus miser cogatur sustinere quaestiones sive molestias hujus talis et [Col. 0455A] tantae multitudinis? Pie Jesu, non sustineat pietas tua sine consolatione meam diutius fragilitatem conquassari, sine visitatione fatigari. Quid est hoc? Vobis coepi scribere, vobis loqui, et sic in mediis sermonibus, cum tanta mora meas miserias misericordissimi Dei conspectibus explicui. Certe ut videatis, certe ut intelligatis, quis sit dolor filium dexterae amittere, et nec saltem sublato Joseph, Benjamin retinere. Quinimo ut Deum totius consolationis meis compatiendo moeroribus dulcius et obnixius pro me exoretis. Est enim benignus piorum exauditor, largus pro se aliquid facientibus remunerator. Orate itaque, ut et istum, quem quasi in vinculis Christi retinetis, non amittam, et ut optando scripsistis, pro Samuele nostro prophetam [Col. 0455B] non inferiorem recipiam. Sic enim dote bona ditatus, consolationem aliquam vestris orationibus accipiens, potero exspectare illam veram et aeternam, pro qua desolationem suscipio temporalem et transitoriam. Valete.

[III, 2.] Dominis et Patribus suis de Monte Dei, frater PETRUS Cellensis, dulcedinem gratiae quam repromisit Deus diligentibus se.

Exsultat spiritus meus in Deo salutari meo, tum quia videre et audire vos vel semel merui, tum quia familiaritatis gratiam, gratia superna largiente, inveni. Accedit hinc beatitudini meae dulce [Col. 0455C] ad invicem commercium litterarum, unde et amaritudinibus meis mitigativum paratur electuarium, et inquietudini sopitivum medicamentum, et hebetudini non mediocre aeruginamentum. Denique quoties formam et vultum inspicio sermonum vestrorum, magna virtute veneniferos morsus evado rugientium curarum, inundationes contempero influentium occupationum, assultus reprimo internarum et veternarum inimicitiarium. Placet sensus profunditas, dictorum veritas, morum informatio, errorum redargutio, amputatio vanitatum, condemnatio ambitionum. Plus medullae farinae, minus corticis et furfuris habent. Facile ex his perpendi potest, quid in se de se anima religiosa sentiat, quid supra se de Creatore [Col. 0455D] suo obstupescat, quid infra se de peregrinatione mundi et tentatione carnis pertimescat. Plane ad se ipsam conversa conturbatur, ad factorem suum suspensa dilatatur, ad corpus reversa confunditur. Quid enim corpus, nisi terra inanis? quid anima, nisi abyssus impenetrabilis? quid Deus, nisi lux incomprehensibilis? Igitur ut caro sterilis et infecunda impraegnetur, jejuniis et vigiliis affligatur, ut anima tetra et tenebrosa clarificetur, pristinis vitiis et phantastica ignorantia exuatur. Caro abstinendo fiat paradisus deliciarum, anima orando et contemplando efficiatur serenissimum coelum. Custos et operator paradisi deputetur ratio: protector et inhabitator animae ipsius creator. Adhibeatur corpori diligens disciplina, ne tanquam puer immaturus [Col. 0456A] in perniciem sui efferatur: cultura impendatur, ne velut ager neglectus mala prole urticarum inutiliter occupetur; vomere et sarculo conscindatur, et bono semine impleatur. Nam hujus naturae est hoc corpus, ut quo magis opprimitur, eo amplius multiplicetur. Terra hujus carnis, nisi aratro disciplinae convulsa fuerit, quasi clausa vulva inutilis erit. At ubi fortiter concussa vel conscissa semen Domini exercituum exceperit, germinare secundum genus suum incipiet. Denique secundo vulnerata, tanquam gladio ancipiti, amore videlicet et timore, uberes fructus justitiae, largissimas aquas internae compunctionis, imo sanguinem et aquam in redemptionem praevaricationum suarum, et emundationem originalium delictorum, in vitam [Col. 0456B] aeternam saliendo profluit. Atteratur itaque contritione valida, ne insolescat, et pro frumento bonorum operum spinas et tribulos desideriorum malignorum afferat. Fodiatur, imo confodiatur lancea Salvatoris, ne animam in sepulcro vitiorum defossam aeternis addicat incendiis. Duobus funiculis David admetiatur, uno ad mortificandum, uno ad vivificandum, ut quod naturae est conservetur, et quod vitii, destruatur. Sic, sic quantumcunque lapidosa fiet mollis et tenera: quantumcunque salsuginis plena, fiet dulcis et bona; fiet, inquam de benedictionibus coeli frugifera, fiet quasi horti juxta fluvios irrigui, quasi areolae consitae a pigmentariis, quasi mons coagulatus et pinguis, [Col. 0456C] tanquam vallis nemorosa, velut terra sancta et uberrima.

De hac solummodo oritur veritas, in hanc justitia de coelo prospicit, hanc inhabitat et inambulat sanctitas: ferrum de hac tollitur, malleus universae terrae et securis suggestionis diabolicae in ea non auditur. Haec terra benedictioni proxima est. Haec, inquam, accipit, tanquam lac divini uberis, primam benedictionem in justificatione, secundam in glorificatione. Omnis igitur, juxta Apostolum, qui lactis est particeps, velut ab uberibus maternae gratiae, exsugat ab ista lac sanctificationis, ab illa consolationis. Hoc enim est quod ait Apostolus: Habetis fructum vestrum in sanctificatione; finem vero vitam aeternam (Rom. VI) . Sic, sic vivitur, et in talibus vita [Col. 0456D] spiritus. Sic vivunt parvuli tui, Domine Deus, ab ubere praesentis visitationis, sic ab ubere futurae exspectationis. Haec duo, sicut duo hinnuli capreae gemelli, quia ex abundantia divinae jam praelibatae dulcedinis, et ex indubitatae certitudine sequentis remunerationis, jam ad Deum, sicut cervus, inaequalitatem adversitatum transcurrimus, jam super montes aromatum mundarum orationum prae alacritate transilimus exclamantes cum Apostolo, quia non sunt condignae passiones hujus temporis ad futuram gloriam quae revelabitur in nobis (Rom. VIII) .

Cujusmodi autem lac, fratres, esuriatis, haesito, quia ad humanos usus non simplex, sed aliud ovinum, aliud capricum, aliud vaccinum a Deo creatum perpendo: habet et humana infantia lac proprium, [Col. 0457A] et aetati suae congruum, mamillarum maternarum. Ex qualitate vero uberali uniuscujusque lactis, cui magis personae, vel aetati quodlibet horum competat, non est disserere. Est namque caprinum parum nutritivum sed satis digestivum; vaccinum multum nutritivum, sed durum ad digerendum; ovinum ex his medie contemperatum. Quamobrem ex alio servi, ex alio filii, itemque ex alio pascuntur domini. Qui domini, nisi qui dominantur in universa Aegypto carnis suae? Qui filii, nisi qui de ventre nati sunt gratiae? Qui servi, nisi quorum manus servierunt in cophino veteris vitae? Servi necessitate indigentiae, filii suavitate indulgentiae, domini deliciarum plenitudine lac edere solent. Utinam mihi peccatori indulgeatur lac veniae, vobis jam expiatis lac gratiae, tandem expiatis [Col. 0457B] lac gloriae! O clarum lac! o suave! o jucundum! Clarum, quia per veniam transferimur de regione tenebrarum ad lucem gaudiorum. Suave, quia per suavitatem gratiae, ab amaritudine tentationum ad dulcedinem deducimur immarcescibilium delectationum. Jucundum, quia per gloriam a saeculi tristitia evadimus ad aeternum et incommutabile gaudium. O abundans jucunditas! o jucunda abundantia! In die enim illa nutriet homo vaccam boum, ut ait Isaias, et prae ubertate lactis comedet butyrum (Isa. VII) . Quae namque est vacca boum, nisi anima consors naturae et gloriae coelestium spirituum? Quam homo Christus nutriet, non sicut nunc in umbra sacramenti obumbrati veritate, sed in declaratione veritatis, et in detectione reserati per clavem [Col. 0457C] David mysterii de mensa corporis, et de vino pretiosi sanguinis, de vestimentis gloriae, et de lacte matris gratiae, quod prae ubertate misericordiarum vertitur in butyrum dulcedinum, quia omni fluxibilitate et mortalitate de medio sublata, omnimoda commutatione transformabitur a claritate in claritatem, et sic in Deum. Tunc enim erit omnia in omnibus. Quid hoc butyro pinguius? quid hoc melle dulcius? Hoc mel coeleste est, non campestre, non denique silvestre. Joannes in solitudine mel silvestre edit satisfactionis: Jonathas in procinctu belli campestre justificationis: puer Jesus in Virgine et de Virgine mel coeleste incorruptionis. Sufficit enim lucernae quae lucet et ardet, in campis silvae poenitentiam [Col. 0457D] praedicari, et quando fugiat a ventura ira, populum edocere. Juveni, qui in agone fideliter et viriliter decertat, in virgae, videlicet justitiae, summitate futuram dulcedinem praegustare. At vero Christo Jesu, qui lux est illuminans non illuminata, creatrix non creata, propter altitudinem divitiarum sapientiae et scientiae thesauri absconditi (Colos. II) , parum est ut sit praedicator, non sit et dator, non solum veniae, sed et gratiae.

Denique ut de maximis ad minora trahamus exemplum, cor cujusque religiosi ad similitudinem baptistae Domini a strepitu saeculi quietum, in baptismo devotionis emundatum, in mortificatione carnis praeparatum, in amore verbi Dei confirmatum, in religione angelorum stabilitum, et si nondum [Col. 0458A] coeleste mel pleno ore et ventre eructat, silvestre saltem praegustat. Aliter enim gratia sapit in patria, aliter in exsilio; aliter rara, aliter larga; aliter continua, aliter interpolata; aliter in corpore mortali, aliter in immortali; aliter invisibiliter data, aliter visibiliter administrata. Calore igitur charitatis liquefacta, et colatorio discretionis eliquata, nihilominus et infusorio exquisitae veritatis infusa homini gratia, asperitates faucium in confessione mitigat, stomachum receptivum innumerabilium cogitationum mundificat, discretivam cerebri rationem ad certam mensuram modificat, et vitalem venam ad veram immortalitatem cordi subministrat. Hic autem interim nos cum turba tanquam in campestribus ad gratiam suspiramus: ibi velut in [Col. 0458B] monte contemplationis glorificatam Jesu faciem suspicimus. Hic exspectamus, ibi spectamus; hic petimus, ibi accipimus; hic rogamus, ibi erogamus; hic inopes, ibi locupletes; hic pauperes, ibi divites; hic cum Joanne in deserto, ibi cum Jesu in regno; hic in carcere Herodis, ibi in palatio aeternae haereditatis. Hic ad reparationem gratia commodatur, ibi ad refectionem praestatur; hic in mensura, ibi supra mensuram; hic in utre, ibi in ventre; hic in cortice sacramenti, ibi in manifestatione summi et incircumscripti luminis. Ecce lac, imo butyrum, ecce mel, vel potius favum mellis offert servus vester mensae dominorum suorum. Ad quid iterum vobis vas aquae cum amphora vini? O domini et amici charissimi, puteus altus est, et lapis [Col. 0458C] superpositus, quem mihi angelus nondum revolvit, Jacob nondum amovit, et quomodo dicam: Bibe, domine, et camelis tuis potum tribuam? O ardens desiderium! Fossoria habetis, venas aquarum viventium possidetis, puteos quos fodit Abraham et filii ejus, Isaac et pueri ejus, habetis, et adhuc aquam de cisterna quae est in Bethlehem suspiratis? Equidem haec aqua, et si bona ad bibendum, sed difficilis ad inveniendum. Iter prolixum et obsessum, locus remotus et ignotus, vires paucae et rarae, undique hostis et ensis, nox instans et prae foribus tenebrae. Nisi itaque ad incomparabilem thesaurum obtinendum tanti labores non sunt insumendi. Quid dicam? Momento tamen sui haec purissima gutta [Col. 0458D] superat omnem laborem, quia sitim satiat, sordes lavat, aestum temperat, humectat arida, dura emollit, sterilia fecundat. Ex hac lagenas oculorum suffusas in libamentis vestris effunditis, et cum hac altissimo Deo vota placabilia offertis. Haec ignem exstinguibilem exstinguit. Haec rigorem judicis ad pietatem inflectit. Haec cherubin, et flammeum gladium atque versatilem, ne laedant compescit. Hanc in vinum convertit: et suo more potiora exhibet in benedictione, quam in creatione. Procul dubio sunt nobis plures fortes ad bibendum vinum, et ad miscendam ebrietatem; ad hoc autem poculum quis idoneus? Verus Noe noster, qui requiem nobis dedit ab operibus mortuis, hoc vino debriatus, turpitudinem humanae infirmitatis in cruce denudavit, [Col. 0459A] et a medio filio, qui neque calidus est neque frigidus, irrisionem sustinuit. Ideo pauci procedunt ad emendum, pauciores ad possidendum, paucissimi ad bibendum, fere nemo ad ebriandum. Potens potator hujus vini fuit filius fabri. Post hunc emigraverunt ad vineas Engaddi qui bibebant vinum libaminum. Quia igitur nunc non est relictus in Sion, et residuus in Jerusalem, qui de manu Domini calicem vini meri suscipiat, accedite vos qui estis de domo Dei, et de monte Dei, et bibite et inebriamini, charissimi.

[III, 3.] Dominis et amicis suis priori, et caeteris fratribus de Monte Dei, frater PETRUS Cellensis, bravio [Col. 0459B] diurni denarii non fraudari.

Suavissimi saporis buccellas, quasi panis oleati, avido ore in mensa litterarum vestrarum praegustans, jucunditatem spiritus coepi eructare, et iterum atque iterum prae desiderio spiritum bonum attrahere. In crassitudine quippe animae bene pastae, in abundantia dulcedinis Dei scripsistis, et sicut adipe et pinguedine spiritalis laetitiae fauces meas replestis. Sermo namque vester non est talis, qui adulterinis formis superinductis speciem pietatis repraesentet, et virtutem abneget. Hoc enim illorum est, qui in corde et corde loquuntur, vel qui molliunt sermones suos super oleum, cum ipsi sint jacula. Non autem verbum vestrum sic insulsum, sic infatuatum, sed sale salitum, sed gratiae plenitudine confortatum [Col. 0459C] viscera replet sanctorum, vires reparat animarum, languores sanat aegrotantium, fortitudinem conservat sanorum. Praeterea delicatorum sufficit gulositati, et nauseantium medetur rejectioni. Pascit ut panis, ut vinum laetificat, ut paradisus deliciarum, exuberat in omni suavitate, ut templum speciosissimum refulget in omni pulchritudine. Plane suadibilis ad commonendum, rectus ad componendum, efficax ad commovendum, potens ad corroborandum, dulcis ad demulcendum, ardens ad inflammandum. Cum enim pure de puro vase purus effunditur sermo, quid ad emundandum aptius, quid ad informandum apertius, quid ad omne opus bonum utilius? Sane verbum bonum de [Col. 0459D] bono Dei verbo frequenti meditatione decoctum, exercitationi corporali et spiritali tanquam mola inferiori et superiori molitum, continua examinatione cogitationum accusantium aut etiam defendentium cribratum, humilitatis ossibus confert medullam, spiritui contrito medelam, et animae esurienti adhibet satietatem bonam. Decoquitur vero panis iste aut in clibano profundi mysterii incarnationis Christi, aut in sartagine vivificae crucis, aut in craticula mortis et sepulcri: cum vita vestra, locutio vestra, cogitatio vestra commoritur et concorporatur, vel consepelitur Christo novo genere vivendi. Videte panem de clibano: Memor esto Dominum Jesum resurrexisse a mortuis ex semine David (II Tim. XI) . Comedite panem de craticula: [Col. 0460A] Cum adhuc peccatores essemus, Christus pro impiis mortuus (Rom. V) . De sartagine frixum apprehendite: Cum iniquis deputatus est; et, vere languores nostros ipse tulit, et infirmitates nostras ipse portavit (Luc. XXII; Isa. LIII) , in corpore suo super lignum crucis.

Panis iste triplex itinerantibus per desertum ad viam trium dierum non deficit, quia etiam tertium coelum petentibus seu penetrantibus fides incarnationis, passionis et mortis, tanquam scala Jacob, vehiculum existit. In introitu vero tabernaculi non manufacti, id est non hujus creationis, quod scilicet fixit Deus et non homo, porrigitur panis de duabus decimis similae, id est consolatio aeterna pro legis et Evangelii consummatione, nec non pro carnis [Col. 0460B] perfecta incorruptione, et vera sanctitate animae. Hastam aut gladium ad quid petitis? quem interficere vultis? quem ferire? Ubi est vel quis est adversarius vester? Nonne vos confugistis ad tutissima loca Engaddi? Nonne Christus est vobis petra refugii? nonne turris fortitudinis? nonne omnis armatura fortium? nonne inattingibile propugnaculum? nonne gladii duo, scutum, arcus et sagitta? O fortissimi milites Christi! hastam protensam habetis in orationibus continuis, gladium in mortificatione carnis, panem sanctum in spe aeternae glorificationis. Hasta vestra non est aversa in adversitatibus mundi, quia rectos facitis gressus ad coelum; gladius non declinat in conflictu desideriorum et [Col. 0460C] impetu suggestionum, quia ante Dominum est omne desiderium vestrum; panis non inveteratur ex dilatione praemiorum, quia revirescit charitas certa spe promissorum bonorum. In calore namque suo perdurat panis, quia charitas non tepescit in cordibus vestris. Non hebetatur acies gladii, quia non defervescit rigor disciplinae ac sancti propositi. Hasta non infringitur, quia oratio vestra acumine suo coelum penetrans nullis obstaculis reverberatur.

O bellum grande, et grave, in stationibus dissimile, in viribus inaequale, in armis incomparabile! O rector et moderator omnium, quam, nisi a te fieret, ridiculosa pugna vermis et gigantis, hominis et daemonis, animalis terreni et aerii, velocissimi et tardissimi, stultissimi et callidissimi, antiqui et [Col. 0460D] moderni, mortalis et immortalis? Stat ille in superioribus, jacet iste in inferioribus. Pennas ille habet, iste nec pedes. Videt ille quem persequitur, iste sentit nec attendit a quo tam crudeliter verberetur. Mole carnis molestatur iste: bonitate Creatoris ex creatione sua libero volatu quolibet devolitat ille. Utitur hostis mundo isto ut decipiat; utitur homine adversus hominem ut occidat; utitur eodem adversus eumdem ut absorbeat. Sensibus suis tanquam propriis armis triumphat, et transgulat [strangulat] captivum, cum spiritus in servitutem non redigit mortale corpus suum. O pestis iniqua! o sors hominum misera! non est tibi in te virtus, non in arcu virtutis tuae, neque in hasta liberi arbitrii tui salvat Dominus. Sic collisa inter [Col. 0461A] scopulos, sic contracta inter populos, habes tamen praelium cum filiis Enachin, quibus comparata videris quasi locusta: habes capitale duellum cum principibus tenebrarum, victori vel victo proposita morte et vita. Non resurget, non qui ceciderit, sed qui cesserit; non addet qui destiterit: non rursus accedet, qui lapsus fuerit. Primo victus primus homo, quia secundus venit de coelo, habuit in coeno sublevantem se: denuo si succubuerit, non reparabitur, quia alius deinceps non generabitur ex virgine Dei Filius. Voluntarie enim peccantibus, non relinquitur hostia pro peccatis. Instantius itaque agendum, ne urgeamur redire, cum inclusi in morte iterum non sinemur tunicam oblitam repetere. Tunicam enim poenitentiae qui neglexerit in corpore, [Col. 0461B] opportunitatem nullam habebit post transitum vitae. Ecce, domini mei et amici charissimi, statim ut vidi angelum vestrum, cucurri ad armentum cum Abraham, vocavi Saram memoriae, puerum cordis, et miscui vobis farinam, ut facerem subcinericium. Habetis itaque cilicium vestrum, habetis et subcinericium nostrum. Cooperantur haec duo ad extrahendam peccati rubiginem, ad delendam pruriginem, ad extergendam sorditiem. Idcirco sana et sancta potuit veraciter exclamare conscientia, vasa puerorum munda esse. O gemma pretiosissima et praeclarissima! pro qua si dederit homo omnem substantiam domus suae, tamen nihil aestimatur in comparatione illius. Detineo sancta corda, mundos oculos, puras manus, plusquam debeam a pabulo [Col. 0461C] vitae, ab introitu gloriae, a contemplatione faciei Jesu jam glorificatae et deificatae. Sed nunc jam remitto; et ut me commemoratione pia in humeris vestris perferatis ad thronum gloriae deposco. Valete. Fratrem Simonem lumen oculorum meorum, partem viscerum meorum, attentius vobis commendo.

[III, 4.] Suis de Monte Dei, suus PETRUS Cellensis, a claritate transferri in claritatem.

Venerunt filii usque ad partum, et tempus non est pariendi. Manus ad rescribendum parabatur, animus ad dictandum, locus ad sedendum; et ecce ventus occupationum nuntii vestri vela occupans [Col. 0461D] navigii nostri ad portum silentii retorsit. Quid enim? Nonne jucundius et voluptuosius paulatim vinum bonum, quod servatis usque adhuc, per tempus et tempora degustabitur, quam uno haustu cum damno optandae suavitatis deglutitur? Etsi enim in transitu desidero vos videre, saltem nolo in transitu scribere: Gustavi et vidi quia bona est negotiatio vestra. Nequaquam manus vestrae in cophinis serviunt; nequaquam civitates Aegypti in luto et latere construunt; sed quaeque pretiosa et speciosa requirunt; sed fusum et colum ad nendum sive contexendum rationale et superhumerale, et caetera summi pontificis insignia ornamenta apprehendunt. Hinc est quod non de stuppis synagogae peccatorum grossiora vestimenta animae vestrae delicatae apponitis? [Col. 0462A] neque contra legem ex lana linoque vestimento induimini; sed abdicantes occulta dedecoris, faciem lavatis, caput ungitis, et de velleribus ovium vestrarum venientes ab aquilone calefacitis, cum etiam de confessione vestrae integerrimae simplicitatis exempla sumuntur sanctae religionis. Sic est, dilectissimi, sic est: Accedit homo ad cor altum, et exaltabitur Deus (Psal. LXIII) . Annon in luna cum lumini solis appropinquat sic evenit, ut eo a suo fulgore videatur deficere, quo fuerit effecta vicinior? Caeci domus non ideo pulchra, quia deformitatem ejus non videt; non ideo sana, quia ubi ventrem faciat non considerat. Cani, juxta prophetam, in Ephraim effusi sunt, et ipse ignoravit (Osee. VII) . Doletis fetorem Lazari, truncum jam emortuum [Col. 0462B] miramini revirescere, muros Jericho non patimini consurgere. Facitis namque quod ait Nahum propheta: Aquam propter obsidionem hauri tibi, intra in lutum, et calca, et subigens tene laterem (Nahum, III) . Intelligitis obsidionem principis hujus mundi, aqua de cisternis sicut nec de cellis deficit. Lutum carnis ut fortius prematis, et validius calcetis intratis, si subigendo tenere laterem memineritis. Non itaque usque ad internecionem desaeviat mucro vester. Tolle, ait Dominus, grabatum tuum et ambula (Joan. V) , id est corpori indulgeas, non servias. Quam suaviter in impetu spiritus evehor, dum vobis scribo, tam aegre fero, dum in medio itineris subsistere cogor. Ad quaestionem respondere [Col. 0462C] parco, quia non perfunctorie eam tractare dispono. Valete.

Destitutus spe ulterius procedendi subsederam non volens, sed propter eum qui quasi media via me deserebat. Interim flavit spiritus bonus, et dum illius cassavit propositum, nostrum complevit desiderium. Moram procul dubio timebam, et temporis sive portatoris importunitatem ad meam referri ignaviam satis pertinaciter devitabam. Ut itaque meam insipientiam oculis amicorum et dominorum meorum simpliciter prodam, non quod ex promptuario aridi pectoris, sed quod de horreis Joseph in saccis filiorum Jacob mutuavi proponam. Apponam vero prius in mensa ista panes propositionis vestrae, ut cum his sumantur legumina decoctionis [Col. 0462D] nostrae. Quosdam vestrorum ita scribitis sentire de verbis Apostoli, ubi ait: Renovamini spiritu mentis vestrae (Ephes. IV) ; et alibi: Et si homo exterior corrumpitur, sed qui intus est renovatur de die in diem (I Cor. IV) , et de paradiso deliciarum in quo Adam positus est, sive etiam hoc, quod homo ad imaginem et similitudinem Dei conditus asseritur, ut sub eodem sensu omnia ista accipiantur. Addunt etiam haec bona deliciosa bifarie debere accipi, scilicet secundum substantiale bonum et accidens: referentes ad essentialia dona imaginem, similitudinem vero ad ea quae adesse et abesse possunt. Priusquam his bonis coloribus et a doctis pictoribus imaginem sensuum istorum compositam in sacrario Dei statuam, quaero de origine, de auctore et de virtute, [Col. 0463A] vel etiam utilitate ejus. Ut enim religiosum sit quod adoratur in templo, non nova, non ignota, non denique ficta debent esse numina. Israel, ait Propheta, si me audieris, non erit in te Deus recens, neque adorabis Deum alienum (Psal. LXXX) . Non magis abominabile est simulacrum in Ecclesia Dei vivi, quam de sancta Scriptura sensus perversus in anima Christiani. Delectus tamen et hic habendus est. In his siquidem, quae ad sanctae Trinitatis, vel incarnationis fidem, seu sacramentorum Ecclesiae pertinent errare periclitari est. De multiplici vero sensu Scripturarum, vel judiciorum Dei, quae nunc plura fiunt, quasi diversa, non tamen contraria, a fide sentire, non est exorbitare. Hic enim sonus est alarum animalium in Ezechiel se adinvicem percutientium, [Col. 0463B] quia sanctae animae de thesauro sapientiae et scientiae Dei largiter accipiunt, unde corpus Ecclesiae in augmentum corporis Christi diversarum gratiarum compagine satis eleganter componunt. Itaque frater ille suo bono quidem sensu domum sibi eburneam fabricaverit, et bicameratam, sive tricameratam arcam in diluvio aquarum multarum praeparaverit. Miror illum tamen tantum aedificium parvis sumptibus exstruxisse: et cum illud fundamentis solidissimis apostolorum et prophetarum firmare, floribus doctorum fulcire, malis martyrum stipare, ut sapiens architectus debuisset, oblitus paxillos aereos auctoritatum Veteris, et funes argenteos Novi Testamenti inserere, quasi clypeis denudavit parietem. Sed ut de proprietate hujus nominis, quae occurrunt in [Col. 0463C] instanti edisseram, sciendum est, quod proprie imago relative dicitur ad aliud, cujus similitudinem gerit, et ad quod repraesentandum facta est, sicut imago Caesaris, quae ipsius similitudinem praeferebat. Improprie autem imago dicitur id, ad quod aliud fit, sicut exemplum, quod similiter proprie dicitur exemplum, exemplar a quo sumitur. Tamen abusive aliquando alterum pro altero ponitur. Secundum istam rationem proprie imago Patris dicitur Filius. Juxta alium vero modum, quo unum nomen pro alio ponitur, dicitur homo imago Dei, quia videlicet imago Dei in eo est. Sicut imago dicitur tabula et pictura, sed propter picturam quae in ea est, simul et tabula imago appellatur. Ita [Col. 0463D] propter imaginem Trinitatis, etiam illud, in quo est haec imago, imaginis nomine vocatur. Homo itaque imago, et ad imaginem; filius imago, non ad imaginem. Volo denique si placet, et in quo similitudo differat ab imagine, brevi exemplo signare. Pono animam lapidem pretiosum, et imaginem aliquam in eo expressam, a qua similitudo secundum imaginem impressa ostendatur. Nonne est aliud imago exsculpta, et aliud similitudo ab imagine redempta? Sit igitur bonitas Dei causa hujus similitudinis, quia cum benevolentia sua, quae Spiritui sancto attribuitur, Deus Deum hominem, vel post Deum facere vellet, et naturaliter id fieri non posset (non enim naturaliter Deus est, nisi is, qui Deus natus est, non factus), concessit ut saltem similitudinem [Col. 0464A] Dei haberet. Quae similitudo Dei ut sedem, vel receptaculum haberet, imago sive figura substantiae Dei, quae est filius, animae hominis impressa est, ut a suo sancto Spiritu praedictam similitudinem reciperet: quomodo pretioso lapidi foramen aperitur, per quod gracilem auri virgulam recipiat, qua constringatur et teneatur. Ad imaginem itaque secundum naturales animae virtutes, memoriam scilicet, intelligentiam et dilectionem, ut optime dixit tractator vester, et ad similitudinem, secundum innocentiam et justitiam, quae in mente rationali potius naturaliter quam accidentaliter insunt, conditus est homo.

Stupeo siquidem me audivisse, quod nollem vel somniasse, similitudinem Dei donum esse accidentale: [Col. 0464B] quod non accidentale, sed veraciter substantiale, imo supersubstantiale novit qui Apostolum intelligit. Scimus, inquit, quia cum apparuerit, similes ei erimus, quia videbimus eum sicuti est (I Joan. XII) . Quid est, similes erimus, nisi similitudinem ejus habebimus? Quam enim similitudinem in creatione accepimus, eamdem in resurrectione prima, denique et in secunda, sed aliter habituri sumus. Nam in creatione ita collata est, quod amitti potuit, cum etiam peccare potuit, vel potius deformari; sed in vera immortalitate, cum nec mori nec peccare homo poterit, de similitudine Dei aeternaliter gaudebit. Quid igitur? Itane summa illa beatitudo et gloria saeculorum accidentalis erit, ut possit adesse et abesse praeter subjecti corruptionem? Hoc enim [Col. 0464C] accidentis est. Ubi es, homo? Nonne in mortalitate, vel potius in morte! Quare? Nonne quia amisisti Dei similitudinem? Quid enim Deus? Nonne vita? Et quae est similitudo vitae, nisi vita? aut quae dissimilitudo, nisi mors! Mortem namque invenit, qui similitudinem Dei amiserit. Quod si ideo dicitur accidentale similitudo Dei quia auferri potuit, non vera est consequentia. Sic enim sequeretur, quod accidentaliter viveremus, quia mori possumus. Naturae siquidem accidentis est, ut possit adesse et abesse praeter subjecti corruptionem. Quod quis sani cerebri, vel cordis affirmare audeat de virtute, justitia, bonitate et amore virtutis in anima? Prorsus, ut ait Augustinus, ut vita corporis anima, sic animae [Col. 0464D] vita Deus. Vera quoque virtus, vera bonitas, vera justitia, imo ipsa veritas est Deus. Sine his igitur si fuerit anima, moritur, et dicis esse accidentalia dona? Vertens iterum oculos, et relegens apices vestros, inveniensque non donum, sed bonum accidens, majores phantasias admiror. Nonne enim similitudo Dei Deus est? aeque bonum Dei nunquid aliud a Deo est? Clamat Augustinus: Quidquid de Deo dicitur, Deus est, et nihil secundum accidens dici de Deo; et dicis, secundum bonum accidens similitudinem Dei dici. At, inquis, quod dico similitudinem Dei donum esse accidens, non ad Deum dantem, sed ad hominem accipientem respicio. Mihi vero videtur satis ex superioribus probatum, neutrum esse verum. Haec sufficiant de similitudine.

[Col. 0465A] Nunc revertamur ad imaginem, et audiamus quid nobis dicat imago vera. Sic enim loquitur: Qui me videt, videt et Patrem (Joan. XIV) . In quibus verbis desiderantibus faciem Patris videre omnino simillimam et in nullo disparabilem imaginem semetipsum repraesentans, desideria cordis eorum de bonis suis satiare voluit. Rursus haec eadem imago renovare volens imaginem suam in imagine sua, alias dicit: Sancti estote, quia ego sanctus sum (Lev. XI) . Tanquam bonus pictor animarum Deus primam animam in primo homine cum omni benedictione spirituali, ad quam meliorem et formosiorem invenit imaginem, non in jam creatis, sed in non creatis pingendo creavit, et creando depinxit. Creavit, inquam, in anima imaginem suam, vel potius animam [Col. 0465B] ad imaginem suam. Depinxit, iterum, in anima similitudinem suam, vel magis animam ad similitudinem suam. Fumo autem iniquitatum et transgressionum suarum decoloratam, et usque ad extremam deformitatem foedatam, auctor et amator suus voluit eam reparare. Et quia aeque idoneus pictor, neque in coelo angelus, neque in terra homo justus, neque subtus terram aliquis spiritus inveniebatur, accessit imago ad imaginem, formosa ad deformem, justa ad injustam, nobilis ad ignobilem, pia ad impiam, aeterna ad transitoriam; venit reparare quod perierat, venit reficere quod defecerat. Haec imago Dei invisibilis Filius est Altissimi. De Filio namque ait Apostolus: Qui est imago Dei invisibilis (Col. I) . Sanius vero mihi credite, nihil dicitur, quam unam [Col. 0465C] esse imaginem totius Trinitatis, Patris videlicet, Filii, et Spiritus sancti. Unde Beda, super Faciamus hominem ad imaginem et similitudinem nostram (Gen. I) ; in eo quod dicit, faciamus, una operatio trium personarum ostenditur; in hoc vero quod dicit, ad imaginem et similitudinem nostram, una et aequalis substantia trium personarum monstratur. Ex persona enim Patris hoc dicitur ad Filium, et Spiritum sanctum, non ut quidam putant, angeli, quia Dei et angelorum non est una et eadem similitudo vel imago. Proprie itaque Filius dicitur imago Patris; Trinitatis essentia minus proprie, homo improprie. Sic autem homo dicitur imago Dei, quia similitudinem ejus in se gerit, sicut imago [Col. 0465D] Caesaris, quae similitudinem ejus praefert. Hucusque satis dilataverim phylacteria mea, et magnificaverim fimbrias. Si qua tamen durius dixerim, obsecro, indulgeatis. Valete, et orate pro me.

[III, 5.] Dominis suis de Monte Dei, suus Cellensis, portam atrii interioris penetrare.

Etsi apices salutationum a vobis mea humilitas accipere non meretur, mereatur saltem munera orationum. Utrumque quidem si fieri posset, satis gratanter acciperem; alterum tamen ambitiosius deposco, si ad utrumque non valeo. Laetificarent me litterae, si scriberetis; sed juvant orationes, si pro me eas funditis. Insipientia mea indiget bonorum [Col. 0466A] instructione; infirmitas animae meae, devota et assidua oratione. O utinam perspiceretis plagas animae meae miserae et desolatae in vastitate hostili! certe si eam diligeretis, super eam lugeretis. O domini et Patres charissimi, cur non liberatis animam, quamvis miseram, tamen vestram? cur non eruitis de ore leonis jam semipastam? cur non redimitis sub vinculo captivitatis usquequaque humiliatam? Sufficiat vobis ad commovendos pietatis affectus recordatio antiquarum miseriarum, a quibus redimit vos qui passus est pro vobis. Ultra extenditur cumulus peccatorum meorum, et nisi Dominus juverit sanctissimis orationibus vestris interpellatus, jam inferno appropinquat. Valete.

[III, 6.] Charissimis dominis et fratribus de Monte Dei, priori cum caeteris sanctis, frater PETRUS Cellensis indignus abbas, salutem.

Forte sicut pulli de nido non avolantes paternas esuriunt escas, sic vos, filii charissimi, qui in nidulo vestro plumescitis, ut cum tempus venerit in altum evoletis, dignum faucibus et stomacho sanctitatis a me refundi exspectatis. Sed quid corvus ad pullos gallinarum? Non enim eisdem aluntur cibis. Corvus pascitur cadaveribus putredinis; columba vescitur granis puris tritici electi. Novi, novi quibus apud vos per dimidium temporis alitus sum cibis. Si dixero, novi quibus modo usque ad nauseam [Col. 0466C] onerer, parum profecto dixerim, cum sapientia vincat scientiam, et plus sit tenorem saporis in ore retinere, quam praeterita ad animum revocare. Anxior igitur in his et gemo; et quorum gustu vehementer afficior, nolo ruminatione reiterata refricare dolores praeteritos. Sufficiat enim diei malitia sua (Matth. VI) ; sufficiat gustui amaritudo sua amarissima. Vos denique, fratres et filii charissimi, simplicitate ciborum contenti sicut didicistis Christum, sicut gustastis et vidistis, quia bona est negotiatio vestra, sic perseverantes non quaeratis aliam mensam, non aliam escam. Bonam enim mensam, bonam utique habetis et escam, qua vivit anima vestra. Quid ipse dicere possum de mensa mea? Certe ex quo descendi de Sancto Monte [Col. 0466D] Dei mei, aut rarissime, aut nunquam data est mihi mensa, ut cum amicis meis epularer. Statim quae in insidiis exspectabant egressum meum sollicitudines, rapuerunt et absorbuerunt me continuo refluxu, super caput meum redundantes. Satis immisericorditer vindicatum est in me, si quid otii, si quid boni in requie illa habuerunt caro mea et cor meum. Severius in me exarserunt, et ne spiraculum quidem incedit per ea. Apud vos, charissimi et desideratissimi, conqueror de me ipso contra me ipsum. Haec certe, imo multo pejora merui, qui de poena non emendor, sed cum poena et culpam multiplico. Orate pro servulo vestro, qui vos omni die desiderat, umbram vestram suspirans, et faciem videre sitiens. Valete.

[V, 11.] Dominus suis de Monte Dei, SIMONI priori ⁜ (54) , et toti sancto conventui, frater PETRUS abbas Cellensis, sanctum Pascha.

Quotidianum Pascha celebrare non cessat anima uniuscujusque vestrum, dum quasi columba stat ad fenestras suas, et vocem de coelo explorat, à Libano vocantem sponsam suam. Extento prorsus et retorto collo ad caput vestrum, quod in coelis est, sine cessatione vitam istam umbrosam fastidientes, evolare super pennas ventorum contenditis, jam ibi verum, non annua repetitione, sed continua stabilitate, celebraturi pascha cum illo, et in illo, qui [Col. 0467B] pascha nostrum immolatus est Christus. Ita est. Sed adhuc ascenditur et descenditur per scalam Jacob, donec quod ex parte est evacuetur, quod fiet, quando votum in habitum convertetur, et in Jerusalem hymnus Deo solvetur. Interim, fratres, in umbraculis habitantes, et sub umbra illius quem desideratis, sedentes, coquite, imo assate carnes agni tota nocte, singuli in cella sua, et mane comedetis eas. Certe tota nocte debet cremari caro agni, quia toto mortalitatis tempore, accensa caldaria conscientiae, facies Salvatoris desideranda, et undis desideriorum fortiter bullientibus, ne in die judicii semicocta offeratur, percoquenda. Habete vascula munda, juxta namque et in oculis praeterfluit aqua. Sed nunquid vane? sed nunquid gratis? [Col. 0467C] Plane supina et crassa negligentia imputanda est singulis, nisi sint omnia munda, quibus et copia aquarum redundat, et temporis opportunitas superest, et amor incumbit totius munditiae, et ordinis consuetudo non refragatur. Sic est, ego vidi, ego interfui, et utinam toties et tam sedulo cor expurgassem, quoties et quam indesinenter manus et faciem die et nocte rigavi, non lacrymis, sed aquis. Hoc autem feci ut hospes, quia non ultra ostium, sed in ostio tenui. Vos autem intra et ultra ostium promovistis pedem, non advenae, sed domestici cellae et coeli effecti. Postquam vero vasa vacua ab ambitione emundaveritis confessione, et Scripturarum meditatione, implete aqua et ad ignem mittite, et tanquam unguenta pretiosa bullire [Col. 0467D] facite. Subintraverat buccae meae, et stylo jam suggerebat improvida cogitatio, scribere ut carnes agni sic decoquerentur; sed memor mandati legalis, quo prohibetur ne aqua coquantur, subjicio non ut agni, sed hoedi carnes taliter coquantur. Simul enim et agnum et hoedum tollere in pascha praecipimur. Quid ergo? Agnus in veru, vel in craticula crucis, hoedus in aqua coquitur, ut si innocens fueris, solo [Col. 0468A] spiritus ardore in pascha adapteris; si vero fetore gravi oppressus, per ignem et aquam expieris. Hoedus etiam est corpus, quod corrumpitur et aggravat animam. Agnus qui in latitudine pascitur, benignus ille spiritus, qui infestationibus carnis agitatus non cornu ferit, sed oculo simplici liberatorem quaerit, dicens: Quis me liberabit de corpore mortis hujus? (Rom. VII.) In sanguine agni, id est in contritione cordis, et spiritus contribulati liberaris de Aegypto, et de manu Pharaonis, quia cor contritum et humiliatum Deus non spernit. De sanguine hoedi non lego mysterium, nisi quod tunica Joseph tincta in sanguine hoedi missa est ad patrem. Ad patrem spirituum si miseris in confessione flens et ejulans tunicam Joseph, litam in sanguine hoedi, [Col. 0468B] id est simplicitatis et castitatis amictum fucatum et faecatum corruptione libidinis, et fraude diabolicae circumventionis, sanguis hoedi in purpuram commutabit, quia per poenitentiam non solum indulgentia, sed etiam gratia adipiscitur. Sed de his hactenus.

Unde namque mihi ut tepidus ferventes, mundatos sordidus, jacens currentes, piger commoneam alacres? Deus scit, me non praesumptione, sed amoris impatientia laxasse habenas, et cum non haberem quid dicerem, dicere tamen aliquid vellem, dixi quod innotesceret affectum, etsi non idoneum esset facere fructum. Adhuc impetus me trahit, et redire ad festum festorum cogit, ut quasi incipiens spiritui indulgeam currere, quousque [Col. 0468C] lassetur, et sponte petat stationem, et metas silentii. Sub exemplo ergo cujusdam pretiosi involucri, in quo stupendum sit, tam ipsum repositorium, quam repositum, aliquid de pascha prosequar, quasi quemdam pannum pretiosum et multicolorium de divinis thesauris assumens. Moyses in illo quadragenario jejunio, ubi a colloquio divino cornutam faciem reportavit, pascha illud in litteris suis praenominavit, et in illo sacro sanctas reliquias religans annuo recursu ad publicum nostrum devolvendum constituens, diem certum praefixit. Siquidem hic pannus, id est pascha, in exteriori facie plurimum nitoris exhibet; sed valde ampliora intrinsecus continet, et cariora pignora. Rubet igitur purpureo colore, propter passionem, rutilat hyacinthina [Col. 0468D] specie, propter resurrectionem; subobscurus est, propter sputorum et alaparum et flagellorum, et caeterarum injuriarum coacervationem; albet unica nube, propter innocentiae integritatem et peccati immunitatem. Ecce colores, colores cingentes pascha gloriosum, et delicatum animae pallium, quo melius amiciuntur pauperes semicincti, quam divites purpura et bysso induti Revolvere autem [Col. 0469A] illas pretiosas margaritas, quae sigillantur in sigillo isto aureo et argenteo, quis accedet, nisi mundas habuerit manus, nisi oculos columbinos? nisi labia purgata? nisi abluto toto homine interiori et exteriori sacro Jordanici fluminis baptismate? Quia ergo vobis sunt manus tornatiles per obedientiam, oculi clari per pudicitiam, labia stillantia myrrham primam per accusationem reatuum vestrorum, et ad scurrilia aeternam clausuram; applicate pannum paschalem, et expandite thesaurum absconditum, ut exinde captivus mutuet redemptionem, mortuus resurrectionem, peccator justificationem, afflictus consolationem, religatus solutionem, anathematizatus absolutionem. Sanctificate ora vestra sanctis horum osculis, oculos tangite his smaragdis, singulos [Col. 0469B] sensus exhilarate singulis benedictionibus.

Sed quae sunt pignora tam cara pro pretio, tam efficacia pro remedio, tam rara pro numero, tam sancta pro merito, tam perpetua pro aevo, tam amabilia pro beneficio! Pignora, fratres mei, ista ore pudico et timore debito nominanda et amplectenda, sunt caro et sanguis Agni incontaminati, Jesu Christi ossa, nervi, medulla, cartilagines, cutis, corium, et quaecunque membra in corpore Jesu de sacris suis visceribus edidit Virgo virginum. Addamne clavos, lanceam, coronam spineam, sputa, irrisiones et illusionem, albam vestem, vestimentum purpureum, fel, acetum, myrrham et aloes? Quanto enim haec in se duriora et viliora, tanto in Salvatore nostro pretiosiora et appetibiliora facta [Col. 0469C] sunt. Quis modo Christianorum si unum horum reperiret, nisi super aurum et lapidem pretiosum multum venerabilius coleret, ambitiosius servaret et adoraret. Dignum est, justum est. Si enim immundus erit, tangens morticinum et captum a bestia, id est Adam et Evam, quorum alter captus est suasu uxoris, Eva morticinum facta est suggestione serpentis, quomodo non justus emundatur ab operibus mortuis, qui viventem in saecula saeculorum contingit credendo, amando, colendo, adorando? Nam non sicut delictum ita et donum. Pluris enim donum, quam delictum est. Sed quod est hoc donum? Jesus Christus sanctus. Quid est, inquam, hoc donum? Nativitas Jesu, passio Jesu, [Col. 0469D] resurrectio Jesu, ascensio Jesu: Quomodo non etiam omnia cum illo nobis donavit? (Rom. VIII.) Clamat Apostolus: Omnia, inquit, vestra sunt, sive mors, sive vita (I Cor. III) , quia est mortuus propter peccata nostra, et resurrexit propter justificationem nostram. Domini et fratres, detineo vos plus justo, ad quorum januam stat et pulsat Jesus volens suum pascha vobiscum recolere, et de reliquiis mensae illius magnae partem bonam reservavit, quam adhuc recentem et calentem denuo de arca coeli refert et profert vobis. Ne vereamini, ne caro antiquata sit et putrefacta vetustate nimia, quia annus jam millesimus centesimus sexagesimus primus est. Nequaquam, fratres, nequaquam ascendat in cor vestrum haesitatio ista, quia caro ejus [Col. 0470A] etiam dum esset corruptibilis, non vidit corruptionem, multo vero minus facta incorruptibilis, et genere vivendi, et loco manendi. Recens est, calida est, sana est, vitalis est, regnum coelorum dat, quia possidet. Non est illa caro et sanguis, de quo dicitur, quia caro et sanguis regnum Dei non possidebunt (I Cor. XV) . Quo studiosius arcentur a dentibus et stomachis vestris carnes animalium, quae corrumpunt et corrumpuntur: eo dignius accedunt ad animas vestras sanctificandas carnes illae, quae sicut non moriuntur, ita nec corruptionem inesse patiuntur, ubicunque refectionem praestaverint. Has imperat religio, et quo religiosior sis, eo frequentius, et ut ita dicam, glutinosius comedere debes. Nondum quievisset manus, vel animus, sed reprimit [Col. 0470B] et modus dictorum, et tempus alia faciendi. Orate pro nobis. Novellum illum angelum vestrum A. salutate, et Robertulum nostrum. Plurimum et multum singulos, et singillatim, et communiter saluto.

[V, 13.] Dominis et Patribus suis de Monte Dei, SIMONI priori cum caeteris fratribus, frater PETRUS qualiscunque Cellensis abbas, vultus in propitiatorium semper tenere.

Varius rerum cursus, saeculorum volubilitati irremediabiliter innexus, nihil stabile, nihil aeternum, sibi inesse evidenti ratione approbat. Currit, fluit, fugit, labitur, et evanescit quidquid unquam habere [Col. 0470C] potest mundanus usus. Praecurrit defectus satietatem, praeterfluit adeptio appetitum, effugit instantiam desiderii fumus gloriae, elabitur utenti imago felicitatis, evanescit a viventibus vita, quia dum ordirer succidit me (Isa. XXXVIII) . Summa itaque dementia est, currere post defectum, appetere non apprehensibile, instare fumo, uti imagine pro veritate, velle diu ea vita vivere, quae, juxta Gregorium, vitae aeternae comparata, mors potius dicenda est quam vita. Alias sine dubio cursum vestrum convertistis, fratres et domini charissimi; alio appetitu vivitis; alia instantia pretiosas margaritas in foro et nundinis Veteris et Novi Testamenti quaeritis; alio usu in carne praeter carnem vivendo [Col. 0470D] corpora vestra quae sunt super terram, Christo concrucifigitis; alia conversatione aeterna et quae non videntur concupiscitis. Quae enim videntur, temporalia sunt; quae autem non videntur, aeterna. Ideo ad montem Domini sicut passer evolastis et nidificastis in foraminibus petrae, in cavernis maceriae, ne procella aeriarum suggestionum vos involveret, ne diluvium carnalium titillationum absorberet, ne laqueus sollicitudinum saecularium concluderet, ne aura humani favoris omnem ventum a facie terrae dispergeret. Ecce locus iste est, quem constituit Dominus Moysi, in quo vidit posteriora ejus, dum ante eum transiret. Ni fallor, vir ille bonus, qui Sunamiti mortuum puerum reddidit, cui illa cum viro suo coenaculum praeparaverat, et [Col. 0471A] lectum, et mensam et candelabrum, per vos saepe transitum facit, contemplatus a vobis in coenaculo gloriae, inventus in lecto mundatae conscientiae, cibatus et potatus in sacramento Eucharistiae divinae, accensus per donum sapientiae et intelligentiae. Adjuro vos per campos, cervosque camporum, ut cum transierit, post tergum ejus clametis pro pace universalis Ecclesiae, pro his qui in sublimitate sunt, pro comite nostro, cujus cor tetigit Deus, aedificare vobis locum, in quo secundum genus vestrum fructum faciatis, pro me peccatore suo et vestro, pro omnibus nobis commissis. Transite cum illo et post illum, ut manentem in perpetuas aeternitates, vel in ictu oculi, vel media hora, vel momento conspiciatis, donec transfiguremini a claritate in claritatem. [Col. 0471B] Certe qui sequitur transeuntem, videbit stantem, vel sedentem.

Fratres mei charissimi, si delibatio sancta et massa; si memoria ejus vinum Libani, quid praesentia, nisi inebriatio uberum, nisi oblivio praeteritorum, et jubilatio interminabilis de plenitudine gaudiorum? Exspectatio horum laetitia, quid fruitio, nisi laetitia sempiterna? Ad instar grani sinapis visio tua, Jesu, modico sibilo aurae tenuis aures cordis percellis, et quis poterit cogitare horam transitus tui? Si dormio, somniare possum, et videre non possum. Si vigilo, detentus aliis occupationibus et curis tam cito exoccupari nequeo. Si vigilo et vacavero, tunc forte venam susurrii ejus audio, sed nondum video. Quando ergo videbo transeuntem? [Col. 0471C] Si mundum cor sursum habuero, si puras manus, si lotam faciem, si tota anima, tota virtute omnibus solum Deum quaesiero, et me totum in ipsum conflavero, ut non ego in me vivam, sed Christus vivat in me, qui factus est nobis a Deo sapientia, et justitia, et sanctificatio, et redemptio. De mendacio autem, venia petita, me ipsum condemno apud vos. Nec enim solvi quod promisi, vel semel in anno revisere nidum illarum sanctarum virtutum, Montem Dei, in quo plumescunt animae charismatibus gratiarum. Fefellit me tunc ignota futurorum facies, et involuta plurimorum casuum series. De praesenti affectu, quo mens mea tota illa quadragesima impinguata eructabat mellis et butyri [Col. 0471D] rivulos, pensabam sequentes annos. Sed eruca, locusta, bruchus, et rubigo devoraverunt speciosa deserti, expandentes retia quotidianarum sollicitudinum pedibus meis, ut quod egressum est de labiis meis facerem irritum. Peccavi, quid aliud dicam? Si me excuso, os meum condemnabit me. Magis autem meretur veniam culpae, humilis confessio erroris, quam argumentosa extenuatio criminis. Verumtamen cum redditur ratio facti, rei veritas non offuscatur, neque rei culpa si qua est dissimulatur. Distinguitur namque falsa excusatio, et rationabilis satisfactio. Alterum culpam cumulat, alterum quatenus culpandus, vel non culpandus sit qui arguitur, declarat. Uterque etiam peccat, et qui mentitur in sui accusatione, et qui dedignatur [Col. 0472A] falsa objecta vera relatione diluere. Reproba humilitas est, plus quam in corde tuo sentias vane te dejicere: detestanda praesumptio, famam suam negligere, et suspicionis naevum non abolere. Utroque genere devitans tam quod a vero deviat, quam quod praesumptionem redoleat, et me non venisse fateor, et innumerabilibus detentum occupationibus attestor. Factum, imo non factum agnosco; causam facti, sive non facti, vobis dijudicandam relinquo. Quid pluris sit, vel quodlibet alteri praejudicet, id est factum causae, aut causa facto, definite. Cedo enim sententiae vestrae, qua credo vos de facto secundum causam, non de causa secundum facti qualitatem litem dirimere. Plus enim attendendum est, quare aliquid fiat, quam quid fiat. Informis namque [Col. 0472B] est actus ille, qui nullam habet causam quare fiat; deformis, qui malam, bene formatus qui bonam. Unde et bonus est omnis actus ille, qui justam habet causam, malus qui injustam. Indifferens vero dicitur actus ille, cujus causa parum concurrit vel ad justificationem vel ad corruptionem. Augustinus De bona causa: Causa, non poena martyrum facit. De mala Dominus in Evangelio: Si oculus tuus nequam est, totum corpus tuum tenebrosum erit (Matth. VI) . Item in legibus de indifferenti: Voluntas et propositum distinguunt maleficium. Dicit Ambrosius: Affectus tuus operi tuo nomen imponit. Subtiliter tamen ratione quorumdam actuum pensata, nulla intentione, nulla affectione boni fieri possunt, [Col. 0472C] ut crucifigere Christum, ut adulterari, et similia.

Ut ad propositum redeam, et congrua structura cohaerere primordiis extrema faciam, venire ad Montem Dei inter illa numero, quae si bono animo fiant remunerabilia sunt; si malo, damnabilia. Fur enim ille, qui fratris illius leprosi pannos, dum missa celebraretur, abstulit, praemium bonum pro tali facinore non habebit. Recipiet vero mercedem, qui pro sancto desiderio videre castra Dei apud vos properaverit. Satis est, si non plus satis sit. More enim meo tarde incipio, sed et tarde finio. Comes Henricus reaccenso spiritu instat quaerere locum idoneum, et asserit illum alium locum non se dimisisse, nisi quia vos noluistis acquiescere. [Col. 0472D] Consulo ergo, ut non grave sit iterum mittere aliquem de fratribus, cum quo ipse videam vel per me, vel nostros locum, ut jam dictum est, aptum ordini vestro. Sine mora facite hoc. Sigillatim et generaliter omnes vos saluto, quandoque venturus ad vos, si Deus voluerit, et forte cum redierit nuntius vester ad vos. Interim orate pro nobis. Robertulum nostrum saluto. Richardum, Stephanum, Rogerium, Nicolaum, et iterum omnes simul.

[V, 12.] Dominis et Patribus charissimis, BASILIO priori Carthusiensium cum caeteris prioribus, et [Col. 0473A] sancto conventui, frater PETRUS abbas Cellensis, consilium et auxilium veritatis et pacis.

Refusione uberiori irrigatur hortus Dei ille conclusus, fons signatus (Cant. IV) , quoties in unum conveniunt fistulae et canales benigni spiritus Dei, non ad calices Babylonicos absorbendos, sed ad faeces Jacob expurgandas, et ventres steriles fecundandos. Spiritus Dei a quatuor ventis coeli singulos vestrum de loco suo evocavit, ut unum corpus plenum gratia et veritate efficeremini. Vos enim qui priores estis, et curam aliorum suscepistis, quasi venae in corpore Carthusiensis ordinis estis. Tam itaque unanimiter regimini vestro invigilare omnes, et tam temperanter a subjectis vestris mandata et consuetudines ordinis exigere debetis, quanta in [Col. 0473B] charitate in humano corpore venae omnes sibi sociantur, et salubrem vegetationem omnibus membris aequa distributione sanguinis largiuntur. Eadem siquidem cautela fugere debet nimiam exilitatem et subtilitatem vena, qua immoderatam grossitudinem et repletionem. Nimia namque repletio, nisi cito evacuetur, acutam facit, et longam aegritudinem gignit. Rursum nimia exinanitio vires detrahit, et bona valetudine destituit. Domini et Patres charissimi, ostium vestri ordinis et visione rara, et interrogatione assidua jam trivi; et si consilium alterius Jethro admittitis, non usquequaque dispensationes, quae de corde charitatis procedunt, anathematizabitis. Quam enim frivolum et inconstans est, sine ratione et auctoritate meliorum mutare decreta, et [Col. 0473C] statuta seniorum, tam pertinax est, et extra regulam temperantiae, quae est mater virtutum, velle temporibus et moribus hominum negare quae deceant et expediant. Ignoscite quod vocem funestam quidem, quantum ad sonum, sed veram quantum ad sensum, in vestro sancto conventu de latibulo meo ausus sum proferre, et de his hactenus. Caeterum salutat vos dominus Henricus comes Trecensis, et universitati vestrae mandat cum omni supplicatione, ut suae petitioni acquiescatis; et nobis hoc injunxit, ut ad vos unum de nostris mitteremus, per quem voluntas et desiderium cordis vobis innotesceret. Quod autem non proprio sigillo scripsit vobis, occupationis maximae fuit de suis et regiis [Col. 0473D] negotiis. Est autem petitio, ut ei concedatis locum praeparare ordini vestro sumptibus suis, juxta morem vestrum, in terra sua, ubi visum fuerit his, quibus hoc negotium injunxeritis. Petit etiam, ut priori de Monte Dei, et priori de Valle Sancti Petri ⁜ (55) injungatis hanc curam. A multis enim temporibus hoc ipsum coepit, et orationibus vestris adjutus cupit perficere. Ex parte etiam nostra hoc ipsum humiliter et devote, petimus, quia Deo juvante [Col. 0474A] auxilium et consilium non ficte huic operi subministrabimus.

Suo et vere suo abbati Cellensi, frater GIRARDUS de Perona, in cellam vinariam introduci.

Quod vos meum appello, non insolentia est, sed amicitia. Conscientia enim mea, quae sentit me esse servum vestrum, praesumit vos dicere meum. Dignatio enim vestra fecit me vobis familiarem, familiaritas amicum, amicitia unum animum ex duobus effecit. Et quamvis vos in sublime, ex humili loco fortuna locaverit, charitas tamen, quae in sacrario suae majestatis omnem hominem aut [Col. 0474B] parem fecit, aut accepit, de personis imparibus pares amicos facit. Quem enim sic diligo, cui aeque dilectus ego? Nonne ego et vos unum sumus? Neminem habeo tam unanimem in visceribus Jesu Christi: testis est mihi Christus. Et licet nos ordo divisus dividat, charitas ligat, quia non color vestium, sed amor cordium hanc effecit unitatem, imo unanimitatem, amantissime pater, et, ut aliquid ludam coram Domino meo, quod in me torquetis, in vos retorqueo. Quid enim? Suspiciosus vobis factus sum, sicut etiam in litteris vestris apparet. Hoc signum est quia aut non diligitis, aut minus diligitis quod in veram amicitiam nec cadit nec cadere potest. Quid si vidissem vos et non locutus fuissem, aut statim exissem: nunquid tamen ideo minus diligerent? [Col. 0474C] Absit a servo vestro. Absit a corde vestro, ut vel tenuis suspiciuncula in tantum amorem descendere possit! Quod autem ostia non confregi, parcite verecundiae meae, quae juxta virum sanctum, egressa est ex utero, mecum crevit ab infantia mea. A modo pudorem ante excutiam, quam vobis suspicionem incutiam, et etiam portas aereas conteram et vectes ferreos confringam veniam peto: facite de vestro, quod de vestro. Verumtamen monacho illi sit pro me, melius, cui pejus propter me fuit. Illud autem scitote quia sic collocavi memoriam vestram inter ubera mea ut nulla occasione possit avelli. Salutat vos N. vester, ut vester, vester est enim.

Inter amicos amicissimo Domino PETRO Cellensi abbati, fr. NICOLAUS, sic in nigris vivere pannis ut candidis induatur in coelis.

Sufficere vobis deberet, si vos diligerem sicut me, quia nunc vos plus quam me, me constat dilexisse. Furtum enim feceram propter vos, nunc [Col. 0475A] furatus sum me mihi pro vobis; ego enim, qui stylum abjuraveram, dignus latebris et omni solitudine, postquam aviditatem vestram praesensi et persensi quam habetis de verbis et pro verbis hominis illius, cujus eloquentia et sapientia, vita et fama non immerito per totam latinitatem decucurrit, accepi tabulas et quod habui et feci. Cum laborare et plorare et orare deberem, ut propitiaretur Dominus peccato meo (multum est enim) in linguae volubilitatem refusus secretum cordis mei succussi pariter et concussi, et dicitis. Haec omnia in silentio, et magis cum silentio operari potuistis. Mirum si hoc ex sententia dicitis. Quis enim magis in turba est, quam ille qui faciendis dictaminibus implicatur? Perstrepunt enim ut digne inveniri sensuum veritas, [Col. 0475B] verborum varietas, quid melius ad consequentiam, denique quid, quando, ubi et quomodo proferri oporteat. Hoc ergo vos judicabitis silentium et quietem, maxime homini imperito, cui et sensus nullus adest, vel sermo non est venustus et facilis ad sententias vestiendas? Denique ⁜ (57*) vel monachi, quod esse videor, vel peccatoris, quod sum, non est officium dictare, sed flere. Dictare ergo nec indocto est in promptu, nec monacho in ausu, nec poenitenti in affectu. Coegi tamen me contra me, et duo volumina sermonum hominis Dei mitto vobis, in uno quorum ego dictavi quod ita incipit ⁜ (58) : Solet apostolus Paulus in verbis esse brevis, in sententiis ⁜ (58*) densus. Aliud vero volumen jampridem dictatum est, et rosum et rasum; sed quaerite [Col. 0475C] quis diligenter et sapienter illud scribat, multis enim sensibus plenum, illud autem scitote, quia non parvam amicorum multitudinem contempsi quibus nolui praestare ea, ad vos enim festinabat cor meum. Festinate et haec festinanter rescribere, et exemplaria remittite mihi et sic ad opus meum, secundum pactum meum rescribi facite; sed et illa quae misi vobis, et rescripta illorum, secundum quod dictum est, mittite mihi, et videte ut nec unum iota perdam. Libellulum autem, qui ita incipit: Tria sunt quibus reconciliari debemus ⁜ (59) , et horas nostras, quas habetis de Domina nostra, remittite. Orate pro me et rescribite mihi de his omnibus voluntatem vestram, et per proprium nuntium vestrum.

Domino et Patri HENRICO Trecensi episcopo fr. R. de Clarevalle, ambulare a claritate in claritatem, tanquam a Spiritu Domini.

Quam libenter audiamus illa de vobis, in quibus honoretur Deus, honoretur Ecclesia, honorificetur mysterium ⁜ (60) vestrum, novit ille cui, et a quo est omnis honor et gloria. Ad hoc enim vos Deus in sublimitate posuit, ut deponatis superbos, et humiles exaltetis, vos praecipue cui et voluntas bona, et potestas magna tam ex auctoritate quam ex nobilitate descendit. Hoc idcirco diximus, ut sequentibus [Col. 0476B] litteris viam faciamus. Abbas Cellensis ⁜ (60*) vir religiosus ac timens Deum, homo bonus et testimonium bonum habens a bonis, vita et litteratura conspicuus, nobis quoque tanta familiaritate devinctus est, ut non sit unus de caeteris, sed prae caeteris unus. Omnia nostra, sua sunt: et sua, nostra sunt; nos in illo et ipse in nobis unus est de ordine suo ⁜ (61) , in quo domino abbati nostro, amico vestro multum complacuit. Invenit ipse abbatiam, cui praeest, et turpatam, et turbatam a malitia habitantium in ea, vult eos reducere ad viam veritatis, sed facilius est informari ignaros quam reformari perversos. Sunt inter eos duo famosissimi et clamosissimi turbatores qui et malefactis suam, et maledictis alienam vitam jugiter attriverunt. [Col. 0476C] Confidentes enim in linea suae nobilitatis scandala nutriunt, moliuntur dissensiones, quia comprehensi sunt in operibus manuum suarum. Si quid igitur nostri Clarevallenses apud vos possunt, facite unum ex duobus, ut aut de monasterio penitus evellantur, aut sic statuantur in monasterio ut jam amplius mutire non audeant, et sciant prophetam surrexisse in Israel ad obstruendum os loquentium iniqua. De praedicto vero abbate patre et fratre nostro, hoc adjicimus, quia qui illi benefacit nobis facit, et qui illum audit nos audit, et qui illum laedit nos laedit.

Speciali et pene singulari amico PETRO Cellensi [Col. 0477A] abbati, frater NICOLAUS, se ipsum, et si quid amplius possit.

Quod frequenter scribo vobis, non est insolentiae, sed amicitiae argumentum. Scio enim quis et cui scribam: alioquin quid tantae extremitatis cum tanta summitate, si non mihi condescendisset illa vestra humilis sublimitas, imo sublimis humilitas? Credo, patienter audietis servum vestrum, et si dignum judicatis, filium, amicum autem velitis, nolitis. Si quid mordacius et audacius processerit, dilectioni ascribite. non praesumptioni. Manum vestram misistis ad fortia, et fortitudine opus est, quae vos salvum faciat a pusillanimitate spiritus et tempestate, fortitudo in praelatorum mentibus summum obtinet principatum, qua cedente omnis virtutum [Col. 0477B] fabrica per discrimina, imo per praecipitia labitur, vobis praecipue necessaria est, si attenditis et intenditis, ubi, cum quibus, ad quid, et quis positus estis, ubi, in loco utique honorato, sed onerato; ubi multae divitiae et malitiae multae, locus dives possessionum, sed praesumptionum ditissimus. Ab antiquo plantatum est toxicum mortis in horto illo. Ex quo ibidem regularis rigor elanguit, et res sanctuarii rapinis expositae, dispositae flagitiis, flagitiosos homines incurrerunt. Non fuit qui se opponeret murum pro domo Israel: qui gladio spiritus amputaret vites, purgaret palmites in vinea illa electa, quia, qui vigilabant super gregem illum, dormitaverunt omnes et dormierunt: cum quibus autem? Cum hominibus operantibus iniquitatem? [Col. 0477C] qui ab uberibus, sub uberibus Ecclesiae nutriti in ipsa matris viscera tota evisceratione grassati sunt, exterius infamia, et infamanda operati, interius horrida et horrenda fecerunt, ad quid autem? profecto ut vitia disperdatis in superficie, evellatis a radice, disperdatis in elongatione, dissipetis in communitione, vos autem quis? revera juxta Apostolum homo quieti et moderati spiritus totum habens quod lenitatis est, asperitatis aut parum aut nihil, vos multum mellis, illi multum fellis hauserunt sibi. Conversatio vestra dulcior sit quam mel et favum, illorum amaritudo habet myrrhae et aloes plus quam libras centum. Non bene conveniunt nec in una sede morantur tanta simplicitas et tanta dolositas, tanta perversitas et tanta sanctitas, tanta [Col. 0477D] benignitas, et malignitas tanta. Ponenda quidem fuit lucerna super candelabrum, ut lumen videret qui ingrederetur; sed forsitan non tantis ventorum turbinibus opponenda, ne exstingueretur. Et haec quidem antequam ascenderetis. Postquam autem audistis a Domino: Amice, ascende superius ⁜ (63) , [Col. 0478A] agendum est in manu forti, et brachio extento, et ⁜ (64) gladius Phinees saepissime et potentissime educendus ad verberandum et transverberandum filios Belial ⁜ (65) , qui famae et vitae suae nec rogati parcere volunt. Indigent enim increpatione, non exhortatione, praecepto, non consilio, non doctrina, sed virga, alioquin laetificastis omnes inimicos vestros et amicos moestificastis: qui ambabus, ut dicitur, manibus parati sunt pestilentes filios a sacris aedibus, et sedibus exturbare, induite fortitudinem, non parcat oculus vester, et non misereatur, quia et si plerumque culpa est totam prosequi culpam, in illis tamen vitium est, vitio vel aliquatenus pepercisse. Novi ego quod populus durae cervicis sit, cujus et vetus, et veterata rebellio velit vinum, non [Col. 0478B] oleum, flagellum non beneficium, verbera non verba, punctionem non unctionem, serpentem non columbam, magistrum non patrem juxta comicum, male eos docuit lenitas vestra, quia domus exasperans est, legistis ne de illis qui ponunt pulvillos sub cubito hominum et faciunt cervicalia ad capiendas animas pulvilli; et cervicalia juxta Sapientem blanda et lenia verba sunt in quibus laudatur peccator in desideriis animae suae et iniquus benedicitur. Tali pulvillo et tali cervicali circa delinquentes filios usus est Heli, cum diceret: Non bona fama, filii, quam audio (I Reg. II) de vobis, et haec quidem fuit corripere et coercere, sed lenitate et mansuetudine patris, non severitate et auctoritate pontificis, immisericordem debet sortiri semper exspectata judicem, [Col. 0478C] nunquam secuta correctio.

Qui sunt tamen, qui affectant tyrannidem et ponunt in coelos os suum? Profecto duo filii iniquitatis, quibus nulla mentio, de se nulla cura, pro se nulla, in se nulla reverentia, qui didicerunt fatigare Deum contemptu, naturam flagitio, leges abusu. Nunquid non mille mortibus dignus est, qui suam pueritiam turpavit, turbavit adolescentiam et aetatem tam inclinatam inclinat semper in pejus? non solum semper feriendus, sed et fulminandus est homo frontosus ad verecundiam, insensatus ad metum, inflexibilis ad pietatem, ad iram praeceps, velox ad facinus, pronus ad injurias, sed et ille alter contemptibilis adolescentiae et contemptricis insolentiae est adhuc, lupicellus ⁜ (66) in patrem suum [Col. 0478D] mordaciter strinxit dentes suos, turpis corpore, turpior corde, opere turpissimus super omnes coaetaneos suos, hic in primaevo pueritiae flore omni impuritate se polluit, et adolescentiae vias ingressus, egressus est cum Dina ⁜ (67) ut videret mulieres regionis illius, nec hominem veritus nec reveritus [Col. 0479A] ordinem, etsi non quaecunque voluit, tamen quaecunque valuit fecit. Quanta malignatus est inimicus in sancto! Quanta audivimus et cognovimus ea, et fratres nostri narraverunt nobis? Religandus est, et dentes ejus in ore ipsius conterendi ne in lupum transeat juvenis gratis currens ad facinus, ad honestum nec pretio. Ii duo unum impietatis parietem statuerunt et clamavit pilosus alter ad alterum, juvenes sunt, nobiles sunt: et idcirco alacrius et acrius corrigendi, ne vobis in scandalum, sibi in periculum, aliis veniant in exemplum, et sciant vitiis accessisse judicem, moribus fundatorem, vos autem, domine Pater, ne timeatis a duabus caudis ⁜ (68) titionum fumigantium istorum, quia fortassis ducentis manus ducit eos, ut exeant opera [Col. 0479B] eorum in lucem et arguantur a luce in luce, nonne vestri Clarevallenses vobiscum sunt, ante quorum faciem vel stare nedum loqui audebunt? videte, ut non annuntientur in Geth ⁜ (69) , neque in compitis Ascalonis et dicant filii incircumcisorum: Ubi est quem posuerunt custodem in vineis? Proinde extendite manum vestram, et sagittas vestras complete in eis. Sicut filius excussorum, haec locutus sum, domine Pater, non quasi dirigens, sed quasi corrigens, et diligens multum, nec enim praesumo docere Minervam, vel in sole radios ponere, cum vos, me tam vita, quam scientia longe antecedatis. Claudite epistolam hanc vestris, et vestrorum oculis: quam idcirco propriis manibus exaravi, ne in oculos aliorum incideret. In fine ejus commendo vobis magistrum [Col. 0479C] Joannem, qui vos suo pectori et altius et arctius impressit: quem propter vos singulariter diligimus, cum et propter se specialiter diligendus sit, valete.

[III, 7.] Fratribus et filiis ⁜ (70) dilectissimis, frater PETRUS humilis eorum dictus abbas, spiritum dilectionis et pacis.

Quam unica et singulari erga omnium et singulorum vestrorum salutem affectione et sollicitudine tenear, unicus ille spiritus novit, qui scrutatur etiam profunda Dei. Non ignorat hoc ipsa quoque anima mea, quam utinam sicut est intueretur oculus [Col. 0479D] mentis vestrae; et sine dubio compateretur doloribus suis. Praesumo etiam, in conscientiis quorumdam manifestos nos esse, quibus idem suadet puritas sua et veritas mea. Nullis vos circumvenire adulationibus, nullis allicere fomentationum fallaciis, fratres charissimi, volo; sed ut pax vestra firma sit ad Deum, et me non aestimetis a cordibus [Col. 0480A] vestris alienum, haec scribo. Caeterum si quis aliter sapit, desipit. Itaque resipiscat animam suam laedere, imo damnare, qui pacem vestram et meam quaerit perturbare. Non designo aliquem, vel impropero cuiquam stultitiam suam. Sufficit enim accusatio propriae conscientiae, et ad tormentum pro malis, et ad praemium pro meritis bonis. Prorsus nemo ex hoc inter vos conturbetur, quia inanis nunquam erit poenitentia, duntaxat si fuerit vera. Filio virginis castas mentes praeparate; Filio Altissimi humiles animas exhibete: angelo sanctitatis habitacula cordium vestrorum emundate. Valete.

[III, 8.] Charissimis Patribus et dominis suis de [Col. 0480B] Grandi-Monte ⁜ (71) , frater PETRUS Trecensis abbas, fideles orationes.

Scio quia in concilio justorum et congregatione magna opera Domini. Idcirco, fratres charissimi, longe licet a vobis remotus, tamen animae meae intentionem et supplicationem in praesenti conventu transfero, quatenus portiunculam cujuslibet coelestis benedictionis referat, unde consoletur et longo tempore confortetur. Credo enim, si vel unam oratiunculam angeli illi vestri, qui faciem Patris semper vident in coelis, ad ipsum Patrem luminum, et ad thronum gratiae Filii ejus, ab ore et corde vestro pro me detulerint, quod faciet fructum sursum, et germen ponet in terra deorsum. Hinc vero fructus vitae et spes misericordiae egeno et pauperi [Col. 0480C] erit. Manus igitur illas vestras puras ab omni sanguine et crimine, et oculos columbinos ad fenestras coeli, per quas ad propitiatorium et ad Sancta sanctorum intrare soletis, levate: nec aliquo modo deponatis, donec vos exaudierit qui desiderium pauperum exaudit Dominus. Vester sum; sed tunc dignius et affectuosius. Valete.

[III, 9.] Frater PETRUS Cellensis abbas, venerabili A. sacerdoti Sancti Petri Pruvinensis, salutem.

Non immerito illi praesumo scribere, quem non praesumo non diligere. An impune non diligerem, quem apprime honorandum utinam vel simpliciter [Col. 0480D] suscepissem! Sed quid tantopere laudo, quem vel rarissima visione cognosco? Sed plus hunc fateor cognosco auditione quam visione, plus fide quam confabulatione, plus religione quam familiari cohabitatione. Audivi enim viri non elatam saeculi pompam, sed electam doctrinae formam; non ebrietatem, sed sobrietatem; non vanam pecuniarum [Col. 0481A] sollicitudinem, sed variam Scripturarum meditationem; non curiositatem formarum et pulchritudinem faces gehennales accedentes, sed emundationem deformitatum propriae conscientiae juxta divini speculi illuminationem. Haec, bone juvenis, de te ab aliis cum desiderio audivi, cum fide accepi, cum gaudio aliis enarravi. Nihil itaque mirum, si tali scribo, quem talem describere non vereor ex relatu eorum quibus firmiter credo. Hujus tamen ardentius cum aviditate faciem viderem, et vocem audirem, quam mortuis apicibus mortua verba ederem, ut cujus amor vivit in animo, ejus praesentia scintillaret in oculo. Applicat enim calorem latentem in remotis admista facula scintillantibus venis. Mutuo namque sese ita fovent, ut uterque ignis alium ad [Col. 0481B] se trahendo confortet et confortetur: quatenus interior eo magis ferveat, quo exterior ei appropinquat, et exterior eo clarius luceat, quo ei interior vehementius participat. Hujus exempli similitudine, quem amas absentem, incipis superamare praesentem. Crescit enim in oculis amor: revehitur meatu aurium cordi diligentis vox dilecti expressa charactere dilectionis. Jam amor incipit esse cum gaudio, qui prius erat sine gaudio, aut cum taedio. Taedet enim non habere quem tendit semper amare. Sine gaudio quoque est, qui eum non habet, sine quo gaudere non potest. Apponitur igitur amori gaudium, cum amicus cernit suum amicum. Valete.

[Col. 0481C] [III, 10.] PETRUS abbas indignus Cellae monasterii, G. sacerdoti Hastingiarum ⁜ (72) , spiritum salutis.

Non in praesumptione spiritus mei ad te transmarinum sacerdotem scribo, sed reiterata petitione R. quem tu quidem carne, ego vero spiritu per Evangelium in Christo genui. Is siquidem quos habet impari generatione patres, pari desiderat affectione conjungere fratres. Et me certe jam fratrem tibi constituit, nisi in oculis tuis mea fraternitas forte propter vestem peregrinam sorduerit. Vix tamen apud sensatos tanta habetur vestium diversitas, ut eorum exinde divellatur idenditas. Proinde nuda corda melius copulantur, affectius uniuntur, castius immiscentur. Cor namque justi non induitur [Col. 0481D] purpura et bysso, sed sapientia et consilio; non pannis et serico, sed virtutibus et Deo. His enim secundum creationis naturam in principio amictus, stolas non erubescebat angelicas, nec ipsius increati candoris lucem reformidabat, quandiu divinitus insitae imaginis lineamenta incorrupta mutuo aspectu resignabat. At ubi hujuscemodi splendoribus nocturnis dispoliatus insidiis, prae confusione atrocioris incommodi foliis coepit circumtegi ficulneis: venit Christus, ut reiteraret vestem cilicinam, saccum scinderet, et nudus nudis obtutibus [Col. 0482A] paternis in carne nostra, imo sua appareret. Filii itaque nudi Christi, nuda adinvicem corda pandamus, ac stabili compagine in Christo ea compingamus: fluant ad Christum, refluant ad coelum, confluant ad trinum et unum: O quam bonum et quam jucundum, frater, fratres habitare in unum! (Psal. CXXXII.) Unum est necessarium. Quid vero multa? non necessaria. Quae ergo vanitas est filiorum hominum ut multa quaerant, et non curent unum? Prius est unum, quam multa, et facilius consequimur unum, quam multa. Cum ergo sine uno non subsistimus, et in multis deficimus, in multa tamen insania unum postponimus, et multa cupimus. Desipit qui ad unum verum esse non tendit; sapit qui ad incommutabilem beatitudinem contendit. Revera [Col. 0482B] solus ille sapit, qui unum solum sapit; solus ille desipit, qui multa praeter unum sapere cupit. Unde ait Apostolus: Non multum sapere, sed sapere ad sobrietatem (Rom. XII) .

Solent homines terrae tuae potius sapere ad ebrietatem quam ad sobrietatem. Vitium ignobile, et inter caetera vitia ignobilius, ebrietas. Ubi enim sensus ebrii? ubi reverentia in ebrio? ubi dignitas? Immemor est praeteriti, futuri ignarus, praesentis nescius. Discretio confunditur, ratio hebetatur, sensus ligantur, mens ipsa sepelitur. Risui derisoribus exponit magis se ipsum ridens. Ex hac viperea radice surgit, vel potius serpit, devastans totius religionis animae vigorem luxuria. Denique tanquam ex magno gurgite perditionis prosiliunt [Col. 0482C] non rara germina pestiferae praevaricationis. Pes errat, labitur lingua, trepidat manus, labia tremunt, caligat visus, auditus surdescit. Adde his intrinsecus furias debacchantes, et miserum pectus miserabiliter lacerantes. O bone vir, nonne videntur tibi haec principia mortis, fomenta ignis aeterni, esca supplicii, illecebra damnationis? Ut igitur morsum colubri evadas, fugienda est ebrietas. Muscipula venantium capitur, qui vel semel inebriatur. Lusus daemonum est homo ebrius. Tanquam prostibulum vitiorum reputatur, qui gulae et ventris tyrannidi subjugatur. Mari commoto quid tempestuosius? excusso fulgure quid formidabilius? abysso quid profundius? Nullum tamen horum nequius, quam homo ebrius. Desistendum est a veneno, imo a vino, [Col. 0482D] quod hominem vertit in truncum. Divinorum lectio librorum praeceptis et exemplis ostendit, quam turpiter natura ex hoc dehonestetur, quam crudeliter condemnetur, quam interminabiliter crucietur, quam immisericorditer a regno Dei excludatur. Neque ebriosi, ait Apostolus, regnum Dei possidebunt (I Cor. VI) . Diutius impressi stylum, si forte refellerem, vel saltem reprimerem vitium. Interim collactaneam ejus luxuriam eodem acumine potius pungamus quam pingamus. Pinguius namque et [Col. 0483A] ista pinguissima de pinguedine terrae apud vos exuberat. Ubi namque juvenum et puellarum forma decentior, aspectus gratiosior, cibus abundantior, potus crassior, aer salubrior, terra fertilior, amoenitas jucundior, pravus his enervatur animus. Satius est namque ei frui cupiditatibus vanis quam aeternis bonis. Colore adulterino deceptus, quae intus latet, falsitatem non attendit. Mendax mendaciter mulier de specie vana se jactat. Certe pulchritudo illa nec vera est, nec sua. Si enim vera esset, semper durasset. Unde quod semel est verum, semper est verum. Si sua, non in foro emeret. Fallax gratia, et vana est pulchritudo. Abjicienda est autem, quae fallit gratia; ambienda, quae liberat. Umhratilis postponenda pulchritudo, utilis appetenda. [Col. 0483B] Communi hactenus admonitione praemissa, ut tuae unicae et singularis animae curam maximam habeas, rogamus. Nemo enim de saeculo egrediens animam suam ulterius commutat. Hic locus, hic tempus commutationis faciendae: mores hic commutandi et corrigendi. Caeterum correptio, non correctio in futuro dabitur; fiet comminatio, non commutatio, nisi forte de poena in poenam, de morte in mortem, de miseria in miseriam. Muta itaque vitam, dum vivis in hac vita, ne si forte modo cum potes distuleris mutare, tunc volens mutare cogaris tenere. R. timet sibi anima mea, timet et tibi. Pater meus es tu, et ego filius tuus. Et quia per te ingressus sum in vita corruptibili, utinam per me pervenires ad disciplinam Dei. Non [Col. 0483C] contingat me sine te gaudere; contingat autem te et me cum Christo regnare. Vale.

[III, 11.] Suis charissimis amicis, H. subpriori, THOMAE et ASCELINO Claraevallensibus, frater PETRUS abbas Cellensis, gratiam pro gratia.

Quibus gratiosiori affectu dulcius copulamur, eisdem non immerito meliora et dulciora scribimus. Ut enim dignior animus quam corpus, sic animi potiora sunt bona, quam corporis, fidelis vero sui ipsius interpres est animus. Itaque et nos potius quae ad animum pertinent colimus, quam [Col. 0483D] quae ad corpus. Nam si de affectu non secundum affectum scribis, utique mentiris. Igitur affectus cum de se loquitur, se et non alium loquatur. Est enim hypocritarum aliena tanquam sua, sua tanquam aliena dicere. Nihilominus et simulatorum est, neque simpliciter diligere, neque veraciter ad amicos loqui vel scribere. Quamobrem in Christo et in conscientia vera pronuntio, quod erga me sinceriorem et puriorem habeatis affectum, ut credo, quam ego ipse. Nam quo purgatior est in vobis oculus mentis, eo perspicacior est etiam in amicis diligendis; et quo expeditior ad clare videndum, eo liberior ac justior de omni causa decernendum. Solummodo siquidem corporum nebula obstat, ne se vicissim meus et vester spiritus sublatis impedimentis [Col. 0484A] clare videat. Attamen ut in corpore mortali immortalia corda, et ad se per amorem accedere, et sese per mutua desideria possunt contingere; sic unica et speciali dilectione, quotidiano recursu a suis commeant regionibus, quatenus datur, ad se salutandos et osculandos affectus nostri. Quoties enim vos recogito, toties pedibus animi vos adeo. Itaque, fratres charissimi et desideratissimi, vestras consolationes et sitienter suscepi, et ardenter perlegi, et velociter complevi. Et attendite etiam in hoc quam bene cohaereant, quam perfecte sibi consentiant conscientiae nostrae. Quando enim scribebat dictante animo digitus vester, cogitabat animus noster: et quod scripserat digitus, hoc elegerat animus. Plane priusquam audirem [Col. 0484B] obedivi, antequam consilium daretur acquievi. Tanta dilectionis velocitas, ut audire non exspectet quod facere debet. Laedi namque se aestimat, nisi amicorum voluntates praecurrat. De merito suo plurimum sibi praeripi gemit, nisi etiam motum voluntatis vigilanter praeoccupaverit. Tunc laeta, tunc gratulabunda, cum praecesserit veniendo, et quodammodo excesserit majora faciendo. O excessus charitas! o excedens charitas! Sola in omni genere virtutum excedendo non excedis, ascendendo non corruis, descendendo ascendis.

Ad modum proprium cohibetur humilitas, terminos suos habet castitas, ad malum non laxamus obedientiae habenas, ad fines suos, nec extra extenditur largitas, ad fines mendacii non accedit veritas. [Col. 0484C] Sic denique et aliae virtutes, cursus tantum suos excurrere, sed non transcurrere debent. Constituti sunt eis termini, qui praeteriri non poterunt. At charitas usque ad coelum, imo et supra coelum, veluti cui lex non est posita, conscendit, usque ad infernum, et etiam in inferno ipso aliquando descendit. Amicos amplectitur, nec ab inimicis arcetur. Cum se extendit, non laeditur, cum se superextendit, non rumpitur. Semper crescit, nunquam senescit. Anni ejus non deficiunt, sed perficiunt. Quo enim vetustior, imo diuturnior, neque enim veterascit, eo et clarior. Sicut vinum Libani semper novatur, semper confortatur, semper cumulatur. Vires semper accrescunt; splendores faciei ejus [Col. 0484D] nunquam deflorescunt. O virtutum virtus! semper in me sic excedas, ut nunquam decedas. Non sinis decedere, in quo dignaris justos excessus creare. Sic novit Apostolus mente excedere, et coelum tertium penetrare; sic propheta in excessu mentis supra hominem de Deo sentire. Prae stupore Petrus in consideratione glorificatae majestatis sic excesserat, cum dicebat: Faciamus hic tria tabernacula: tibi unum, Moysi unum, et Eliae unum (Matth. XVII) . Secundo etiam et tertio sic excessit, vel quando Christum non sustinens mori, dicit; Absit a te, Domine (Matth. XVI) ; vel quando abscidit auriculam servi, vel etiam in captura piscium cum dicit: Exi a me, Domine, quia homo peccator sum (Luc V) . O quoties sponsa ad sponsum excurrit, aut ut verius [Col. 0485A] dicam, se ipsam et omne quod creatum est pro amore sponsi excedit! Quandocunque enim vel de sponso vel ad sponsum loquitur, per excessum transvolare dicitur. Hos saltus sive excessus non novit, nisi qui experientia didicit. Quapropter de his mihi parcius loquendum, vobis idoneum est latius et largius agendum potius, quam disserendum. Valete. Quam citius potero veniam ad vos.

[III, 12.] Suo R. Claraevallis, suus PETRUS Cellensis.

Solet nimia festinatio, etiam semicruda quasi jam bene cocta, prae nimio appetitu insumere, et tanquam famis necessitatem interdum temperare. [Col. 0485B] Instas, et ostium amici velut necessitate hospitis supervenientis inquietare non cessas. Credo potius ex crassitudine animae, vel ex non necessaria paupertate id te actitare, ut neque importunitatibus tuis occupationes meae satisfaciant, neque voluntati tuae solemnes istae feriae silentium imponant. Quid igitur? Experior nunc quod in Isaia jam ante legeram: Venerunt filii usque ad partum, et tempus sive virtus pariendi non est (Isa. XXXVII) . Aestuo siquidem novi amici novam et primam promissionem adimplere, sed contradicentium irruptiones vix valeo mitigare. Quis itaque, a quo, vel quid petas mihi consideranti, offert ratio copiosam fortunam petitoris, pauperem inopiam postulati, difficultatem [Col. 0485C] petitionis. Quis, nisi qui ambulat in medio lapidum ignitorum, nisi qui cedrorum medullam consuevit lambere, et praeclara sententiarum stipendia de castris philosophorum reportare? A quo, nisi ab eo qui inter sentes, ne dicam sententias, delicias reputat dormire? nisi ab eo qui neque ungulam findit meliorum dictorum distinctione, neque ruminat si qua contigerit audire vel legere? Quis a quo, nisi doctus ab indocto, nisi plenus a vacuo, nisi videns a caeco? Non leve et simplex fateor impedimentum sustineo, ne intrem in sanctuarium Dei, ut de manu cherubim carbones consolatorios tibi accipiam. Obstat hinc flammeus gladius atque versatilis sollicitudinum, usque ad medullam animae penetrantium, illinc caterva Philisthinorum [Col. 0485D] puteos meos terra mortuorum replentium. Praeter haec, tanta certe confusio concurrentium ad me fit, cum incipio scribere, ut pene syllabae singulae nova cogantur habere principia. Ecce monachus confitetur, ecce alius diffitetur: ecce miles saltat, ecce clericus salutat, ecce famulus inquietat, ecce nuntius corvum frequentius quam columbam resonat.

Mi dilecte, quam interim cor humanum congregare poterit sanctarum Scripturarum meditationem? quod componere commonitorium? Sed forte haec ipsa non monendo monent, inquietando suadent quietem, in diversum decerpendo verum, id ipsum quaerere admonent. Sic enim esuriens panem quaero, aquam sitiens, algens ignem, caligans [Col. 0486A] lucem, deficiens refectionem. Verum tu aliud habens melius et verius commonitorium, rursus aliud mendicaris potius ex voluntate quam ex necessitate. Exemplo credo apostolorum id facis, cui cum Jesum haberent, patrem nihilominus videre cupiebant. Domine, inquiunt, ostende nobis Patrem, et sufficit nobis (Luc. XIV) . Nondum noverant quia cui Filius non sufficit, nec Patrem habere poterit. Plena etenim Filii cognitio, universae rationalis creaturae est plenissima recreatio. O quam praeclara Clarevallensium commonitoria! Quid enim lacrymae hujus, nisi compunctionis sunt incentivum? Quid alterius continuae orationes, nisi supernae contemplationis adjumentum? Hujus humilitas superbiam confundit apostatae angeli et hominis: obedientia illius, [Col. 0486B] pendentis in cruce Christi aemulatur obedientiam. Iste Jacob assimilatur in laboribus; simplicitas Joseph hunc exornat; zelus ordinis in isto Moysen reddit. O David mansuetudo! o fervor Eliae! o Danielis abstinentia! o castitas Samuelis, et quod majus est, o Christi charitas! o Mariae virginitas! Castra Dei sunt haec. Quid videbis in Sunamite tua, in coccinea tua, nisi choros castrorum? Chorum alium videro procedentem adversus phalangas vitiorum innumerabilium, dum iste non quaerens quae sua sunt, spiritum avaritiae strangulat, iste mundi gloriam calcans principem superbiae suffocat, iste carnem macerans luxuriae caput detruncat, et cuicunque obviaverit quisque de adversariis, [Col. 0486C] sine misericordia fortiter in ore gladii enecat. Pluunt denique instanter post terga hostium sagittae, vibrant hastas, frameam effundunt, et sive leones, sive unicornes cum omni bestia saltus exterminant. Non est in eis deficiens, neque laborans. In dextro cornu iterum considero alium in equis albis chorum certantem non jam pro victoria, sed ad coacervanda pretiosiora spolia, et jam praegustat alius mercedem laborum suorum, alius gratiam labiorum consequitur, alius de ligno, quod est in medio paradisi, superextensus in ulteriora velaminis per oblivionem terrenorum et contemplationem coelestium edit. Isti sunt qui stolas suas dealbaverunt in sanguine Agni, resistendo usque ad sanguinem vitiis, et pertingendo usque ad [Col. 0486D] patientiam Agni immaculati. Hi docent te arcum et sagittam; hi sanguinem uvae, et mori propinant. Arcum pravum isti non intendunt, sed spirituali subtilitate, etiam capillum minimae cogitationis in arcu propriae reprehensionis citissime feriunt. Prorsus conversi sunt in die belli, quia neque in incerto currunt, neque segniter vivunt. Ad hoc te mitto commonitorium. Omnia enim eorum commonent, sive consessus, sive incessus, sive sermo, sive silentium sive jejunium, sive prandium. Ecce mille clypei pendent non solum ad te commonendum, sed etiam ad muniendum: et tibi post haec, fili mi, ultra quid faciam? Habes quoque et alium Paracletum, tanquam aliud commonitorium, quod prope est in ore et in corde tuo; unctionem spiritus, quae [Col. 0487A] te docet de omnibus. Habes sapientiam, quae non invenitur in terra suaviter viventium, quam filii Agar non inveniunt, de qua philosophorum abyssus loquitur: Non est mecum. Liga eam in corde tuo jugiter per amorem, describe illam in tempore otii tripliciter, cogitando, loquendo, operando. Discurre Scripturarum amoenissimos campos: lege tanquam apis et reconde in alveolo memoriae suavissimi odoris flores, castitatis lilium, olivam charitatis, patientiae rosam, uvas spiritualium charismatum. Considera diligenter quae apponuntur, quia quaedam ad consolationem, quaedam ad correptionem sunt. Alia ad sanitatem, alia ad satietatem, alia ad suavitatem. Spes praemii promissi moerentem consolatur; corrigit comminatio aeterni supplicii; medicamine [Col. 0487B] poenitentiae sanantur omnes languores; praesentis justificationis exsultatio famelicum justitiae satiat; adveniens gratia virgam timoris amovet, et sua infusione animam laetificat.

O Jesu! comminatoribus tuis quis sapor in faucibus? quis odor in naribus? quis splendor prae oculis? quae auditus modulatio? quae cordis jubilatio? Nihil infra votum, supra omnia abundant, imo superabundant, gaudia. Explicat et extendit se voluntas ad volendum, vel etiam ad volandum, sed non sufficit. Supercurrit oleum, quia vasa deficiunt. Hic, hic manus dantis largior, et accipientis rarior. Sola haec ministrorum indignatio, quia pauci sunt, quibus fiat coelestium ferculorum distributio. Longos [Col. 0487C] fac funiculos tuos: extende pelles tuas, ne parcas, quia dilataberis ad orientem divinae contemplationis, ad occidentem humanae per Christum reparationis, ad septentrionem daemoniacae dejectionis, et ad austrum gloriosae ascensionis. Vale, nec sine recompensatione nostram paupertatem velis accipere. Charissimum nostrum subpriorem ex toto corde, et ex tota anima, et ex tota virtute saluto, et caeteros amicos nostros.

[III, 13.] P. Cellensis R. suo Clarevallensi.

Excusationis meae prooemium, sive velamentum rusticitati meae superinducerem, si clerico scholari, non monacho Clarevallensi, si spumanti in saecularibus, [Col. 0487D] non sudanti in regularibus, si denique Sirenarum oblectamenta captanti, non aspera quaeque per desertum sectanti scriberem. Nunc autem quia id solum quod honestum est, bonum esse non dubito: omne vero verum honestum, si verum dixero ab honesto non recedens, confusionem non timeo. Scio itaque manum te ad fortia misisse, et satis perplexum antiquo sophismate sophisma fecisse. Crede mihi, frendens et rugiens quaerit solvere quod nequit ex ratione refellere. Callidus est et in arte perversae calliditatis potenter callens, utpote cui ab incomprehensibilitate retro labentium temporum annus, mensis, dies, hora, vel brevissimum [Col. 0488A] momentum non est elapsum absque hujusmodi conflictationibus. Quoties vicit et victus est? dejecit et dejectus est? obruit et obrutus est? Non est ei pudor, timor procul abest, spes evertendi semper adest. Fulminat timens, attrectat tremens, recedit sperans, accedit dubitans. O astutia simplicitatis inimica, malignitatis filia, unica totius religionis tinea! Patrem nostrum a paradiso exclusisti, in exsilio detrusisti, in morte conclusisti: nos beatitudine spolias, miseriis cumulas, a Deo separas. Quid tibi et nobis? Cepisti et decepisti, sed non recepisti. Qui enim fecit, ipse reficiendo recepit. Seductor igitur, charissime, cavendus est, et laqueo suo capiendus, et gladio suo detruncandus. Sic fecit nobis, sic faciamus illi. Si malum est esse homicidam, sed non [Col. 0488B] diabolicidam. Caput ergo ejus contere, caudam apprehende, corpus medium scinde: et sic vespere et mane et meridie narrabis in confessione, annuntiabis in satisfactione, exaudieris in oratione. Sophista iste male proponit, pejus assumit, pessime concludit. Suggerendo prava proponit, ad delectationem trahendo assumit, in consensum dejiciendo concludit. Si itaque suggestionem prudenter praevidens scuto sacrae institutionis propuleris, delectationem fortiter memoria passionis Christi excusseris, consensum constanter timore et amore Dei negaveris, tendiculas ejus tanquam fila aranearum abrumpens, coronaberis de capite Amana, de vertice Sanir et Hermon.

Singulari Patri et domino P. Cellensi abbati, frater A., quidquid est, et quidquid potest in Domino.

Nihil est amicitia dulcius in rebus humanis, sed hoc fit cum hominis persona diligitur, non fortuna, hac dilectione dilexisti filium tuum, Pater sancte, ut aliquando dum recordor miserationum tuarum, cor meum et caro mea exsultent in Deum vivum. Eram enim juvenis aetate, pauper censu, pauperior meritis, et tu, dimissis illis qui me tam religione quam scientia transcendebant, junxisti lateri tuo, tuo conventui praetulisti. Quid retribuam Domino, pro his omnibus non quae retribuit, sed tribuit [Col. 0488D] mihi? (Psal. CXV.) scio quid faciam. Memoriam abundantiae suavitatis tuae eructabo quoad vixero. Sed quousque longum facio prologum et non nude frontoseque dico, quae dicenda sunt? Loquar ad dominum meum, utinam jucundum sit ei eloquium meum. Juxta enim vocem viri sancti (Job. IV) , conceptum sermonem tenere quis potest? Tacere non possum, dicere non audeo, dicetur tamen. Diu est, amantissime Pater, quod proposueram ascensiones in corde meo, ut ascenderem ad locum sanctum, locum illum, quem elegit Dominus ex omnibus locis terrarum, ut esset nomen suum ibi, nec juvenili ut assolet levitate jactatus, sed morosa deliberatione [Col. 0489A] firmatus texi propositum ne expositum penitus deperiret. Arreptus igitur in spiritu judicii et spiritu ardoris, nec ulterius valens vel volens dissimulare spiritum libertatis, veni ad vestros Clarevallenses plorans et orans ut reciperent me in concilio justorum et congregatione. Pulsavi fortiter sed fortius repulsus sum. Perseveravi, impetravi, intravi, et ecce sum inter illos quasi unus ex illis. Obsecro vos per viscera misericordiae Dei nostri, ut non contristemini, sicut et caeteri qui spem non habent, quia de vestris ad vestros transivi, vestros non verbo, neque lingua, sed opere et veritate. Videte quantum confidant de vobis, qui sine vobis retinuerunt me, scientes quia ipsi in vobis et vos in illis, serenissime domine et amantissime Pater. [Col. 0489B] Vale.

[IV, 3.] NICOLAO suo PETRUS suus.

Mirabili conditas sapore litteras aviditati meae componitis, quoties scribitis. Ut enim veraci amico veraciter loquar, illud pene proprie proprium apud me habent: Qui edunt me adhuc esurient, et qui bibunt me, adhuc sitient (Eccli. XXIV) . Ipse autem etsi imperitus sum stylo rescribendi, non tamen scientia redamandi. Scio quem amare debeam, quare, et quantum, et quandiu. Quem, nisi servum Dei, nisi qui diligit justitiam, et odio habet iniquitatem, nisi denique qui in Deo manet et Deus in eo? [Col. 0489C] Quare, nisi quia conservus, et frater est, nisi pro quo Christus passus est? Quantum, nisi quantum me Filius Dei, quantum me ipsum, quantum manus oculum? Quandiu, nisi usque ad mortem, nisi usque in saeculum saeculi, nisi usque in aeternum et ultra? Generaliter sic afficiuntur qui non quae sua sunt quaerunt, sed quae Jesu Christi, qui pleni charitate et dilectione in cubilibus et in hortis aromatum in meridie cubant et pascunt. Isti sunt tui, imo mei Clarevallenses. Hi sunt qui non sicut ille negaturus Jesum a longe sequuntur, non sicut alii appropinquantes stant, vel ab eo recedentes post Satanam redeunt; sed sindone rejecta nudi post nudum ambulant, Agni vestigiis inhaerentes ad coelum transvolant: et donec ad sedentem in throno accedant, [Col. 0489D] et regi opera sua dicant, super montes aromatum transilire properant. Hi sunt cervi montium, capreae camporum, hinnuli silvarum. Denique ipsi sunt lilium convallium, cedri Libani, olivae uberes in domo Dei. Pulchrae sunt genae eorum absque eo quod intrinsecus latet. Amplior virtus quam fama, flamma non tanta quantus ardor, laus eorum confortata est, nec possum ad eam. Vere et tu ex illis es. Nam et loquela tua et opera manifestum te faciunt. Si ergo, ut praedixi, mutua dilectione adinvicem specialiter afficimur, et quis et quare, et quantum et quandiu, firmiter conservabimus. Pene tanquam oculis captus non attendens, quis et cui [Col. 0490A] scribam. Qua enim fronte insipientiam meam, turpitudinem meam, tarditatem meam non abscondo, non operio, non celo? Et si oculis insipientium illudo, capreae et lyncei oculos sic quoque decipere posse praesumo. Sed ne decipiaris, plus in me aliquid quam audis sensus et ingenii suspicans, prorsus aperio paupertatis meae inopiam. Nempe quia fodere non valeo, mendicare non erubesco. Aperi igitur manum, resera os, ut parturiat sapientiam. Quaero autem, quid sit quod ait Hieronymus in epistola ad Rufinum, exponens judicium Salomonis super quaestione duarum meretricum: «Tertia die postquam ego peperi, peperit et haec.» Si consideres, inquit, Pilatum lavantem manus atque dicentem: «Mundus ego sum a sanguine justi hujus;» si centurionem ante [Col. 0490B] patibulum confitentem: «Vere hic erat Filius Dei;» si eos qui ante passionem per Philippum Dominum videre desiderant; haud ambige primam peperisse Ecclesiam, et postea natum populum Judaeorum, pro quo Dominus precabatur: Pater, ignosce illis, etc.» De centurione, et de his qui Dominum videre quaerunt, quod Ecclesiae filii sint, non tam durum mihi videtur; sed de Pilato prorsus incredibile aestimo. Sequitur in eadem epistola: Nulla, inquit, dubitatio est, quin cuncta quae dicuntur, non Salomoni mortuo, sed Christi conveniant majestati. Simulat ignorantiam, et humanos pro dispensatione carnis mentitur affectus, etc. Si Dominus noster Jesus Christus quidquid humanae naturae est praeter peccatum assumpsit, [Col. 0490C] et humanos affectus non fallaciter, sed veraciter habuit; quomodo ergo mentitur humanos affectus?

Dilecto sibi multum et amabili valde domino PETRO Cellensi abbati, Fr. NICOLAUS, a summo Domino euge boni servi.

Antequam vos viderem, dilexi vos, et fuit principium dilectionis testimonium religionis, quod a religiosis de vobis audieram. Postquam vero auditui visus accessit, successit mutuae familiaritatis arcanum, et de personis imparibus pares animos amicitia fecit. Et licet vos dignitas sublimem, dignatio [Col. 0490D] tamen humilem reddidit, cum vos exinanistis vilem benigne colligendo personam. Hinc est quod in sacrario vestrae charitatis admissus commisi vobis, quod alteri committere non audebam; et hoc tanto securius, quanto sincerius vos diligebam. Et quia verus amor omnem suspicionem vel simulationem a veritate suae puritatis eliminat; parvam suspiciunculam meam vobis aperio. Litteras vobis donaveram donandas Lecelino; sed nescio quo pacto Arremarensis abbatis manibus inhaeserunt. Utrumque difficile imo impossibile est, ut vel vos ei dederitis vel ab illo illas acceperit, cum ego de vestra veritate et de illius taciturnitate non dubitem. Proclivius [Col. 0491A] tamen crediderim juvenem juvenili levitate seductum, quam vos ad id deductum, amantissime Pater; sit tamen in beneplacito vestrae dignationis ut mihi rescribatis, qualiter Epistolam reddideritis ei. Librum nostrum per praesentium latorem mihi remittite. Illud autem scitote, quia servus vester sum: et, si dignum judicatis, amicus. Vale, et orate pro me.

Suo suus.

Nuper cum aquilonaris rabies rapidiori flatu nuditatem nostram perussisset et percussisset, jussi [Col. 0491B] sumus minuere sanguinem universi. Haec autem minutio solemnis est, et ab his qui fundaverunt ordinem, ordinatius ordinata, ut de superfluitate conqueri non queamus. Tacere namque et jacere praecipimur, omnia in refectorio sicca sicut heri et nudiustertius intuentes. Nec laborare possumus nec orare, nec legere, nec saltem legentibus adhaerere. Justissima prorsus ratio, et aequo pondere confunditur, et contunditur antiqua superbia, ut qui parietum rimulas ipsi soli inaccessibiles claudebamus et gaudebamus ad tenebras; nunc soli et aeri caput offeramus, vir cum sit imago gloriae Dei, ait Apostolus (I Cor. II) , non debet velare caput suum; et nunc experimento didicimus, quia subinducta teneritudo [Col. 0491C] fuit vitium, non natura. In hoc spatio spirituales viri secretissimos conscientiarum suarum recessus investigant; non ut non inveniant, quod reprehendant; sed, ut quod invenerint reprehendant. Tunc divident inter aquas et aquas videlicet inter puritatem spiritualis intelligentiae et sensualitatem infimae et infirmae carnalitatis, ponunt autem firmamentum rationem: ne superiores inferioribus inclinentur, et inquinentur; vel inferiores copulentur in superioribus; infelix, qui sic non dividit, quia quidquid obtulerit, non placet ut placeat, sed placitum irritat. Ego inter alios, et cum aliis ad hoc jubilaeum sum vocatus et collocatus in deliciis istis. Hic autem a flamma litteralium negotiorum, quae assidue Clarevallis aguntur, paululum refrigeratus [Col. 0491D] retorsi oculos ad memoriam vestram: et hoc utique tam gaudenter quam ardenter diligo vos et diligor a vobis. Reliquis reliqui subtiles et utiles illas meditationes, qui me durioris et vitae purioris exercitiis attriti et astricti in plateis supernae Sion saepius, evolantes, imaginum coelestium hauriunt theorias. Igitur a tumultu et vario rerum turbine liberatus confabulabar mecum et dicebam: Ecce jam venit plenitudo temporis, ut scribam illi quem diligit anima mea, si forte recursu familiarium paginarum possim illius blandimentis eloquentiae revocare dulcedinem. In veritate comperi quia stylum potentissimum habet quem sensus acuit, et [Col. 0492A] sermo polit; et qui sit utrarumque partium felici temperatura permistus. Dum haec cogitarem: ecce alia cogitatio subintravit dicens: Nunquid hoc est sapientis necdum poenitentis, ut amicum vocet et provocet, non ad medullas sensuum, sed ad spinas verborum? Hoc certe puerorum est, vel pueriliter sapientium; qui non sententiam lectionis, sed eloquentiam orationis attendunt, inhiantes spinarum floribus et ab asperitate segetum abhorrentes. Sermo verae puritatis, vel purae veritatis illibatus esse debet, et facilis nec artificioso colorum velamine desiderat opacari.

Teste quippe philosopho, aperta decent et simplicia bonitatem. Quid ergo dicam, vel dictabo roganti amico, dignum dilecto, ad videndum, labiisque [Col. 0492B] et dentibus illius ad ruminandum? Docebo te? sed hoc esset dementia: laudabo te? sed hoc esset stultitia: monebo te? sed hoc esset audacia: tamen circa hoc tutius versabitur stylus, cum audacia sit quasi comes individuus dilectionis. Volo ergo tibi duo verba proponere, ad quae tremere soleo quae vir sanctus in se ipso et de se ipso sentiens tam mirabiliter quam miserabiliter humanae mortalitatis deplorans aerumnas, ait: Homo natus de muliere, brevi vivens tempore, repletur multis miseriis. Qui quasi flos egreditur et conteritur, et fugit velut umbra et nunquam in eodem statu permanet (Job XIV) . O conditio abjecta nascendi: vivendi dura, misera moriendi. Homo natus de muliere. Quid enim abjectius? brevi [Col. 0492C] vivens tempore repletur multis miseriis; quid durius? qui quasi flos egreditur et conteritur; quid miserius? Vides, homo, triplicem, sed infelicem funiculum quo stringitur et cingitur omnis humana propago; quo non modo difficilis, sed et impossibilis sit ad rumpendum. Vis oculata fide videre, quia nihil est homine nascente abjectius? Omnium certe animalium et avium corpora multiplici munivit natura praesidio, et eis quasi quodam patentissimo sinu pietatis occurrit. Denique bovi setam, volucri plumam, et dentes, et ungues, et cornua concessit, ut habeant unde vim vel inferant, vel repellant. Sola hominis membra videas abjecta esse, non edita, quibus illa benignissima rerum nutrix quasi quodam indignationis oculo novercatur. Adde quod profundissimis [Col. 0492D] ignorantiae tenebris homo pollutus et obvolutus veniat in locum hunc tormentorum ubi infeliciter nascitur, infelicius vivit, infelicissime moritur. Reliquorum namque animalium pulli, et cum nati fuerint currunt et inter tot millia gregum ad ubera materna mira facilitate revolare noverunt. Pueri autem pedes nec idonei sunt ad movendum nec manus ad tangendum; et nisi nutricis ubera puerilibus labris pressius imprimantur, ante potest mori, quam ori apposita invenire; hanc nobis haereditatem reliquit ille vetustus Adam, qui fugit a facie Dei (Gen. II) , quam inconvertibili mortis privilegio communivit.

[Col. 0493A] Vide, Domine, et considera quia furtim sublatus sum, et hic innocens in lacum missus sum, innocens plane quantum ad illum, qui me perdidit et occidit; ad nihilum redactus sum et nescivi, quia non ibi fui cum devorasset me morsu amarissimo: et attende quantum singula verba suo pondere librata sint. Homo, inquit, natus, non homo conditus, quia ille leges oppressionis istius non sensisset, si non consensisset apostatae spiritui, qui eum fallaciter seduxit, et deduxit in locum afflictionis et lacum mortis. Idcirco autem additum arbitror, de muliere, quod filius virginis his passionibus subditus non fuit: quas etsi habuit, ex voluntate fuit, non ex necessitate: Brevi, inquit, vivens tempore, vere universa vanitas, omnis homo vivens (Psal. XXXVIII) . [Col. 0493B] Omnis, inquit, homo vivens, non omnis homo vita. Corpus denique est vivens, anima est viva, Deus vita; vivens ex vanitate, viva ex simplicitate, vita ex unitate. Propterea corpus, quia compositum est, oritur et moritur; anima, quia simplex est, nescit occasum. Omnia, inquit Scriptura, orta occidunt, et aucta senescunt. Orta, inquit, non facta, quia quaecunque ab illa omnipotentis manu in ipsis rerum principiis facta sunt, in aeternum permanent, ab ipsis composita et prodeuntia, et ortum recipiunt et occasum. Vita vero et unum est, et una est, quod nec simplex quodammodo nec compositum participare possunt, quia unius et unicae unitatis est haec praerogativa, quantum ergo vivum vivens praecedit, tantum vivum vita praecedit, nisi quod illud [Col. 0493C] tanto eminentius supervehitur, quanto incomparabilius creator supereminet creaturae: vivens, inquit, tempore, qui factus est ut praeesset tempori, non ut temporalitati subesset, et hoc brevi tempore, ut velocitati jungat velocitatem, quia nihil est annis velocius; hinc est quod puer in adolescentem, adolescens in juvenem, juvenis in senem, senex in decrepitum commutatur, ut unde proficit, inde deficiat, donec redeat in terram unde assumptus est, ut illud impleatur: Vespere decidat, induret et arescat (Psal. LXXXIX) . Recordare quia, etsi brevi tempore, non tamen brevi labore, et ideo sequitur: Repletur multis miseriis, et quis pondus humanarum miseriarum cogitationibus comprehendere, nedum [Col. 0493D] vocibus enarrare sufficiat? Nullus excipitur, nullus evadit, etiam si illum in rerum verticem vocaverit, et locaverit ille magnus providentiae oculus, qui de sublimi Divinitatis specula, cuncta prospectat. Hujusmodi enim quanto sublimiores sunt, tanto miseriis multiplicioribus implicantur. Subditis namque licet vel plangere miseriam suam: praelatis vero, inter aerumnas cor ipsum exerentes necesse est vultum induere gaudiorum. Semper ergo homo convertitur in miseria sua quia semper configitur spina; nunc ad miseriam corporis, nunc ad miseriam cordis; ad miseriam dum dormit, ad miseriam dum vigilat, ad miseriam quaquaversum se vertat. Animadverte quid de mala conscientia debeas judicare: ergo ipsam bonam arbitror, miseram licet [Col. 0494A] longe diverso vel adverso respectu, nunquid non misera est, quae cecidit ab aeterno, quae tenetur in exsilio, quae differtur a regno? Egreditur, inquit, et conteritur, inter egressionem et contritionem nulla provenit intercapedo; sed statim ut egreditur, conteritur, quia unde incipit vivere, inde incipit mori. Quotidie enim morimur. [SENECA ep. 24.] Quotidie demitur aliqua pars vitae; et hoc est quod subvertit, quia fugit velut umbra, quam eleganti similitudine, circuitus humani signavit involucrum, sicut enim umbra nunc a dextris est, nune a sinistris; nunc ante, nunc retro; sic et homo nunc a dextris est, per prosperitatem, nunc a sinistris per adversitatem, nunc ante per elationem, nunc retro per detractionem, et nunquam in eodem statu permanet. Quam bene depicta est inertia [Col. 0494B] vel vecordia animarum nostrarum. Nunquam enim stat anima, sed nunc intus, nunc foris, nunc in angulis platearum vaga et garrula, et quietis impatiens, nec valens domi consistere pedibus suis. Heu! quam verum est: Peccatum peccavit Hierusalem, et ideo instabilis facta est (Thren. I) . Haec tibi, amicorum dulcissime; saltem saltuatim dictavi, qui continuatim non potui, trahentibus et retrahentibus negotiis multis, sed et manibus meis scripsi.

Omnes enim, qui habent negotia, veniunt ad nos; sed et ego solus cum sancto Jacob dicere possum: In me haec omnia mala reciderunt (Gen. XLII) . Quamvis et hoc ultra occupationes tuas multas et malas sit, quem in terribile curarum pelagus honoris altitudo resorbuit. Validissimum tibi tamen argumentum [Col. 0494C] sit quam profundius in viscerum meorum abdita descendisti, qui tantillum illud spatii, quod conscientiae meae debui, praebui amicitiae tuae; ubi si stylus rutilantiori verborum lumine non lucet, scito quia facultas defuit, non voluntas. Factus sum insipiens; tu me coegisti. Tu, inquam, qui cum sis verbo dives, scientia copiosus, magnus ingenio, loco primus, rusticitatis meae eloquium concupisti, instar Eliae, qui victum viduae esurivit extremum; sed, nisi fallor, simili animo et tu facis qui petis, ut tribuas; esuris, ut saties, et mihi tui sensus horreum tota liberalitate recumules. Non attendas ergo styli claritatem, sed animi puritatem: et pensa opuscula nostra post mortem non esse pensanda, [Col. 0494D] sed opera illo scrutante, qui reddet unicuique juxta opera sua. Propterea sic vive cum inferiori quemadmodum superiorem tecum vivere velis; et cum aliquid feceris, nihil te fecisse putes; et tunc plenissime cuncta fecisti fortunatus, si semper amari ames, et timeas timeri: haec cogitatio tollit extollentiam, insolentiam reprimit, deprimit primum et ultimum vitiorum. Semper ergo coelestibus invigilet tua lingua praeconiis, anima sententiis, dextra donariis, quia quidquid hominibus tuis indulges, tibi retines: et quidquid pauperibus spargis, colligis tibi. Verum est enim quod ait ille rhetorum splendor, quia quidquid agis, tuum est; quod habes, alienum. Et haec quidem dictaveram et bene scripseram, antequam tuus nuntius adveniret. Cum quanta autem [Col. 0495A] celebritate et suavitate recordationis tuae, ista jactaverim, testis est mihi, qui haec excepit meus, imo et tuus qui memoriam spiritus tui in suo spiritu abundantius collocavit; in illo enim mihi multum complacuit, tam propter puritatem conscientiae suae, quam propter indolis suae alacritatem. Tu vero qui jam cum Domino ascendisti Hierosolymam, ora pro utroque, quia uterque tuus est ut protegat nos sub umbra alarum suarum donec transeat iniquitas, ut cum ipse apparuerit, vita nostra, et nos cum ipso appareamus in gloria. Quam fortiter autem universitas nostra, pusilli et magni, juvenes et senes, claustrales et officiales, uno verbo, uno animo, uno in loco, rogaverunt dominum Trecensem et pro persona tua, et pro Ecclesia tua melius est, ut per alium [Col. 0495B] quam per me cognoscas.

[IV, 2.] Suo suus.

Bestia quae tetigerit montem lapidabitur. Cacumina, dilectissime, litterarum tuarum in tantam nubium densitatem sublevata sese recipiunt, quod vix conatibus difficillimis acumen luminum meorum quoquo modo admittant. Nunc enim volas et pervolas in sublimitate cedrorum, nunc nidificas in altissimis cavernis maceriarum, nunc ambulas super pennas ventorum, nunc denique curris et discurris incomprehensibiliter super montes aromatum, sive invenias semitam per quam ambulaverit homo, [Col. 0495C] sive non invenias, non multum curas. Nec mirum. Nam tuus ille caeteris familiarior Seneca, hominum ingenia per tria divisit genera. Primum ponit ut tuum, vias sibi aperire, et quaeque remota vi propria penetrare. Secundae sortis ingenium non adeo ingenuum, quod praeire nescit, sequi tamen non intumescit. Infelicioris tertium fortunae dicit, quod nisi coactum, manu tractum, currui impositum, ab inertia sua minime concalescit et exsilit. Huic me larga manu natura, primum et etiam secundum mihi invidens ingenium, quam astrictissime, ni fallor, obligavit, et funiculo suae dimensionis in haereditatem praeclaram confirmavit, sigilloque communivit et dolor! Tibi quidem oculo nequam nequaquam invideo; attamen mihi condoleo, quia [Col. 0495D] quanto sors tua meae vicina relucet splendidior, tanto ipsa sublucet obscurior. Dum ergo repagula ori induxisti, dum oculis dormitationem indulsisti, dum manum ad pharetram non adduxisti, magna majorum celeritate verborum effabar, perspicacitate ingenii non adaequabar, locupletem scientia Scripturarum me arbitrabar. At ubi fulgurare coepisti tonitrua sententiarum, vibrare jacula argumentorum, pluere monita dulcium exhortationum, tardior lingua, sensu pauperior, stylo rusticior inventus sum. Video igitur paupertatem meam, mirantem, non migrantem in abundantiam tuam, suspicientem non suscipientem scientiam tuam. Confortata est, et non possum ad eam. Quanta enim putas profunditate, caligine, obscuritate recondatur: [Col. 0496A] «Corpus est vivens, anima viva, Deus vita?» Demum abyssus abyssum invocat. Vivens, inquis, ex vanitate, vivum ex simplicitate, vita ex unitate. Hic, hic tenebrae, hic umbra ex nube, nubilosus aer in meridie. Sed quae culpa solis, si non illuminor privatus oculis? O dignum, fortasse inquis, risu hominem, qui diem noctem, umbram lucem, tenebras autumat solem? Neque, inquam, solem, neque diem, neque lucem, sed plane palpabilem offendo obscuritatem. Cum enim corpus ab anima, animam a Deo, Deum vitam habere a semetipso irrefragabiliter credatur, nonne etsi rusticius, tamen verius diceretur, corpus vivificatum ab anima, animam vivificatam a Deo, et vivificantem corpus, Deum omnia viventia vivificantem, in se et ex se vivum et viventem? Sed [Col. 0496B] rursum quid est corpus vivens ex vanitate? Corpus, inquit Apostolus, mortuum est propter peccatum (Rom. VIII) . Quod ergo Apostolus mortuum vocat propter peccatum, tu vivens dicis ex vanitate? Annon vanitas peccatum? An idem simplici sensu intellectum operatur mortem et vitam? Odit Deus observantes vanitatem. Dilectio autem Dei vivificat, odium mortificat. Non ergo est aliquid vivens ex vanitate, sed ex veritate. Quod factum est in illo, id est, Verbo veritatis, vita erat. In se et ex se profecto creatura nulla terrestris vel supercoelestis vita est, cum tamen in illo universa sive vivens, sive vita carens, vitam suam habeat.

Addis vivum, id est animam ex simplicitate, vitam, [Col. 0496C] id est Deum ex unitate. Istis non sic in spiritu vehementi offendor, sed nec penitus assentio. Nam anima ex unitate immortali et indissolubili, sicut et Deus suo singulari et alio modo immortalis est et indissolubilis, ex nihilo creata esse creditur. Idcirco namque ad imaginem et similitudinem suam creavit eam Deus. Per hoc etiam quod per omnes particulas corporis tota simul adest, nec minor in minoribus, nec in majoribus major, sed tamen, ut Augustinus testatur, in aliis intensius, in aliis remissius effectus suos exercet, cum in singulis particulis corporis essentialiter sit, unitati magis quam simplicitati obnoxia perpenditur. Omnis enim res simpliciter simplex, una et unum est. Non autem si una, statim et simplex. Unde dicitur Deus simplex, [Col. 0496D] non ob aliud, teste Isidoro, nisi quia non est aliud ipse, et aliud quod in ipso est. Rem vero unam convenientia duo simul vel plura aliquando faciunt ut unum corpus constans ex quatuor elementis. Anima itaque quamvis diversarum compactionem partium in sui confectionem non recipiat, quia tamen aliud ipsa et aliud in ipsa est, secundum auctoritatem praelatam, potius unitate, quam ex simplicitate convenit ei esse. Hac etiam eadem rationis demonstratione Deus ex simplicitate dicitur magis proprie, cum pene nihil aut prorsus nihil de eo dicatur, nisi improprie. Quid enim est quod dicitur Deus ex unitate vel ex simplicitate, nisi Deus ex Deo, Pater scilicet a semetipso, Filius a Patre. Spiritus sanctus a Patre et Filio? An desipit ita [Col. 0497A] quispiam, ut participatione simplicitatis simplicem, participatione unitatis unum, participatione bonitatis bonum existimet Deum, sicut sapiens participatione sapientiae efficitur homo, et caetera hujusmodi? Quidquid in Deo est, Deus est; sapientia in Deo est, et Deus sapientia est; potentia in Deo est, et Deus potentia est; bonitas in Deo est, et Deus bonitas est. Non magis ergo Deus ex unitate, quam ex simplicitate. Jam extorsissem digitis stylum, et ori meo imperassem tempestivum silentium, si non decrevissem exspirare hic quidquid de amico remordet animum. Durius siquidem pungitur cor meum, dum uspiam pingitur Filius medius inter Patrem et Spiritum. Prorsus idolum abominationis conflaret, qui sculptile quodlibet sic sculperet vel [Col. 0497B] depingeret. Consubstantialitas enim, coaeternitas, coaequalitas unius Trinitatis et trinae unitatis, Patris, ac Filii, ac Spiritus sancti, non recipit prius ac posterius, majus et minus, inferius et superius; sed totus Pater in toto Filio, totus Filius in toto Patre, totus Spiritus sanctus sigillatim et communiter in unoquoque et in utroque simul. Haec sancta et semper cum tremore nominanda Trinitas, ubique tota per essentiam et potentiam, non per gratiam diffusa, non spatiosa magnitudine, quemadmodum lux visibilis, vel aliud visibile, sed sicut sapientia in homine. Vides enim duos homines, unum parvum et alium magnum corpore, in sapientiae tamen participatione aequales esse. Sic [Col. 0497C] divina essentia uniformis et uniusmodi est et in maximis et in minimis. Sicut denique incomprehensibilis pro sui immensitate, sic etiam indivisibilis pro sui simplicitate. Intelligamus, inquit Augustinus contra Arium, Deum quantum possumus, sine qualitate bonum, sine quantitate magnum, sine indigentia creatorem, sine situ praesentem, sine loco ubique totum, sine tempore sempiternum, sine commutatione mutabilia facientem, nihil patientem. Juras, credo, sic te nec aliter credere vel credidisse. Protestor et ipse in fide mea, si lingua quia in udo est erravit, corde sic tenuisse. Simplex enim res refugit et respuit omnem adjunctionem, omne consortium. Ne diu tamen a cogitationibus conturberis, revolvens ubi hoc dixeris, in sermone de sancto [Col. 0497D] Victore scribis: Ubique autem est in medio. Nam et in illa deitatis essentia est medius Filius inter Patrem et Spiritum. Meminisse debes nunc, quia mediator unius non est: Deus autem unus est, Pater et Filius, et Spiritus sanctus. Quod si creatum, non increatum spiritum, ideo quia sanctum non subjunxisti, intelligendum aliquis aestimat: regulam [Col. 0498A] Hieronymi de significatione hujus nominis penitus ignorat: Ubi, inquit, Spiritus sine adjunctione aliqua in Scripturis ponitur, Spiritus sanctus recte intelligitur. Si autem intellector jam dictus de creato spiritu dictum prorsus contenderit, nec minor abusio, quam de increato superius ostensum est, remanebit. Qui enim pugillo concludens omnia, extra et intra, infra et supra est, qua ratione medius dicatur, qui comprehendat nemo est. Clamitas, totum me effudisse spiritum meum. Quidni? Cum tibi effundo, non effundo, sed infundo ⁜ (76) .

Suo Cellensi, suus Clarevallensis, quod suus.

[Col. 0498B] Anxietatem mihi generat, et scribere et non scribere vobis: in altero laeditur amicitia, in altero propria conscientia. Illud quippe contra propositum, istud contra affectum est, monachi namque est non scribere, sed lugere, amici vero et loqui, et frequentibus epistolis interludere, ne muta charitas repraesentet speciem non amantis. In has igitur rerum angustias incidit amicus vester; et sic verbis indicare gestiens, et loqui aestuat, et veretur. Aestuat ut se aperiat, veretur ne praesumat. Timet, si loquitur, improbus; si taceat, alienus. Quis ergo vincet monachus, vel amicus? Amor: qui nescit vinci, vincere consuevit et facile triumphabit de homine, qui de coelorum Domino triumphavit; et [Col. 0498C] de illo quidem tanto facilius, quanto non solum amans sed et ipse amor est, cujus altitudo adaequata est, cujus singularitas associata est, cujus plenitudo effusa est, ipsos angelos vincens in ministrando. Denique, qui erat super illos, factus est inter illos quasi unus ex illis, imo magis sub illis minoratus ab angelis, hominibus subditus, novissimus virorum, vir dolorum, sciens infirmitates, et qui disceret obedientiam ex his quae passus est. Judicabunt alii, prout volverint: ego malo in verbis excedere, quam vobis non satisfacere, et esse verbosus amicus, quam languidus: Unde ergo incipiam? A litteris vestris quae non modicum hospitaverunt apud me; quae floridioris eloquentiae, et profundioris scientiae dotibus rutilantes percusserunt [Col. 0498D] me, et vulneraverunt me nihil minus sperantem. In simplicitate siquidem cordis mei scripseram vobis, utpote homo simplex et domi habitans; vos autem tam verborum venator, quam sensuum, et conclusum retibus, et percussum venabulo credidistis, utinam possemus dicere, frustra jacitur rete ante oculos pennatorum; nam repercutere etiamsi [Col. 0499A] valerem, non vellem, sed fortassis aut exclamatis aut cogitatis! O longa praemeditatio! o sensus exquisiti! o verba vigilata! quae et ingenii viribus et eloquii floribus debeant insigniri. Non ego id mihi adrogaverim, cum utrumque veraciter desit mihi, nec mihi super hoc hactenus cogitavi, testimonium mihi perhibente conscientia mea. Negotiosus enim sum non otiosus; homo sub potestate, cui dicitur: Veni, et venit; et iterum: Vade, et vadit (Matth. VIII) , ingrediens ad arbitrium imperantis. Vix enim et hac vice negotiis occursantibus me furari praevalui, quaesitus, sed non inventus.

Absconderam enim me a facie quaerentium me in loco secretissimo et remoto, hic autem brevibus et interruptis spatiolis, ut hoc magis dicerem quam [Col. 0499B] dictarem.

Praetermitto igitur respondere prooemio vestro; quod nunc ungens laudibus, nunc ictibus pungens nervoso dictamine vires orationis alternat, nisi quod in finem, quidquid obduxerat, eduxit in lucem. Ait enim, verba prioris epistolae nostrae revolvendo collidens: Quanta putas profunditate, caligine, obscuritate, reconditum involvatur: corpus est vivens, anima viva, Deus vita? Deinde abyssus abyssum invocat, Vivens, inquis, ex vanitate, vivum ex simplicitate, vita ex unitate, hic, hic, tenebrae, hic umbra ex nube, nubilosus aer in meridie. Hic neque solem, neque lucem, neque diem intueor, sed plane palpabilem obscuritatem. Haec verba vestra sunt de [Col. 0499C] nostris quidem sumpta non ad propugnandum, sed ad impugnandum. Vestrum autem fuit, dilecte mi, singula verba suo pondere librare, antequam de verbis sententiam proferretis, et diligenter inquirere, utrum meum commentum an documentum esset altius, quod repelli vel refelli non posset. Habeo mecum plenam subtilitatis et sanctitatis animam, et quae fronte non nomine solo praemineat, quam in auctoritatis arcem, tam scholasticorum quam ecclesiasticorum chorus evexit. Claudianus hic est ⁜ (77*) , qui totam Christianam, Romanam, Atticam Bibliothecam in viridi aevo secretissimis institutionibus ebibens, et ingenii acumine et operis mole pene nobis alterum reddidit Augustinum. Hic est enim de quo Romana Gymnasia, et auditoria [Col. 0499D] Gallicana in haec verba testimonium perhibent: Cum venissemus ante eum, quidquid dixerat, reluctantium syllogismorum contrarietate excipiebamus: sed ipse omnes conatus nostros sicut aranearum fila rumpebat praevolanti ingenio, ipsa verborum principia eludens: homo enim erat, hominum, aevi, loci, populi sui ingeniosissimus, et nemo nostro saeculo, quae voluit, affirmare sic valuit. Ait ergo iste lib. III (cap. 7) de animae statu, de rerum principiis ita loquens: Sicut informis materia, quia formabilis est, praestat nihilo; ita quod jam formatum est, melius est illo, quod etsi formari potest, formatum non est. Itemque sicut id quod formatum est, anteit illud [Col. 0500A] quod formatum non est, ita inanimum quodcunque formatum, cedit illi quod et formatum pariter est et animatum, quia sicut formatum proximat formae, sic animatum proximat vitae. Sicut autem tria sunt, informis materia, formatum exanime, rerum forma: sic item tria sunt vivificatum, vivificans, vita: corpus est vivens, anima viva, Deus vita. Hic, hic inspicite, quid dixeritis, qui contradixeritis quia puto quod pro me faciat et satisfaciat Claudianus; quod autem sequitur, vivens ex vanitate, vivum ex simplicitate, vita ex unitate, verba mea sunt et tanto fortius munienda, quanto persona, quae loquitur, et auctoritate caret, et nomine, vivens ex vanitate, vivens corpus est, quod et vivificatum vocat auctoritas Claudiani.

[Col. 0500B] Audite igitur, vanitas vanitatum (dixit Ecclesiastes (cap. I) et omnia vanitas. Si omnia vanitas: et corpus vel ex omnibus, vel ex aliquo omnium est, ergo corpus vanitas est, universa vanitas omnis homo vivens, ait sanctus David (Psal. XXXVIII) . Quod moritur, ipsum est quod vivit; quod ut vivat nascitur: vivit, ut moriatur. Quid enim moritur, nisi quod vita privatur? Ipsum est, quod moritur in homine, quod a vita exstinguitur: et quid hoc est, nisi corpus et corporeus sensus: ipsum enim prius animale ex quo ipsum animal est, ut cum sensibile esse desinit, desinit esse sensus. Ergo quod moritur in homine, ipsum est quod vivit in homine; quod ideo vanitas, quia mortalitas est, igitur universa [Col. 0500C] vanitas, omnis homo vivens, non omnis homo vita, sed omnis homo vivens. Nam et vita quodammodo homo est, et vivens homo est vita in eo quod vivificat, vivens in eo quod vivificatur, vivit autem caro ex anima et anima in carne: et utrumque vivit, differentia tamen multa est, quia caro ex anima totum habet quod vivit, anima in carne non totum habet quod vivit. Nam vivit etiam in Deo, et utinam vivat! Quod vivit in carne, vanum est, quia ex vanitate. Quod autem Apostolus corpus mortuum dicit, propter peccatum (Rom. VIII) , nisi facit quia et hoc expressissima vanitas est. Mortuum vero dicit, id est moriturum ea locutionis regula, qua dictum est: Quacunque die comederitis, moriemini (Gen. I) , non quod ea die mortui fuerint, sed quod inconvertibilem [Col. 0500D] acceperint moriendi necessitatem. Quomodo enim verum esset, et corpus mortuum, et homo vivens: illud Apostoli, istud Psalmistae: nisi utrumque sub sensu tam subtili, quam utili Augustini sententia copularet? Ad quid ergo tota illa verborum instans constantia, vel constans instantia, qua subvertere nitimini amicum vestrum. Dicitis enim: Quid est corpus vivens ex vanitate? Corpus, inquit Apostolus, mortuum est propter peccatum (Rom. VIII) . Quod ergo Apostolus mortuum vocat propter peccatum, tu vivens dicis ex vanitate? Annon vanitas peccatum? An idem sensu simplici intellectum operatur, et mortem et vitam? Odit Deus observantes [Col. 0501A] vanitatem; dilectio autem Dei vivificat, odium mortificat; non est ergo aliquid vivens ex vanitate? Vos videte, quid concluseritis. Utrum autem haec aliquantulum impugnata, ne dicam expugnata, vestro ipsius judicio derelinquo. Subjungitis autem: Dicitis iterum, vivum, id est animam ex simplicitate; vitam, id est Deum ex unitate. Istis non sic in spiritu vehementi offendor; nec tamen penitus assentior. Nam anima unitati magis quam simplicitati obnoxia esse perpenditur. Omnis enim res simpliciter simplex et unum et una est, non autem si una, statim et simplex. Si qua enim res simplex est, respuit et refugit prorsus omnem admistionem et consortium. Res vero una, duo simul vel plura convenientia aliquando in sese recipiendo convertit, [Col. 0501B] ut unde fit, et post pauca: Quid est ergo quod Deus dicitur ex unitate, vel ex simplicitate nisi Deus ex Deo, Pater a Filio, Filius a Patre, Spiritus sanctus a Patre et Filio? An desipit ita quispiam ut participatione simplicitatis, simplicem; bonitatis bonum; unitatis, unum existimet Deum? Bonitas in Deo est, et Deus bonitas est, non magis ergo Deus ex unitate quam ex simplicitate. Hucusque verba vestra: intersecui autem medium epistolae, illa colligens, et eligens quibus fuerat respondendum.

Quod enim longius progredior, non solum vestrorum argumentatio, sed et nostrorum qualiscunque probatio cogit. Neque enim verbum verbo reddere possum, quia non idem negotii est calumniam [Col. 0501C] struere, quod destruere. Neque enim idem est spinas vellere, quod frugem jacere: et multo major opera in utroque horum insumenda est quam in altero. Neget quispiam mundum sphaeram esse, quod uno verbo negari a qualicunque potest, neque uno id verbo Aristoteles astruxerit. Quid igitur dicetis, quia quod dico vivum ex simplicitate, vitam ex unitate, non sic offendimini nec tamen penitus assentimini? Mirum est. Gratias enim gratiae vestrae, quia verba vestra vel ex parte recipitis; receditis autem in omnibus a Claudiano, cum dico vitam ex unitate nec pauperrimus sensus intelligit, ut subsit vel praesit Deus unitati suae vel bonitati, atque illi unitas, non essentia sit, neque ipse sit unitas sua, sed in illo sit tanquam in subjecto. Non est [Col. 0501D] enim aliud essentia Dei, et aliud ipse, quia hoc est illi esse, quod personam esse. Illi namque uni unitati non formabile aliquid vel formatum vel reformatum est, sed forma neque informis neque formata ipsa sibi est aeterna immutabilisque substantia; illud autem quod proponitis quia omnis res quae [Col. 0502A] simpliciter simplex est, et unum et una est, aut non intelligo, quod magis puto, aut vos minus attenditis, quod ego non credo. Non enim aliqua res simpliciter simplex est, nisi illa una sola et summa res, si tamen res, et non eorum [rerum] omnium causa; si tamen et causa, quia non facile invenitur nomen, quod illi singulari excellentiae possit aptari, corpus enim multiplex est, quod notissimum est etiam minus intelligenti. Anima vero comparatione corporis, simplex est, sed per se nullo modo ⁜ (78) . Habet enim varietatem cogitationum, et mutabilitatem affectuum. Nihil autem mutabile simplex est; sed et supercoelestes spiritus fortassis his carent; non tamen simplices sunt; quia aliud est, quo sunt, aliud quod sunt, aliud quoque quo beati sunt ad [Col. 0502B] imitationem simplicitatis participando eos gratia redegit, non natura. Si igitur neque corporeum neque incorporeum aliquid simplex est, ut non collidam ad invicem rationes, videte quod dixeratis: omnis res, quae simpliciter simplex est, et unum et una est, cum haec nulla res sit. Quod vero prosequimini rem simplicem refugere et respuere omnem prorsus admistionem et consortium; rem autem unam, duo simul, vel plura convenientia aliquando in se recipere et convertere ut unum sint; hoc autem in contrarium relabi puto. Ista enim, quae quodammodo simplicia dicuntur, consortium, vel admistionem recipiunt: quod autem unum est, horum omnium expers est et immune. Nam et animae (utinam non cum tanta mistura) corporibus [Col. 0502C] conglutinantur; et angeli, vel naturalia corpora habent, vel ex aere, vel in aere ea induunt cum mittuntur. Quod ideo dico, quia videntur hoc Patres sub ambiguo reliquisse. Neque nunc opponatis mihi incarnationem Filii Dei, quia alia est illa ratio (si tamen ratio, et non potius dignatio) nec hujus temporis, vel operis est hanc in disputationem assumere: quae enim juxta rationem probabilia, ex ratione necessaria, contra rationem incredibilia, supra rationem mirabilia, quae scrutari non liceat, sed mirari. Non est autem vere unum, nisi quod essentialiter et immutabiliter unum est increabile, invariabile, interminabile, quod nec ad fuit, praeciditur; nec ab erit expungitur, cui solum et inexpugnabile [Col. 0502D] remanet, EST: Apud quem non est transmutatio nec vicissitudinis obumbratio (Jac. I) , cui veraciter dicitur: Neque enim est alius extra te (I Reg. II, 2) . Quare autem specialiter unitatem assignaverim Deo, factum est propter specialissimam numerorum similitudinem, quae omnibus similitudinibus [Col. 0503A] antecellit, cum enim omne numerabile per numeros numeretur, ipsi numeri numerari non possunt. Nam quis, non dicam eloqui, sed cogitare digne sufficiat quod cum numerus ex uno et per unum et in uno sit: ipse tamen principium vel finem habere non possit? Sed enim unum dixerimus unius esse principium; ipsius unius, quod ostendis esse principium: ecce habetis principium numeri sine principio, ut ex ipso sit numerus. Jam vero si numerare velitis, adjicitis unum uni, ut fiant duo; et unum duobus ut fiant tria; et unum tribus, ut quatuor; et deinceps quoties unum multiplicaveritis, toties quasi multi singuli in summa dicuntur ut decies ducti decem: vicies, viginti; et centies, centum; et millies, mille nominentur, ut agnoscatis [Col. 0503B] omnem numerum sicut per unum esse, ita ex uno procedere. Illud vero clarissime patet ad finem numeri, qui nullus est, omnino veniri non posse, quia trans omnem numerum, qui ex uno, per unum, et in uno est, semper unus est; tria tamen ista sunt cum divinis ex uno, et per unum, et in uno pariter aeterna, pariter aequiterna, pariter illocalia, ubique tota, eodem infinito semper aequalia, quia nullum vere unum majus, unumve minus est. Haec sunt numerorum inchoantia, ducentia, praefinientia, ipsa nec inchoata, nec numerata, nec finita, credo, quia sapientiae Dei non est numerus (Psal. CXLVI) . Nam cum ex uno et per unum, et in uno sit numerus, nec numerari nisi trifariam possit, ut per eumdem [Col. 0503C] numerum ordiamur, numeros finiamus: ipse est ternarius totus, per quem omnis numerus, ubi et una trinitas et trina unitas indissolubiliter regnat; respicite igitur si possit similis similitudo reperiri: etsi non inveneritis, non inferatis Deum magis ex simplicitate proprie esse quam ex unitate, non tamen me fugit illa profundissima Platonis ratio, quae de intimis philosophiae disciplinis elicita μονάδα, id est unitatem, animae; corpori vero δυάδα, id est dualitatem lucidissimis numerorum exemplis assignat. Dicit enim: Duc ter unum, et fiunt tria; duc ter tria, et fiunt novem. Duc ter novem, fiunt viginti septem. Duc ter viginti septem, fiunt octoginta unum.

Ecce tibi in quarto gradu unitas prima occurrit. Idemque eveniet si usque ad infinitum duxeris multiplicationem, [Col. 0503D] ut semper in quarto gradu unitas emineat; rectissime autem essentia animae, unitate exprimitur, quae ipsa quoque incorporea est. Ternarius quoque propter indissolubile mediae unitatis vinculum, congrue refertur ad animam, sicut quaternarius, quia duo media habet, ideoque indissolubilis est, proprie ad corpus pertinet. Prima igitur progressio animae, qua de simplici essentia sua, quae monade figuratur, in virtualem ternarium se [Col. 0504A] extendit: ubi jam per concupiscentiam aliud appetat, aliud per iram contemnat: per rationem, inter utrumque discernat. Et recte a monade in triadem profluit, quia omnis essentia naturaliter prior est potentia sua. Rursum quod eadem in multiplicante ternario ter invenitur, hoc significat quod anima non per partes, sed tota in singulis suis potentiis consistat. Neque enim vel rationem solam, vel iram solam vel concupiscentiam solam tertiam partem animae dicere possumus: cum nec aliud nec minus sit in substantia ratio quam anima; nec aliud, nec minus ira quam anima, sed una eademque substantia secundum diversas potentias suas, diversa vocabula sortiuntur. Deinde a victuali ternario, secunda progressione ad regendam humani corporis musicam [Col. 0504B] descendit, quae novenario componitur, quia novem sunt foramina in humano corpore, quibus secundum naturalem contemperantiam influit et effluit omne, quo idem corpus vegetatur et regitur. Hic quoque ordo est: quia prius naturaliter anima potentias suas habet, quam corpori commisceatur, postea vero in tertia progressione persensus jam extra se perfusa ad visibilia haec quae per viginti septem, qui solidus numerus est, et trina dimensione ad similitudinem corporis extenditur, figurantur dispensanda, per infinitas actiones dissipatur. In quarta autem progressione soluta a corpore ad unitatem suam, quae de vera illa unitate descendit, revertitur: ideoque in quarta multiplicatione, ubi [Col. 0504C] ter viginti septem in octoginta unum excrevit, monas in summo apparet, ut evidenter clareat, quod anima post hujus vitae terminum, qui per octoginta designatur, ad simplicem suae substantiam unitatis redeat, a qua prius discesserat, cum ad humanum corpus regendum descendebat. Non latuit hoc et philosophum nostrum ⁜ (78*) , David, qui metam humanae vitae constituit in octoginta annis. Si in valetudine octoginta anni, et amplius eorum labor et dolor, jam corpori quoque suum assignat quaternium sicut μονὰς, ait, animae, ita δυὰς quoque corpori congruit. Dic enim bis duo, fiunt quatuor; dic bis quatuor, fiunt octo; dic bis octo, fiunt sexdecim; dic bis sexdecim, fiunt triginta duo. Hic in quarto loco similiter idem numerus 1, binarius, [Col. 0504D] a quo multiplicatio initium sumpsit, tibi occurret: idemque si in infinitum processeris, indubitanter continget, ut semper quarto gradu binarius emineat; et hic est quaternarius corporis, in quo intelligi datur, omne quod a solubilibus compositionem accepit, ipsum quoque esse dissolubile. Haec idcirco de tanti philosophi assertionibus posui, ut agnoscatis, primitivam illam, quae in primaeva rerum ratione est, veram unitatem non aliquam deductivam; [Col. 0505A] nec etiam illam, quae signaculum similitudinis appellatur, in qua prima unitatis inclinatur deductio. Quod autem pungimini, et compungimini me dixisse ⁜ (79) Filium medium inter Patrem et Spiritum, nequaquam vos tam acerrime conturbasset, si verba sequentia legissetis, quia sensus manifeste se legentibus offert, medium enim dixi inter Patrem et Spiritum, quantum ad vocabulorum differentiam, non quantum ad substantiam indivisam, ubi nulli gradus, nulla tempora, nullae distinctiones possunt excogitari. Sic enim nos consuevimus dicere: Pater, et Filius, et Spiritus sanctus: unde et versiculum Psalmi ad hanc expositionem inflexi: Benedicat nos Deus, Deus noster: benedicat nos Deus (Psal. LXVI) ; illic ubi noster adjungitur, interpretans [Col. 0505B] Filii personam, quae quippe nostra est, quia in sua proprietate nostrae carnis paupertatem accepit, sed jam nimis evagatur amicus, amicorum dulcissime; et dum nihil monacho sui juris relinquit, delinquit. Verumtamen quis ego sum, qui tanto nomini vel homini ausus sum respondere? Nimirum ille suus, et specialiter suus et ipse amicus meus non tam dimidium, sed melior pars animae meae, nihil enim ab altero divisum, nihil alteri singulare, et meam bene reget imperitiam, qui me diligit ut animam suam; apud quem malui de verecundia, quam de amicitia periclitari. Tu autem, dilecte mi, claude epistolam nisi tibi et Thomae tuo, nec me perducas in publicum, qui secretum professus sum, dignus [Col. 0505C] latebris et omni solitudine in aeternum et in saeculum saeculi. Propterea enim haec propriis manibus scripsi, cum nimia vertigine capitis fatigarer, nec etiam familiarissimos familiarium meorum admisi, ne forte vel ad curiositatem vel ad suspicionem juveniles et ferventes animos mutarem. Absit enim ut alteri cuiquam sic effunderem etiam meam nisi tibi; tibi, inquam, soli, cui debeo quidquid sum, quidquid facere possum in Christo Jesu Domino nostro!

[IV, 1.] Suo suus.

Ut perniciosum optimis telum invidiam nostra proscribat epistola, communis exorat charitas. [Col. 0505D] Satis namque superque quod mihi scripsisti dulce, utile et honestum fuit. Quid enim dulcius amore? Quid utilius divinarum et humanarum rerum subtili et compendiosa descriptione? Ista procul dubio continent epistolae tuae principia, media et ultima. Quid honestius morum salubri informatione? His nostrum torpens ingenium excitasti, causam non causandi de saecularibus parumper praebuisti ac otiosae sollicitudinis vela relaxasti. Sic irrigant, inebriant et tranquillant scripta tua, dulcissime, animam meam. Sterilitati denique ubertate, tumultuositati libera pausatione, occupationum insolentiae renuntians ad remotiora secessione, Nicolai [Col. 0506A] mei hoc agi contestor scriptitatione. Deficiente ergo spiritu, manu trepidante, repugnante ingenio, grandiora praesumo, praetento fortiora, vix explicabilia arripio. Utrinque enim spiritu vehementi ex quatuor ventis conglobato, cujus spei robore floris teneritudo non evanescat, pulchritudo non deficiat, viror non emarcescat? Infidum est irato obviare leoni; stultum nihilominus emissam non declinare sagittam. Omnis armatura fortium tuis militat castris. Itaque congredi timeo. Nam cum propria satis armatura triumphare posses, quorumcunque etiam potentissimorum arma mutuasti, ut supervinceres. Solo clypeorum aureorum fulgore dejicior. Exclamo tamen: Pone non tua. Nam plurimum intererit, utrum majestate irrefragabili auctoritatis [Col. 0506B] philosophorum, an propriarum rationum et sententiarum conspicuitate castra nostra poteris debellare. Tibi an illis deputetur victoria, cum sine discriminis examinatione illorum vestigiis procumbam volens, contra te autem arma, sed pacis, feram, statim elucescet. Quid enim? falsa sint philosophorum inattingibilia acumina, cum ingeniorum nostrorum vis sola quaeritur, quid nostra interest? Prorsus eorum cedo auctoritati. Non sic vero, non sic subfugiet pupillam oculi mei quod egressum fuerit de labiis tuis. Jure suo privari se amicitia aliter conquereretur, nisi res amicorum aequo libramine discuteretur, Decursis itaque et discussis vernantis eloquentiae tuae sermonibus et [Col. 0506C] sensibus, iterum iterumque tua revolvens et mea evolvere gestiens, timeo sub luce videri. Quid ergo? Periculum experiar? sed non in filia [ f. fidelia] [inutilia] Loquar? sed utinam non inania! Reprehendam, sed amici superflua. Laudabo? sed philosophorum ingenia. Hinc tamen non progrediar, nisi prius data manu initum fuerit pactum, prorsus nequaquam irasci pro aliqua contumelia. Ingrediens itaque aggrediar, non veritatis domicilia subvertere, sed amici, si qua est, propriam de praejacentibus verborum diversitatibus calumniam arguere, et quibus potero auctoritatum rationibus refellere. Video autem in vestibulo et in fronte epistolae tuae quod nimia formositate sui curiositatem oculorum meorum sic allicit, ut vix eos ejicere [Col. 0506D] et elicere valeam. Est enim quiddam, cujus nomen super omne nomen, cujus forma formosior omni forma, cujus statura et altitudo a fine superioris coeli usque ad finem inferioris inferni. Imago est inimitabiliter nata, non facta. Unus est qui hanc de corde suo excogitavit et eructavit, non artifex hujus, sed omnium, hujus autem pater. Huic conformari est reformari. Hanc loquentem et se exprimentem, aptis coloribus renitentem, sceptro imperiali cuncta regentem, coelicolas cum terrigenis in brachiis conjungentem inveni, adoravi et tenui. Decor ejus inaestimabilis, dulcedo insatiabilis, claritas inacessibilis. Tam suave loqui [Col. 0507A] de illa, quam admirabile amplecti illam. Ad hanc qui accedit, aut vix, aut nunquam recedit. Oculus non satiatur visu, nec auris auditu. Qui edunt, adhuc esurient, etc. (Eccli. XXIV) . Haec osculata est me osculo oris sui (Cant. I) . Haec digito manus suae tenens animam meam voce propria, ne declinarem ab ea. Hujusmodi attractus et delinitus blanditiis, an ulterius progrediendum sit haesito. Bonum enim est hic esse. Tandem vero innuente et annuente ut irem non discedens, redirem permanens, aliam vidi visionem. Rubus ardens in interiora deserti apparuit. Suspensus intenta cogitatione: Num, inquam, sicut Moysi rubus ardebat et non consumebatur, sic meus iste reddit splendorem lucentem, non calorem urentem? Amici [Col. 0507B] enim increpatio, grata potius correptio est, quam molesta exustio. Est autem. Vos venator tam verborum quam sensuum, et conclusum retibus et percussum venabulo credidistis. Hic enim rubus ruborem ingerens, sed perfectae et solidae charitatis robur nescienti. Oculus pupilli pungeretur, vel etiam compungeretur, si spina hujusmodi configeretur. Non vero contingat hoc oculo charitatis, cujus solius est colligere, imo producere rosam de spinis. Sic Jesus de spina passionis rosam protulit redemptionis. Annon ejus imitatione et tu reddis bona pro malis, qui mollia duris, dulcia amaris, vera retribuis vanis? Revera tu simplex et domi habitans, ut dicis, in simplicitate cordis tui scripsisti.

[Col. 0507C] Animadverto igitur ad thronum gratiae miro pennarum juvamine te convolasse, et ibi, quia citra non reperisti, simpliciter simplicem Deum didicisse. Quaero itaque, anne simplicitatem tuam ab illo fonte reportaveris, et utrum tantum transeundo, quantum coelicolae manendo et stando exhauseris. Quod si fieri non potuit, constat non injuriose inaestimabiliter illorum tuam praecellere simplicitatem, sicut et beatitudinem. Animam siquidem humanam naturaliter simplicem, angelorum vero naturam, etiam simpliciter simplicem indubitabili fide credo et confiteor. Quod ut evidentius appareat, nostra de simplicitate et tua sub oculis compendiosa adnotatione volo colligere. [Col. 0507D] Dixi, quia omnis res simpliciter simplex una et unum est. Non autem si una, statim et simplex. Simplex enim respuit et refugit omnem prorsus admistionem. Rem vero unam convenientia duo simul, vel plura aliquando faciunt, ut unum corpus constans ex quatuor elementis. Ista, inquis, aut non intelligo, aut vos minus attenditis. Malo me minus intendere, quam te non intelligere. Tamen parumper attende, et de simplicitate si male sensi, quia coepisti, iterum corrige. Interim ipse ut decet consignatam tuis exhibens reverentiam sensibus et sermonibus, meos, et si non verba sensus vallo veritatis communiam fortius. Omne igitur quod est, aut simplex, aut compositum est. Compositum autem aut substantiale, aut partiale. Substantiale, [Col. 0508A] veluti cum una substantia alii substantiae jungitur; partiale, cum unius substantiae partes conjunguntur. Hoc autem compositum superiori simplicius est. Illud vero ex toto et naturaliter dicitur simplum, quod caret et substantiali et partiali compositione. Anima itaque, quia neque diversarum substantiarum, neque ejusdem substantiae diversarum partium in se suscipit conjunctionem, naturaliter est simplex. Non enim ex prius existente aliqua materia creata est, ut respectu materiei suae composita dici possit, sicut in omni corpore id quod factum est dicitur respectu illius quod de eo factum est, simplum; sed de nihilo facta catholice creditur. Angelica vero natura quia hoc habet amplius, quod nullis subjacet corruptionibus, [Col. 0508B] quemadmodum anima ex conjunctione corporis, liberius evolat ad secretissimos simplicitatis recessus. In hoc etiam fere omnes philosophi, consentiunt, quod principium rerum est perfecta sapientia, lumen praeclarum, substantia substantiarum, argumentum rerum universarum. Id autem unum et simplex, cujus simplicitas confert, non aufert simplicitatem. Neque enim creaturae suae suam invidit simplicitatem, cui suam non negavit imaginem. Eo igitur in arce verae et summae simplicitatis illocaliter locato, rationalis participat creatura. Fiunt autem magis et minus simplicia magis et minus eo participantia. Ideo namque simplex, imo simplicitas simplicium, sicut Deus deorum, in simplicitate jubet se quaerere, cum simplicibus [Col. 0508C] se dicit ambulare. Dat autem invenire et habere, si quaeratur quomodo jubet quaerere. Aliter quaerentibus, quaeretis, inquit, me et non invenietis (Joan. VII) , quia itaque nisi in simplicitate non invenitur, simplicitate autem simplicem fieri non dubitatur, quicunque eum per simplicitatem invenerit, participatione ejusdem simplicitatis simplicior efficitur. Inaequali autem proportione participantes inaequaliter inveniuntur simplices. Ipsa autem simplicitas in se vera et summa est unitas. Sciendum vero quia sicut aliud est participans, aliud participatum; sic etiam aliud simplex, aliud simplicitas. Nec habet lingua et ratio hominis, nescio si angeli, idem esse simplex [Col. 0508D] et simplicitatem, sicut nec album et albedinem. Noli, noli simplicitati nostrae, imo tuae risum insimulare. De Deo enim nihil habes opponere, cum quidquid ipse est legatur omnem sensum transcendere. Tamen quod bonus, quod pius, quod justus, quod simplex dicitur, figurativa locutione accipitur. Ut enim Plato ait: Deum invenire difficile est, inventum digne profari impossibile. Nulla certe oratione, vel orationis parte, Deum potest aliquis describere, vel definire. Itaque de Deo nulla fiat oppositio, qui ipse est omnium conclusio, nihilominus et exclusio. Ex ejus stabili simplicitate sortitur ordinem, causas et formas, ut Boetius testatur, omnium generatio rerum, cunctusque mutabilium naturarum progressus, et quidquid aliquo [Col. 0509A] modo movetur. Ejus natura in sua simplicitatis arce composita, regendi multiplicem modum statuit. Potius ergo bonitas ipse, et participatione ejus creatura bona, potius pietas ipse, et consortio pietatis creatura pia, potius denique simplicitas, et possessione simplicitatis dicatur creatura simplex. Ejusdem autem locutionis genere quo Deus justus, et nos justitia Dei appellamur. Vide etiam utrum bona similitudine utatur Boetius ad exprimendum non tantum simplicem aliquem fieri, sed etiam simplicitatem ex strictissima connexione et societate simplicitatis. De providentia profecto et fato sic dicit: Providentia est ipsa illa divina ratio in summo omnium principe constituta, quae cuncta disponit. Fatum vero inhaerens rebus mobilibus dispositio, [Col. 0509B] per quam providentia suis quaeque nectit ordinibus. Et post pauca: Manifestum est immobilem simplicemque gerendarum formam rerum esse providentiam. Fatum vero eorum, quae divina simplicitas gerenda disposuit, mobilem nexum atque ordinem temporalem. Inducta itaque similitudine paulo post subdit: Nam ut orbium circa eumdem cardinem sese vertentium qui est intimus ad medietatis simplicitatem accedit, caeterorumque extra locatorum veluti cardo quidam circa quem versentur existit: extimus vero majore ambitu rotatus, quanto a puncti media individuitate discedit, tanto amplioribus spatiis explicatur; si quid vero illi se medio connectat et societ, in simplicitatem cogitur, diffundique ac diffluere cessat. Simili ratione quod longius a prima [Col. 0509C] mente discedit majoribus fati nexibus implicatur.

Medium quod ait, sive media individuitas puncti, intelligitur veritas et simplicitas Dei. Quod enim huic amori consociatur, in simplicitatem cogitur. Divinae igitur supernaeque substantiae, quibus et judicium perspicax, et incorrupta voluntas, et efficax optatorum praesto est potestas, quid est quare non inhaereant illi summae et unicae simplicitati? Cohaerent procul dubio, et dotantur largiori simplicitatis privilegio. An ista recusas credere, et paras contradicere? Nequaquam, inquis, sed quod Creatoris est, creaturae nolo attribuere. Quare? quia aemularis Deum, sed non bona aemulatione. Quantum enim desipit, qui non a Deo collata [Col. 0509D] munera propria usurpatione rapere praesumit, tantumdem a pietate resilit, qui data negat, vel abscondit: Nos, inquit Apostolus, non spiritum hujus mundi accepimus, sed spiritum qui ex Deo est, ut sciamus quae a Deo donata sunt nobis (I Cor. XI) . Datum est enim omni corpori, ut sicut jam dictum est, compositione sit multiplex: animae, ut carens partibus naturaliter sit simplex, sed propter limi societatem, subjiciatur vanitati, quae est multiplex. Supercoelesti quoque indultum est creaturae, ut ultra sensum humanum, sed citra divinum, et naturaliter et simpliciter sit simplex. Tu vero corpus multiplex asserens, animam quoque comparatione corporis non per se simplicem astruens, transvolas ad supercoelestes, [Col. 0510A] et ex gratia, non ex natura imitationem tantummodo simplicitatis indulges. O nimium simplex! Forsitan enim angelus tuus hoc audiens irascitur, et quod dona gratiae et naturae suae commutaveris, indignatur. Nam ipse quidem nihil minores gratias agit Creatori naturae, quam datori gratiae. Gratia namque creatum, gratia beatificatum, gratia novit se confirmatum. Ab eadem tamen gratia aliud in creatione, aliud meminit se accepisse in beatificatione, sive in confirmatione. Quod accepit in creatione, dona sunt naturae; quod meruit in confirmatione, dona vocantur gratiae. Igitur aut multiplex est angeli natura, quod soli convenit corpori, aut simplex, quod tantum spiritui. Quia autem nullum tertium est simplex, ut aestimo, concedas necesse [Col. 0510B] est. Simplex itaque cum sit natura et vicinitate, ut ostensum est, ipsius summae simplicitatis arctius exprimatur et imprimatur in eo radius simplicitatis, non jam tantum simplex est, sed simpliciter, ut opinor, simplex. Ministrando namque assistit et adhaeret divinae simplicitati. Ipsa autem divina simplicitas non naturaliter tantum, non simpliciter tantum, sed singulariter et ineffabiliter simplex est. Jam credo satisfactum, quare dixerim, omnis res simpliciter simplex, vel quare dicere potuerim. Quod autem sequitur, una et unum, est inculcatio verborum. Tamen ut vel tenuiter sic distinguam, una profecto est, quia ut Seneca testatur, divinorum una est natura, et nihil est divino divinius, coelesti coelestius, et Boetius, quia eorum [Col. 0510C] eadem est substantia, quorum diversus effectus non est. Unum idcirco, quia natura simplicium indissolubilis, diversarum pluralitatem partium ad sui efficentiam non admittit. Quod enim ex diversis partibus compositum est, naturaliter solubile est. Omne autem simplex et incompositum unum est, et caret partibus resolutionis. Quaecunque igitur substantia tam simplex est una, prorsus non admiscetur, neque cum alia simplici et incorporea, neque cum multiplici et corporea. Nam ubicunque et quotiescunque substantiae immiscentur, necesse est ut in se invicem commutentur et transformentur. Rerum enim quarumlibet conjunctio nisi in sese transfundantur, et a propria forma transformentur, [Col. 0510D] copulatio vel adjunctio, vel aliquid hujusmodi, non autem admistio vel commistio dicitur proprie. Unde et Verbum assumptione carnis, et indisjuncta unione caro factum, ne substantiarum transfusio, scilicet carnis in divinitatem annihilatio, vel divinitatis in carnem substantialis exinanitio ab haereticis persuaderentur, non commistionem passum dicitur, et ne rursum alius Dei, alius hominis Filius crederetur, et una in duas personas divideretur, illico sequitur, neque divisionem. Si nova, et ideo cassa, me confingere arbitraris, et vera et vetera statim si placet subjunctis rationibus comprobabis. Non, inquit Boetius, omnis in omnem rem verti ac transmutari potest.

Nam, cum substantiarum aliae sint corporeae, aliae [Col. 0511A] incorporeae, neque corporea in incorpoream, neque incorporea in eam quae corpus est mutari potest. Nec vero incorporea in se invicem proprias formas mutant. Sola enim mutari transformarique in se possunt quae habent unius materiae commune subjectum. Neque haec omnia, sed ea quae in se et facere et pati possunt. Idque probatur hoc modo. Neque enim potest aes in lapidem mutari, nec idem aes in herbam; nec quodlibet aliud corpus in quodlibet aliud transfigurari potest, nisi et eadem sit materia rerum in sese transeuntium, et a se et facere et pati possint, ut cum vinum et aqua miscentur. Utraque enim sunt talia, quae actum et passionem sibi communicent. Potest enim aquae qualitas a vini qualitate aliquid pati. Atque idcirco, si multum [Col. 0511B] quidem fuerit aquae, vini vero paululum, non dicuntur immista, sed alterum alterius qualitate corrumpitur. Si quis enim vinum fundat in mare, non mistum est vinum mari, sed in mare corruptum, idcirco quod qualitas aquae multitudine sui corporis nihil passa est a qualitate vini, sed potius in se ipsam vini qualitatem propria multitudine commutavit. Si vero sint mediocres, sibique aequales, vel paulo inaequales naturae, quae a se facere et pati possunt, illae miscentur, et mediocribus inter se qualitatibus temperantur. Atque haec quidem in corporibus, neque omnibus, sed tantum quae a se, ut dictum est, facere et pati possunt communi atque eadem materia subjecta. Omne autem corpus, quod in generatione atque corruptione subsistit, [Col. 0511C] communem videtur habere materiam, sed non omne ab omni, vel in omni, vel facere aliquid, vel pati potest. Corporea vero, vel incorporea nulla ratione poterunt permutari, quoniam nulla communi materia subjecta participant, quae susceptis qualitatibus in alterutrum permutentur. Omnis enim natura incorporeae substantiae nullo materiae nititur fundamento. Nullum vero corpus est, cui non sit materia subjecta. Quod cum ita sit, cumque ne ea quidem, quae communem materiam naturaliter habent, in se transeant, nisi illis adsit potestas in se et a se faciendi ac patiendi, multo magis in se non permutantur, quibus non modo communis materia non est, sed cum alia res materiae fundamento nititur ut corpus, alia omnino materia [Col. 0511D] subjecta non egeat ut incorporeum. Non igitur fieri potest, ut corpus in incorporalem speciem permutetur; nec vero fieri potest ut incorporalia in sese commistione aliqua permutentur. Quorum enim communis nulla materia est, nec in se verti ac permutari queunt. Nulla autem in incorporalibus materia rebus. Non poterunt igitur in se invicem admisceri vel permutari. Jure igitur simplex res [Col. 0512A] refugit omnem commistionem, quia nullam in quamlibet creaturam recipit commutationem. Item quod a nobis ponitur, sumptum a nobis: rem autem unam duo simul vel plura convenientia aliquando in sese recipere, et convertere ut unum sint, in exemplari quod manibus meis scripsi, sic habetur: Rem vero unam, convenientia duo vel plura aliquando faciunt, ut corpus unum constans ex quatuor elementis.

Hic nullius cavillationis locum aliquatenus animadverto, et ideo respondere parco. Itemque intulisse me scribis, Deum magis proprie CX simplicitate quam unitate. Miror calumniam. Nonne enim statim subjunxi, nihil de Deo proprie dici. Jam quia, mi dilectissime, dulcedo viscerum meorum, lumen amicorum [Col. 0512B] meorum, pro me satisfeci. Epistolae tuae sententias quasdam digna invectione corrigendas, et lima correptionis explanandas, partim contemplandas reperi. Quid dicis, amor? Placetne quod loquor? Gratiamne tuam persequor? Quodvis jube, et faciam. Clavem oris mei custodi, ne laesio prorumpat amici. Constringe fauces maxillarum, ne profluant jocos Sirenarum. Aperi tamen aliquando labia, ut excludam gravamina mea. Nicolaus enim tuus, imo noster, gratias supervacuas agit gratiae, ut asserit, meae, quia verba, inquit, nostra vel ex parte recipitis, receditis autem in omnibus a Claudiano ⁜ (79*) . Judica, judica judicium meum, amor, juste. Quid enim? Pene nervorum et venarum fila nimiae inflationis protensione intensa rumpuntur. [Col. 0512C] Protestando jurant et contestantur intellectus, ratio et memoria, falsum contra se latum testimonium. Vix patientiam persuadeo. Amicus est, inquies, facetus: lepido jocorum sermone urbanus. Sine itaque, et disceptatione inextricabilem labyrinthum rationibus suis intexentem, et nunc quidem qua egreditur introeuntem, nunc vero qua ingreditur exeuntem sustine, complicata ejus explica, male explicata replica. O dulcissime! dormiebas quando epistolam nostram legebas? Forte eras occupatus, et ideo non es culpandus. In hoc tamen inexcusabiliter culparis, quod gratiarum tuarum nimium prodigus, dum male locas, perdis. Illas meas enim gratias ubi deprehendisti, quibus ingratiose gratias agis. Sed quid miror te mirabili [Col. 0512D] et inaudita novitate gratiam quae non est gratia asserere; cum mutandi et permutandi rerum et verborum proprietates auctoritate jam pristina coeperis pollere? Quid non faciat Nicolaus ⁜ (80) , qui de nigro factus est albus? Credo ista ductus et edoctus auctoritate, verba quoque et sensus verborum praesumis quandoque invertere. Nigredinem tamen pristinam somniasti, ubi me a Claudiano dissentire [Col. 0513A] notasti. Nempe sermonibus acquievi et acquiesco tuis, in parte contradixisti et contradico. Ubi enim corpus vivere, animam vivam, Deum vitam esse negavi? Nusquam, crede mihi, nusquam. Tantummodo enim assignationes proprietatum quas subjunxisti, vivens videlicet ex vanitate, vivum ex simplicitate, vitam ex unitate aggressus sum reprehendere. Sed monachum illum, qui cum amico in epistolae tuae principio contendebat et reticens, has jam prae taedio emittere audio voces. Utilius, inquit amor, claustra oris continuissemus, quam rescribendo tot exundantium impetus torrentum incurrissemus. Redundant enim torrentes vanitatis, et distillant ab ore amici nostri sermones superfluae garrulitatis, totus profluit et pereffluit. Silentia nostra confundit; [Col. 0513B] consuetudinis nostrae morem et ordinem conturbat et concutit; ad pomposa et superflua quaeque improbitate sua, si acquieverimus, provocat et attrahit. Deinceps itaque noli scribere.

[IV, 4] Suo suus semper suus.

Stella quandoque de coelo ad ima videtur, sed oculis insipientium, defluere; coagulis tamen naturae, et divini clavis mandati, sic defixa in aeternum coelo adhaeret, ut sicut prius liber idem coelum convolvatur, quam stella ab ipso divellatur. Sic sic, mi charissime, ex quo Deus in firmamento cordis nostri stellam amoris mutui impressit, etsi fefellit oculum ignorantis leges amicitiae repentina scintillatio [Col. 0513C] instabilis fortunae, non tamen cessit aut decessit igniculus stellae. Unde et tunc, cum quasi laedebam, non quasi, sed revera diligebam; et cum avertebam oculum, non avertebam animum. Deo autem gratias, quia in plenilunio suo reformata denuo, quasi viribus resumptis radios primos solito splendidiores, tanquam in invidia prioris defectus, amplificato affectu remisit. Procul jam deinceps sit, tam noctis tenebrosa interpolatio, quam diei nubilosa caligo. Sed de his hactenus. Quia vero minus jacula feriunt quae praevidentur, mando et moneo, ut caveas tibi a labiis iniquis, et a lingua dolosa. Apud nos enim quaedam de te disseminata sunt, quibus forte nisi clypeum cautae provisionis opposueris, laedi in curia poteris. Summi nempe quidam [Col. 0513D] viri cuidam, de curia qui apud nos est, ut ipse audivi, insusurraverunt te de curia dixisse quaedam inhonesta, et te falsum legatum domini papae in his partibus gessisse. Quae nescio utrum sint magis falsa quam maligna, vel e converso. Sapiens es, esto tibi in his sapiens. Valete.

[IV, 5.] Suo suus ⁜ (80*) semper et unice suus.

[Col. 0514A] Ecce in cineribus beati Aigulfi cum beato Job lugens et dolens, debeone studere verborum elimatis splendoribus, exquisitis facibus? Quinimo, juxta viscerum commotionem, lugubri, ut sic dicam, et fumoso sermone afflictum repraesento animum. Mi charissime, curro et discurro quasi vagus et profugus, si forte dispersos cineres a quatuor ventis coeli recolligere possim. Hinc est quod non cineres, sed fruges pretiosas, etiam ubi non seminavi, videlicet de Anglia, metere volo. Manipulos etenim eleemosynarum gentis illius ut metat beatus Aigulfus, injungo. Quid mea interest falcem extendere, ubi nunquam vel arare potui, vel seminare? Sed non usquequaque absurdum est quod facere propono, quia etsi terram illam non colui, te tamen quasi [Col. 0514B] areolam aromatis pro tempore consevi bonis speciebus, cum mecum fuisti, cum tecum habitavi, cum te amavi, cum te retinere promerui. O bone Deus! quam feliciter prosperata est bona ista area, imo pinguissima oliva! quomodo sursum germinavit! et radicem deorsum misit! quomodo ramos suos extendit! quomodo jam jam replentur famelici de fructu propaginum ejus! Gustavi et vidi, quia bona est pinguedo ejus, et fructus ejus dulcis gutturi meo. Non est conversa in amaritudinem vitis alienae. Jam in umbra ejus quam desideraveram sedeo; jam umbracula ejus ab aestu, a turbine et a pluvia me defendere sufficiunt. Dies illa sit benedicta, hora nunquam pertranseat cum defectu temporis, qua Joannem meum feci, qua talem et tantum [Col. 0514C] amicum in filiis hominum apprehendi. Tibi, Deus, custos animae meae, tibi commendo illum, tu ei vitam, tu bonam vitam tu prosperitatem dones, tu inter brachia tua, tu sub umbra alarum tuarum semper illum conserves. Quid enim melius optari potest amico? ut nihil aliud quaeram vel mihi, vel amicis meis, isti quos nunc aspicio cineres monent. Retro paululum laquearia ⁜ (81) , trabes, postes, et ligna robusta erant, qui modo pulvis tenuissimus et cinis vilissimus est. O munde, aut res mundanae, quid estis? Imo quam vane nos decipitis? Certe non estis quod esse videmini. Certe videtur in vobis pulchritudo aliqua, dulcedo et utilitas; sed veritate requisita neque pulchritudo, neque dulcedo, neque utilitas vera est in vobis. Vera est, vera est de vobis sententia, [Col. 0514D] quia cum sit in vobis vanitas, cor vanum facitis, quod possidere poteritis. Sed de his hactenus. Ut ad rem accedamus, scito, amice, quia pretiosum martyrem Aigulfum in vase non vili ecce ad peregrinandum in egestate sua destinamus. De manu mea in manum meam illum depono. Quodcunque volueritis, quodcunque disposueritis de nuntiis, ratum habeo. Generalem administrationem et curam in his amicitiae tuae assigno

[IV, 6] Frater PETRUS magistro JOANNI.

Favus distillans labia tua, mel et lac sub lingua. Ut vidi litteras tuas, cor meum jubilo, os meum impletum est risu. Miscuisti siquidem jocos seriis, sed temperatos et sine detrimento dignationis et verecundiae. Sales tui sine dente sunt, joci sine vilitate. Sic decurrit oratio tua, tanquam illa quae aliquando nubes capite tangit, aliquando autem vultum in terra demittit. Invenit haec gratiam in oculis meis, mecum manebit, et apud me tota nocte erit. Est namque vox tua dulcis in auribus meis; et monitus tui satis amabiles in faucibus meis. Insurgit autem saepe ventus contrarius, imbrium turmae quatiunt [Col. 0515B] domum, et bruchus, locusta, eruca et rubigo hortuli mei areolas devastare tentant. Sed Angelus magni consilii surgit de navi, et facit tranquillitatem ventorum, serenitatem nimborum, exterminationem inutilium vermium. Cum enim Deus pro nobis, quis contra nos? Sunt certe mortis pericula, sunt in deserto serpentium venena mortifera, sunt prorsus amaritudines aquarum; sed serpens aeneus, sed virga Moysi, sed columna nubis per diem, et ignis per noctem, amarum vertit in dulce, eripit a morte, liberatque a morsu. Sumus quasi nihil habentes, et omnia possidentes, quasi morientes et ecce vivimus. Haec consolatio mea in loco peregrinationis meae, quia nihil intulimus, in hunc mundum, sed nec quid auferre possumus, quia volucres [Col. 0515C] coeli non serunt, neque metunt, et tamen Pater coelestis pascit illas. In baculo meo transivi Jordanem istum, et nunc cum duabus turmis regredior. Cum denique via sit brevis, locus prope quo tendimus; quare tot onera humeris debilibus imponimus? Quare incassum multa portamus? Certe si Dominus Deus fuerit mecum in vita ista, qua ego ambulo, non deerit mihi panis ad edendum, et vestimentum ad induendum. His paucis natura contenta erit. Tu autem, pars magna deliciarum mearum, in te opes meae; tu capitis mei reclinatorium aureum: utinam corporum eadem semper mediante Christo propinquitas esset, quae animorum! Nolo ut piger sis, non valens manum ad os mittere, id est bonum quod [Col. 0515D] doces facere. Deliciosus enim et improbus monitor est, qui in eo quod alium docet, seipsum non docet.

[IV, 7] Magistro suo J. de Saresberia, suus abbas Cellensis, quidquid melius est in vita praesenti sive futura.

More sitientis sub aestu, et praestolatione diu desiderati potus jamjam supra modum fatigati, vasculum litterarum tuarum amanter suscipiens, ardenter relegens, frequenter resupinans, et quasi novi gustus iteratione in dulcedinis abundantia ad fundum usque ebibo. Duplicatur, imo triplicatur legentis affectus, ubi materia gratitudine dilecti animi et styli jucunda lepiditate optatam narrationis seriem [Col. 0516A] profert. Sensibus philosophicis quae scribis condiuntur, rhetoricis coloribus vestiuntur, decentissimis legum ornamentis decorantur, columnis evangelicis fulciuntur, et quod ad amicos attinet, mellito sapore decentissime dulcorantur. Si lucrum quaero sententiarum, si doctrinam, si voluptatem, si verborum juncturam, si amoris veritatem et dulcedinem, in litteris tuis haec omnia abunde reperio. Navis ibi ad natandum, hortus deliciarum ad deambulandum, mensa plena et parata ad convivandum, lectulus floridus ad quiescendum, gymnasium ad philosophandum. Non est idolum mendacii, non fallaciae lenocinia, non denique adulationis profunda vorago, non lasciviose diffunditur ab exigua cordis vena verbum promissivum juxta illos qui dicunt et [Col. 0516B] non faciunt. Sed quid? latior in corde, rarior in ore amor, ardet in fumo, currit sine spuma; movet alas, sed silenter; petit ima, sed tam sublimiter pro animi generositate, quam fortiter pro integritate. Accedit, sed non incendit. Nam calorem facit, sed non cinerem. Finem quidem novit, sed cum termino consummationis, non consumptionis. Qualem loquor scribendo amorem, talem in amicum cogito, imo recognosco. Felix anima mea, quae talem peperit, vel saltem reperit amicum. Domine Deus cordis mei, tuus erat Joannes, et mihi eum dedisti. Proinde tuus sum ego, dicam amicus? utinam vel servus: certe servus, sed emptitius! Siquidem redemisti me, dando pro me Filium tuum: profecto et emisti, dando mihi famulum tuum. Praecipua haec inter caetera [Col. 0516C] beneficia, quae etsi modo reticeo, non tamen praetereo, non denego, non obliviscor. Nam et ipsa consignata sunt in thesauris memoriae, consepelio ad convivendum et ad commoriendum. Sine his enim nec vivere valeo, nec mori volo. Ad Joannem meum accedo, quem a manu gratiae accepi, tanquam gratiam a gratia, sed tamen non pro gratia. Vacuum namque gratia invenit me gratia, denique ad plenum, sed culpa et poena. Jam poenam extenuare, culpam vero evacuare coepit, cum Joannem in amicum subrogavit, qui nescientem instrueret, laborantem juvaret, errantem corrigeret, pigrum excitaret, exsulantem foveret, dolentem relevaret. Quem respiciunt haec munera? Te Domine Deus, summe et [Col. 0516D] principaliter: te charissime amice, secundario et multipliciter. Sub modio humilitatis nostrae aliquando latuisti, jam lucerna ardens quidem conscientia, sed non adeo lucens fama. Posuit autem te Dominus in lucem gentium, ut sis oculus caeco, pes claudo, lingua stulto, manus manco, auris surdo, ut secundum nomen tuum gratia in praedictis suppleat quod natura minus poterat. Profecto licet doleat absentiam tuam, tamen in his consolabitur anima mea, jura publica non ignorans praeferenda privatorum utilitatibus. Sic coepisti. Caudam appone in sacrificiis Dei tui. Hoc juxta capellam scripsi Sancti Aigulfi, tibi opportunitate nuntii tui nunquam fraudari volens, quod aliquid rusticitatis nostrae ad rusticandum mittam. Cras in decentissimo [Col. 0517A] tumulo, videlicet capsa nova, reposituri sumus sacratissimum corpus domini tui beati Aigulfi, cujus caput et corpus habemus. Vale.

[IV, 8] P. Dei gratia Cellensis monasterii dictus abbas, JOANNI amico suo, a Deo totius consolationis consolari.

Quaeris, frater, a me scripta exhortationis, parum pensans torrentes nostrae occupationis. Quaeris, inquam, consolationem, quia sentis desolationem: postulas auxilium, quia portas exsilium; imploras remedium, quia ploras discidium. Quis ergo ego sum, qui tibi scribere possum unde fovearis, unde conforteris, unde consoleris? Orare quidem pro te [Col. 0517B] vix possum, perorare nullo modo possum. Filius vero olei, qui conceptus est de Spiritu sancto, quem unxit Deus prae participibus suis (Hebr. I) , cujus nomen effusum Christus Jesus, venit, ut ipse dicit, consolari lugentes Sion. Utinam secundum multitudinem dolorum tuorum consolationes ejus laetificent animam tuam! In tribulatione, inquit, sua mane consurgent ad me (Osee. VI) . Et tu Jesu quid? quousque avertis faciem tuam? quousque non profers manum de sinu? quousque nubem opponis, ne transeat ad te oratio nostra? Tempus est miserendi. Convertere, respice, et deprecabilis esto. Da auxilium de tribulatione, erue ab oppressione, protege a tentatione. Filii hominum cui supplicare habent, nisi Filio hominis? quem interpellare, nisi mediatorem Dei et [Col. 0517C] hominis? ubi confugere, nisi ad patibulum crucis? Hic, hic turtur pullos suos reponit, vultur audaciam ponit, columba gemitus promit. Hic botrus Cypri, flos campi, odor lilii, flumina paradisi, porta coeli, salus mundi. Ecce portus, ubi potus vini misti, ubi cibus panis in ligno crucis decocti, a patre signati. Ubinam tanta oculorum delectatio, tantumque aurium melos? Juxta figenda sunt castra, nec infra remanendum, nec ultra progrediendum. Hic compone mores, depone moerores, appone tuos amores. Nusquam alibi propitiatio, non propitiator, neque cherubim gloriae obumbrantia propitiatorium. Oblitusne es Abraham ad ilicem Mambre angelos vidisse, sub arbore malo sponsum sponsam suscitasse, [Col. 0517D] omnem aquarum amaritudinem tactu ligni in dulcedinem Moysem convertisse? Omnibus itaque molestiis carnis, infestationibus antiqui hostis, machinationibus omnimodae malignitatis oppone clypeum crucis. Manus Domini quae tetigit te, recordare quia ipsa est quae creavit te. Nunquid lutum dicit figulo suo: Quare fecisti sic? (Isa. XLV.) Loquere potius in amaritudine animae tuae, et dic Deo: «Misericordissime Domine, et Pater misericordiarum, posito in labore hominum da requiem angelorum, ejecto a facie terrae da ingressum supernae patriae, consolatione destituto humana, adsit divina. Usque ad sedentem in throno vox haec evolabit, si non doloris [Col. 0518A] impatientia, vel cordis insipientia illam retardaverit. Equidem, frater, dolores apprehenderunt te inter angustias. Quid mirum? Non est, inquit Jesus, dolor sicut dolor meus (Thren, I) . Quare? Quia non peccavi, et poenam peccati tolero; quia non rapui, et solvere exigor. Imo non est dolor sicut dolor meus, quia servus emptus contemnit pati, quae sustinet dominus ejus. Filii hominum, usquequo gravi corde? Nonne cum essem Dominus factus sum servus? cum essem impassibilis, factus sum passibilis, mortalis cum essem immortalis? Ut quid fenum recusat, quod coelum, imo Dominus coelorum portat? Ex hoc mundo Jesus transivit, et fenum manebit? Coelum quoque et terra transibunt, et cinis et pulvis habitabunt? Propterea, frater, consoletur te flagellum inundans, imo mundans.

[Col. 0518B] Haec, inquam, tibi sit consolatio, ut affligens te manus Dei non parcat. Sic ad purum scoria tua excoquatur, ut anima tua nunquam: ex auro obrizo coeleste vas coelesti forma formetur. Filius fabri sedet constans et emundans argentum; et aliud quidem vas facit in honorem, aliud in contumeliam. Vis videre vas in honorem? Ad tertium coelum rapitur Paulus vas electionis (II Cor. XII) . Ubi ab ubertate domus Dei inebriatus exclamat: O Domine, calix tuus inebrians quam praeclarus est? Sic inebriatus nec verberibus cedit, nec flagellis, nec plagis, nec doloribus, nec mortibus. Hic Joseph scyphus est, in quo augurari solitus, praeterita, praesentia, et futura genti suae enuntiat. Joannes evangelista [Col. 0518C] nonne regressus a cella vinaria, exfaecatum nobis vinum propinat. In principio, inquiens, erat Verbum, etc. (Joan. I) . Ecce vas in honorem. Vasa quoque stulti pastoris vasa sunt contumeliae, in quibus vini sapor in saporem vertetur aceti. Haec exsufflantur a mensa regis, quia inflantur scientia carnis; haec, inquam, per superbiam inflantur, per invidiam siccantur, per iram crepant, per acediam franguntur, per avaritiam disperguntur, per gulam inficiuntur, per luxuriam conculcantur, et in lutum rediguntur.

[IV, 9] Suo clerico suus abbas ⁜ (82) .

[Col. 0518D] Tibi an occupationibus tuis visitationum tuarum raritatem imputare debeam, non plane discerno. Hoc unum perpendo, quod litterarum tuarum ad nos rarissima pervenit salutatio. Et fortassis fluctus marini hoc faciunt? Sed quas absorbuerunt? Ostende mihi chartam charitatis deperisse, et non causabor oblitum fuisse. Rursus quem mittas non habes? Et unde haec inopia, nisi forte ex copia? Certe ante te currunt plures, post te innumerabiles. Dicis huic: Vade, et vadit; et alii: Veni, et venit (Matth VIII) . Ignoras quo me requirere debeas? Plane in medio populi mei ego habito, non in secessu silvarum, non in voragine terrarum. Potesne te excusare et dicere: [Col. 0519A] Domine, Babylonem non vidi, et lacum nescio? Sed hic, hic tu mecum frequenter sedisti, dormisti, fuisti: taceo quod aliquando prae multis aliis locis et terris dilexisti. His verborum nexibus alius quilibet irretitus et illaqueatus cessante excusationum suarum ratione humiliter misericordiam peteret, et patientiam imploraret. At tu cornu legum sive dialecticarum argumentationum armatus, velut fila araneae ista contemnis, et alia exire via contendis. Est, inquis, mihi dominus, sunt et alii amici, quibus trahor, vel necessitate obedire, vel charitate providere. Bene. Nonne prius et plus omnibus amavi? Nonne dextras societatis et ipse dedi? Equidem tibi fecundiora lucra apud alios reperisti, sed non fidem, sed non amorem. Plus quidem donare, non tamen [Col. 0519B] plus possunt amare. Communicavi namque tibi non solum substantiam, sed et animam. Non est occultatum os meum a te, non consilium, non denique quantumlibet remotissimum arcanum. Et tibi post haec, fili mi, ultra quid faciam? Addam, si addi potest ad animam. Quid, inquis, quaeris? Animam pro anima, oculum pro oculo, dentem pro dente (Exod. XXI) , non eruendum, sed impendendum, non extrahendum, sed conservandum. Ad dominum papam appellatus coemeterio Sancti Sereni de Cantumerula, quod imminuere, vel auferre nobis nititur canonicorum et abbatis nimis praesumptuosa superbia, contra privilegium Anastasii papae ⁜ (83) , quod tu ipse vidisti, et partim fabricasti, contra jus antiquissimum [Col. 0519C] nostrum, Lucae evangelistae coarctavi terminum, quem ipsi perduxerant in primam Dominicam adventus Domini. Causa ista tua est, cogita tanquam tuam, vel de tua. Non vadam, sed mittam juxta consilium tuum. Vale.

[IV, 10] Suo clerico suus abbas.

Satis amoenum delegisti, mi charissime, exsilium, ubi superabundant gaudia licet vana, ubi exuberat plus quam in patria panis et vini copia, ubi amicorum frequens affluentia, ubi sociorum non rara contubernia. Quis praeter te alius sub coelo Parisius non aestimavit locum deliciarum, hortum plantationum, agrum primitiarum? Ridendo tamen verum [Col. 0519D] dixisti, quia ubi major et amplior voluptas corporum, ibi verum exsilium animarum: et ubi regnat luxuria, ibi miserabiliter ancillatur et affligitur anima. O Parisius, quam idonea es ad capiendas et decipiendas animas! In te retiacula vitiorum, in te malorum decipula, in te sagitta inferni transfigit insipientium corda. Ita Joannes meus sensit, et ideo exsilium nominavit. Utinam istam exsilium vere sicut est deputares, et ad patriam non verbo et lingua, sed opere et veritate festinares! Ibi in libro vitae non figuras et elementa, sed ipsam sicut est [Col. 0520A] divinitatem et veritatem oculo ad oculum cerneres, sine labore legendi, sine fastidio videndi, sine fallacia, vel errore intelligendi, sine sollicitudine retinendi, sine timore obliviscendi. O beata schola, ubi Christus docet corda nostra verbo virtutis suae, ubi sine studio et lectione apprehendimus quomodo debeamus aeternaliter beate vivere! Non emitur ibi liber, non redimitur magister scriptorum, nulla circumventio disputationum, nulla sophismatum intricatio, plana omnium quaestionum determinatio, plena universarum rationum et argumentationum apprehensio. Ibi plus vita confert quam lectio, plus prodest simplicitas quam cavillatio. Ibi nemo concluditur, nisi qui excluditur. Uno verbo, omnis ibi solvitur objectio, cum male malam vitam objicienti [Col. 0520B] respondetur: Ite, maledicti, in ignem aeternum qui paratus est diabolo et angelis ejus, cum bene opponenti dicitur: Venite, benedicti, etc. (Matth. XXV) . Utinam his melioribus studiis sic intenderent filii hominum, quomodo vaniloquiis, quomodo scurrilitalibus vanis et pessimis! Certe fructus exinde uberiores, certe favores excellentiores, certe honores majores meterent, et finem consummationis Christum, quem in his inventuri non sunt, sine dubio perciperent. Valete.

[IV, 11] Suo JOANNI, suus PETRUS abbas Cellensis, bonum quod est super omne bonum.

[Col. 0520C] Aliter fit frequenter in rerum eventu, quam perpendat hominis providentia. Ea praecipua est in causis, quare amatores veritatis quandoque loquuntur, etsi non contra veritatem, tamen extra orbem veritatis. Unde si hujus rei in luce exprimatur continentia, nec mendaces dicendi sunt, quia contra veritatem non loquuntur, nec proprie veraces qui aliud quam contingat opinantur. Itaque sicut praecipitium falsitatis, usquequaque devitare volo, sic veritatis ripam etsi non contingo, saltem affecto. Reducor proinde a falsitate volens, a vero nolens; teneo autem medium, imo retineor a confinio hujus et illius dolens, quia semper quod est, vel futurum est, tam vellem, amice, dicere quam scire. Scio equidem non imputandum alicui malum, [Col. 0520D] quod patitur, sed quod facit, vel meretur. Similiter aestimo asserendum in eo, qui tantum ex insidiis fortunae fallitur, et nunquam ex proposito fallit, ut dignus sit compassione, non condemnatione. Haec, amice charissime, praemiserim, quatenus noveris me retentum invitum ab exsecutione sponsionis, qua vel nuntios vestros, vel cineres beati Aigulfi ⁜ (84) mittere debui. Intervenerunt plurima, quae huic praevalide obstiterunt. Unum horum fuit, quod W. vester, imo vere noster, a Roma per nos redire debuit, et juxta suum consilium disponere [Col. 0521A] negotium illud distuli. Non autem per nos venit. Itaque mitto fratrem W. monachum nostrum, ut juxta exemplar quod ab ore tuo detulerit, omnia faciamus. Ad nutum enim tuum semper facturus sum, praecipue in Anglia, quidquid dixeris. Neque enim volo tibi esse oneri hoc genus negotii, quod omni honesto viro molestum esse non dubito. Cujuscunque namque emolumenti lucra reportaturi sint, pro vilissimo stercore habiturus sum, si vel ad modicum fides, vel pudor faciei tuae contra senserint. Mando igitur, imo adjuro amicitiam tuam sanctissimam, ne de statu rectitudinis tuae propter me pedem moveas, sed quod justum et bonum in oculis tuis fuerit, indubitanter remandes. Pace et patientia indissimili, juxta verba oris tui, alterum [Col. 0521B] quodlibet accepturus sum, scilicet mittere, vel non mittere praedicatores. De his hactenus. Caeterum exsultat spiritus meus in Deo salutari meo, tam de suavissimo bono odore opinionis tuae, quam de prosperitatis tuae. Unus es omnium mortalium, cui pene omnes inviderent, non immerito amici nostri, si quanta praerogativa prae omnibus illis sedem tuam in principali nostro collocaveris attenderent. Inter tres priores tu princeps, et ad te nescio si aliquis pervenire possit. Magister W. et magister R. amicitiam, quam ad te habent, in negotio Hawidis neptis nostrae ⁜ (85) comprehaverunt. Steterunt enim pro marito sive matrimonio ejus, ne scinderetur, tam constanter in curia, quam fideliter. Non eis modicas grates referas. Dominum archiepiscopum [Col. 0521C] ex parte nostra saluta, et omnes amicos nostros sancti B.

[IV, 12.] Charissimo amico suo et magistro JOANNI de Saresberia, P. suus amicus et discipulus, cum Jesu et in Jesu semper in terra et in coelo.

Novit prudentia tua, quod granum frumenti cadens in terram nisi mortuum fuerit, ipsum solum manet; si autem mortuum fuerit, multum fructum affert. Granuli nostri fructum centesimum spero me recepturum, partim roris superni fecunda infusione, partim agri quem benedixit Dominus laeta fecunditate. [Col. 0521D] Provenit namque numerosa proles benedictionum ex accessu dati optimi, sive doni perfecti, cum libero arbitrio boni hominis. Ubi enim gratia saliendo cum impetu aeternae emanationis influit, quid anima nisi vitam refluit? Nunquam sterile, nunquam inane est conjugium gratiae et animae. Jesus, qui salvat populum suum a peccatis eorum, fructus benedictus est hujus copulae. Ubera non habet arentia, non vulvam sine liberis, anima cui adjungitur gratia. Parturit anima quidem, sed non gemens; generat gratia, sed non corrumpens. Suscipit semen anima cum delectatione, sed non delicto; [Col. 0522A] parit fetum de spiritu gratiae, sed cum salute; venter non superbia turgescit, sed crescit humilitate; lumbi non opprimuntur gravedine, sed imprimuntur castitate; mammae non intumescunt lactis recursu, sed extumescunt humanae fragilitatis decursu. Manus angelicae obstetricantur in tam salubri partu, pannis virtutum involvitur fetus, donec rapiatur ad Deum et ad thronum ejus. Mater autem quid? fugit in solitudinem, ubi habet locum paratum a Deo, ut ibi pascant illam diebus mille ducentis sexaginta. Draco namque stat ante mulierem quae est paritura, ut devoret, cum pepererit filium ejus. Non est occultatum a te, magister et amice charissime, qui astutias serpentis antiqui non ignoras, quid esuriat draco, quid sitiat. Quid, nisi filium [Col. 0522B] virginis? quid, nisi desiderium cordis? Quid, nisi prolem virtutis? Quamobrem rapiatur non tantum a faucibus, sed ab aspectibus ejus mentis propositum, et tota festinatione non delibatum, sed illibatum mittatur ad Deum. Certe nisi subvenerit vel praevenerit festinatio in ore draconis, fiet anima nostra delibatio ejus. Quam cito autem mater petit deserti solitudinem, tam cito filius conscendet coeli celsitudinem. Quo remotius secesserit mater, eo altius et remotius rapit filium pater. Nisi fugerit mater, proprii nati visceribus viscera draconis implebit. Non est timendum venire, ubi desinis timere. Nil timet, nil odit, nil refugit sic diabolus, quomodo solitudinem claustri. Potius deligit porcorum gregem, quam sanctorum solitudinem. Sponsus ducit [Col. 0522C] sponsam suam in solitudinem, et ibi loquitur ad cor ejus. Isaac egressus erat ad meditandum in agro, cum ecce sponsa ejus Rebecca ascensis camelis calcando vitia superbiae et immunditiae suae veniebat. In solitudine Jesus tentatus super aspidem et basiliscum ambulat, et conculcat leonem et draconem. Meritorium animarum est solitudo; castra Domini exercituum est solitudo: sagena ad capiendos pisces est solitudo; paradisus deliciarum est solitudo; gymnasium est coelestis philosophiae solitudo. Quid amplius? deambulatorium Dei est solitudo. Solitudo novit vigilias Jesu, solitudo suscipit lacrymas Jesu, solitudo orationes Jesu audit, solitudo tempus et horam nostrae redemptionis cognovit; [Col. 0522D] solitudo nascentem, solitudo praedicantem, solitudo turbas pascentem, solitudo in transfiguratione coruscantem faciem Jesu sole clarius attendit, solitudo morientem, solitudo resurgentem, solitudo ascendentem Dominum conspexit. Ecce quare exsultant solitudines Jordanis. Si qua asperitas, si qua amaritudo, si qua prius fuerat in solitudine formido, mitigata est sanguinis Jesu effusione, dulcorata est ligni crucis immissione, sublata est Jesu cohabitatione. Socio Jesu quid times? pascente Jesu quid esuris? lavante et unguente Jesu quid doloris persentis? Vale.

[IV, 13.] Frater PETRUS abbas indignus Cellensis monasterii, P. monacho Norwicensi ⁜ (86) , spiritum salutis.

Ut ignotus ignoto scriberem, T. vester, imo noster impetravit et rogavit. Injustum namque esset, si in re tam honesta pater filium confunderet. Quia igitur vitae, scientiae et professionis probatae, profundae, nec ignotae estis, pallio verecundiae vultum abscondo, et vocem vix tremulam emitto. Audite itaque, si placet, veritatem, non vanitatem, pietatem non falsitatem, admonitionem non adulationem. Scio quia unius viri filii sumus, unius regula informamur, in domo una unum ab uno requirimus. [Col. 0523B] Quapropter si trahimur trahamus, si vocamus invitemus, si currimus currere moneamus. Qui audit dicat, veni. Caeterum si sequi noluerint, liberi a conjuratione qua conjurati sumus, inter innocentes manus nostras lavabimus, et sic ab introitu gloriae Dei epulabimur. Haec ideo dixerim, quia in nostra, credo, quod et in vestra patria non monachi, ut pace illorum dicam, sed ex monachis super numerum multiplicati, nomini sancto, quod invocatum est super eos, contumeliam faciunt, dum turpiter vivunt, dum ventris, gulae et luxuriae desideriis se exponunt; dum corpus suum, quod dici nefas est, et negatio contra Deum, contumeliis afficiunt. Nomen itaque Dei per eos blasphematur inter [Col. 0523C] gentes. Utinam Phinees resurgeret! utinam Elias zelo zelatus pro domo Israel recumbentes in idolio igne coelesti consumeret! utinam saltem Jeremias captivitatem filiae Sion triplici luctu, scilicet orationis, praedicationis et exempli doceret, moneret, defieret! Verus nempe Pharao, qui omnia dissipat, et cum Deo non congregat, lapides sanctuarii per platearum compita disseminat, vasa templi Domini in delubris suis juxta Dagon asportat, filium virginis cum filio Veneris collocat, et in phialis et scyphis cum concubinis suis usque ad mane potare non cessat. Usquequo, Domine, non est qui pennam moveat et gannire audeat? Medium silentium tenent omnia. Moyses non extendit manus ad coelos; graves enim sunt, et plenae sanguine. Ideo vincitur [Col. 0523D] Israel et vincit Amalech. Quatuor fabri cornibus suis ventilant universum Judam et Israel, dum residuum erucae comedit locusta, et residuum locustae bruchus, et residuum bruchi rubigo. Haec sunt tertia et quarta generatio, in quibus Dominus reddit peccata patrum in filiis. Prima scilicet generatio est [Col. 0524A] suggestio carnis, secunda primus pulsus cogitationis, tertia deliberatio vel perpetratio operis, quarta gloriatio sceleris. Felix qui his cornibus non ventilatur. Si qua itaque in vobis est misericordiae scintilla, si qua viscera pietatis, si quis ros benignitatis, compungimini. Lacrymae procul dubio istae nequaquam inutiles erunt. Aut enim illis proderunt et convertentur, aut ad vos redient, et in sinum vestrum revertentur. Ut redeant itaque a via sua mala, monendo transite de porta ad portam gladio potenter accinctus. Nemini parcat, sed disperdat de terra memoriam eorum, qui ad cor redire distulerint; qui iniquitatem, quae in manu eorum est, non abstulerint. Haec ad vos tanquam ad amicum justitiae, zelatorem domus Dei, odio habentem eos qui [Col. 0524B] contradicunt sermonibus sancti; ad eos vero, quibus nihil dulce praeter vinum et pretium, nihil amarum praeter claustrum et silentium, nihil amandum praeter carnem et mundum, nihil exosum praeter Dei verbum et spiritum, nubes Dei coruscant, tonitrua coeli fulgurant, ventus vehemens et ignis involutus accelerant. O insensati, quis poterit habitare ex vobis cum igne devorante, aut cum ardoribus sempiternis? Nonne ibi recipietis venenum pro vino, supplicium pro pretio? Seris et vectibus ferreis porta inferni conseretur vobis, qui claustro noluistis includi; et clamor quoque et continuus luctus, qui non siluistis a facie Domini. Caro, quam curiose nutristis, sollicite fovistis, studiose lactastis, [Col. 0524C] regnum Dei non possidebit. Mundus, cui mundi Creatorem postposuistis, in quo immunde sorduistis, cujus fallaci pulchritudine oblectati patriae coelestis obliti estis, non eruet vos de manu inimici. Verbum Dei tunc vos verberabit, non liberabit, accusabit, non excusabit, damnabit, non salvabit. Quid vobis cum Spiritu Dei, cujus contumeliis non parcitis, cujus templum violatis, quem contristare non reformidatis? Ni fallor, quod in eum peccastis non remittetur vobis, neque in hoc saeculo, neque in futuro. Sed de his hactenus. Vos autem, qui apertos habetis oculos, in viam istorum ne abieritis, actibus eorum ne assentiatis, neque consiliis eorum acquiescatis. Ut prelixus nimium essem, nepos vester coegit, qui iterum rogando stylum resumere [Col. 0524D] monuit. Utinam virtus vestra amplior sit quam fama. Utinam vos videre, cognoscere et dextras societatis vobiscum habere merear. Utinam saltem, si non datur ultra, vel unam precem pro peccatis meis pio judici per manum sancti angeli offeratis. Valete.

[V, 19] ALEXANDRO papae PETRUS abbas S. Remigii.

Quae in evidenti et manifesto sunt vera, se ipsa loquuntur, se ipsa nullo adjuncto adminiculo testantur. Quae autem remotione loci, evolutione temporis, vel cujuslibet implicatione caliginis profundum tenent ignorantiae, cum rei publicae poposcerit utilitas, sub luce volunt videri. Hinc est, Pater sanctissime, quod lator praesentium ⁜ (87) , in gremio nostrae humilitatis coalescens, habitum religionis a nobis in monasterio Cellensi suscepit, diuque ibi ubera vino meliora sugens, in virum episcopalem gratia Dei cooperante profecit. Revera opus et onus [Col. 0525B] injuncti officii amplectens, non aurum robur suum ponens, nec obrizo dicens: Fiducia mea! Quaerit enim a sede apostolica mortem per mortem, quia et in itinere quo pergit, mortem minatur aestas, et imperialis potestas, et quam exposcit, si obtinuerit, mortem importat barbarorum infida societas. Habet itaque animam suam in manibus suis, offerens illam Deo per manum coelestis clavicularii, et vestram. Excipite, si placet, hostiam sanctam, Deo placentem, rationabile obsequium, et beatissimi apostolatus vestri auctoritate exponite ovem lupis, si forte beata conversatione non lupus comedat agnum, sed agnus convertat lupum. Quodlibet autem horum fiat, Deus glorificabitur, ministerium vestrum honorificabitur, et anima fratris nullum detrimentum [Col. 0525C] patietur. Praesumo enim a praeteritis, quae in eo enutrivi, et multis didici argumentis, quod in commisso fidelis erit, et a tramite fidei nullo incursu exorbitabit, potiusque dabit sanguinem, quam imminuat fidem. Ait Apostolus: Spiritum nolite exstinguere (I Thess. V) , et lucernam jam in modio accensam amplioribus suffusoriis accendite, quia haec est gloria et corona vestra, si granum frumenti per manum vestram in terram cadens multum fructum attulerit.

[VI, 6] Domino et Patri ALEXANDRO summo pontifici, [Col. 0525D] PETRUS abbas Sancti Remigii, quidquid filius Patri.

Nullis bona voluntas a sancto Spiritu incitata [Col. 0526A] coercenda est habenis, nullis a proposito retardanda dissimulationibus. Sic enim jam totius nostrae Christianitatis religio intepuit, ut vix in toto grege Christiani populi aliqui inveniantur, qui non malint sub ficu et oliva terreni honoris et delectationis delitescere, quam procul odorare bellum, et audacter occurrere in occursum cum filiis Benjamin, et dimidia tribu Manasse, expediti armatis inimicis Christi. Ad vos itaque, Pater sanctissime, qui estis in corpore Ecclesiae caput, de quo oleum non deficit, et qui Australe sufflatorium habetis, respicit desides excitare, excitatos vero ad meliora et viciniora saluti juvare et impellere. Nunquam ergo vobis molestum debet esse, quod a vobis postulatur in auxilio propagandae Catholicae fidei, quia et Dei [Col. 0526B] et Domini nostri Jesu Christi laus inde augmentatur, meritum vestrum cumulatur, salus infideli populo acquiritur. Proinde petitiones pauperis illius episcopi Fulconis, qui hoc anno curiam visitavit, et modo nobiscum hospitatur, apud vestram sanctitatem commendamus, scientes et pensantes, quia ubi nulla aut rara fidei supellectilia sunt, suffragio copiosiore indigetur. Indulgendum est ergo illi in multis, qui omnibus indiget. Sic magister et Dominus vester, cum discipulos suos mitteret ut nova praedicarent, addidit eis ut mira quoque facerent. Non a vobis hoc exigitur, ut virtus miraculorum tribuatur, sed auctoritas vestra cum ipso et in ipso operans, ut facilius ei ab incredulis credatur. Nam et Moyses cum a Domino ad filios Israel mitteretur, [Col. 0526C] signum rogavit dari, in quo sibi crederetur. Privilegia ergo, quae a vobis petit, et pro virga Moysi, et pro miraculis discipulorum Christi suffragabuntur ei. Nemo enim Deo faciente contemnet auctoritatem vestram, vel personam illius vestra auctoritate munitam. Valeat sanctitas vestra, cui debeo quidquid sum et possum. A multis enim audio, et in multis experior magnificentissimam gratiam vestram.

[VI, 8.] Regi Sueonum ⁜ (88) , et ducibus, et principibus [Col. 0526D] et eorumdem archiepiscopo, et cunctis suffraganeis ejus.

Cum animi Deo devoti principale et summum [Col. 0527A] debeat esse studium, ad gloriam et honorem Dei omnia componere, si forte aliquatenus se omnipotenti Deo placere, vel leviter senserit, cumulatis intrinsecus gaudiis totum se effundit, tanquam liquefactus post sponsum, acclamans et dicens: Exsultabimus et laetabimur in te memores uberum tuorum (Cant. I) . His nostra parvitas provocata exemplis, etsi in multis, imo pene in omnibus, quotidie me sciam peccare, et non ut justum est divinis mancipari studiis, in hoc uno non usquequaque despero de misericordia Dei, quia de manu nostra manipulum benigne suscepit, domnum Fulconem episcopum, quondam monachum nostrum, et in claustrali religione a nobis enutritum, ad summum provexit sacerdotium. Recognoscimus in [Col. 0527B] eo vultum nostrum, et speramus quod non recedat cor ejus a Deo nostro et a mandatis ejus. Cum ergo opportunitas grata obtulerit, quod tempus habere possumus adhuc eum instruendi et informandi in ampliorem Dei dilectionem, gratanter et devote excipimus, quia ulterius non eum videndum, usque ad thronum gratiae, et ad distributionem aeterni stipendii arbitramur. Ad haec ipsa temporis incommoditas cooperatur desiderio nostro. Si enim uterque nostrum vellet, discrimina et pericula quae habet transire non posset. Inundantia enim aquarum, ut audivimus, tanta est, ut vix serenissimis temporibus meabile sit iter quo ad vos pervenitur. Tertia denique causa subest, quia domnus archiepiscopus [Col. 0527C] noster Romam pergens officium suum nos supplere commisit. Nequaquam autem in dedicatione ecclesiarum, vel ordinatione clericorum, vel confirmatione Christianorum abbatis assurgit dignitas. Per ipsum ergo, qui in omnibus noster est, implemus quod per nos non possumus. Veniet autem ad vos plenus Dei benedictione, cum tempora fuerint meliorata. Valete.

[VIII, 8.] ALEXANDRO summo pontifici, PETRUS abbas Sancti Remigii.

Apostolicae sedis oraculum nec sine reverentia penetrandum est, nec sine fiducia adeundum. Tibi [Col. 0527D] itaque, Pater venerande, cui datae sunt claves regni coelorum, non est data potestas sine indulgentia, nec justitia absque misericordia. Interpellet igitur, et inclinet ad petitionem nostram auctoritatem tuae potestatis sobria indulgentia, temperet aeque rigorem justitiae pia misericordia. Intutum proinde est, thronum magni regis, qui est in saeculum saeculi, aliquatenus concutere; nec minus periculosum, [Col. 0528A] lectulum Salomonis, propter ambientes gladios versatiles, citra decubantis placitum, qui dormit ut catulus leonis, excitare. Sedentem et quiescentem Deum in sanctis quis audeat dubitare? De numero et sorte istorum, teste sancta conversatione, confratrem nostrum dilectissimum Clarevallensem abbatem ⁜ (89) fide occulta cernimus et credimus. Forte electus est in episcopum Tolosanae civitatis. Ut autem vere religiosus, metiens se sibi et insufficientiam suam metuens, repudiato connubio mavult discalceari, et sputa cujuslibet improperii in faciem cum Jesu excipere, quam vitis, olivae, et ficus assumptae professionis dulcedinem deserere. Nec in hoc usus est reprehensibili levitate, cum hoc faciat ex legislatoris auctoritate: Moysi utique, [Col. 0528B] qui grandis factus negavit se esse filium filiae Pharaonis, magis eligens affligi cum populo Dei, quam temporalis peccati habere jucunditatem, majores divitias aestimans thesauro Aegyptiorum improperium Christi. Aspiciebat enim in remunerationem. Reputat etiam, quod in Lamentationibus legitur, quia mutatus est color optimus, postquam dispersi sunt lapides sanctuarii in capite platearum (Thren. IV) . Timet in se fieri eclipsim solis, si de statione Hebraeorum transierit in castris eorum, quorum os locutum est vanitatem ⁜ (90) , et quorum pedes currunt ad malum. Citius enim inficit venenum, quam curet antidotum: et fragilis natura difficilius reparatur, cum facile frangatur. Concedat igitur apostolica [Col. 0528C] licentia hominem istum in paradiso Clarevallensi operari cibum, qui non perit, et in sudore vultus sui panem suum manducare, quia nec vult vetitum tangere, nec tunicam pelliceam assumere. Fixit namque tentorium suum de pellibus Salomonis juxta puteum viventis et videntis, juxta acervum novarum frugum, juxta denique propitiatorium, intra sanctuarii velum, subter alas cherubin sancti Benedicti et beati Bernardi. Supposuit quoque humerum arcae foederis Dei, in qua est virga crucis, quae floruit in apostolis, fronduit in regeneratis fidelium turbis, et nuces protulit in martyribus, confessoribus atque virginibus? in qua duae tabulae testamenti, una asperitatem legis continens, altera Evangelii mansuetudinem et gratiam conferens. [Col. 0528D] Ad ultimum manna est ibi absconditum promissae dulcedinis Dei, quam abscondit timentibus se, et dabit diligentibus se. Habitat in medio lapidum ignitorum, quorum contemplatione visus acuitur, torpor excutitur, vitalia nutriuntur, morticina rejiciuntur, religio perpetuatur. O quam dura, quam amara separatio religiosi affectus, cui cedit carnalis necessitudo, cui supponitur delectatio, [Col. 0529A] cui ambitio substernitur! Quam infelix commutatio, ubi pro suavi odore recipitur fetor, pro crispanti crine calvitium, pro fascia pectorali cilicium! Nequaquam est haec commutatio dexterae Excelsi. Non igitur audiat auris apostolica adversus Mariam ad pedes Jesu sedentem, Martham conquerentem, quae sollicita est circa frequens ministerium, nec gustavit poculum ex vino condito sanctae contemplationis, et in lege Dei assiduae meditationis.

[VIII, 10.] ALEXANDRO papae, PETRUS abbas S. Remigii.

Sicut a paternitate Domini nostri Remensis Willelmi [Col. 0529B] in mandatis acceperamus, de causa terminanda, quae vertitur inter episcopum Suessionensem et comitem Robertum ⁜ (91) , Suessionis accessimus, et nobiscum abbates Sancti Crispini, Sancti Joannis, et vallis Serenae. Ibi allegationibus utriusque partis auditis, ab episcopo productorum testium attestationes scriptas recepimus. Deinde aliam diem Remis utrique parti statuentes, iterum convenimus; et post multa, quia dominus rex super hoc negotio litteras suas episcopo direxerat, ex voluntate et consensu eorum diffinire causam distulimus, donec cognosceremus an dominus rex controversiam illam inter eos pacificaret. Postea vero nulla interpellatione interveniente, nec diem sibi dari episcopo a nobis postulante, interdicto excommunicationis [Col. 0529C] nobis inconsultis terram praefati comitis episcopus subjecit. Proinde comitissa ex parte sua et comitis conquerens de hac injuria, ut terram suam absolveremus a nobis exegit. Consilio itaque sapientum habito, accepta cautione a parte comitis, quod si novum damnum, vel injuriam episcopo fecisset, plene resarciret, terram absolvimus. Hanc igitur hujus rei veritatem vobis mandamus et testamur.

[VIII, 11.] ALEXANDRO summo pontifici ⁜ (92) , PETRUS abbas Sancti Remigii.

Totius Christianitatis onus humeris apostolicis impositum non ignorat, qui Christum Principi apostolorum [Col. 0529D] dixisse non dubitat: Tu es Petrus, et super hanc petram aedificabo Ecclesiam meam (Matth. XVI) . Necesse itaque est, ut Aaron, qui penetravit coelos in sanguine suo, pontifex a Deo Patre constitutus in aeternum, et Ur, qui in igneis linguis super apostolos descendit, tam manus quam humeros vestros auxilio suo sublevent, et ne deficiant, sustentent. Iniquitas namque, quae sedet super talentum [Col. 0530A] plumbi, geminatis quin potius junctis alis, Ecclesiam Dei et vestram, Dei, desponsatione, vestram, procuratione, usquequaque opprimit, tam in subditis quam in praelatis, adeo ut jam possit dici: Sicut populus, sic sacerdos (Ose. IV) , sicut oves, sic et canes. Quid dicam, et quare dicam quod patet lippis et tonsoribus? Nonne clamor tanti mali, ne dicam furor, usque ad nubes ascendit? Et quis vos dubitat ista scire, cujus est non solum morbos discernere, sed etiam quaeque morbosa secare aut sanare? Tamen, summe pastor, duo mala facit populus tuus. Descende et invenies vitulum conflatilem, lascivientem in vaccis populorum, et lingentem herbam usque ad radicem. In altero notatur luxuria, in altero avaritia. Olim haec tenebrarum familia tenebant [Col. 0530B] valles, jamjam occupant montes. Olim foedabant templum Veneris, sed jam polluunt atria Virginis, quam Pater desponsavit Filio suo, et Paulus tanquam uni viro virginem castam vult exhibere Christo. Olim denique regnabant in Babylonia, nunc in Hierosolyma. Jeremias lamentatur avaritiam sedere in capite omnium compitorum, ubi concurrunt in dandis honoribus ecclesiasticis, aut carnalis affinitas, aut pecuniaria cupiditas. Dei quidem solius est ista amputare et tollere. Vestrum autem securim ad radicem ponere, et pro posse in sententia vigilum statuam istam confringere, et arborem succidere sollicidutine non pigra. Quomodo autem fiat istud, docebit vos qui incerta et occulta sapientiae [Col. 0530C] suae manifestavit David puero suo, et omnia quae audivit a Patre suo nota fecit suis apostolis. Lator quoque praesentium fidelissimus vester, et totius honestatis et bonae famae vir insinuabit. Pungenda tamen est gladio ancipiti luxuria, quae non solum thalamos pudicitiae, sed etiam terminos totius verecundiae transgreditur, quatenus etsi stimulus ejus non confringitur, saltem retundatur; etsi non sepelitur, saltem recondatur. Avaritiae duo cornua in ecclesiasticis trajectionibus prorsus anathematizentur, in saecularibus rapinis ungulae ipsius aut eradicentur aut exsecentur, Spiritus Domini, quia omnia continens replet orbem terrarum, ori et cordi vestro semper adsit, et praecipue in hac secunda generali congregatione.

[VIII, 12.] Domino papae PETRUS abbas sancti Remigii.

Ad generale concilium, Pater venerande, cum caeteris Catholicae Ecclesiae filiis citatus excusationem praefero, non frivolam de perfunctoriis evangelicis [Col. 0531A] aliquam, quibus ad coenam invitati se excusando accusant; sed manifestis documentis probabilem et veram. Prompta siquidem est in me ad omnem obedientiam devotio; sed succumbit propter invaletudinem languida exsecutio. Inest voluntas, sed impedit infirmitas; Spiritus quidem promptus est, caro autem infirma (Matth. XXVI) . Apud igitur paternam clementiam et aequissimam apostolicae discretionis censuram, aetas annosa, longa via, brevis vita, fessa membra, sint nostrae excusationis probabilia et necessaria argumenta. Mavult habere filium absentem vivum quam secum semimortuum, vel certe exstinctum. Percussus sum, ut fenum, quod jam exaruit, quod hodie est, et cras non in clibanum, sed in feretrum mittetur, et quomodo tanquam plaustrum onustum feno prosequi potero ambulantes in equis, et volantes in pennis sanitatis et robustae aetatis? Quid enim? si praesens essem, nec interesse possem. Quid faceret facula fumibunda, inter astra lucentia? Parcite ergo in hoc nunc, sicut semper fecistis, nostras preces benigne suscipiendo et efficaciter implendo.

[VIII, 16.] ALEXANDRO papae PETRUS abbas Sancti Remigii.

Cum universitas Christianitatis, Pater sanctissime, vestro regatur moderamine, et cura vestrae sollicitudinis [Col. 0531C] ad plura distendatur, quam sit stellarum numerus, vel arenae maris, satis mirum est, si nunquam circumveniatur. Plures enim venantur in curia vestra subreptione, quam famulentur fideli devotione. Excipio sinceritatem sanctorum cardinalium, quorum fides satis nota est Deo et vobis. Advenientium redarguo fallacem simulationem, praecipue Teutonicorum, quorum insidias et nos experti sumus, et vos vivo carbone tactus non ignoratis. Hi namque toto tempore schismatis, cum expositos nos, et quasi sine defensore calumniis et damnis pluribus afficerent, nunquam tamen in guerra obtinuerunt, quod modo in pace vestra et sanctae Romanae Ecclesiae, nituntur ab ecclesia nostra auferre. Dominum namque imperatorem frequenter sollicitaverunt, [Col. 0531D] ut de praebendis Marsnae aliqua subripere possent, quas olim a multis retro temporibus, concessione Leodiensium episcoporum, et tam privilegio piae memoriae praedecessoris vestri Innocentii, quam vestro, confirmatas habemus. Mandastis praeposito nostro de Marsna, quatenus cuidam clerico imperatoris praebendam quae non est daret. Petit igitur conventus noster prostratus pedibus vestris, revocare mandatum, et ulterius nullam recipere alicujus super hac re petitionem. Devoti enim sunt filii vestri; et exinde devotiores efficientur.

ALEXANDRO papae PETRUS abbas Sancti Remigii.

Stylum cohibere poterat apostolicae contemplatio majestatis, si non erigeret animum humanitatis respectus, et provocaret ausum parvulis Christi condescendere solita clementiae vestrae gloriosa dignatio. Inter quos audeo et ego, cum vix ante Dominum meum, patrem fidelium, consolatorem depressorum, et deprimentium judicem, sim pulvis aestimandus et cinis, verbum facere pro Ecclesia Dei ad apostolatus vestri gloriam et honorem, quem in exhibitione justitiae, qua totus indiget mundus, et operibus misericordiae, qua sublimantur oppressi, et inopes reficiuntur, laetus audio dilatari. His, Pater, titulis sanctitas vestra promeruit, ut eam in brachio potenti et patenti virtute in tot periculis Dominus antecedat, et ante vos et pro vobis gloriosos terrae humiliet et prosternat. Revolvantur ab initio et introitus vester et variorum processus eventuum, et plane luce clarius erit, quia non manus hominum, sed Dominus fecit haec omnia. Ille vero, qui coepit in vobis miserationis suae magnalia, et apostolatus vestri consolidabit thronum, quia mundo palam est vos ambulare in semitis ejus, qui pauperem liberat a potente, qui acceptionem reprobat [Col. 0532C] personarum, qui in judicio respondebit unicuique secundum opera sua. Exsultat in his, quae de vobis audit, devotus filius vester Christianissimus rex Francorum, laetatur Ecclesia Gallicana, cujus tristitia de vanitate quorumdam insultantium veritati nuper est in gaudium commutata. Nam in adventu dominorum vestrorum cardinalium didicit, quod venerabilis viri, pro libertate Ecclesiae laudabiliter decertantis, Cantuariensis archiepiscopi fovetis causam, et mendaces esse convincitis, qui se ruinam innocentum et confusionem Ecclesiae gloriabantur a vobis impetrasse. Et plane saperent cardinales, si starent in finibus vestris. Sed quod iterum gemit Gallicana Ecclesia, jam in hac parte dicuntur excessisse. Unde paternitatem vestram [Col. 0532D] toto corde prostratus imploro, quatenus Christianissimi regis et reginae, et episcoporum et procerum Galliae preces pro domino Cantuariensi porrectas audiatis, et deducatis in irritum, quidquid contra justitiam ejus noveritis esse praesumptum.